Tài liệu Xây dựng và sử dụng phương tiện dạy học kỹ thuật số trong dạy học sinh học lớp 6, trung học cơ sở

  • Số trang: 123 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 142 |
  • Lượt tải: 0
tailieuonline

Đã đăng 39907 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ HỒNG XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG PHƢƠNG TIỆN DẠY HỌC KỸ THUẬT SỐ TRONG DẠY HỌC SINH HỌC LỚP 6, TRUNG HỌC CƠ SỞ LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SINH HỌC HÀ NỘI - 2013 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ HỒNG XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG PHƢƠNG TIỆN DẠY HỌC KỸ THUẬT SỐ TRONG DẠY HỌC SINH HỌC LỚP 6, TRUNG HỌC CƠ SỞ CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC (BỘ MÔN SINH HỌC) Mã số: 60 14 10 LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SINH HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. Dƣơng Tiến Sỹ HÀ NỘI - 2013 2 DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT BGĐT Bài giảng điện tử CNTT Công nghệ thông tin ĐC Đối chứng GV Giáo viên HS Học sinh KBGA Kịch bản giáo án KTS Kỹ thuật số PHT Phiếu học tập PMCC Phần mềm công cụ PMDH Phần mềm dạy học PPDH Phương pháp dạy học PTDH Phương tiện dạy học PTTQ Phương tiện trực quan QTDH Quá trình dạy học QTTT Quá trình thông tin SD Sử dụng SGK Sách giáo khoa SH Sinh học THCS Trung học cơ sở TLDH Tư liệu dạy học TN Thực nghiệm TV Thực vật 1 DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 2.1: Tổng hợp các PTDH kỹ thuật số đã sưu tầm và xây dựng......... 38 Bảng 2.2: Qui trình sử dụng PTDH KTS để tổ chức các hoạt động nhận thức cho HS ........................................................................................ 49 Bảng 3.1: Tần suất điểm các bài kiểm tra trong TN ................................... 63 Bảng 3.2: Tần suất hội tụ tiến điểm của các bài kiểm tra trong TN ........... 64 Bảng 3.3: Kiểm định X theo tiêu chuẩn U kết quả kiểm tra trước TN ............ 65 Bảng 3.4: Phân tích phương sai kết quả các bài kiểm tra trong TN. .......... 66 Bảng 3.5: Tần suất điểm các bài kiểm tra sau TN ...................................... 68 Bảng 3.6: Tần suất hội tụ tiến điểm các bài kiểm tra sau TN. .................... 69 Bảng 3.7: Kiểm định X theo tiêu chuẩn U kết quả kiểm tra sau TN ............. 70 Bảng 3.8: Phân tích phương sai kết quả kiểm tra sau TN .......................... 70 2 DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 1.1: Sơ đồ mối quan hệ giữa PTTQ trong mối quan hệ chặt chẽ với các yếu tố cấu trúc khác của quá trình dạy học ........................................ 12 Hình1.2: Sơ đồ vai trò nói truyền của PTTQ giữa thầy giáo và học sinh .................................................................................................................. 19 Hình 2.1: Sơ đồ mối quan hệ giữa mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học .......................................................................................................................... 24 Hình 2.2: Sơ đồ giới thiệu các nhóm sinh vật và đặc điểm chung của cơ thể sống ......................................................................................................................... 33 Hình 3.1. Biểu đồ tần suất điểm các bài kiểm tra trong thực nghiệm ............ 64 Hình 3.2: Đồ thị tần suất hội tụ tiến điểm các bài kiểm tra trong TN ............ 65 Hình 3.3: Biểu đồ tần suất điểm các bài kiểm tra sau TN .............................. 68 Hình 3.4: Đồ thị tần suất điểm của các bài kiểm tra sau TN .......................... 69 3 MỤC LỤC Trang Lời cảm ơn .................................................................................................. i Dạnh mục viết tắt ........................................................................................ ii Danh mục các bảng ..................................................................................... iii Danh mục các hình ...................................................................................... iv Mục lục........................................................................................................ v MỞ ĐẦU ..................................................................................................... 1 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ............. 6 1.1. Cơ sở lý luận 6 1.1.1. Các khái niệm có liên quan đến đề tài .............................................. 6 1.1.2. Cơ sở lý luận của phương tiện dạy học trong lý luận dạy học ........ 13 1.1.3. Tình hình nghiên cứu và sử dụng PTTQ trong dạy học Sinh học ở Việt Nam 19 1.2. Cơ sở thực tiễn 21 1.2.1. Điều tra thực trạng trang bị các thiết bị kỹ thuật dạy học phục vụ cho việc sử dụng các PTDH kĩ thuật số (như máy vi tính, đầu đĩa DVD, tivi, radio, máy chiếu, mạng internet…) .......................................... 21 1.2.2. Điều tra phương pháp sử dụng các PTDH kĩ thuật số trong dạy học SH 6 22 1.2.3. Điều tra mức độ sử dụng các PTDH kĩ thuật số trong dạy học sinh học lớp 6 ............................................................................................. 22 1.2.4. Điều tra nhu cầu của GV về các PTDH kĩ thuật số trong dạy học sinh học lớp 6 23 Kết luận chương 1 23 Chƣơng 2: XÂY DỰNG TƢ LIỆU DẠY HỌC KỸ THUẬT SỐ ĐỂ DẠY HỌC SINH HỌC LỚP 6 .......................................................... 24 2.1. Các nguyên tắc xây dựng PTDH KTS ................................................ 24 2.1.1. Nguyên tắc thống nhất giữa mục tiêu – nội dung – PPDH .............. 24 2.1.2. Nguyên tắc đảm bảo tính chính xác của nội dung dạy học .............. 25 2.1.3. Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan trong dạy học ......................... 26 2.1.4. Nguyên tắc phát huy tối đa vai trò của các giác quan trong QTDH .......... 27 2.1.5. Nguyên tắc thu hẹp không gian và rút ngắn thời gian trong QTDH.......... 29 4 2.2. Quy trình xây dựng PTDH KTS ......................................................... 30 2.2.1. Xác định mục tiêu dạy học................................................................ 31 2.2.2. Phân tích lôgic cấu trúc nội dung dạy học ........................................ 32 2.2.3. Sưu tầm, gia công sư phạm và gia công kỹ thuật hệ thống PTDH kỹ thuật số phù hợp với nội dung dạy - học .................................... 37 2.2.4. Thiết kế trang Web quản lí thư viện PTDH kỹ thuật số .................. 40 2.2.5. Thiết kế KBGA để chỉ định việc nhập liệu thông tin vào phần mềm PowerPoint hình thành BGĐT ........................................................... 43 2.3. Qui trình sử dụng PTDH KTS để tổ chức các hoạt động nhận thức cho HS ................................................................................................. 49 2.4. Một số ví dụ về qui trình sử dụng PTDH KTS trong dạy học Sinh học lớp 6 ............................................................................................................. 52 Kết luận chương 2 ....................................................................................... 60 Chƣơng 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM................................................ 61 3.1. Mục đích thực nghiệm ......................................................................... 61 3.2. Nội dung thực nghiệm.......................................................................... 61 3.3. Phương pháp thực nghiệm ................................................................... 