Tài liệu Lý thuyết mật mã

  • Số trang: 168 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 254 |
  • Lượt tải: 1
tranvantruong

Đã đăng 3224 tài liệu

Mô tả:

lý thuyết mật mã
§¹i häc quèc gia hµ néi Khoa c«ng nghÖ Phan §×nh DiÖu Lý thuyÕt mËt m· & an toµn th«ng tin NXB ®¹i häc quèc gia hµ néi - 2002 1 Lý thuyÕt mËt m· & An toµn th«ng tin 2 Lý thuyÕt mËt m· & An toµn th«ng tin Phan §×nh DiÖu §¹i häc Quèc gia Hµ Néi Khoa C«ng nghÖ- §HQG Hµ néi 3 Néi dung Lêi më ®Çu.................................................................4 Ch−¬ng 1 Giíi thiÖu chung vÒ mËt m·......8 1.1. S¬ lùoc lÞch sö vÒ khoa mËt m·.................................. ........ 8 1.2. HÖ thèng mËt m·. M· theo khèi vµ m· theo dßng ........ 12 1.3. MËt m· khãa ®èi xøng vµ mËt m· cã khãa c«ng khai.... 15 1.4. C¸c bµi to¸n an toµn th«ng tin ........................................... 16 1.5. Th¸m m· vµ tÝnh an toµn cña c¸c hÖ mËt m·................... 18 Ch−¬ng 2. C¬ së to¸n häc cña lý thuyÕt mËt m· ................20 2.1.Sè häc c¸c sè nguyªn.ThuËt to¸n Euclide.......................... 20 2.2. X¸c suÊt vµ thuËt to¸n x¸c suÊt......... ............................... 31 2.3. §é phøc t¹p tÝnh to¸n......................................................... 36 2.4.Sè nguyªn tè. Ph©n tÝch thµnh thõa sè.L«garit rêi r¹c.... 42 1 Ch−¬ng 3 C¸c hÖ mËt m· kho¸ ®èi xøng ...... 55 3.1. C¸c hÖ mËt m· cæ ®iÓn........................................................ 55 3.2. Th¸m m· ®èi víi c¸c hÖ mËt m· cæ ®iÓn ......................... 63 3.3. MËt m· theo dßng vµ c¸c d·y sè gi¶ ngÉu nhiªn ...........72 3.4. HÖ mËt m· chuÈn DES ........................................ 80 Ch−¬ng 4 C¸c hÖ mËt m· kho¸ c«ng khai ...........92 4.1. Giíi thiÖu më ®Çu.................................................................92 4.1. HÖ mËt m· kho¸ c«ng khai RSA ........................................97 4.2. HÖ mËt m· kho¸ c«ng khai Rabin.................................... 101 4.3. HÖ mËt m· kho¸ c«ng khai ElGamal................................103 4.4. C¸c hÖ mËt m· dùa trªn c¸c bµi to¸n NP-®Çy ®ñ............107 4.5. C¸c hÖ mËt m· x¸c suÊt kho¸ c«ng khai...........................111 Ch−¬ng 5 Bµi to¸n x¸c nhËn vµ Ch÷ ký ®iÖn tö......115 5.1. Bµi to¸n x¸c nhËn vµ s¬ ®å ch÷ ký................................ 115 5.2. S¬ ®å ch÷ ký ElGamal vµ chuÈn ch÷ ký ®iÖ tö.......... 118 5.3. Hµm b¨m vµ ch÷ ký......................................................... 122 5.4. Mét sè s¬ ®å ch÷ ký kh¸c............................................... 127 5.5.Ch÷ ký kh«ng phñ ®Þnh ®−îc&kh«ng chèi bá ®−îc 131 2 Ch−¬ng 6 C¸c s¬ ®å x−ng danh vµ x¸c nhËn danh tÝnh 136 6.1. VÊn ®Ò x−ng danh..............................................................136 6.2. S¬ ®å x−ng danh Schnorr..................................................137 6.3. S¬ ®å x−ng danh Okamoto................................................140 6.4. S¬ ®å x−ng danh Guillou-Quisquater..............................142 6.5. Giao thøc Feige-Fiat-Shamir...............................................145 6.6. PhÐp chøng