Tài liệu Sức khỏe mọi người

  • Số trang: 250 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 445 |
  • Lượt tải: 0
tranvantruong

Đã đăng 3224 tài liệu

Mô tả:

sức khỏe mọi người
Bé y tÕ søc kháe m«i tr−êng S¸ch dïng ®µo t¹o cö nh©n y tÕ c«ng céng M· sè §14 Z03 Nhµ xuÊt b¶n Y häc Hµ Néi - 2006 Chñ biªn: PGS. TS. NguyÔn V¨n M¹n Th− ký biªn so¹n: CN. TrÇn ThÞ TuyÕt H¹nh CN. NguyÔn H÷u Th¾ng ThS. Vò ThÞ Thu Nga ThS. NguyÔn Ngäc BÝch Nh÷ng ng−êi biªn so¹n: PGS. TS. Bïi Thanh T©m PGS. TS. NguyÔn V¨n M¹n PGS. TS. §Æng §øc Phó GS.TS. Tr−¬ng ViÖt Dòng TS. NguyÔn Huy Nga PGS. TS. Lª §×nh Minh PGS. TS. L−u §øc H¶i ThS. Lª ThÞ Thanh H−¬ng ThS. NguyÔn Trinh H−¬ng Tham gia tæ chøc b¶n th¶o: ThS. PhÝ NguyÖt Thanh vµ nhãm th− ký © B¶n quyÒn thuéc Bé Y tÕ (Vô khoa häc vµ §µo t¹o) 2 Lêi nãi ®Çu Thùc hiÖn NghÞ ®Þnh 43/2000/N§-CP ngµy30/8/2000 cña ChÝnh phñ quy ®Þnh chi tiÕt vµ h−íng dÉn triÓn khai LuËt Gi¸o dôc, Bé Gi¸o dôc & §µo t¹o vµ Bé Y tÕ ®· phª duyÖt, ban hµnh ch−¬ng tr×nh khung cho ®µo t¹o cö nh©n y tÕ c«ng céng. Bé Y tÕ tæ chøc biªn so¹n bé tµi liÖu d¹y - häc c¸c m«n häc c¬ së vµ chuyªn m«n theo ch−¬ng tr×nh míi nh»m tõng b−íc x©y dùng bé s¸ch chuÈn trong c«ng t¸c ®µo t¹o cö nh©n y tÕ c«ng céng. Søc kháe m«i tr−êng lµ tµi liÖu ®· ®−îc biªn so¹n theo ch−¬ng tr×nh gi¸o dôc cña Tr−êng §¹i häc Y tÕ c«ng céng trªn c¬ së ch−¬ng tr×nh khung ®· ®−îc phª duyÖt. N¨m 2005, cuèn s¸ch nµy ®−îc Héi ®ång chuyªn m«n thÈm ®Þnh s¸ch gi¸o khoa vµ tµi liÖu d¹y - häc cña Bé Y tÕ thÈm ®Þnh. Bé Y tÕ thèng nhÊt sö dông lµm tµi liÖu d¹y - häc chÝnh thøc cña ngµnh trong giai ®o¹n hiÖn nay. Trong thêi gian tõ 3 ®Õn 5 nam s¸ch cÇn ®−îc chØnh lý, bæ sung vµ cËp nhËt. Néi dung s¸ch Søc kháe m«i tr−êng ®· b¸m s¸t ®−îc c¸c yªu cÇu vÒ kiÕn thøc c¬ b¶n, chÝnh x¸c khoa häc, cËp nhËt vµ thùc tiÔn cña ViÖt Nam nh»m cung cÊp cho sinh viªn nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n vÒ søc kháe m«i tr−êng, nh÷ng vÊn ®Ò cÊp b¸ch vÒ søc kháe m«i tr−êng hiÖn nay ë ViÖt Nam vµ c¸c yÕu tè nguy c¬ cho søc kháe m«i tr−êng. S¸ch dïng ®Ó ®µo t¹o cö nh©n y tÕ c«ng céng, ®ång thêi còng lµ tµi liÖu tham kh¶o tèt cho sinh viªn c¸c chuyªn ngµnh kh¸c vµ c¸c c¸n bé y tÕ quan t©m ®Õn lÜnh vùc søc kháe m«i tr−êng. Vô Khoa häc vµ §µo t¹o, Bé Y tÕ xin ch©n thµnh c¶m ¬n c¸c gi¶ng viªn Tr−êng §¹i häc Y tÕ c«ng céng tÝch cùc tham gia biªn so¹n cuèn s¸ch nµy. §©y lµ lÜnh vùc khoa häc míi ph¸t triÓn nªn c¸c néi dung biªn so¹n kh«ng tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt vµ cÇn ®−îc bæ sung cËp nhËt. Vô Khoa häc vµ §µo t¹o mong nhËn ®−îc nhiÒu ý kiÕn ®ãng gãp cña ®éc gi¶ vµ ®ång nghiÖp ®Ó cuèn s¸ch ngµy cµng hoµn thiÖn h¬n. Vô Khoa häc vµ §µo t¹o Bé Y tÕ 3 4 Môc lôc PHÇN 1. Dµnh cho cö nh©n y tÕ c«ng céng n¨m thø 2 Bµi 1. NhËp m«n Søc khoÎ m«i tr−êng 9 PGS. TS. §Æng §øc Phó - ThS. Lª ThÞ Thanh H−¬ng Bµi 2. Qu¶n lý nguy c¬ tõ m«i tr−êng 26 GS. TS. Tr−¬ng ViÖt Dòng Bµi 3. C¬ së sinh th¸i häc cña søc khoÎ vµ bÖnh tËt 58 PGS. TS. NguyÔn V¨n M¹n – ThS. Lª ThÞ Thanh H−¬ng Bµi 4. ¤ nhiÔm kh«ng khÝ 86 ThS. NguyÔn Trinh H−¬ng - ThS. Lª ThÞ Thanh H−¬ng Bµi 5. Qu¶n lý chÊt th¶i r¾n vµ chÊt th¶i y tÕ 110 TS. NguyÔn Huy Nga - ThS. Lª ThÞ Thanh H−¬ng Bµi 6. N−íc vµ vÖ sinh n−íc 141 PGS. TS. Lª §×nh Minh PHÇN 2. Dµnh cho cö nh©n y tÕ c«ng céng n¨m thø 3 Bµi 7. An toµn m«i tr−êng 169 PGS. TS. Bïi Thanh T©m Bµi 8. KiÓm so¸t vÐc-t¬ truyÒn bÖnh 183 PGS. TS. NguyÔn V¨n M¹n Bµi 9. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng 201 PGS. TS. L−u §øc H¶i Bµi 10. Qu¶n lý søc khoÎ m«i tr−êng 222 GS. TS. Tr−¬ng ViÖt Dòng 5 6 PhÇn 1 Dµnh cho cö nh©n y tÕ c«ng céng n¨m thø 2 7 8 BµI 1 NHËP M¤N SøC KHOÎ M¤I TR¦êNG MôC TI£U 1. Tr×nh bµy ®−îc c¸c thµnh phÇn chÝnh cña m«i tr−êng. 2. Nªu ®−îc c¸c khÝa c¹nh lÞch sö cña søc khoÎ m«i tr−êng. 3. Tr×nh bµy ®−îc mèi quan hÖ gi÷a søc khoÎ vµ m«i tr−êng, c¸c chÝnh s¸ch vÒ søc khoÎ m«i tr−êng vµ qu¶n lý m«i tr−êng. 4. Gi¶i thÝch ®−îc nh÷ng vÊn ®Ò søc khoÎ m«i tr−êng mang tÝnh cÊp b¸ch ë ®Þa ph−¬ng vµ trªn thÕ giíi. Søc khoÎ m«i tr−êng lµ nÒn t¶ng cña y tÕ c«ng céng, cung cÊp rÊt nhiÒu lý luËn c¬ b¶n nÒn t¶ng cho mét x· héi hiÖn ®¹i. Qu¸ tr×nh c¶i thiÖn t×nh tr¹ng vÖ sinh, chÊt l−îng n−íc uèng, vÖ sinh vµ an toµn thùc phÈm, kiÓm so¸t bÖnh tËt vµ c¶i thiÖn ®iÒu kiÖn nhµ ë lµ nhiÖm vô trung t©m cña qu¸ tr×nh thùc hiÖn viÖc n©ng cao chÊt l−îng cuéc sèng vµ tiÕp tôc nh÷ng kinh nghiÖm quý b¸u cña c¶ thÕ kû qua. Tuy nhiªn, hiÖn nay cuéc sèng cña ng−êi d©n trong thêi kú ®æi míi cã nhiÒu thay ®æi: viÖc ®« thÞ ho¸, t¨ng d©n sè, thay ®æi lèi sèng, n¹n ph¸ rõng, t¨ng sö dông ho¸ chÊt b¶o vÖ thùc vËt trong n«ng nghiÖp, dïng c¸c hormon t¨ng tr−ëng trong ch¨n nu«i, sù ph¸t triÓn c«ng nghiÖp vµ kh«ng kiÓm so¸t ®−îc nh÷ng chÊt th¶i c«ng nghiÖp,.... lµm cho m«i tr−êng ®ang bÞ suy tho¸i. Trong nh÷ng n¨m qua, th¶m häa thiªn nhiªn ®· g©y nªn nhiÒu thiÖt h¹i lín nh− lò quÐt ë Lai Ch©u, S¬n La; óng lôt ë §ång b»ng S«ng Cöu Long; h¹n h¸n ë nhiÒu n¬i nh− T©y Nguyªn. HiÖn nay, nh÷ng tr−êng hîp bÞ nhiÔm ®éc ho¸ chÊt, ngé ®éc c¸c ho¸ chÊt b¶o vÖ thùc vËt vµ ngé ®éc thùc phÈm vÉn x¶y ra th−êng xuyªn. Cã nhiÒu chØ thÞ vµ nghÞ quyÕt bµn vÒ ph−¬ng h−íng ph¸t triÓn bÒn v÷ng, nghÜa lµ b¶o ®¶m cho m«i tr−êng vµ m«i sinh trong s¹ch, gi¶m thiÓu « nhiÔm, nh»m n©ng cao søc khoÎ con ng−êi nh− LuËt b¶o vÖ m«i tr−êng ViÖt Nam ®· nªu. Bªn c¹nh ®ã cßn ph¶i kÓ ®Õn m«i tr−êng x· héi, m«i tr−êng lµm viÖc còng cã nhiÒu ¶nh h−ëng ®Õn søc khoÎ con ng−êi. Do vËy, viÖc nghiªn cøu, xö lý, phßng chèng « nhiÔm m«i tr−êng vµ c¶i thiÖn m«i tr−êng x· héi lµ mét viÖc hÕt søc cÇn thiÕt. Muèn lµm ®−îc ®iÒu ®ã mäi ng−êi, mäi tæ chøc trong x· héi mµ tr−íc hÕt lµ häc sinh, sinh viªn - nh÷ng ng−êi lµm chñ t−¬ng lai ®Êt n−íc ph¶i cïng nhau tham gia gi¶i quyÕt th× míi ®¹t ®−îc kÕt qu¶. §ã lµ nh÷ng vÊn ®Ò m«i tr−êng ¶nh h−ëng ®Õn ®êi sèng x· héi, ®Õn kinh tÕ ®Êt n−íc. Cßn m«i tr−êng ¶nh h−ëng ®Õn søc khoÎ con ng−êi cô thÓ nh− thÕ nµo? ThÕ nµo gäi lµ søc khoÎ m«i tr−êng? Chóng t«i sÏ tr×nh bµy nh÷ng kh¸i niÖm nµy ë phÇn sau. 9 1. C¸C THµNH PHÇN C¥ B¶N CñA M¤I TR¦êNG 1.1. M«i tr−êng lµ g×? Theo LuËt b¶o vÖ m«i tr−êng ViÖt Nam (1993): m«i tr−êng bao gåm c¸c yÕu tè tù nhiªn vµ yÕu tè vËt chÊt nh©n t¹o quan hÖ mËt thiÕt víi nhau, bao quanh con ng−êi, cã ¶nh h−ëng tíi ®êi sèng, s¶n xuÊt, sù tån t¹i, ph¸t triÓn cña con ng−êi vµ thiªn nhiªn. 1.2. C¸c thµnh phÇn cña m«i tr−êng C¸c yÕu tè kÓ trªn cßn gäi lµ c¸c thµnh phÇn cña m«i tr−êng bao gåm: kh«ng khÝ, ®Êt, n−íc, khÝ hËu, ©m thanh, ¸nh s¸ng, søc nãng, bøc x¹, ®éng thùc vËt thuéc c¸c hÖ sinh th¸i, khu d©n c−, khu s¶n xuÊt, c¶nh quan thiªn nhiªn, danh lam th¾ng c¶nh, di tÝch lÞch sö, khu vui ch¬i gi¶i trÝ, v.v.... Tãm l¹i, c¸c thµnh phÇn cña m«i tr−êng bao gåm m«i tr−êng vËt lý, m«i tr−êng sinh häc vµ m«i tr−êng x· héi. 1.2.1. M«i tr−êng vËt lý M«i tr−êng vËt lý bao gåm c¸c yÕu tè vËt lý nh−: khÝ hËu, tiÕng ån, ¸nh s¸ng, bøc x¹, g¸nh nÆng lao ®éng. Bªn c¹nh c¸c yÕu tè vËt lý cßn cã nh÷ng yÕu tè ho¸ häc nh− bôi, ho¸ chÊt, thuèc men, chÊt kÝch thÝch da, thùc phÈm, v.v... 1.2.2. M«i tr−êng sinh häc M«i tr−êng sinh häc bao gåm: ®éng vËt, thùc vËt, ký sinh trïng, vi khuÈn, virus, c¸c yÕu tè di truyÒn, v.v... 1.2.3 M«i tr−êng x· héi M«i tr−êng x· héi bao gåm: stress, mèi quan hÖ gi÷a con ng−êi víi con ng−êi, m«i tr−êng lµm viÖc, tr¶ l−¬ng, lµm ca, v.v.... 2. C¸C KHÝA C¹NH LÞCH Sö CñA SøC KHOÎ M¤I TR¦êNG 2.1. Kh¸i niÖm vÒ søc khoÎ m«i tr−êng Søc khoÎ m«i tr−êng lµ g×? Theo quan ®iÓm cña nhiÒu ng−êi søc khoÎ m«i tr−êng chÝnh lµ søc khoÎ cña m«i tr−êng. §©y lµ c¸c ý niÖm vÒ ®êi sèng hoang d·, vÒ rõng, s«ng, biÓn, v.v.... vµ theo hä th× søc khoÎ m«i tr−êng ®ång nghÜa víi viÖc b¶o vÖ m«i tr−êng. Nh÷ng ng−êi kh¸c th× cho r»ng søc khoÎ m«i tr−êng lµ c¸c vÊn ®Ò vÒ søc khoÎ cña con ng−êi cã liªn quan ®Õn ®iÒu kiÖn sèng, sù nghÌo nµn, l¹c hËu, kh«ng ®ñ n−íc s¹ch, lò lôt, sù ph¸ ho¹i cña c«n trïng vµ sóc vËt cã h¹i - tÊt c¶ c¸c th¸ch thøc ®ã chóng ta ®· tr¶i qua, ®· chèng tr¶ trong suèt qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña con ng−êi vµ cuéc sèng (nhÊt lµ nh÷ng n¨m gÇn ®©y) vµ chóng ta ®· chiÕn th¾ng. 