61 3.4. Kết quả thực nghiệm ............................................................................ 62 3.4.1. Phân tích kết quả các bài kiểm tra trong thực nghiệm ............................. 62 3.4.2. Phân tích kết quả các bài kiểm tra sau thực nghiệm ................................ 68 3.4.3. Đánh giá về mặt tâm lý sư phạm đối với học sinh .......................... 71 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .......................................................... 73 1. Kết luận ................................................................................................... 73 2. Khuyến nghị ............................................................................................ 73 TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................................ 75 PHỤ LỤC .................................................................................................. 78 5 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.1. Xuất phát từ mục tiêu dạy học sinh học 6 ở trƣờng THCS Chương trình sinh học 6 giúp học sinh bắt đầu làm quen với môn khoa học chuyên nghiên cứu về thế giới sinh vật. Các kiến thức về thực vật và một số nhóm sinh vật khác trong chương trình này vừa góp phần làm cho học sinh có được những kiến thức sinh học cơ bản, phổ thông và hoàn chỉnh, vừa giúp học sinh có cơ sở để tiếp tục học những kiến thức về di truyền, sinh thái ở cấp học trên, đồng thời làm cơ sở cho việc nắm vững các biện pháp kỹ thuật sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp được học trong môn công nghệ ở lớp 7 và lớp 9. [15] 1.2. Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phƣơng pháp dạy học Từ thập niên 90 của thế kỉ trước, vấn đề ứng dụng CNTT vào dạy học là một chủ đề lớn được UNESCO chính thức đưa ra thành chương trình hành động trước ngưỡng cửa của thế kỉ XXI. Ngoài ra, UNESCO còn dự báo: CNTT sẽ làm thay đổi nền giáo dục một cách cơ bản vào đầu thế kỉ XXI. Trước tình hình CNTT với giáo dục trên thế giới như vậy, Nghị quyết TW2, khóa VIII đã được cụ thể hóa bằng Chỉ thị 58-CT/TW (17/10/2000) của Bộ Chính trị, nội dung Chỉ thị có đoạn: “Đẩy mạnh ứng dụng CNTT trong công tác GD & ĐT ở các cấp học, bậc học, ngành học. Phát triển các hình thức đào tạo từ xa phục vụ nhu cầu học của toàn xã hội”. Luật giáo dục nước CHXHCN Việt Nam được Quốc hội thông qua tháng 12 năm 1998 tại mục 2 trong điều 4 cũng nêu rõ :“ Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập, ý chí vươn lên”. Như vậy, ứng dụng CNTT vào giáo dục, tăng cường vận dụng các phương pháp dạy học đặc thù của bộ môn sinh học theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh là một xu thế mới của nền giáo dục Việt Nam trong giai đoạn hiện nay và trong tương lai lâu dài. [3] 6 1.3. Xuất phát từ nguyên tắc vận dụng PPDH không thể tách rời PTDH PTDH ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc đổi mới PPDH, đặc biệt là những PTDH kĩ thuật số trong thời đại phát triển CNTT. PTDH giúp người thầy tiến hành bài học không phải bắt đầu bằng giảng giải, thuyết trình, độc thoại,… mà bằng vai trò đạo diễn, thiết kế, tổ chức, kích thích, trọng tài, cố vấn,… trả lại cho người học vai trò chủ thể, không phải học thụ động bằng nghe thầy giảng, mà học tích cực bằng hành động của chính mình. 1.4. Xuất phát từ đặc điểm tâm sinh lý của học sinh lớp 6 Lứa tuổi này có một vị trí đặc biệt và tầm quan trọng trong thời kỳ phát triển của trẻ em, vì nó là thời kỳ chuyển tiếp từ tuổi thơ sang tuổi trưởng thành và được phản ánh bằng những tên gọi khác nhau như: “thời kỳ quá độ“, “tuổi khó bảo“, “tuổi khủng hoảng “, “tuổi bất trị “…Đây là lứa tuổi có bước nhảy vọt về thể chất lẫn tinh thần, các em đang tách dần khỏi thời thơ ấu để tiến sang giai đoạn phát triển cao hơn (người trưởng thành) tạo nên nội dung cơ bản và sự khác biệt trong mọi mặt phát triển: thể chất, trí tuệ, tình cảm, đạo đức… của thời kỳ này. Các em hầu hết chưa ý thức được vai trò của việc học tập mà chỉ học khi mình thấy hứng thú. Do đó, muốn học sinh tích cựu học và ham học thì việc thiết kế và sử dụng phương tiện kỹ thuật số để kích thích tinh thần học tập của các em là rất cần thiết. 1.5. Xuất phát từ đặc điểm chƣơng trình và SGK SH 6 SGK SH 6 được biên soạn theo hướng hạn chế việc cung cấp tri thức có sẵn, buộc HS phải hoạt động tích cực tự lực dưới sự tổ chức hướng dẫn của GV mới có thể phát hiện và lĩnh hội được. Cách biên soạn như vậy không những buộc HS phải thay đổi cách học mà còn buộc GV thay đổi cách dạy. Nội dung kiến thức SH 6 bao gồm những kiến thức về cấu tạo cơ thể cây xanh từ cơ quan sinh dưỡng (rễ, thân, lá) đến cơ quan sinh sản (hoa, quả, hạt) trong mối quan hệ với chức năng của chúng và với môi trường; những kiến thức về vai trò của cây xanh đối với đời sống con người; đặc biệt là 7 những kiến thức về các cơ chế, quá trình như: Sự lớn lên và phân chia tế bào, sự hút nước và muối khoáng ở rễ, sự vận chuyển nước và muối khóang trong thân, quang hợp, hô hấp, sự thụ tinh kết quả và tạo hạt,... Đây là những kiến thức trừu tượng. Những kiến thức này đã gây khó khăn cho quá trình dạy và học của GV và HS, nhất là đối với đặc điểm tâm lí nhận thức của lứa tuổi HS lớp 6. Đặc biệt hơn nữa là các kiến thức về các cơ chế, quá trình đó lại phải được rút ra từ việc quan sát các thí nghiệm. Trong đó, có nhiều thí nghiệm là những thí nghiệm trường diễn, không thể tiến hành trên lớp, lại rất khó có kết quả như mong muốn. Do đó, cần sưu tầm và xây dựng các PTDH ở dạng kỹ thuật số như: hình ảnh tĩnh và động, âm thanh, phim, video,… tạo thuận lợi cho GV tổ chức những hoạt động tìm tòi và phát hiện kiến thức cho HS. [2] [3] [15] Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi chọn đề tài: "Xây dựng và sử dụng phƣơng tiện dạy học kỹ thuật số để dạy học sinh học lớp 6, trung học cơ sở” 2. Mục đích nghiên cứu Sưu tầm, tuyển chọn, xử lí sư phạm và kĩ thuật các hình ảnh tĩnh, ảnh động, phim video… (gọi chung là các PTDH ở dạng kỹ thuật số) phù hợp với nội dung dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học SH 6 3. Đối tƣợng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu 3.1. Đối tƣợng nghiên cứu: Hệ thống phương tiện dạy học kỹ thuật số để dạy học sinh học 6 ở trường THCS. 3.2. Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học sinh học 6 ở trường THCS. 4. Giả thuyết khoa học Xây dựng được hệ thống phương tiện dạy học kỹ thuật số phù hợp với nội dung SH 6 và xác định được phương pháp sử dụng hợp lý sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn học. 5. Nhiệm vụ nghiên cứu  Nghiên cứu cơ sở lí luận của đề tài. 8  Nghiên cứu thực trạng dạy học SH ở trường THCS.  Xác định hệ thống nguyên tắc sư phạm chỉ đạo quá trình xây dựng các phương tiện dạy học kỹ thuất số.  Xác định các quy trình sưu tầm và xây dựng các phương tiện dạy học kỹ thuật số.  Xác định tổ hợp phương pháp sử dụng phương tiện dạy học kỹ thuật số theo hướng tích cực.  Thiết kế kịch bản một số giáo án thực nghiệm để chỉ định việc nhập liệu thông tin vào phần mềm công cụ (Powerpoint) hình thành BGĐT.  Thực nghiệm sư phạm 6. Phƣơng pháp nghiên cứu  Phương pháp nghiên cứu lý thuyết.  Phương pháp điều tra cơ bản.  Phương pháp thực nghiệm sư phạm.  Phương pháp thống kê toán học. 7. Những kết quả nghiên cứu và đóng góp mới của đề tài  Hệ thống hóa cơ sở lí luận của đề tài về bản chất, vai trò và giá trị dạy học của phương tiện dạy học nói chung và vận dụng vào xây dựng và sử dụng phương tiện dạy học kỹ thuật số trong dạy học SH 6.  