minh kh«ng lé tri thøc..................................147 Ch−¬ng 7 VÊn ®Ò ph©n phèi kho¸ vµ tho¶ thuËn kho¸ 152 7.1. Qu¶n trÞ kho¸ trong c¸c m¹ng truyÒn tin.........................152 7.2. Mét sè hÖ ph©n phèi kho¸................................................153 7.3. Trao ®æi kho¸ vµ tho¶ thuËn kho¸....................................157 Chó dÉn vÒ tµi liÖu tham kh¶o..................................................163 3 Lêi më ®Çu Tõ khi con ng−êi cã nhu cÇu trao ®æi th«ng tin, th− tõ cho nhau th× nhu cÇu gi÷ bÝ mËt vµ b¶o vÖ tÝnh riªng t− cña nh÷ng th«ng tin, th− tõ ®−îc trao ®æi ®ã còng nÈy sinh. H×nh thøc th«ng tin ®−îc trao ®æi phæ biÕn vµ sím nhÊt lµ d−íi d¹ng c¸c v¨n b¶n, ®Ó gi÷ bÝ mËt cña th«ng tin ng−êi ta ®· sím nghÜ ®Õn c¸ch che dÊu néi dung c¸c v¨n b¶n b»ng c¸ch biÕn d¹ng c¸c v¨n b¶n ®ã ®Ó ng−êi ngoµi kh«ng ®äc hiÓu ®−îc, ®ång thêi cã c¸ch kh«i phôc l¹i nguyªn d¹ng ban ®Çu ®Ó ng−êi trong cuéc vÉn ®äc hiÓu ®−îc; theo c¸ch gäi ngµy nay th× d¹ng biÕn ®æi cña v¨n b¶n ®−îc gäi lµ mËt m· cña v¨n b¶n, c¸ch lËp mËt m· cho mét v¨n b¶n ®−îc gäi lµ phÐp lËp mËt m·, cßn c¸ch kh«i phôc l¹i nguyªn d¹ng ban ®Çu cña v¨n b¶n tõ b¶n mËt m· ®−îc gäi lµ phÐp gi¶i m·. PhÐp lËp mËt m· vµ phÐp gi¶i m· ®−îc thùc hiÖn nhê mét ch×a kho¸ riªng nµo ®ã mµ chØ nh÷ng ng−êi trong cuéc ®−îc biÕt, sau ®©y ta sÏ gäi lµ kho¸ mËt m·. Ng−êi ngoµi cuéc kh«ng ®−îc biÕt kho¸ mËt m·, nªn dï cã "¨n c¾p" ®−îc b¶n mËt m· trªn ®−êng truyÒn tin, vÒ nguyªn t¾c còng kh«ng thÓ gi¶i m· ®Ó hiÓu ®−îc néi dung cña v¨n b¶n truyÒn ®i. HiÓn nhiªn, tiªu chuÈn cña mét b¶n mËt m· lµ t¹o ®−îc tÝnh bÝ mËt cho v¨n b¶n; v× vËy kh¸i niÖm bÝ mËt lµ kh¸i niÖm cèt lâi nhÊt ®èi víi mét lý thuyÕt vÒ mËt m·. Cã thÓ cã mét ®Þnh nghÜa khoa häc cho kh¸i niÖm bÝ mËt hay kh«ng? §· cã nhiÒu c¸ch tiÕp cËn ®Ó t×m hiÓu néi dung cña kh¸i niÖm bÝ mËt, nh−ng mét ®Þnh nghÜa khoa häc, hay h¬n n÷a, mét ®Þnh nghÜa to¸n häc cho kh¸i niÖm ®ã th× ch−a cã. Mét c¸ch tiÕp cËn kh¸ phæ biÕn lµ g¾n kh¸i niÖm bÝ mËt víi kh¸i niÖm "ngÉu nhiªn", nÕu mét v¨n b¶n râ cã mét néi dung x¸c ®Þnh th× ®iÒu ta mong muèn lµ b¶n mËt m· cña nã ph¶i lµ mét b¶n gåm c¸c ký tù ®−îc s¾p xÕp hçn ®én, cã vÎ nh− ngÉu nhiªn khiÕn 4 ng−êi ngoµi nh×n vµo kh«ng thÓ x¸c ®Þnh ®−îc néi dung cña v¨n b¶n gèc. Tuy nhiªn, nÕu "bÝ mËt" lµ kh¸i niÖm ch−a ®Þnh nghÜa ®−îc, th× kh¸i niÖm "ngÉu nhiªn", hay cô thÓ h¬n, kh¸i niÖm "d·y bit ngÉu nhiªn", còng khã ®Þnh nghÜa nh− vËy, ta ch−a qui ®Þnh ®−îc mét tiªu chuÈn to¸n häc ®Ó x¸c ®Þnh mét d·y bit cã lµ "ngÉu nhiªn" hay kh«ng, mµ chØ míi t×m hiÓu ®−îc mét sè thuéc tÝnh gÇn víi "ngÉu nhiªn", dïng lµm c¨n cø ®Ó t¹m x¸c ®Þnh mét d·y bit cã lµ "gi¶ ngÉu nhiªn" theo nghÜa cã c¸c thuéc tÝnh ®ã hay kh«ng mµ th«i. Tõ mÊy thËp niªn gÇn ®©y, b−íc vµo kû nguyªn m¸y tÝnh, còng nh− ®èi víi nhiÒu lÜnh vùc kh¸c, lÜnh vùc mËt m· còng ®· cã nh÷ng chuyÓn biÕn to lín tõ giai ®o¹n mËt m· truyÒn thèng sang giai ®o¹n mËt m· m¸y tÝnh; m¸y tÝnh ®iÖn tö ®−îc sö dông ngµy cµng phæ biÕn trong viÖc lËp mËt m·, gi¶i mËt m·, vµ nh÷ng chuyÓn biÕn ®ã ®· kÝch thÝch viÖc nghiªn cøu c¸c gi¶i ph¸p