10 C¶ hai quan ®iÓm nµy ®Òu ch−a ®óng, ch−a chÝnh x¸c, søc khoÎ m«i tr−êng kh«ng ®ång nghÜa víi søc khoÎ cña m«i tr−êng vµ b¶o vÖ m«i tr−êng vµ còng kh«ng bã hÑp trong viÖc kiÓm so¸t c¸c lo¹i dÞch bÖnh cña thÕ kû qua. Cho ®Õn hiÖn nay nhiÒu t¸c gi¶ ®−a ra kh¸i niÖm vÒ søc khoÎ m«i tr−êng nh− sau:“Søc khoÎ m«i tr−êng lµ t¹o ra vµ duy tr× mét m«i tr−êng trong lµnh, bÒn v÷ng ®Ó n©ng cao søc khoÎ céng ®ång. 2.2. LÞch sö ph¸t triÓn cña thùc hµnh søc khoÎ m«i tr−êng Mçi sinh vËt trªn tr¸i ®Êt ®Òu cã m«i tr−êng sèng cña riªng m×nh, nÕu tho¸t ra khái m«i tr−êng tù nhiªn ®ã hoÆc sù biÕn ®æi qu¸ møc cho phÐp cña m«i tr−êng mµ chóng ®ang sèng th× chóng sÏ bÞ chÕt vµ bÞ huû diÖt. Do ®ã, ®¶m b¶o sù æn ®Þnh m«i tr−êng sèng lµ ®iÒu kiÖn c¬ b¶n ®Ó duy tr× sù sèng cña mäi loµi sinh vËt trªn tr¸i ®Êt. Nh÷ng vÝ dô rÊt gi¶n ®¬n mµ mäi ng−êi ®Òu biÕt lµ ngé ®éc oxyd carbon (CO) ë nh÷ng ng−êi ®i kiÓm tra c¸c lß g¹ch thñ c«ng ®èt b»ng than hoÆc c¸ chÕt do n−íc bÞ « nhiÔm ho¸ chÊt cña nhµ m¸y ph©n l©n V¨n §iÓn, v.v... §iÒu ®ã cã nghÜa lµ m«i tr−êng, con ng−êi vµ søc khoÎ con ng−êi cã mèi liªn quan mËt thiÕt víi nhau vµ cã thÓ c¸i nä lµ nh©n qu¶ cña c¸i kia. Kh«ng ph¶i ®Õn b©y giê con ng−êi míi biÕt tíi mèi quan hÖ nµy, mµ tõ hµng ngµn n¨m tr−íc ng−êi Trung Quèc, Ên §é, Ba T−, Ai CËp cæ ®¹i ®· biÕt ¸p dông c¸c biÖn ph¸p thanh khiÕt m«i tr−êng ®Ó ng¨n ngõa vµ phßng chèng dÞch cho céng ®ång vµ qu©n ®éi. C¸c t− liÖu lÞch sö cho thÊy tõ nh÷ng n¨m tr−íc c«ng nguyªn, ë thµnh Aten (Hy L¹p) con ng−êi ®· x©y dùng hÖ thèng cèng ngÇm ®Ó th¶i n−íc bÈn, ®· biÕt dïng c¸c chÊt th¬m, diªm sinh ®Ó tÈy uÕ kh«ng khÝ trong vµ ngoµi nhµ ®Ó phßng c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm. Ng−êi La M· cßn tiÕn bé h¬n: khi x©y dùng thµnh La M·, ng−êi ta ®· x©y dùng mét hÖ thèng cèng ngÇm dÉn tíi mäi ®iÓm trong thµnh phè ®Ó thu gom n−íc th¶i, n−íc m−a dÉn ra s«ng Tibre, ®ång thêi x©y dùng mét hÖ thèng cung cÊp n−íc s¹ch cho d©n chóng trong thµnh phè. Vµo thêi kú nµy, ®é cao cña nhµ ë, bÒ réng c¸c ®−êng ®i l¹i trong thµnh ®Òu ®−îc quy ®Þnh vµ tiªu chuÈn ho¸, nh÷ng ng−êi ®em b¸n lo¹i thùc phÈm gi¶ m¹o, thøc ¨n «i thiu ®Òu ph¶i chÞu téi. Theo thêi gian, cïng víi sù ph¸t triÓn cña x· héi, d©n sè, « nhiÔm m«i tr−êng vµ phßng chèng « nhiÔm m«i tr−êng cµng ®−îc t¨ng c−êng vµ ph¸t triÓn. Nh− chóng ta ®· biÕt, c¸c nh©n tè sinh häc, c¸c ho¸ chÊt tån t¹i mét c¸ch tù nhiªn vµ c¸c nguy c¬ vËt lý ®· tån t¹i trong suèt qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña lÞch sö loµi ng−êi. §ång thêi c¸c chÊt « nhiÔm m«i tr−êng do ho¹t ®éng cña con ng−êi sinh ra còng cã qu¸ tr×nh ph¸t triÓn tõ tõ vµ l©u dµi. Cuéc khñng ho¶ng m«i tr−êng lÇn thø nhÊt xuÊt hiÖn ë Ch©u ¢u lÇn ®Çu tiªn vµo thÕ kû 19, nguyªn nh©n lµ do thùc phÈm kÐm chÊt l−îng, n−íc bÞ « nhiÔm ¶nh h−ëng ®Õn søc khoÎ céng ®ång. Cuéc c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp ë Anh ®· lµm cho n−íc Anh trë thµnh xø së s−¬ng mï do « nhiÔm kh«ng khÝ, thêi gian nµy vÊn ®Ò « nhiÔm c«ng nghiÖp lµ mét vÊn ®Ò hÕt søc nghiªm träng nh−ng bÞ chÝnh phñ lê ®i v× cßn nhiÒu vÊn ®Ò x· héi kh¸c quan träng h¬n, mÆc dï n¨m 1848 Quèc héi Anh ®· th«ng qua LuËt Y tÕ c«ng céng ®Çu tiªn trªn thÕ giíi. Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn c«ng nghiÖp, « nhiÔm kÐo dµi cho ®Õn gi÷a thÕ kû 20 vµ hµng lo¹t nh÷ng « nhiÔm míi song song víi « 11 nhiÔm c«ng nghiÖp lµ « nhiÔm ho¸ häc, ho¸ chÊt tæng hîp, nhÊt lµ tr−íc vµ sau chiÕn tranh thÕ giíi lÇn thø 2. Nh÷ng tiÕn bé cña kü thuËt, lÜnh vùc ho¸ häc, ®Æc biÖt lµ ngµnh c«ng nghiÖp ho¸ chÊt ®· t¹o ra c¸c ho¸ chÊt tæng hîp nh− cao su tæng hîp, nhùa, c¸c dung m«i, thuèc trõ s©u v.v... ®· t¹o ra rÊt nhiÒu chÊt khã ph©n huû vµ tån d− l©u dµi trong m«i tr−êng nh− DDT, 666, dioxin v.v... g©y ra « nhiÔm m«i tr−êng nÆng nÒ, dÉn tíi sù ph¶n ®èi kÞch liÖt cña céng ®ång nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi trong suèt thêi kú nh÷ng n¨m 60 vµ 70 cña thÕ kû 20 (xem hép 1.1). Hép 1.1. C¸c vÝ dô vÒ nh÷ng sù kiÖn søc kháe m«i tr−êng quan