Xác định hệ thống nguyên tắc sư phạm chỉ đạo quá trình xây dựng phương tiện dạy học kỹ thuật số.  Xác định các quy trình sưu tầm và xây dựng các phương tiện dạy học kỹ thuật số phù hợp với nội dung chương trình SH 6.  Xác định tổ hợp phương pháp sử dụng phương tiện dạy học kỹ thuật số để tổ chức các hoạt động nhận thức tích cực cho học sinh trong quá trình dạy học.  Thiết kế 3 KBGA mẫu cho TNSP để chỉ định việc nhập liệu thông tin vào phần mềm công cụ ( Powerpoint) hình thành BGĐT. 9 8. Cấu trúc của đề tài Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương. Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài Chương 2: Xây dựng phương tiện dạy học kỹ thật số sinh học lớp 6 Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 10 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1. Cơ sở lý luận 1.1.1. Các khái niệm có liên quan đến đề tài 1.1.1.1. Khái niệm phương tiện dạy học [1] Phương tiện dạy học là các phương tiện được sử dụng trong qua trình dạy học, bao gồm các đồ dùng dạy học, các trang thiết bị kỹ thuật dùng trong dạy học, các thiết bị hỗ trợ và các điều kiện cơ sở vật chất khác. Theo Lotsklinbo: “PTDH là tất cả các phương tiện vật chất cần thiết giúp GV hay HS tổ chức và tiến hành hợp lý, có hiệu quả quá trình giáo dục và giáo dưỡng ở các cấp học, ở các lĩnh vực, các môn học để có thể thực hiện được những yêu cầu của chương trình giảng dạy, để làm dễ dàng cho sự truyền đạt và lĩnh hội kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo”. PTDH là các phương tiện được sử dụng trong QTDH, bao gồm các đồ dùng dạy học, các trang thiết bị kỹ thuật dùng trong dạy học, các thiết bị hỗ trợ và các điều kiện cơ sở vật chất khác. Để đạt được mục đích trong quá trình dạy học, việc vận dụng các phương pháp dạy học không thể tách rời việc sử dụng các phương tiện dạy học, trong đó có các PTTQ. Phương tiện trực quan thuộc phạm trù phương pháp, vì ngoài nó ra phương pháp còn bao gồm theo nghĩa hẹp là cách thức hành động cụ thể, thủ pháp cụ thể trong dạy học và hình thức tổ chức dạy học. Do đó, khi nói đến phương pháp dạy học là nói đến PTTQ và cách thức sử dụng nó trong tất cả các khâu của quá trình dạy học. 1.1.1.2. Khái niệm phương tiện trực quan [1] PTTQ là khái niệm phụ thuộc khái niệm phương tiện dạy học. PTTQ được hiểu là một hệ thống bao gồm mọi dụng cụ, đồ dùng, thiết bị kỹ thuật từ đơn giản đến phức tạp dùng trong quá trình dạy - học với tư cách là mô hình đại diện cho hiện thực khách quan về sự vật hiện tượng, làm cơ sở và tạo điều 11 kiện thuận lợi cho việc lĩnh hội kiến thức, kỹ năng kỹ xảo về đối tượng đó cho học sinh. PTTQ là nguồn chứa đựng thông tin tri thức hết sức phong phú và sinh động, giúp học sinh lĩnh hội tri thức đầy đủ và chính xác, đồng thời giúp củng cố, khắc sâu, mở rộng, nâng cao và hoàn thiện tri thức. Qua đó rèn luyện những kỹ năng, kỹ xảo, phát triển tư duy tìm tòi sáng tạo, năng lực quan sát, phân tích tổng hợp, hình thành và phát triển động cơ học tập tích cực, làm quen với PP nghiên cứu khoa học. Từ đó có khả năng vận dụng những tri thức đã học vào thực tiễn, giải quyết các vấn đề trong cuộc sống. PTTQ là một công cụ trợ giúp đắc lực cho giáo viên trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học ở tất cả các khâu của quá trình dạy học.Nó không thể thiếu được trong quá trình vận dụng phối hợp các phương pháp dạy học cụ thể, giúp GV trình bày bài giảng một cách tinh giảm nhưng đầy đủ, sâu sắc và sinh động, điều khiển quá trình nhận thức của học sinh hiệu quả sáng tạo. 1.1.1.3. Khái niệm đa phương tiện (Multimedia) [23] Đa phương tiện là một thuật ngữ gắn với CNTT, có thể hiểu “đa phương tiện là việc sử dụng nhiều phương tiện khác nhau để truyền thông tin ở các dạng như văn bản, đồ hoạ, hình ảnh (bao gồm cả hình tĩnh, hình động) và âm thanh, cùng với siêu liên kết giữa chúng với mục đích giới thiệu thông tin đến người nghe”. 