mËt m·, biÕn viÖc nghiªn cøu mËt m· thµnh mét khoa häc cã ®èi t−îng ngµy cµng réng lín vµ ®−îc sö dông cã hiÖu qu¶ trong nhiÒu ph¹m vi ho¹t ®éng cña cuéc sèng. V× c¸c nghiÖp vô chñ yÕu cña mËt m· ®−îc thùc hiÖn b»ng m¸y tÝnh, nªn c¸c kh¸i niÖm bÝ mËt, ngÉu nhiªn còng dÇn ®−îc "m¸y tÝnh ho¸", vµ víi sù ra ®êi cña Lý thuyÕt vÒ ®é phøc t¹p tÝnh to¸n vµo gi÷a nh÷ng n¨m 1960, c¸c kh¸i niÖm ®ã t×m ®−îc mét néi dung chung cã thÓ ®−îc nghiªn cøu mét c¸ch to¸n häc lµ tÝnh phøc t¹p. B©y giê ta cã thÓ nãi, mét b¶n mËt m· ®èi víi anh lµ bÝ mËt, nÕu tõ b¶n mËt m· ®ã ®Ó t×m ra b¶n râ anh ph¶i thùc hiÖn mét tiÕn tr×nh tÝnh to¸n mµ ®é phøc t¹p cña nã v−ît qu¸ mäi n¨ng lùc tÝnh to¸n (kÓ c¶ mäi m¸y tÝnh) cña anh; mét d·y bit cã thÓ xem lµ ngÉu nhiªn , nÕu dùa vµo mét ®o¹n bit ®· biÕt ®Ó t×m mét bit tiÕp theo cña d·y anh còng ph¶i thùc hiÖn mét tiÕn tr×nh tÝnh to¸n cã ®é phøc t¹p cùc lín t−¬ng tù nh− nãi trªn. ViÖc chuyÓn sang giai ®o¹n mËt m· m¸y tÝnh tr−íc hÕt ®· cã t¸c dông ph¸t triÓn vµ hiÖn ®¹i ho¸ nhiÒu hÖ thèng mËt m· theo kiÓu truyÒn thèng, lµm cho c¸c hÖ thèng ®ã cã c¸c cÊu tróc tinh tÕ h¬n, ®ßi hái lËp mËt m· vµ gi¶i m· phøc t¹p h¬n, do ®ã hiÖu qu¶ gi÷ bÝ mËt cña c¸c gi¶i ph¸p mËt m· ®−îc n©ng cao h¬n tr−íc rÊt nhiÒu. Tuy nhiªn, mét b−íc chuyÓn cã tÝnh chÊt c¸ch m¹ng mµ mËt m· m¸y tÝnh mang l¹i lµ viÖc ph¸t minh ra c¸c hÖ mËt m· cã kho¸ c«ng khai, b¾t ®Çu tõ cuèi nh÷ng n¨m 1970, c¬ së lý thuyÕt cña c¸c ph¸t 5 minh ®ã lµ sù tån t¹i cña c¸c hµm mét phÝa (one-way function), tøc lµ nh÷ng hµm sè sè häc y = f (x) mµ viÖc tÝnh theo phÝa thuËn tõ x tÝnh y lµ t−¬ng ®èi dÔ, nh−ng viÖc tÝnh theo phÝa ng−îc tõ y t×m l¹i x (x = f--1(y)) lµ cùc kú phøc t¹p. C¸c hÖ mËt m· cã kho¸ c«ng khai ®· lµm thay ®æi vÒ b¶n chÊt viÖc tæ chøc c¸c hÖ truyÒn th«ng b¶o mËt, lµm dÔ dµng cho viÖc b¶o mËt trªn c¸c hÖ truyÒn th«ng c«ng céng, vµ do tÝnh chÊt ®Æc biÖt ®ã chóng ®· lµ c¬ së cho viÖc ph¸t triÓn nhiÒu giao thøc an toµn th«ng tin kh¸c khi sö dông m¹ng truyÒn th«ng c«ng céng, ch¼ng h¹n c¸c lo¹i giao thøc vÒ x¸c nhËn nguån tin vµ ®Þnh danh ng−êi göi, ch÷ ký ®iÖn tö, c¸c giao thøc x¸c nhËn kh«ng ®Ó lé th«ng tin g× kh¸c ngoµi viÖc x¸c nhËn, c¸c giao thøc trao ®æi kho¸ trong tæ chøc truyÒn tin b¶o mËt vµ trong x¸c nhËn, v.v..., vµ gÇn ®©y trong viÖc ph¸t triÓn nhiÒu giao thøc ®Æc thï kh¸c trong c¸c giao dÞch ng©n hµng vµ th−¬ng m¹i ®iÖn tö, ph¸t hµnh vµ mua b¸n b»ng tiÒn ®iÖn tö,... Còng cÇn nãi thªm lµ lý thuyÕt mËt m· hiÖn ®¹i, tøc lµ mËt m· m¸y tÝnh trªn c¬ së lý thuyÕt vÒ ®é phøc t¹p tÝnh to¸n tuy cã nhiÒu øng dông ®Æc s¾c vµ cã triÓn väng to lín, nh−ng còng míi ®ang trong giai ®o¹n ph¸t triÓn b−íc ®Çu, cßn ph¶i kh¾c phôc nhiÒu khã kh¨n vµ t×m kiÕm thªm nhiÒu c¬ së v÷ng ch¾c míi ®Ó tiÕp tôc hoµn thiÖn vµ ph¸t triÓn. Ch¼ng h¹n, nh− trªn ®· nãi, mét c¬ së quan träng cña lý thuyÕt mËt m· hiÖn ®¹i lµ sù tån t¹i cña c¸c hµm mét phÝa, nh−ng ngay cã thËt tån t¹i c¸c hµm mét phÝa hay kh«ng còng cßn lµ mét bµi to¸n ch−a cã c©u tr¶ lêi! Ta chØ míi ®ang cã mét sè hµm mét phÝa theo sù hiÓu biÕt cña con ng−êi hiÖn nay, nh−ng ch−a chøng minh ®−îc cã mét hµm cô thÓ nµo ®ã ch¾c ch¾n lµ hµm mét phÝa! Tuy nhiªn, nÕu theo quan ®iÓm khoa häc hiÖn ®¹i, ta kh«ng xem môc ®Ých khoa häc lµ ®i t×m nh÷ng ch©n lý ch¾c ch¾n tuyÖt ®èi, mµ lµ ®i t×m nh÷ng c¸ch gi¶i quyÕt vÊn ®Ò (problem solving) gÆp trong thùc tiÔn, th× ta vÉn cã thÓ tin vµo nh÷ng gi¶i ph¸p "t−¬ng ®èi" rÊt cã hiÖu qu¶ mµ lý thuyÕt hiÖn ®¹i vÒ mËt m· ®ang cèng hiÕn cho con ng−êi hiÖn nay. TËp gi¸o tr×nh Lý thuyÕt mËt m· vµ an toµn th«ng tin nµy ®−îc so¹n ®Ó phôc vô cho viÖc häc tËp cña sinh viªn c¸c líp theo ch−¬ng tr×nh ®¹i häc hoÆc cao häc thuéc ngµnh C«ng nghÖ th«ng tin cña §¹i häc Quèc gia Hµ néi. Trong kho¶ng m−¬i n¨m gÇn ®©y, trªn thÕ giíi ®· xuÊt hiÖn nhiÒu s¸ch vµ tµi liÖu cã tÝnh chÊt gi¸o khoa 6 hoÆc tham kh¶o vÒ lý thuyÕt mËt m· hiÖn ®¹i vµ øng dông. Ng−êi viÕt tËp gi¸o tr×nh nµy chØ cã cè g¾ng lùa chän vµ s¾p xÕp mét sè néi dung mµ m×nh nghÜ lµ cÇn thiÕt vµ thÝch hîp nhÊt ®Ó trong mét ph¹m vi h¹n chÕ vÒ thêi gian (vµ kh«ng gian) tr×nh bµy vµ giíi thiÖu ®−îc cho ng−êi häc mét c¸ch t−¬ng ®èi hÖ thèng nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n vÒ lý thuyÕt mËt m· hiÖn ®¹i, bao gåm c¶ mét sè kiÕn thøc to¸n häc cÇn thiÕt. Gi¸o tr×nh nµy ®· ®−îc gi¶ng d¹y cho sinh viªn c¸c kho¸ cao häc vÒ C«ng nghÖ th«ng tin thuéc §¹i häc B¸ch khoa Hµ néi vµ khoa C«ng nghÖ §¹i häc Quèc gia Hµ néi tõ n¨m 1997 ®Õn 2004. Ng−êi viÕt ch©n thµnh c¶m ¬n c¸c b¹n ®ång nghiÖp vµ ng−êi ®äc chØ cho nh÷ng chç thiÕu sãt ®Ó cã thÓ kÞp thêi söa ch÷a cho nh÷ng lÇn in sau, nÕu cã. Th¸ng 12 n¨m 2002 Phan §×nh DiÖu 7 CH¦¥NG I Giíi thiÖu chung vÒ mËt m· 1.1. S¬ l−îc lÞch sö vÒ mËt m·. Nh− ®· giíi thiÖu trong Lêi më ®Çu, nhu cÇu sö dông mËt m· ®· xuÊt hiÖn tõ rÊt sím, khi con ng−êi biÕt trao ®æi vµ truyÒn ®−a th«ng tin cho nhau, ®Æc biÖt khi c¸c th«ng tin ®ã ®· ®−îc thÓ hiÖn d−íi h×nh thøc ng«n ng÷, th− tõ. LÞch sö cho ta biÕt, c¸c h×nh thøc mËt m· s¬ khai ®· ®−îc t×m thÊy tõ kho¶ng bèn ngh×n n¨m tr−íc trong nÒn v¨n mÞnh Ai cËp cæ ®¹i. Tr¶i qua hµng ngh×n n¨m lÞch sö, mËt m· ®· ®−îc sö dông réng r·i trªn kh¾p thÕ giíi tõ §«ng sang T©y ®Ó gi÷ bÝ mËt cho viÖc giao l−u th«ng tin trong nhiÒu lÜnh vùc ho¹t ®éng gi÷a con ng−êi vµ c¸c quèc gia, ®Æc biÖt trong c¸c lÜnh vùc qu©n sù, chÝnh trÞ, ngo¹i giao. MËt m· tr−íc hÕt lµ mét lo¹i ho¹t ®éng thùc tiÔn, néi dung chÝnh cña nã lµ ®Ó gi÷ bÝ mËt th«ng tin (ch¼ng h¹n d−íi d¹ng mét v¨n b¶n) tõ mét ng−êi göi A ®Õn mét ng−êi nhËn B, A ph¶i t¹o cho v¨n b¶n ®ã mét b¶n m· mËt t−¬ng øng, vµ thay v× göi v¨n b¶n râ th× A chØ göi cho B b¶n m· mËt, B nhËn ®−îc b¶n m· mËt vµ sÏ cã c¸ch tõ ®ã kh«i phôc l¹i v¨n b¶n râ ®Ó hiÓu ®−îc th«ng tin mµ A muèn göi cho m×nh. V× b¶n göi ®i th−êng ®−îc chuyÓn qua c¸c con ®−êng c«ng khai nªn ng−êi ngoµi cã thÓ "lÊy trém" ®−îc, nh−ng do ®ã lµ b¶n mËt m· nªn kh«ng ®äc hiÓu ®−îc, cßn A cã thÓ t¹o ra b¶n m· mËt vµ B cã thÓ gi¶i b¶n m· mËt thµnh b¶n râ ®Ó hiÓu ®−îc lµ do gi÷a hai ng−êi ®· cã mét tháa thuËn vÒ mét ch×a khãa chung, chØ víi ch×a khãa chung nµy th× A míi t¹o ®−îc b¶n m· mËt tõ b¶n râ, vµ B míi tõ b¶n m· mËt kh«i phôc l¹i ®−îc b¶n râ. Sau