träng 1798 - Thomas Malthus x©y dùng lý thuyÕt vÒ ph©n bè tµi nguyªn vµ d©n sè 1848 - Quèc héi Anh th«ng qua LuËt Y tÕ c«ng céng 1895 - Svante Arrhenius m« t¶ hiÖn t−îng hiÖu øng nhµ kÝnh 1899 - HiÖp ®Þnh Quèc tÕ ®Çu tiªn vÒ cÊm vò khÝ ho¸ häc 1956 - Anh th«ng qua LuËt Kh«ng khÝ s¹ch 1962 - ViÖc xuÊt b¶n cuèn s¸ch Mïa xu©n lÆng lÏ (silent spring) cña Rachel Carson ®· thu hót ®−îc sù chó ý tíi vÊn ®Ò thuèc trõ s©u vµ m«i tr−êng 1969 - HiÖp ®Þnh quèc tÕ ®Çu tiªn vÒ hîp t¸c trong tr−êng hîp « nhiÔm biÓn (vïng biÓn phÝa B¾c) 1972 - Héi nghÞ cña Liªn hiÖp quèc vÒ M«i tr−êng vµ Con ng−êi, Stockholm; DDT ®· bÞ cÊm sö dông ë Mü 1982 - Héi nghÞ ®a ph−¬ng vÒ sù acid ho¸ m«i tr−êng ®· khëi ®Çu qu¸ tr×nh dÉn tíi chÝnh thøc thõa nhËn vÊn ®Ò « nhiÔm xuyªn biªn giíi vµ nhu cÇu vÒ sù kiÓm so¸t quèc tÕ 1986 - Héi nghÞ quèc tÕ ®Çu tiªn vÒ n©ng cao søc khoÎ (health promotion) th«ng qua HiÕn ch−¬ng Ottawa, trong ®ã ®Þnh nghÜa n©ng cao søc khoÎ lµ t¹o ®iÒu kiÖn cho con ng−êi kiÓm so¸t nh÷ng yÕu tè quyÕt ®Þnh tíi søc khoÎ cña hä. 1987 - B¸o c¸o cña Uû ban Brundtland "T−¬ng lai chung cña chóng ta" (Our Common Future) ®· kªu gäi h−íng tíi "ph¸t triÓn bÒn v÷ng"; NghÞ ®Þnh th− Montreal vÒ h¹n chÕ ph¸t th¶i clorofluorocarbon (CFC) vµo kh«ng khÝ ®Ó gi¶m tèc ®é suy gi¶m tÇng ozon ë tÇng b×nh l−u 1992 - Héi nghÞ th−îng ®Ønh tr¸i ®Êt (Héi nghÞ cña Liªn hiÖp quèc vÒ M«i tr−êng vµ ph¸t triÓn), Rio de Janeiro 1994 - Héi nghÞ quèc tÕ vÒ D©n sè vµ Ph¸t triÓn, Cairo 1995 - Héi nghÞ Th−îng ®Ønh cña Liªn hiÖp quèc vÒ Ph¸t triÓn x· héi, Copenhagen 1996 - Héi nghÞ cña Liªn hiÖp quèc vÒ vÊn ®Ò ®Þnh c− (HABITAT II), Istanbul 1997 - HiÖp ®Þnh khung cña Liªn hiÖp quèc vÒ thay ®æi khÝ hËu, Kyoto Nguån: Yassi vµ céng sù, 2001 Lµn sãng lÇn thø hai vÒ c¸c vÊn ®Ò m«i tr−êng x¶y ra vµo nh÷ng n¨m gi÷a cña thÕ kû 20 víi hai phong trµo lín lµ m«i tr−êng vµ sinh th¸i. Phong trµo m«i tr−êng lµ viÖc b¶o tån tµi nguyªn thiªn nhiªn, nhÊt lµ nh÷ng tµi nguyªn kh«ng t¸i t¹o. KÕt qu¶ lµ 12 ®éng vËt trªn ®Êt liÒn ë nhiÒu vïng thiªn nhiªn hoang d·, c¸c vïng ®Êt, biÓn quý hiÕm kh¸c, c¶nh quan thiªn nhiªn ®−îc b¶o tån vµ t«n t¹o. VÒ phong trµo sinh th¸i tËp trung vµo c¸c chÊt cã thÓ g©y ®éc cho con ng−êi hoÆc cã kh¶ n¨ng g©y huû ho¹i m«i tr−êng. KÕt qu¶ cña nh÷ng phong trµo nµy cïng víi Héi nghÞ cña Liªn hîp quèc vÒ m«i tr−êng vµ con ng−êi ®· ®−îc tæ chøc vµo n¨m 1972 ®· thuyÕt phôc ®−îc nhiÒu chÝnh phñ c¸c n−íc th«ng qua luËt lÖ nh»m h¹n chÕ « nhiÔm c«ng nghiÖp vµ ph¸t th¶i r¸c, phßng chèng « nhiÔm ho¸ häc, ®¶m b¶o chÊt l−îng vµ vÖ sinh an toµn thùc phÈm, thuèc, v.v... Lµn sãng lÇn thø ba vÒ c¸c vÊn ®Ò søc khoÎ m«i tr−êng lµ tõ nh÷ng n¨m 80, 90 ®Õn nay, ngoµi nh÷ng vÊn ®Ò « nhiÔm c«ng nghiÖp, ho¸ chÊt cßn cã c¸c vÊn ®Ò vÒ dioxyd carbon, clorofluorocarbon g©y thñng tÇng ozon, vÊn ®Ò c©n b»ng m«i tr−êng, ph¸t triÓn bÒn v÷ng, m«i tr−êng toµn cÇu thay ®æi, khÝ hËu toµn cÇu nãng lªn, v.v... sÏ cßn ph¶i gi¶i quyÕt trong nhiÒu thËp kû tíi. 3. NéI DUNG M¤N SøC KHOÎ M¤I TR¦êNG TÊt c¶ c¸c khÝa c¹nh cña søc khoÎ m«i tr−êng lµ x¸c ®Þnh, gi¸m s¸t, kiÓm so¸t c¸c yÕu tè vËt lý, ho¸ häc, sinh häc vµ x· héi cã ¶nh h−ëng ®Õn søc khoÎ con ng−êi. Thùc hµnh søc khoÎ m«i tr−êng bao gåm: ®¸nh gi¸, kiÓm so¸t vµ phßng ngõa c¸c yÕu tè trong m«i tr−êng ¶nh h−ëng tiªu cùc ®Õn søc khoÎ con ng−êi, ®ång thêi ph¸t huy c¸c yÕu tè m«i tr−êng cã lîi cho søc khoÎ. ViÖc nµy bao gåm tÊt c¶ c¸c biÖn ph¸p cÇn thiÕt ®Ó ®èi mÆt víi c¸c vÊn ®Ò: nh− suy tho¸i m«i tr−êng, thay ®æi khÝ hËu, c¸c nguy c¬ m«i tr−êng (nh−: « nhiÔm ®Êt, n−íc, kh«ng khÝ, « nhiÔm thùc phÈm), tiÕp xóc víi ho¸ chÊt vµ vÊn ®Ò r¸c th¶i hiÖn nay. Thùc hµnh søc khoÎ m«i tr−êng cßn t¹o ®iÒu kiÖn, c¬ héi ®Ó n©ng cao søc khoÎ b»ng c¸ch lËp kÕ ho¹ch n©ng cao søc khoÎ vµ tiÕn tíi x©y dùng mét m«i tr−êng cã lîi cho søc khoÎ. C¸c ho¹t ®éng søc khoÎ m«i tr−êng ®−îc thùc hiÖn ë tÊt c¶ c¸c cÊp, bao gåm: − X©y dùng, ph¸t triÓn c¸c chiÕn l−îc vµ tiªu chuÈn, gåm: + An toµn d©n sè. + T− vÊn céng ®ång, b¶o vÖ søc khoÎ trong c¸c tr−êng hîp khÈn cÊp. + Theo dâi, quan tr¾c vµ x©y dùng c¸c tiªu chuÈn nh− tiªu chuÈn vÒ nhµ ë v.v... + N©ng cao ph¸t triÓn søc khoÎ. − Ph¸t triÓn vµ ®−a ra c¸c khuyÕn c¸o vÒ søc khoÎ m«i tr−êng: + Cung cÊp th«ng tin cho céng ®ång vÒ søc khoÎ m«i tr−êng. + Nghiªn cøu søc khoÎ m«i tr−êng. + Gi¸o dôc søc khoÎ m«i tr−êng. − CÇn ph¶i cã kÕ ho¹ch x©y dùng luËt søc khoÎ m«i tr−êng. 13 − Qu¶n lý m«i tr−êng vËt lý: + An toµn n−íc, nhÊt lµ an toµn n−íc ë khu gi¶i trÝ. + An toµn thùc phÈm. + Qu¶n lý chÊt th¶i r¾n. + An toµn vµ søc khoÎ nghÒ nghiÖp. + Phßng chèng chÊn th−¬ng. + KiÓm so¸t tiÕng ån. + Søc khoÎ vµ chÊt phãng x¹. − Qu¶n lý nguy c¬ sinh häc: + KiÓm so¸t c«n trïng vµ c¸c ®éng vËt cã h¹i. + Qu¶n lý bÖnh truyÒn nhiÔm qua vËt chñ trung gian truyÒn bÖnh. + KiÓm so¸t vi sinh vËt. − Qu¶n lý nguy c¬ ho¸ häc: + X©y dùng c¸c tiªu chuÈn an toµn ho¸ häc cho kh«ng khÝ, ®Êt, n−íc sinh ho¹t, n−íc th¶i vµ thùc phÈm. + Sö dông thuèc b¶o vÖ thùc vËt an toµn. + §¸nh gi¸ vµ qu¶n lý c¸c nguy c¬ søc khoÎ ë c¸c vïng bÞ « nhiÔm vÝ dô nh− dioxin, v.v... + KiÓm so¸t thuèc, chÊt ®éc, c¸c s¶n phÈm y d−îc kh¸c. + ChÊt ®éc häc. + KiÓm so¸t thuèc l¸. Bªn c¹nh ®ã cßn nhiÒu c¸c yÕu tè kh¸c cÇn ph¶i kiÓm so¸t nh−: cung cÊp ®ñ thøc ¨n dinh d−ìng, cung cÊp n−íc s¹ch, ®iÒu kiÖn vÖ sinh vµ xö lý r¸c th¶i nhÊt lµ ë n«ng th«n hiÖn nay, cung cÊp nhµ ë vµ b¶o ®¶m mËt ®é d©n sè v.v... Ngoµi ra, cßn mét sè c¸c yÕu tè kh¸c nhÊt lµ kh¶ n¨ng tiÒm tµng cña c¸c nguy c¬ m«i tr−êng vµ suy tho¸i m«i tr−êng t¸c ®éng lªn søc khoÎ do c¸c ®Æc ®iÓm sau: − Th−êng x¶y ra sau mét thêi gian dµi tiÕp xóc. − C¸c bÖnh liªn quan ®Õn m«i tr−êng th−êng do hoÆc liªn quan ®Õn nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau, vÝ dô nh− viªm phÕ qu¶n m¹n tÝnh cã thÓ lµ do m«i tr−êng bÞ « nhiÔm, do vi khuÈn, thÓ lùc v.v. Thùc hµnh søc khoÎ m«i tr−êng sö dông kiÕn thøc vµ kü n¨ng cña nhiÒu lÜnh vùc kh¸c nhau ®Ó tËp trung gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò søc khoÎ tiÒm tµng. 14 “Loµi ng−êi lµ trung t©m cña ph¸t triÓn bÒn v÷ng. Hä cã quyÒn sèng mét cuéc sèng khoÎ m¹nh vµ hoµ hîp víi tù nhiªn”. (Tuyªn bè Rio de Janero vÒ M«i tr−êng vµ Ph¸t triÓn) 4. QUAN HÖ GI÷A SøC KHOÎ Vµ M¤I TR¦êNG Khi con ng−êi ®Çu tiªn xuÊt hiÖn trªn tr¸i ®Êt, tuæi thä trung b×nh cña hä chØ kho¶ng tõ 30 ®Õn 40 tuæi. Do sèng trong m«i tr−êng kh¾c nghiÖt, tuæi thä cña hä thÊp h¬n nhiÒu so víi tuæi thä cña con ng−êi trong x· héi hiÖn nay. Tuy vËy, 30 - 40 n¨m còng ®ñ ®Ó cho hä cã thÓ sinh con ®Î c¸i, tù thiÕt lËp cho m×nh cuéc sèng víi t− c¸ch lµ mét loµi cã kh¶ n¨ng cao nhÊt trong viÖc lµm thay ®æi m«i tr−êng theo h−íng tèt lªn hay xÊu ®i. §Ó cã thÓ sèng sãt, nh÷ng ng−êi tiÒn sö ph¶i ®èi mÆt víi nh÷ng vÊn ®Ò sau ®©y: Lu«n ph¶i t×m kiÕm nguån thøc ¨n vµ n−íc uèng trong khi tr¸nh ¨n ph¶i nh÷ng thùc vËt cã chøa chÊt ®éc tù nhiªn (vÝ dô nÊm ®éc) hoÆc c¸c lo¹i thÞt ®· bÞ «i thiu, nhiÔm ®éc. BÖnh nhiÔm trïng vµ c¸c ký sinh trïng ®−îc truyÒn tõ ng−êi nµy sang ng−êi kh¸c hoÆc tõ ®éng vËt sang con ng−êi th«ng qua thùc phÈm, n−íc uèng hoÆc c¸c c«n trïng truyÒn bÖnh. ChÊn th−¬ng do ng·, ho¶ ho¹n hoÆc ®éng vËt tÊn c«ng. NhiÖt ®é qu¸ nãng hoÆc qu¸ l¹nh, m−a, tuyÕt, th¶m ho¹ thiªn nhiªn (nh− b·o lôt, h¹n h¸n, ch¸y rõng v.v.) vµ nh÷ng ®iÒu kiÖn kh¾c nghiÖt kh¸c. Nh÷ng mèi nguy hiÓm ®èi víi søc khoÎ con ng−êi lu«n lu«n x¶y ra trong m«i tr−êng tù nhiªn. Trong mét sè x· héi, nh÷ng mèi nguy hiÓm truyÒn thèng trªn ®©y vÉn lµ nh÷ng vÊn ®Ò søc khoÎ m«i tr−êng ®−îc quan t©m nhiÒu. Tuy nhiªn, khi con ng−êi ®· kiÓm so¸t ®−îc nh÷ng mèi nguy hiÓm nµy ë mét sè vïng, th× nh÷ng mèi nguy hiÓm hiÖn ®¹i do sù ph¸t triÓn kü thuËt, c«ng nghiÖp t¹o ra còng ®· trë thµnh nh÷ng mèi ®e däa ®Çu tiªn ®èi víi søc khoÎ vµ sù sèng cña con ng−êi. Mét sè vÝ dô vÒ c¸c mèi nguy hiÓm m«i tr−êng hiÖn ®¹i lµ: M«i tr−êng ®Êt, n−íc ë n«ng th«n bÞ « nhiÔm nghiªm träng do sö dông hãa chÊt b¶o vÖ thùc vËt kh«ng ®óng chñng lo¹i, liÒu l−îng vµ kh«ng ®óng c¸ch. C¸c sù cè rß rØ c¸c lß ph¶n øng h¹t nh©n/nhµ m¸y ®iÖn nguyªn tö, v.v... Sù thay ®æi khÝ hËu toµn cÇu, hiÖu øng nhµ kÝnh, v.v... Trong mét vµi