1.1.1.4. Phân loại PTTQ [6] Việc phân loại PTTQ hiện nay vẫn còn là một vấn đề phức tạp có nhiều ý kiến khác nhau. Nếu dựa vào cấu tạo PTTQ có thể chia thành hai nhóm:  Các PTTQ truyền thống.  Các phương tiện nghe, nhìn. Theo Tô Xuân Giáp có thể phân loại PTTQ như sau:  Các tài liệu trực quan là các vật thật trong tự nhiên, kĩ thuật, đời sống (các mẫu vật, các bộ sưu tập, các sản phẩm lao động...). 12  Các phương tiện phản ánh đẳng cấu các đối tượng và hiện tượng của thế giới hiện thực ( mô hình, maket, vật gỗ, tranh ảnh...).  Các phương tiện để tái tạo các hiện tượng tự nhiên hoặc các sản phẩm lao động ( các dụng cụ thí nghiệm, hoá chất, máy móc... )  Các phương tiện mô tả đối tượng và hiện tượng bằng lời nói, bằng kí hiệu, bằng ngôn ngữ tự nhiên và nhân tạo ( sách giáo khoa, sách hướng dẫn, tài liệu tham khảo...).  Các phương tiện kĩ thuật để truyền tải thông tin. ( máy chiếu, băng hình, computer...). Trong dạy học sinh học, có thể phân loại các PTTQ như sau: 1- Các vật tự nhiên: mẫu sống, mẫu ngâm, mẫu nhồi, tiêu bản khô, tiêu bản hiển vi v.v... Các mẫu vật thật là nguồn cung cấp những hình tượng cụ thể, chính xác và gần gũi với học sinh về hình dạng, kích thước, màu sắc và cấu tạo ngoài. Song việc nghiên cứu cấu tạo trong, các cơ quan bộ phận nhỏ lại gặp khó khăn trong việc quan sát và phân biệt. 2- Các vật tượng hình: mô hình, tranh vẽ, ảnh, phim, phim đèn chiếu, phim video, phần mềm dạy học, sơ đồ, biểu đồ: - Mô hình: là những vật thay thế cho đối tượng nghiên cứu duới dạng các biểu tượng trực quan được vật chất hoá hoặc mô tả các cấu trúc, những hiện tượng, quá trình... Mô hình còn cho phép mô tả sự vật, hiện tượng trong không gian ba chiều, có thể tĩnh hoặc động làm cho quá trình nhận thức được đầy đủ trực quan hơn. - Tranh, ảnh: Mô tả các sự vật, hiện tượng, cấu trúc, quá trình ở trạng thái tĩnh, có thể được chụp trực tiếp hoặc mô phỏng lại qua sơ đồ hình vẽ. - Băng, đĩa hình: Miêu tả sự vật, hiện tượng ở trạng thái động, diễn cảm chính xác và sống động. - Bản trong: là các hình ảnh, sơ đồ về cấu trúc, quá trình... được ghi lên một bản trong, sau đó được chiếu lên màn hình qua máy chiếu Overhead. 13 - PMDH: có khả năng cung cấp thông tin dưới nhiều dạng khác nhau nhờ tích hợp được truyền thông đa phương tiện, như chứa được cả hình ảnh, âm thanh, phim vidio...có hiệu quả trực quan cao nhất. Các vật tượng hình giúp tạo điều kiện cho học sinh hình thành những biểu tượng về sự vật, hiện tượng mà trong điều kiện bình thường khó quan sát được. 3- Các bộ dụng cụ thí nghiệm, thực hành... 1.1.1.5. Vai trò của PTTQ [4] [6] PTTQ có vai trò quan trọng trong quá trình dạy - học, nó thay thế cho những sự vật hiện tượng và các quá trình xảy ra trong thực tiễn mà GV và HS không thể tiếp cận trực tiếp được, nó giúp cho GV phát huy được tất cả các giác quan của HS trong quá trình tiếp thu kiến thức, giúp cho HS nhận biết được quan hệ giữa các hiện tượng, các khái niệm, quy luật làm cơ sở cho việc rút ra những tri thức và sự vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế. Như vậy, nguồn tri thức HS thu nhận được trở nên đáng tin cậy và được nhớ lâu bền hơn. PTTQ làm cho việc giảng dạy trở nên cụ thể, dễ dàng hơn, làm tăng thêm khả năng tiếp thu những sự vật hiện tượng và các quá trình phức tạp mà trong điều kiện bình thường HS khó nắm bắt được. Nhờ đó nó rút ngắn thời gian giảng dạy, đồng thời việc lĩnh hội những kiến thức của HS lại diễn ra nhanh hơn. Mặt khác, nó cũng giúp cho GV giảm nhẹ được lao động của mình trên lớp, do đó làm tăng thêm khả năng nâng cao chất lượng dạy học. PTTQ còn là