nµy ta sÏ gäi ®¬n gi¶n ch×a khãa chung ®ã lµ khãa mËt m·. TÊt nhiªn ®Ó thùc hiÖn ®−îc mét phÐp mËt m·, ta 8 cßn cÇn cã mét thuËt to¸n biÕn b¶n râ, cïng víi khãa mËt m·, thµnh b¶n m· mËt, vµ mét thuËt to¸n ng−îc l¹i, biÕn b¶n m· mËt, cïng víi khãa mËt m·, thµnh b¶n râ. C¸c thuËt to¸n ®ã ®−îc gäi t−¬ng øng lµ thuËt to¸n lËp mËt m· vµ thuËt to¸n gi¶i mËt m·. C¸c thuËt to¸n nµy th−êng kh«ng nhÊt thiÕt ph¶i gi÷ bÝ mËt, mµ c¸i cÇn ®−îc gi÷ tuyÖt mËt lu«n lu«n lµ khãa mËt m·. Trong thùc tiÔn, ®· cã ho¹t ®éng b¶o mËt th× còng cã ho¹t ®éng ng−îc l¹i lµ kh¸m ph¸ bÝ mËt tõ c¸c b¶n m· mËt "lÊy trém" ®−îc, ta th−êng gäi ho¹t ®éng nµy lµ m· th¸m, ho¹t ®éng nµy quan träng kh«ng kÐm g× ho¹t ®éng b¶o mËt! V× c¸c thuËt to¸n lËp mËt m· vµ gi¶i mËt m· kh«ng nhÊt thiÕt lµ bÝ mËt, nªn m· th¸m th−êng ®−îc tËp trung vµo viÖc t×m khãa mËt m·, do ®ã còng cã ng−êi gäi c«ng viÖc ®ã lµ ph¸ khãa. Suèt mÊy ngh×n n¨m lÞch sö, c¸c th«ng b¸o, th− tõ ®−îc truyÒn ®−a vµ trao ®æi víi nhau th−êng lµ c¸c v¨n b¶n, tøc lµ cã d¹ng c¸c d·y ký tù trong mét ng«n ng÷ nµo ®ã; v× vËy, c¸c thuËt to¸n lËp mËt m· th−êng còng ®¬n gi¶n lµ thuËt to¸n x¸o trén, thay ®æi c¸c ký tù ®−îc x¸c ®Þnh bëi c¸c phÐp chuyÓn dÞch, thay thÕ hay ho¸n vÞ c¸c ký tù trong b¶ng ký tù cña ng«n ng÷ t−¬ng øng; khãa mËt m· lµ th«ng tin dïng ®Ó thùc hiÖn phÐp lËp mËt m· vµ gi¶i mËt m· cô thÓ, thÝ dô nh− sè vÞ trÝ ®èi víi phÐp chuyÓn dÞch, b¶ng x¸c ®Þnh c¸c cÆp ký tù t−¬ng øng ®èi víi phÐp thay thÕ hay ho¸n vÞ,... MËt m· ch−a ph¶i lµ mét khoa häc, do ®ã ch−a cã nhiÒu kiÕn thøc s¸ch vë ®Ó l¹i, tuy nhiªn ho¹t ®éng b¶o mËt vµ th¸m m· trong lÞch sö c¸c cuéc ®Êu tranh chÝnh trÞ, ngo¹i giao vµ qu©n sù th× hÕt søc phong phó, vµ mËt m· ®· cã nhiÒu t¸c ®éng rÊt quan träng ®−a ®Õn nh÷ng kÕt qu¶ l¾m khi cã ý nghÜa quyÕt ®Þnh trong c¸c cuéc ®Êu tranh ®ã. Do trong mét thêi gian dµi, b¶n th©n ho¹t ®éng mËt m· còng ®−îc xem lµ mét bÝ mËt, nªn c¸c tµi liÖu kü thuËt vÒ mËt m· ®−îc phæ biÕn ®Õn nay th−êng chØ ghi l¹i c¸c kiÕn thøc kinh nghiÖm, thØnh tho¶ng míi cã mét vµi "ph¸t minh" nh− c¸c hÖ mËt m· VigenÌre vµo thÕ kû 16 hoÆc hÖ mËt m· Hill ra ®êi n¨m 1929 lµ c¸c hÖ m· thùc hiÖn phÐp chuyÓn dÞch (®èi víi m· VigenÌre) hay phÐp thay thÕ (m· Hill) ®ång thêi trªn mét nhãm ký tù chø kh«ng ph¶i trªn tõng ký tù riªng rÏ. VÊn ®Ò th¸m m·, ng−îc l¹i, khi thµnh c«ng th−êng ®−a ®Õn nh÷ng cèng hiÕn næi tréi vµ Ên t−îng trong nh÷ng 9 t×nh huèng gay cÊn cña c¸c cuéc ®Êu tranh, vµ còng th−êng ®ßi hái nhiÒu tµi n¨ng ph¸t hiÖn víi nh÷ng kinh nghiÖm vµ suy luËn tinh tÕ h¬n, nªn ®Ó l¹i nhiÒu chuyÖn hÊp dÉn h¬n. NhiÒu c©u chuyÖn kú thó cña lÞch sö th¸m m· ®· ®−îc thuËt l¹i trong quyÓn s¸ch næi tiÕng cña David Kahn The Codebreakers . The Story of Secret Writing , xuÊt b¶n n¨m 1967 (s¸ch ®· ®−îc dÞch ra nhiÒu thø tiÕng, cã b¶n dÞch tiÕng ViÖt Nh÷ng ng−êi m· th¸m, 3 tËp, xuÊt b¶n t¹i Hµ néi n¨m 1987). B−íc sang thÕ kû 20, víi nh÷ng tiÕn bé liªn tôc cña kü thuËt tÝnh to¸n vµ truyÒn th«ng, ngµnh mËt m· còng ®· cã nh÷ng tiÕn bé to lín. Vµo nh÷ng thËp niªn ®Çu cña thÕ kû, sù ph¸t triÓn cña c¸c kü thuËt biÓu