thËp kû võa qua, tuæi thä cña con ng−êi ®· t¨ng lªn ®¸ng kÓ ë hÇu hÕt c¸c quèc gia. C¸c nhµ ®iÒu tra cho r»ng cã 3 lý do c¬ b¶n dÉn tíi viÖc t¨ng tuæi thä cña con ng−êi: + Nh÷ng tiÕn bé trong m«i tr−êng sèng cña con ng−êi. + Nh÷ng c¶i thiÖn vÒ vÊn ®Ò dinh d−ìng. + Nh÷ng tiÕn bé trong chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ y häc ®èi víi c¸c lo¹i bÖnh tËt. 15 Nh÷ng tiÕn bé trong y tÕ lu«n ®i cïng víi víi nh÷ng c¶i thiÖn vÒ chÊt l−îng m«i tr−êng, dinh d−ìng vµ ch¨m sãc y tÕ. Ngµy nay, nh÷ng ng−êi èm yÕu cã c¬ héi sèng sãt cao h¬n nhiÒu do hÖ thèng ch¨m sãc y tÕ ®−îc c¶i thiÖn. RÊt nhiÒu ng−êi lu«n sèng khoÎ m¹nh, do cã nguån dinh d−ìng tèt vµ kiÓm so¸t tèt c¸c mèi nguy hiÓm vÒ søc khoÎ m«i tr−êng. Khoa häc m«i tr−êng lµ mét m«n häc rÊt cÇn thiÕt vµ quan träng dùa trªn hai lý do c¨n b¶n sau ®©y: + Nghiªn cøu nh÷ng mèi nguy hiÓm trong m«i tr−êng vµ nh÷ng ¶nh h−ëng cña chóng lªn søc khoÎ. + øng dông nh÷ng ph−¬ng ph¸p hiÖu qu¶ ®Ó b¶o vÖ con ng−êi khái nh÷ng mèi nguy h¹i tõ m«i tr−êng. Muèn vËy chóng ta h·y xem xÐt thÕ nµo lµ søc khoÎ vµ thÕ nµo lµ m«i tr−êng? Tr−íc hÕt chóng ta h·y ®iÓm qua vµi nÐt vÒ hÖ sinh th¸i: Ra ®êi tõ nh÷ng n¨m 1930, thuËt ng÷ hÖ sinh th¸i cã thÓ ®−îc ®Þnh nghÜa nh− lµ mét hÖ thèng gåm nh÷ng mèi quan hÖ t−¬ng t¸c qua l¹i gi÷a c¸c sinh vËt sèng vµ m«i tr−êng tù nhiªn cña chóng. §ã lµ mét thùc thÓ ®ãng ®· ®¹t ®−îc c¸c c¬ chÕ tù æn ®Þnh vµ néi c©n b»ng, ®· tiÕn ho¸ qua hµng thÕ kû. Trong mét hÖ sinh th¸i æn ®Þnh, mét loµi nµy kh«ng lo¹i trõ mét loµi kh¸c, nÕu kh«ng th× nguån cung cÊp thøc ¨n cho nh÷ng loµi ¨n thÞt sÏ kh«ng tån t¹i. C¸c hÖ sinh th¸i æn ®Þnh vµ c©n b»ng sÏ cã tuæi thä cao nhÊt. Mét hÖ sinh th¸i sÏ kh«ng thÓ duy tr× ®−îc mét sè l−îng lín vËt chÊt vµ n¨ng l−îng ®−îc tiªu thô bëi mét loµi mµ l¹i kh«ng lo¹i trõ mét loµi kh¸c vµ thËm chÝ cßn g©y nguy hiÓm cho kh¶ n¨ng tån t¹i cña toµn bé hÖ sinh th¸i. T−¬ng tù nh− vËy, kh¶ n¨ng cña mét hÖ sinh th¸i trong viÖc chøa ®ùng chÊt th¶i vµ t¸i t¹o ®Êt, n−íc ngät kh«ng ph¶i lµ v« h¹n. T¹i mét thêi ®iÓm nµo ®ã, nh÷ng t¸c ®éng tõ bªn ngoµi sÏ ph¸ vì c©n b»ng cña hÖ sinh th¸i, dÉn ®Õn sù thay ®æi nhanh chãng hoÆc lµm huû diÖt hÖ sinh th¸i ®ã. §Þnh nghÜa søc khoÎ vµ m«i tr−êng: Theo ®Þnh nghÜa cña Tæ chøc Y tÕ ThÕ giíi (1946) th× søc khoÎ lµ tr¹ng th¸i tho¶i m¸i vÒ c¶ tinh thÇn, thÓ chÊt vµ x· héi chø kh«ng chØ ®¬n thuÇn lµ v« bÖnh, tËt. Kh¸i niÖm bÖnh, tµn tËt vµ tö vong d−êng nh− ®−îc c¸c nh©n viªn y tÕ ®Ò cËp tíi nhiÒu h¬n so víi kh¸i niÖm lý t−ëng nµy vÒ søc khoÎ. Do vËy khoa häc søc khoÎ hÇu nh− ®· trë thµnh khoa häc bÖnh tËt, v× nã tËp trung chñ yÕu vµo viÖc ®iÒu trÞ c¸c lo¹i bÖnh vµ chÊn th−¬ng chø kh«ng ph¶i lµ n©ng cao søc khoÎ. T−¬ng tù nh− vËy, nhiÒu ®Þnh nghÜa vÒ m«i tr−êng trong bèi c¶nh søc khoÎ ®· ®−îc ®Ò cËp. Theo ®Þnh nghÜa míi nhÊt (1995), m«i tr−êng lµ tÊt c¶ nh÷ng g× ë bªn ngoµi c¬ thÓ con ng−êi. Nã cã thÓ ®−îc ph©n chia thµnh m«i tr−êng vËt lý, sinh häc, x· héi, v¨n ho¸... BÊt kú m«i tr−êng nµo hay tÊt c¶ c¸c m«i tr−êng trªn ®Òu cã thÓ ¶nh h−ëng tíi t×nh tr¹ng søc khoÎ cña quÇn thÓ. §Þnh nghÜa nµy ®−îc dùa trªn quan ®iÓm 16 lµ søc khoÎ cña con ng−êi chñ yÕu ®−îc x¸c ®Þnh do yÕu tè di truyÒn vµ m«i tr−êng. YÕu tè di truyÒn (gen) do cha mÑ truyÒn l¹i, bao gåm ADN trong mçi tÕ bµo c¬ thÓ. C¸c gen nµy tån t¹i khi ph«i ®−îc h×nh thµnh vµ kh«ng cã sù thay ®æi nµo vÒ di truyÒn trong suèt qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña con ng−êi. NÕu nh− cã sù thay ®æi gen (nh− trong tr−êng hîp ®ét biÕn), nã cã thÓ dÉn tíi sù mÊt chøc n¨ng, chÕt tÕ bµo vµ ung th− (ë mét sè tr−êng hîp ®ét biÕn cô thÓ). C¬ së vËt chÊt di truyÒn cña mét c¸ thÓ lµ mét trong nh÷ng yÕu tè chÝnh x¸c ®Þnh viÖc c¸ thÓ ®ã bÞ ¶nh h−ëng nh− thÕ nµo bëi c¸c yÕu tè m«i tr−êng. Mét sè c¸ thÓ sÏ bÞ ¶nh h−ëng khi tiÕp xóc víi c¸c chÊt ®éc h¹i, c¸c nguy hiÓm m«i tr−êng víi hµm l−îng lín. Mét sè c¸ thÓ kh¸c l¹i bÞ ¶nh h−ëng ë møc ®é thÊp h¬n, bëi v× hä cã c¸c yÕu tè nguy c¬ / ®iÒu kiÖn kÐp hoÆc nguy c¬ / ®iÒu kiÖn ®· cã tõ tr−íc. Mét sè ng−êi bÞ ¶nh h−ëng