phương tiện vật chất dễ dàng gây được sự chú ý và chiếm được tình cảm của HS hơn cả. Bằng việc sử dụng PTTQ, GV có thể kiểm tra một cách khách quan khả năng tiếp thu tri thức mới cũng như hoàn thiện kỹ năng, kỹ xảo của HS. Ngày nay, sự truyền đạt thông tin tri thức cho người học không phải chỉ có mỗi hình thức dựa vào sự trình bày hay hướng dẫn của GV (dạy học có GV) mà còn có hình thức dạy học không phụ thuộc vào sự trình bày của GV 14 đó là hình thức dạy học từ xa hay dạy học chương trình hoá (Angolit hoá) và tự học thông qua sử dụng PMDH - (dạy học không có thầy giáo). Tuy nhiên, ở những giai đoạn nhất định vẫn cần có sự tham gia của GV, mặc dù khác nhau ở hình thức tổ chức nhưng ở cả 2 kiểu dạy học này PTTQ đều có những tác động đặc biệt quan trọng đến kết quả cuối cùng của quá trình dạy học. Vai trò của PTTQ là hỗ trợ cho GV trên lớp, các PTTQ được thiết kế để có thể nâng cao và thúc đẩy việc học tập, lĩnh hội tri thức của HS và hỗ trợ đắc lực cho thầy giáo. Nhưng hiệu quả của chúng lại phụ thuộc nhiều vào khả năng sư phạm của thầy giáo. PTTQ cũng được sử dụng có hiệu quả trong trường hợp dạy học không có GV, đó là những sản phẩm nghiên cứu ứng dụng CNTT là những PMDH thông minh. Nó có thể giúp cho HS tự học ở mọi nơi, mọi lúc; giúp cho HS tin tưởng vào khả năng nhận thức của mình trong quá trình học tập. Trong trường hợp này, nhiệm vụ dạy - học ta có thể hoàn toàn giao cho PMDH. Tuy vậy, không có nghĩa là công nghệ dạy học ngày càng phát triển sẽ có thể thay thế hoàn toàn công việc của thầy giáo. Các PMDH này có thể giúp cho GV trở thành những người tổ chức hoạt động nhận thức, điều hành việc học tập của HS một cách sáng tạo hơn. Đối với trẻ em khuyết tật, thì PTTQ lại càng chiếm vị trí quan trọng, ví dụ trẻ em chậm phát triển trí tuệ cần có các khoá học được cấu trúc cao hơn tuỳ khả năng tiếp thu và tổ hợp các thông tin vào bộ nhớ có nhiều hạn chế. Chúng cần được cung cấp các thông điệp thuộc phạm vi của bài học được lặp đi lặp lại nhiều lần để chúng có thể phát triển các vấn đề đã được học. Còn các HS nghe kém và nhìn kém cần nhiều tư liệu học tập khác nhau. Phải tăng cường các phương tiện nghe cho các em nhìn kém hơn bình thường. PTTQ có vai trò cực kỳ quan trọng đối với trẻ em khuyết tật, nó không những giúp cho các em học hỏi được thêm nhiều tri thức mà còn giúp các em hoà nhập được với cộng đồng không bị mặc cảm. 15 Trong những năm gần đây, trên thế giới đã có những công trình khoa học xem xét quá trình dạy học dưới góc độ định lượng bằng cách sử dụng các công cụ toán học hiện đại. Việc này có tác dụng nâng cao hiệu quả của hệ dạy học cổ truyền, đồng thời mở ra những hệ dạy học mới đang ở giai đoạn thí điểm như dạy học chương trình hoá, dạy học giải quyết vấn đề... Xu hướng hiện đại này tăng cường việc khách quan hoá, cá thể hoá (nâng cao tính tích cực tự lực và vừa sức ) hệ dạy học và tăng cường mối quan hệ nghịch ( kiểm tra và tự kiểm tra ) của hệ dạy - học nhằm nâng cao hiệu quả học tập. Theo thuyết thông báo, quá trình dạy học là một hệ thông báo, trong hệ này có liên hệ từ thầy đến trò và ngược lại. Nghĩa là bao gồm sự truyền đạt thông tin (của thầy) và sự lĩnh hội thông tin (của trò), giữa thầy và trò có những liên hệ thông tin tức là kênh truyền tải thông tin. Các kênh thông báo gồm: kênh thị giác, kênh khứu giác, kênh thính giác, kênh xúc giác... Lượng thông báo truyền đi trong một đơn vị thời gian gọi là năng lực chuyển tải. Năng lực chuyển tải ở các kênh khác nhau thì khác nhau. Như vậy có nhiều đường liên hệ để chuyển tải thông báo cho nên nhiệm vụ của dạy học là làm sao cho chất lượng chuyển tải cao nhất, nghĩa là tìm ra con đường liên hệ tốt nhất. Năng lực chuyển tải của một số kênh như sau: o Kênh thị giác : 1,6. 