diÔn, truyÒn vµ xö lý tÝn hiÖu ®· cã t¸c ®éng gióp cho c¸c ho¹t ®éng lËp vµ gi¶i mËt m· tõ thñ c«ng chuyÓn sang c¬ giíi hãa råi ®iÖn tö hãa. C¸c v¨n b¶n, c¸c b¶n mËt m· tr−íc ®©y ®−îc viÕt b»ng ng«n ng÷ th«ng th−êng nay ®−îc chuyÓn b»ng kü thuËt sè thµnh c¸c d·y tÝn hiÖu nhÞ ph©n, tøc c¸c d·y bit, vµ c¸c phÐp biÕn ®æi trªn c¸c d·y ký tù ®−îc chuyÓn thµnh c¸c phÐp biÕn ®æi trªn c¸c d·y bit, hay c¸c d·y sè, viÖc thùc hiÖn c¸c phÐp lËp m·, gi¶i m· trë thµnh viÖc thùc hiÖn c¸c hµm sè sè häc. To¸n häc vµ kü thuËt tÝnh to¸n b¾t ®Çu trë thµnh c«ng cô cho viÖc ph¸t triÓn khoa häc vÒ mËt m·. Kh¸i niÖm trung t©m cña khoa häc mËt m· lµ kh¸i niÖm bÝ mËt. §ã lµ mét kh¸i niÖm phæ biÕn trong ®êi sèng, nh−ng liÖu cã thÓ cho nã mét néi dung cã thÓ ®Þnh nghÜa ®−îc mét c¸ch to¸n häc kh«ng? Nh− ®· l−îc qua trong Lêi më ®Çu, kh¸i niÖm bÝ mËt tho¹t ®Çu ®−îc g¾n víi kh¸i niÖm ngÉu nhiªn, råi vÒ sau trong nh÷ng thËp niªn gÇn ®©y, víi kh¸i niÖm phøc t¹p, cô thÓ h¬n lµ kh¸i niÖm ®é phøc t¹p tÝnh to¸n. ViÖc sö dông lý thuyÕt x¸c suÊt vµ ngÉu nhiªn lµm c¬ së ®Ó nghiªn cøu mËt m· ®· gióp C.Shannon ®−a ra kh¸i niÖm bÝ mËt hoµn toµn cña mét hÖ mËt m· tõ n¨m 1948, khëi ®Çu cho mét lý thuyÕt x¸c suÊt vÒ mËt m·. Trong thùc tiÔn lµm mËt m·, c¸cd·y bit ngÉu nhiªn ®−îc dïng ®Ó trén víi b¶n râ (d−íi d¹ng mét d·y bit x¸c ®Þnh) thµnh ra b¶n mËt m·. Lµm thÕ nµo ®Ó t¹o ra c¸c d·y bit ngÉu nhiªn? Cã thÓ t¹o ra b»ng ph−¬ng ph¸p vËt lý ®¬n gi¶n nh− sau: ta tung ®ång xu lªn, nÕu ®ång xu r¬i xuèng ë mÆt sÊp th× ta ghi bit 0, ë mÆt ngöa th× ta ghi bit 1; tung n lÇn ta sÏ ®−îc mét d·y n 10 bit, d·y bit thu ®−îc nh− vËy cã thÓ ®−îc xem lµ d·y bit ngÉu nhiªn. Nh−ng t¹o ra theo c¸ch nh− vËy th× khã cã thÓ sö dông mét c¸ch phæ biÕn, v× kh«ng thÓ t×m ra qui luËt ®Ó theo ®ã mµ sinh ra d·y bit ngÉu nhiªn ®−îc. ë ®©y ta gÆp mét khã kh¨n cã tÝnh b¶n chÊt: nÕu cã qui luËt th× ®· kh«ng cßn lµ ngÉu nhiªn n÷a råi! Nh− vËy, nÕu ta muèn t×m theo qui luËt, th× kh«ng bao giê cã thÓ t×m ra c¸c d·y bit ngÉu nhiªn, mµ cïng l¾m còng chØ cã thÓ ®−îc c¸c d·y bit gÇn ngÉu nhiªn, hay gi¶ ngÉu nhiªn, mµ th«i. Tõ nhiÒu chôc n¨m nay, ng−êi ta ®· nghiªn cøu ®Ò xuÊt nhiÒu thuËt to¸n to¸n häc ®Ó sinh ra c¸c d·y bit gi¶ ngÉu nhiªn, vµ còng ®· ®−a ra nhiÒu thuéc tÝnh ®Ó ®¸nh gi¸ mét d·y bit gi¶ ngÉu nhiªn cã ®¸ng ®−îc xem lµ "gÇn" ngÉu nhiªn hay kh«ng. Mét vµi thuéc tÝnh chñ yÕu mµ ng−êi ta ®· ®Ò xuÊt lµ: cho mét d·y bit X = (x1,x2,.....,xn,...); d·y ®ã ®−îc xem lµ gi¶ ngÉu nhiªn "tèt" nÕu x¸c suÊt xuÊt hiÖn bit 0 hay bit 1 trong toµn d·y ®ã còng nh− trong mäi d·y con bÊt kú cña nã ®Òu b»ng 1/2; hoÆc mét tiªu chuÈn kh¸c: nÕu mäi ch−¬ng tr×nh sinh ra ®−îc ®o¹n ®Çu n bit cña d·y ®Òu ph¶i cã ®é phøc t¹p (hay ®é dµi) cì n ký tù ! VÒ sau nµy, khi lý thuyÕt vÒ ®é phøc t¹p tÝnh to¸n ®· ®−îc ph¸t triÓn th× tiªu chuÈn vÒ ngÉu nhiªn còng ®−îc qui vÒ tiªu chuÈn phøc t¹p tÝnh to¸n, cô thÓ mét d·y bit X ®−îc xem lµ gi¶ ngÉu nhiªn "tèt" nÕu mäi thuËt to¸n t×m ®−îc bit thø n (xn) khi biÕt c¸c bit tr−íc ®ã (x1,,...,xn-1) víi x¸c suÊt ®óng > 1/2 ®Òu ph¶i cã ®é phøc t¹p tÝnh to¸n thuéc líp NP-khã! Lý