Skkn thiết lập và sử dụng graph trong ôn tập các tiết vật lí 10 cơ bản

  • Số trang: 18 |
  • Loại file: DOC |
  • Lượt xem: 16 |
  • Lượt tải: 0
hoanggiang80

Đã đăng 24000 tài liệu

Mô tả:

Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh Phụ lục I. Đặt vấn đề………………………………………………………………………… Trang 2 II. Giải quyết vấn đề……………………..………………………………………… Trang 3 2.1. Cơ sở lý luận: ………………………………………………………………… Trang 3 2.2. Thực trạng …………………………………………………………….. Trang 5 2.3. Giải pháp thực hiện……………………………………………………. Trang 6 III. Kết quả đạt được...…………………..…………………………………….… Trang 11 IV. Kết luận...…………………...………..……………………………………..… Trang12 -1- Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh Tên đề tài: DÙNG PHƯƠNG PHÁP ĐỒ THỊ ĐỂ XÁC ĐỊNH CÁC TÍNH CHẤT CỦA ẢNH TẠO BỞI THẤU KÍNH MỎNG VÀ VẬN DỤNG GIẢI MỘT SỐ BÀI TẬP LIÊN QUAN ĐẾN SỰ DỊCH CHUYỂN CỦA ẢNH. I.ĐẶT VẤN ĐỀ: ( Lý do chọn đề tài): Hiện nay, dạy học không còn chỉ là vấn đề giúp các em lĩnh hội được tri thức trong sách vở mà cao hơn nữa, đó là một hoạt động tư duy sáng tạo, một quá trình tương tác giữa thầy và trò với nhiều phương pháp và hoạt động tư duy khác nhau giúp học sinh không chỉ hiểu, nhớ kiến thức mà quan trọng hơn phải rèn luyện cho các em khả năng tư duy trừu tượng, suy luận logic, khả năng khám phá hiện tượng và tự giải quyết vấn đề. Có như vậy thì mới phát triển được trí tuệ và giúp các em chủ động trong mọi hoạt động tư duy khác.Để đạt được điều này, phương pháp dạy học, nội dung dạy học là một trong những yếu tố cực kì quan trọng giúp các em phát huy khả năng sáng tạo của mình. Vật lí là một môn khoa học khó, đòi hỏi những yêu cầu nhất định đối với người học, như là tư duy trừu tượng, thực hiện và quan sát thí nghiệm để nhận thức đúng về các hiện tượng , đồng thời toán học cũng là một công cụ không thể thiếu để giải các bài tập vật lí.Ở các trường THPT chương trình vật lí bao gồm các phần: cơ học, nhiệt học,điện học, quang học và vật lí hạt nhân.Mỗi phần, mỗi chương có đặc thù riêng về cả hiện tượng lẫn công thức nên phương pháp học từng phần cũng khác nhau. Mặt khác, công thức nhiều, mỗi một phần lại có rất nhiều dạng bài tập, mỗi một dang bài tập có thể có rất nhiều trường hợp xảy ra…Nếu người học không hiểu bản chất của hiện tượng mà chỉ học công thức một cách máy móc, học vẹt thì không thể làm được bài tập, hoặc làm sai và không có khả năng để giải những bài toán phức tạp đòi hỏi khả năng suy luận lôgic và tư duy trừu tượng. -2- Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh Trong quá trình giảng dạy phần thấu kính– vật lí 11 tại Trường THPT Dương Đình Nghệ rất nhiều học sinh cảm thấy lúng túng khi giải bài tập. Nguyên nhân là do không nhớ các tính chất của ảnh qua thấu kính, vì khi đặt vật trước thấu kính ở những vị trí khác nhau thì tính chất ảnh cũng khác nhau.Hơn thế nữa, ở đây có hai loại thấu kính nên học sinh muốn làm tôt bài tập phải nhớ tính chất ảnh qua từng loại,học sinh cảm thấy bị rối, nhất là khi làm những bài tập cần sự suy luận như là bài tập xác định chiều dịch chuyển của ảnh khi vật dịch chuyển ( Đây là dạng bài tập cần sự nhuần nhuyễn về kiến thức và đòi hỏi khả năng lập luận tư duy tốt, sự sáng tạo trong quá trình giải quyết vấn đề). Để nâng cao hiệu quả giảng dạy, với mục đích lấy học sinh làm trung tâm giúp các em có một phương pháp khoa học để nhớ các tính chất của ảnh tạo bởi đơn thấu kính, có một cái nhìn toàn diện về các trường hợp tạo ảnh và thuận tiện hơn khi giải bài tập, tôi đã tìm hiểu, nghiên cứu và chọn đề tài : Dùng phương pháp đồ thị để nhớ tính chất của ảnh tạo bởi đơn thấu kính.Trên đồ thị còn cho biết mối quan hệ giữa chiều dịch chuyển của ảnh và vật nên học sinh không phải tưởng tượng mà nhìn vào đó dễ dàng nhận xét, giảm bớt tính toán phức tạp.Mỗi giáo viên, trong quá trình giảng dạy của mình đều tự đúc rút ra nhiều kinh nghiệm nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy của mình. Ở phần này có thể sử dụng những phương pháp học lí thuyết và làm bài tập khác nhau, nhưng vấn đề tôi nghiên cứu đã được kiểm nghiệm ở rất nhiều lớp tại trường THPT Dương Đình Nghệ thì đã có hiệu quả nhất