106 bit/s o Kênh thính giác: 0,32. 106 bit/s o Kênh xúc giác : 0,16. 106 bit/s Như vậy, kênh thị giác là kênh nhanh nhất, rộng nhất và xa nhất. Chứng tỏ kênh này có hiệu quả cao nhất trong quá trình thông báo. Đó là một bằng chứng của vai trò trực quan trong dạy học. Ngày nay, với những thành tựu của khoa học và công nghệ thì PTTQ càng được phát triển cùng với sự ra đời của các phương tiện nghe nhìn hiện đại như điện ảnh, vô tuyến truyền hình, computer... Những thành tựu đó đã cho phép đưa vào những nội dung diễn cảm và hứng thú làm thay đổi phương 16 pháp và hình thức tổ chức dạy - học, tăng nhịp độ của quá trình dạy - học, tạo nên phong cách mới và trạng thái tâm lý mới. Nhưng dù PTTQ có hiện đại đến đâu vẫn chỉ là công cụ trong tay người GV, giúp họ thực hiện có hiệu quả quá trình dạy - học. Trong dạy - học, GV cần tính đến mối quan hệ giữa PTTQ trong mối quan hệ chặt chẽ với các yếu tố cấu trúc khác của quá trình dạy học theo sơ đồ sau: Hình 1.1: Sơ đồ mối quan hệ giữa PTTQ trong mối quan hệ chặt chẽ với các yếu tố cấu trúc khác của quá trình dạy học Mỗi môn học đều cần có các PTTQ phù hợp, đặc biệt là trong thế kỉ 21 này với sự bùng nổ của thông tin thì PTTQ lại càng có vai trò quan trọng hơn. Đối với sinh học - là khoa học nghiên cứu thế giới sinh vật, nếu chỉ giải thích bằng lời và với sự hiểu biết của mình thì chưa đủ sức để thuyết phục. Vì vậy, cần phải có những PTTQ để giúp HS quan sát, phát hiện lại những sự kiện, hiện tượng tự nhiên xảy ra trong thế giới sinh vật. QTDH chỉ có ngôn ngữ và chữ viết thì người học sẽ thấy nội dung bài học khô khan, buồn tẻ và nhàm chán. Điều đó ắt sẽ dẫn đến kết quả dạy và học sẽ không cao. 17 Tích hợp đa phương tiện trong dạy học sẽ đem lại một kết quả là cùng một nội dung, người học được tiếp nhận cùng một lúc các dạng thông tin từ nhiều kênh khác nhau, tác động đồng thời vào các giác quan của người học làm cho quá trình lĩnh hội kiến thức của người học trở nên nhanh và hiệu quả. Thật vậy, kỹ thuật siêu liên kết (hyperlink) của CNTT đã giúp kết nối mau lẹ nhiều cơ sở dữ liệu gồm mọi loại văn bản, đồ hoạ, âm thanh trở thành nguồn PTDH đa năng và phong phú, và tăng tốc độ tương tác giữa người sử dụng và nguồn tư liệu. Khi ngồi trước một máy tính có nối mạng là bạn được ngồi trước một kho dữ liệu vô tận, bao gồm các cơ sở dữ liệu ghi trên máy tính và các đĩa CD, DVD kèm theo, và vô vàn các trang Web liên quan trên toàn thế giới, mà mọi cơ sở dữ liệu đó được kết nối rất nhanh chóng khi tìm kiếm bằng công cụ siêu liên kết. Rõ ràng nếu hiểu “đa phương tiện’’ theo cách như trên chúng ta mới thấy hết quy mô và sức mạnh diệu kỳ của nó. 1.1.2. Cơ sở lý luận của phương tiện dạy học trong lý luận dạy học [21] Trực quan trong dạy học là một nguyên tắc lý luận dạy học ra đời sớm nhất. Từ cổ xưa, người ta đã sử dụng nó trong quá trình truyền đạt những kinh nghiệm, kỹ năng, kỹ xảo, ở những chỗ mà lời giảng không đủ để đảm bảo cho trẻ em hiểu thấu được đối tượng. Theo J.A.Cômenxki (1592-1679) nhà giáo dục nổi tiếng Slovakia được xem là người đầu tiên nêu lên luận đề cơ bản về giảng dạy trực quan. Theo ông, không có gì hết trong trí não nếu như trước đây không có gì trong cảm giác. Vì vậy, dạy học bắt đầu không thể từ sự giải thích về các sự vật mà phải từ sự quan sát trực tiếp chúng. Trực quan được xem là một phương tiện phản ánh khách quan, trung thực vào đối tượng và các quá trình của thế giới hiện thực, nằm trong mối liên hệ chặt chẽ với việc phát triển tư duy trừu tượng của HS. Những PTTQ sử dụng trong giảng dạy là nguồn cơ sở đầu tiên của nhận thức, những phương tiện đó đồng thời góp phần vào việc phát triển óc quan sát, tư duy và ngôn ngữ của HS. Ông cho rằng, nếu chúng ta muốn dạy cho HS 18
- Xem thêm -