thuyÕt vÒ ®é phøc t¹p tÝnh to¸n ra ®êi tõ gi÷a nh÷ng n¨m 1960 ®· cho ta mét c¸ch thÝch hîp ®Ó qui yªu cÇu bÝ mËt hoÆc ngÉu nhiªn vÒ mét yªu cÇu cã thÓ ®Þnh nghÜa ®−îc lµ yªu cÇu vÒ ®é phøc t¹p tÝnh to¸n. B©y giê ta cã thÓ nãi: mét gi¶i ph¸p mËt m· lµ b¶o ®¶m bÝ mËt, nÕu mäi thuËt to¸n th¸m m·, nÕu cã, ®Òu ph¶i ®−îc thùc hiÖn víi ®é phøc t¹p tÝnh to¸n cùc lín! Cùc lín lµ bao nhiªu? Lµ v−ît qu¸ giíi h¹n kh¶ n¨ng tÝnh to¸n (bao gåm c¶ m¸y tÝnh) mµ ng−êi th¸m m· cã thÓ cã. VÒ lý thuyÕt, cã thÓ xem ®ã lµ nh÷ng ®é phøc t¹p tÝnh to¸n víi tèc ®é t¨ng v−ît qu¸ hµm mò, hoÆc thuéc lo¹i NP-khã. Tuy nhiªn, lý thuyÕt ®é phøc t¹p tÝnh to¸n kh«ng chØ cèng hiÕn cho ta mét kh¸i niÖm ®Ó gióp chÝnh x¸c hãa tiªu chuÈn bÝ mËt cña c¸c gi¶i ph¸p mËt m·, mµ cßn më ra mét giai ®o¹n míi cña ngµnh mËt m·, biÕn ngµnh mËt m· thµnh mét khoa häc cã néi dung 11 lý luËn phong phó vµ cã nh÷ng øng dông thùc tiÔn quan träng trong nhiÒu lÜnh vùc cña ®êi sèng hiÖn ®¹i. B−íc ngoÆt cã tÝnh c¸ch m¹ng trong lÞch sö khoa häc mËt m· hiÖn ®¹i xÈy ra vµo n¨m 1976 khi hai t¸c gi¶ Diffie vµ Hellman ®−a ra kh¸i niÖm vÒ mËt m· khãa c«ng khai vµ mét ph−¬ng ph¸p trao ®æi c«ng khai ®Ó t¹o ra mét khãa bÝ mËt chung mµ tÝnh an toµn ®−îc b¶o ®¶m bëi ®é khã cña mét bµi to¸n to¸n häc cô thÓ (lµ bµi to¸n tÝnh "l«garit rêi r¹c"). Hai n¨m sau, n¨m 1978, Rivest, Shamir vµ Adleman t×m ra mét hÖ mËt m· khãa c«ng khai vµ mét s¬ ®å ch÷ ký ®iÖn tö hoµn toµn cã thÓ øng dông trong thùc tiÔn, tÝnh b¶o mËt vµ an toµn cña chóng ®−îc b¶o ®¶m b»ng ®é phøc t¹p cña mét bµi to¸n sè häc næi tiÕng lµ bµi to¸n ph©n tÝch sè nguyªn thµnh c¸c thõa sè nguyªn tè. Sau ph¸t minh ra hÖ mËt m· ®ã (mµ nay ta th−êng gäi lµ hÖ RSA), viÖc nghiªn cøu ®Ó ph¸t minh ra c¸c hÖ mËt m· khãa c«ng khai kh¸c, vµ øng dông c¸c hÖ mËt m· khãa c«ng khai vµo c¸c bµi to¸n kh¸c nhau cña an toµn th«ng tin ®· ®−îc tiÕn hµnh réng r·i, lý thuyÕt mËt m· vµ an toµn th«ng tin trë thµnh mét lÜnh vùc khoa häc ®−îc ph¸t triÓn nhanh trong vµi ba thËp niªn cuèi cña thÕ kû 20, l«i cuèn theo sù ph¸t triÓn cña mét sè bé m«n cña to¸n häc vµ tin häc. Trong c¸c ch−¬ng vÒ sau cña tËp gi¸o tr×nh nµy ta sÏ lÇn l−ît lµm quen víi mét sè thµnh qu¶ chñ yÕu cña lý thuyÕt ®ã. 1.2. C¸c hÖ thèng mËt m·. 1.2.1. S¬ ®å hÖ thèng mËt m·. MËt m· ®−îc sö dông ®Ó b¶o vÖ tÝnh bÝ mËt cña th«ng tin khi th«ng tin ®−îc truyÒn trªn c¸c kªnh truyÒn th«ng c«ng céng nh− c¸c kªnh b−u chÝnh, ®iÖn tho¹i, m¹ng truyÒn th«ng m¸y tÝnh, m¹ng Internet, v.v... Gi¶ thö mét ng−êi göi A muèn göi ®Õn mét ng−êi nhËn B mét v¨n b¶n (ch¼ng h¹n, mét bøc th−) p, ®Ó b¶o mËt A lËp cho p mét b¶n mËt m· c, vµ thay cho viÖc göi p, A göi cho B b¶n mËt m· c, B nhËn ®−îc c vµ "gݶi m·" c ®Ó l¹i ®−îc v¨n b¶n p nh− A ®Þnh göi. §Ó A biÕn p thµnh c vµ B biÕn ng−îc l¹i c thµnh p , A vµ B ph¶i tháa thuËn tr−íc víi nhau c¸c thuËt to¸n lËp m· vµ gi¶i m·, vµ ®Æc biÖt mét khãa mËt m· chung K ®Ó thùc hiÖn c¸c thuËt to¸n ®ã. Ng−êi ngoµi, kh«ng biÕt c¸c th«ng tin ®ã (®Æc biÖt, kh«ng biÕt khãa 12 K), cho dï cã lÊy trém ®−îc c trªn kªnh truyÒn th«ng c«ng céng, còng kh«ng thÓ t×m ®−îc v¨n