ë mét møc ®é rÊt thÊp do tÝnh nh¹y c¶m di truyÒn. §iÒu ®ã minh chøng cho nh÷ng ¶nh h−ëng cña m«i tr−êng ®èi víi søc khoÎ. Tuy nhiªn, ®· mét thêi chÝnh con ng−êi ®· lµm huû ho¹i vµ suy tho¸i m«i tr−êng. V× suy tho¸i m«i tr−êng nªn cã ¶nh h−ëng tíi søc khoÎ céng ®ång nh− ung th− da t¨ng lªn ë Australia khi tÇng ozon bÞ suy gi¶m. Con ng−êi ®· ph¸ rõng trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña m×nh vµ hËu qu¶ lµ con ng−êi ph¶i chÞu nh÷ng hËu qu¶ cña lò quÐt, cña thay ®æi khÝ hËu toµn cÇu, cña « nhiÔm c¸c chÊt th¶i c«ng nghiÖp. Khi con ng−êi huû ho¹i m«i tr−êng th× theo quy luËt nh©n qu¶ häc, con ng−êi còng ph¶i chÞu nh÷ng mèi ®e däa tõ m«i tr−êng, ®ã lµ nh÷ng mèi nguy hiÓm hiÖn ®¹i vµ truyÒn thèng. Kh¸i niÖm vÒ søc khoÎ m«i tr−êng: HiÖn nay trªn thÕ giíi, vÉn cßn nhiÒu tranh c·i vÒ c¸c ®Þnh nghÜa nh− m«i tr−êng lµ g×? Søc kháe m«i tr−êng lµ g×. §Æc biÖt viÖc ph©n biÖt sù kh¸c nhau gi÷a hai ph¹m trï m«i tr−êng vµ søc kháe m«i tr−êng lµ rÊt khã kh¨n. Søc kháe m«i tr−êng lµ mét thuËt ng÷ kh«ng dÔ ®Þnh nghÜa. NÕu chóng ta cho ®ã lµ Søc kháe cña m«i tr−êng th× d−êng nh− chóng ta kh«ng quan t©m tíi mét loµi nµo cô thÓ, vÝ dô loµi ng−êi. Nh−ng nÕu mét ai ®ã l¹i muèn ®Þnh nghÜa thuËt ng÷ nµy ¸m chØ tíi søc kháe con ng−êi th× ®iÒu nµy l¹i cßn qu¸ nhiÒu chç ®Ó tranh c·i. Hai ®Þnh nghÜa d−íi ®©y, ®Þnh nghÜa ®Çu tiªn quan t©m tíi nh÷ng ¶nh h−ëng cña m«i tr−êng lªn søc kháe trong khi ®Þnh nghÜa thø hai quan t©m tíi nh÷ng dÞch vô søc kháe m«i tr−êng. §Þnh nghÜa 1: Søc kháe m«i tr−êng bao gåm nh÷ng khÝa c¹nh vÒ søc kháe con ng−êi (bao gåm c¶ chÊt l−îng cuéc sèng), ®−îc x¸c ®Þnh bëi c¸c yÕu tè vËt lý, hãa häc, sinh häc, x· héi vµ c¸c yÕu tè t©m lý trong m«i tr−êng (theo ®Þnh nghÜa trong ChiÕn l−îc Søc kháe M«i tr−êng Quèc gia cña Australia - 1999). §Þnh nghÜa nµy còng ¸m chØ tíi c¶ lý thuyÕt vµ thùc tiÔn cña viÖc quyÕt ®Þnh, kiÓm so¸t vµ phßng ngõa ®èi víi nh÷ng yÕu tè trªn trong m«i tr−êng, nh÷ng yÕu tè cã thÓ cã ¶nh h−ëng tiÒm tµng bÊt lîi ®èi víi søc kháe cña c¸c thÕ hÖ hiÖn t¹i còng nh− c¸c thÕ hÖ t−¬ng lai. 17 §Þnh nghÜa 2: C¸c dÞch vô søc kháe m«i tr−êng lµ nh÷ng dÞch vô nh»m c¶i thiÖn c¸c chÝnh s¸ch vÒ søc kháe m«i tr−êng qua c¸c ho¹t ®éng gi¸m s¸t, kiÓm so¸t. Chóng còng thùc hiÖn vai trß t¨ng c−êng sù c¶i thiÖn nh÷ng giíi h¹n cña m«i tr−êng vµ khuyÕn khÝch viÖc sö dông c¸c c«ng nghÖ s¹ch vµ khuyÕn khÝch nh÷ng th¸i ®é còng nh− nh÷ng c¸ch c− xö tèt ®èi víi m«i tr−êng vµ søc kháe. Nh÷ng dÞch vô nµy còng cã vai trß quan träng trong viÖc ph¸t triÓn vµ ®Ò xuÊt nh÷ng chÝnh s¸ch míi vÒ søc khoÎ m«i tr−êng. 5. T¸C §éNG CñA D¢N Sè, §¤ THÞ HO¸ L£N SøC KHOÎ CéNG §åNG Vµ M¤I TR¦êNG Nh÷ng th¸ch thøc vÒ d©n sè ViÖt Nam lµ rÊt nghiªm träng ®èi víi tÊt c¶ c¸c vÊn ®Ò m«i tr−êng vµ tµi nguyªn thiªn nhiªn. T¨ng d©n sè vÉn ë møc cao 1,7% (1999) vµ di d©n néi bé tõ c¸c khu vùc nghÌo tµi nguyªn vµ kinh tÕ kÐm ph¸t triÓn vÉn ®ang t¨ng lªn vµ kh«ng kiÓm so¸t ®−îc. Theo dù b¸o ®Õn n¨m 2020, d©n sè n−íc ta xÊp xØ 100 triÖu ng−êi, trong khi ®ã c¸c nguån tµi nguyªn ®Êt, n−íc vµ c¸c d¹ng tµi nguyªn kh¸c cã xu thÕ suy gi¶m, vÊn ®Ò nghÌo ®ãi ë c¸c vïng s©u, vïng xa ch−a ®−îc gi¶i quyÕt triÖt ®Ó (hiÖn c¶ n−íc cã 1750 x· ë diÖn ®ãi nghÌo). Qu¸ tr×nh ®« thÞ ho¸ vµ ph¸t triÓn kinh tÕ b»ng con ®−êng c«ng nghiÖp ho¸ ®ßi hái nhu cÇu vÒ n¨ng l−îng, nguyªn liÖu ngµy cµng to lín, kÐo theo chÊt l−îng m«i tr−êng sèng ngµy cµng xÊu ®i nÕu kh«ng cã c¸c biÖn ph¸p h÷u hiÖu ngay tõ ®Çu. MÆt kh¸c, qu¸ tr×nh ®« thÞ ho¸ vµ c«ng nghiÖp ho¸ ë nhiÒu khu vùc, vïng l·nh thæ l¹i kh«ng ®−îc qu¸n triÖt ®Çy ®ñ theo quan ®iÓm ph¸t triÓn bÒn v÷ng, nghÜa lµ ch−a tÝnh to¸n ®Çy ®ñ c¸c yÕu tè m«i tr−êng trong ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi. Theo dù kiÕn, tèc ®é t¨ng tr−ëng GDP ph¶i ®¹t xÊp xØ 7%/n¨m vµ ®−îc duy tr× liªn tôc ®Õn n¨m 2010. Theo tÝnh to¸n cña c¸c chuyªn gia n−íc ngoµi, nÕu GDP t¨ng gÊp ®«i th× nguy c¬ chÊt th¶i t¨ng gÊp 3 - 5 lÇn. Vµ nÕu nh− tr×nh ®é c«ng nghÖ s¶n xuÊt, c¬ cÊu s¶n xuÊt, tr×nh ®é qu¶n lý s¶n xuÊt, tr×nh ®é qu¶n lý m«i tr−êng kh«ng ®−îc c¶i tiÕn th× sù t¨ng tr−ëng sÏ kÐo theo t¨ng khai th¸c, tiªu thô tµi nguyªn vµ n¨ng l−îng. §iÒu nµy dÉn ®Õn khai th¸c c¹n kiÖt tµi nguyªn thiªn nhiªn, t¹o ra sù gia t¨ng c¸c lo¹i chÊt th¶i vµ « nhiÔm m«i tr−êng g©y nªn søc Ðp cho m«i tr−êng. Trong khi ®ã m«i tr−êng ®« thÞ, c«ng nghiÖp vµ n«ng th«n tiÕp tôc bÞ « nhiÔm. §Õn n¨m 1999, d©n ®« thÞ lµ 23% so víi d©n sè c¶ n−íc, dù kiÕn n¨m 2010 lµ 33% vµ 2020 lµ 45%. M«i tr−êng ®« thÞ ë n−íc ta bÞ « nhiÔm bëi c¸c chÊt th¶i r¾n, n−íc th¶i ch−a ®−îc thu gom vµ xö lý theo ®óng quy ®Þnh. KhÝ th¶i, bôi, tiÕng ån v.v... tõ c¸c ph−¬ng tiÖn giao th«ng néi thÞ vµ m¹ng l−íi s¶n xuÊt quy m« võa vµ nhá cïng víi c¬ së h¹ tÇng yÕu kÐm cµng lµm cho ®iÒu kiÖn vÖ sinh m«i tr−êng ë nhiÒu ®« thÞ ®ang thùc sù l©m vµo t×nh tr¹ng ®¸ng b¸o ®éng. HÖ thèng cÊp vµ tho¸t n−íc l¹c hËu, xuèng cÊp, kh«ng ®¸p øng ®−îc nhu cÇu. Møc « nhiÔm kh«ng khÝ vÒ bôi, c¸c khÝ th¶i ®éc h¹i nhiÒu n¬i v−ît tiªu chuÈn cho phÐp nhiÒu lÇn, nhÊt lµ t¹i c¸c thµnh phè lín nh− Hµ Néi vµ thµnh phè Hå ChÝ Minh v−ît tiªu chuÈn cho phÐp 2 - 3 lÇn. 18 M«i tr−êng n«ng th«n ®ang bÞ « nhiÔm do c¸c ®iÒu kiÖn vÖ sinh vµ c¬ së h¹ tÇng yÕu kÐm. ViÖc sö dông kh«ng hîp lý c¸c ho¸ chÊt n«ng nghiÖp ®· vµ ®ang lµm cho m«i tr−êng n«ng th«n « nhiÔm vµ suy tho¸i. ViÖc ph¸t triÓn c¸c lµng nghÒ tiÓu thñ c«ng nghiÖp ®· lµm « nhiÔm m«i tr−êng nghiªm träng. N−íc sinh ho¹t vµ vÖ sinh lµ vÊn ®Ò cÊp b¸ch, tû lÖ hè xÝ hîp vÖ sinh ë n«ng th«n chØ ®¹t kho¶ng 34% vµ chØ kho¶ng 46% sè hé d©n n«ng th«n ®−îc dïng n−íc hîp vÖ sinh (Trung t©m N−íc sinh ho¹t vµ VÖ sinh n«ng th«n 2001). Theo Bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn n«ng th«n, ®Õn hÕt n¨m 2002, chØ míi 50% sè d©n n«ng th«n ®−îc sö dông n−íc s¹ch. N¹n khai th¸c rõng bõa b·i, thËm chÝ x¶y ra ë c¶ c¸c khu rõng cÊm, rõng ®Æc dông; n¹n ®èt ph¸ rõng ®· g©y ra nh÷ng th¶m ho¹ ch¸y rõng nghiªm träng nh− vô ch¸y rõng n−íc mÆn U Minh võa qua; ®ång thêi, viÖc s¨n b¾t ®éng vËt hoang d· còng ®ang lµm suy gi¶m ®a d¹ng sinh häc vµ g©y huû ho¹i m«i tr−êng. Nh÷ng vÊn ®Ò cña m«i tr−êng x· héi ngµy cµng trë nªn bøc xóc nh− ma tuý, HIV/AIDS vµ b¹o lùc. Nh÷ng vÊn ®Ò m«i tr−êng toµn cÇu nh− tÇng ozon bÞ suy gi¶m, hiÖu øng nhµ kÝnh, khÝ hËu toµn cÇu nãng lªn, thay ®æi khÝ hËu, mùc n−íc biÓn d©ng cao, hiÖn t−îng En Nin«; La Ni-na g©y nªn c¸c hiÖn t−îng h¹n h¸n, lò lôt x¶y ra ë nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi trong ®ã cã ViÖt Nam; ®ång thêi, n¹n chuyÓn dÞch « nhiÔm sang c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn còng lµ mét vÊn ®Ò cÇn chó träng. Tõ nh÷ng vÊn ®Ò trªn thùc tÕ ®ßi hái ph¶i cã mét chÝnh s¸ch vÒ m«i tr−êng, søc khoÎ m«i tr−êng mét c¸ch ®óng ®¾n, ®ång bé vµ hîp lý trong giai ®o¹n ph¸t triÓn míi cña ®Êt n−íc ta. 6. NH÷NG §ÞNH H¦íNG C¥ B¶N CHO M¤I TR¦êNG LµNH M¹NH 6.1. BÇu kh«ng khÝ trong s¹ch Kh«ng khÝ rÊt cÇn thiÕt cho sù sèng, nÕu thiÕu kh«ng khÝ, con ng−êi sÏ chÕt chØ sau mét vµi phót. ¤ nhiÔm kh«ng khÝ lµ mét trong nh÷ng vÊn ®Ò m«i tr−êng trÇm träng nhÊt trong c¸c x· héi ë tÊt c¶ c¸c cÊp ®é ph¸t triÓn kinh tÕ kh¸c nhau. Trªn thÕ giíi, hµng ngµy cã kho¶ng 500 triÖu ng−êi ph¶i tiÕp xóc víi mét hµm l−îng lín « nhiÔm kh«ng khÝ trong nhµ ë c¸c d¹ng nh−: khãi tõ c¸c lß s−ëi kh«ng kÝn hoÆc lß s−ëi ®−îc thiÕt kÕ tåi vµ kho¶ng 1, 5 tû ng−êi ë c¸c khu vùc thµnh thÞ ph¶i sèng trong m«i tr−êng bÞ « nhiÔm kh«ng khÝ nÆng nÒ (WHO, 1992). Sù ph¸t triÓn cña ngµnh c«ng nghiÖp ®i ®«i víi viÖc th¶i ra sè l−îng lín c¸c khÝ vµ c¸c chÊt h¹t tõ qu¸ tr×nh s¶n xuÊt c«ng nghiÖp vµ tõ qu¸ tr×nh ®èt ch¸y c¸c nhiªn liÖu ho¸ th¹ch cho nhu cÇu giao th«ng vËn t¶i vµ lÊy n¨ng l−îng. Khi c¸c tiÕn bé c«ng nghÖ ®· b¾t ®Çu chó träng ®Õn viÖc kiÓm so¸t « nhiÔm kh«ng khÝ b»ng c¸ch gi¶m viÖc th¶i ra c¸c chÊt h¹t th× ng−êi ta vÉn tiÕp tôc th¶i ra c¸c chÊt khÝ, do vËy « nhiÔm kh«ng khÝ vÉn cßn lµ vÊn ®Ò lín. MÆc dï hiÖn nay nhiÒu n−íc ph¸t triÓn ®· cã nh÷ng nç lùc lín ®Ó kiÓm so¸t c¶ viÖc th¶i khÝ vµ c¸c chÊt h¹t, « nhiÔm kh«ng khÝ vÉn lµ nguy c¬ ®èi víi søc khoÎ cña nhiÒu ng−êi. 19
- Xem thêm -