b¶n p mµ hai ng−êi A, B muèn göi cho nhau. Sau ®©y ta sÏ cho mét ®Þnh nghÜa h×nh thøc vÒ s¬ ®å mËt m· vµ c¸ch thøc thùc hiÖn ®Ó lËp mËt m· vµ gi¶i mËt m·. §Þnh nghÜa 1.2.1. Mét s¬ ®å hÖ thèng mËt m· lµ mét bé n¨m S = (P , C , K , E , D ) (1) tháa m·n c¸c ®iÒu kiÖn sau ®©y: P lµ mét tËp h÷u h¹n c¸c ký tù b¶n râ, C lµ mét tËp h÷u h¹n c¸c ký tù b¶n m·, K lµ mét tËp h÷u h¹n c¸c khãa, E lµ mét ¸nh x¹ tõ KxP vµo C , , ®−îc gäi lµ phÐp lËp mËt m·; vµ D lµ mét ¸nh x¹ tõ KxC vµo P , ®−îc gäi lµ phÐp gi¶i m·. Víi mçi K∈K , ta ®Þnh nghÜa eK : P →C , dK :C →P lµ hai hµm cho bëi : ⎠x εP : eK(x) = E (K,x) ; ⎠yε C : dK(y) = D (K,y). eK vµ dK ®−îc gäi lÇn l−ît lµ hµm lËp m· vµ hµm gi¶i m· øng víi khãa mËt m· K. C¸c hµm ®ã ph¶i tháa m·n hÖ thøc: ⎠x ε P : dK(eK(x)) = x. VÒ sau, ®Ó thuËn tiÖn ta sÏ gäi mét danh s¸ch (1) tho¶ m·n c¸c tÝnh chÊt kÓ trªn lµ mét s¬ ®å hÖ thèng mËt m· , cßn khi ®· chän cè ®Þnh mét kho¸ K, th× danh s¸ch (P , C , eK , dK) lµ mét hÖ mËt m· thuéc s¬ ®å ®ã. Trong ®Þnh nghÜa nµy, phÐp lËp mËt m· (gi¶i m·) ®−îc ®Þnh nghÜa cho tõng ký tù b¶n râ (b¶n m·). Trong thùc tÕ, b¶n râ cña mét th«ng b¸o th−êng lµ mét d·y ký tù b¶n râ, tøc lµ phÇn tö cña tËp P *, vµ b¶n mËt m· còng lµ mét d·y c¸c ký tù b¶n m·, tøc lµ phÇn tö cña tËp C *, viÖc më réng c¸c hµm eK vµ dK lªn c¸c miÒn t−¬ng øng P * vµ C * ®Ó ®−îc c¸c thuËt to¸n lËp mËt m· vµ gi¶i m· dïng trong thùc tÕ sÏ ®−îc tr×nh bµy trong tiÕt sau. C¸c tËp ký tù b¶n râ vµ b¶n m· th−êng dïng lµ c¸c tËp ký tù cña ng«n ng÷ th«ng th−êng nh− tiÕng ViÖt, tiÕng Anh (ta ký hiÖu tËp ký tù tiÕng Anh lµ A tøc A = {a,b,c,...,x,y,z } gåm 26 ký tù; tËp ký tù nhÞ ph©n B chØ gåm hai ký tù 13 0 vµ 1; tËp c¸c sè nguyªn kh«ng ©m bÐ h¬n mét sè n nµo ®ã (ta ký hiÖu tËp nµy lµ Zn tøc Zn = {0,1,2,...., n- 1}). Chó ý r»ng cã thÓ xem B = Z2. §Ó thuËn tiÖn, ta còng th−êng ®ång nhÊt tËp ký tù tiÕng Anh A víi tËp gåm 26 sè nguyªn kh«ng ©m ®Çu tiªn Z26 = {0,1,2,...., 24,25} víi sù t−¬ng øng sau ®©y: a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25. §«i khi ta còng dïng víi t− c¸ch tËp ký tù b¶n râ hay b¶n m· lµ c¸c tËp tÝch cña c¸c tËp nãi trªn, ®Æc biÖt lµ c¸c tËp Am , B m , Znm . 1.2.2. M· theo khèi vµ m· theo dßng. Nh− nãi ë trªn, b¶n râ cña th«ng b¸o mµ ta muèn göi ®i th−êng lµ mét d·y ký tù, trong khi theo ®Þnh nghÜa cña s¬ ®å mËt m·, hµm lËp mËt m· vµ hµm gi¶i m· ®−îc ®Þnh nghÜa cho tõng ký tù. Tõ c¸c ®Þnh nghÜa cña hµm lËp mËt m· vµ hµm gi¶i m·, ta më réng thµnh thuËt to¸n lËp m· (vµ gi¶i m·) x¸c ®Þnh cho mäi b¶n râ (b¶n m·) nh− sau: Theo c¸ch m· theo khèi (block cipher), tr−íc hÕt ta x¸c ®Þnh mét ®é dµi khèi (ch¼ng h¹n lµ k), tiÕp ®ã më réng kh«ng gian khãa tõ K thµnh Kk , vµ víi mçi K =K1...Kk ε Kk, ta më réng eK vµ dK thµnh c¸c thuËt to¸n eK : x1...xk ∈P k P k→ C k vµ dK : C k→P k nh− sau: víi mäi vµ y1...yk ∈C k ta cã eK ( x1 ....xk ) = eK1 ( x1 )....eK k ( xk ); d K ( y1 .... yk ) = d K1 ( y1 )....d K k ( yk ) . Gi¶ thö b¶n râ mµ ta muèn lËp mËt m· cho nã lµ d·y ký tù X∈ P* .Ta c¾t X thµnh tõng khèi, mçi khèi cã ®é dµi k, khèi cuèi cïng cã thÓ cã ®é dµi - Xem thêm -