định. II.NỘI DUNG: 2.1.Cơ sở lí luận: - Thấu kính là một khối chất trong suốt được giới hạn bởi hai mặt cầu hoặc một mặt cầu và một mặt phẳng. -3- Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh - Theo tác dụng khúc xạ ánh sáng,thấu kính được chia làm hai loại là thấu kính hội tụ và thấu kính phân kì. - Do cấu tạo khác nhau nên tính chất tạo ảnh qua từng loại thấu kính cũng khác nhau.Cùng một loại thấu kính, ở những vị trí khác nhau trước thấu kính, ảnh cũng khác nhau về vị trí và tính chất( ảnh thật hoặc ảo, cùng chiều hay ngược chiều vật, lớn hơn hay nhỏ hơn vật).Vì vậy học sinh thường khó nhớ, lúng túng khi giải bài tập. - Trong chương trình vật lí 11 chỉ xét trường hợp vật thật ( d > 0). - Công thức thấu kính: d ' = df d f ;k=  f d f Với qui ước: d’ > 0 : ảnh thật d’ < 0 : ảnh ảo k 1 : ảnh lớn hơn vật k 1 : ảnh nhỏ hơn vật k 0: ảnh và vật cùng chiều k 0 : ảnh và vật ngược chiều - Cụ thể: Với thấu kính hội tụ: Có các trường hợp tạo ảnh sau: -4- Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh + Vật ở trong tiêu cự cho ảnh ảo, cùng chiều lớn hơn vật. + Vật đặt tại tiêu điểm F cho ảnh ảo ở vô cực. +Vật đặt trong khoảng từ f đến 2f (f < d < 2f) cho ảnh thật ngược chiều lớn hơn vật. -5- Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh + Vật đặt tại vị trí d = 2f cho ảnh thật ngược chiều cao bằng vật, đối xứng với vật qua quang tâm. + Vật đặt ngoài 2f cho ảnh thật ngược chiều nhỏ hơn vật. + Với thấu kính phân kì: -6- Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh + Vật thật luôn cho ảnh ảo nhỏ hơn vật và cùng chiều vật. 2.2. Thực trạng : Để giải một số bài tập cần sự suy luận đôi khi phải nhớ tất cả các tính chất này của thấu kính, tuy nhiên việc nhớ các tính chất này và vận dụng để giải bài tập có thể gây rối đối với học sinh. Trước thực trạng này, trong quá trình dạy bài Thấu kính mỏng- vật lí 11 NC tôi đã cho học sinh vẽ ảnh của vật đặt tại những vị trí khác nhau trước thấu kính. Sau đó, nhận xét tính chất của ảnh trong từng trường hợp. Sử dụng công thức thấu kính, hướng dẫn học sinh vẽ đồ thị , nhìn vào đồ thị, học sinh có thể nhận xét tất cả các tính chất, vị trí của ảnh tạo bởi thấu kính, từ đó có những suy luận chính xác đưa ra lời giải đúng, nhanh gọn. 2.3. Giải pháp thực hiện : Ở đây, ta vẽ hai đồ thị ứng với mỗi loại thấu kính, đó là đồ thị về mối quan hệ giữa d và d’, và đồ thị sự phụ thuộc của k vào d. a) Với thấu kính hội tụ: ( f > 0) df d'= d  f k=  f d f -7- Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh k d’ 1 2f O f 2f f O f 2f d -1 Nhận xét đồ thị: 0< d < f cho d’ < 0 và k > 1 suy ra tính chất ảnh là ảo,cùng chiều, lớn hơn vật. d = f cho ảnh ở vô cực. f < d < 2f cho d’> 2f; k < -1 suy ra tính chất ảnh là thật, ngược chiều, lớn hơn vật. d = 2f cho d’ = 2f, k = -1 suy ra ảnh thật cao bằng vật, ngược chiều vật d > 2f cho f < d’ < 2f ; -1 < k < 0 suy ra ảnh thật, ngược chiều nhỏ hơn vật. b) Với thấu kính phân kì: ( f < 0) df d'= d  f k=  f d f -8- Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh k d’ 1 -2f -f 0 d -2f -f 0 d -1 -f -2f Nhận xét đồ thị: Với d  0 đều cho –f f = 20 cm. Ta nhận thấy việc sử dụng đồ thị để suy luận bài toán trở nên ngắn gọn hơn rất nhiều. - 12 - Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh Ví dụ 4: Cã hai ®iÓm A vµ B n»m trªn trôc chÝnh cña mét thÊu kÝnh héi tô vµ ngoµi tiªu ®iÓm vËt cña kÝnh. LÇn lît ®Æt mét vËt n»m vu«ng gãc víi trôc chÝnh cña thÊu kÝnh t¹i hai ®iÓm A vµ B ta thÊy: NÕu vËt ë A th× kÝnh phãng ®¹i lªn 2 lÇn, nÕu vËt ë B th× ® îc kÝnh phãng ®¹i lªn 3 lÇn. a. Hái A vµ B ®iÓm nµo gÇn thÊu kÝnh h¬n? b. NÕu vËt ë C n»m tại trung điểm của A vµ B th× ®îc kÝnh phãng ®¹i lªn bao nhiªu lÇn? Lời giải: a. V× vËt n»m ngoµi tiªu ®iÓm cña thÊu kÝnh héi tô nªn kÝnh cho ¶nh thËt, nhìn trên đồ thị ta thấy ¶nh nµy cµng ra xa kÝnh vµ lín dÇn lªn khi vËt tiÕn l¹i gÇn tiªu ®iÓm. Theo ®Ò bµi: VËt ë B ®îc kÝnh phãng ®¹i lín h¬n ë A, nªn ®iÓm B gÇn thÊu kÝnh h¬n ®iÓm A. b. Gäi d 1 ; d 2 vµ d 3 lÇn lît lµ kho¶ng c¸ch tõ 3 ®iÓm A, B, C ®Õn thÊu kÝnh. Ta vËn dông c«ng thøc tÝnh ®é phãng ®¹i : K  f f  d cho 3 trêng hîp: Ta cã: vµ KA  f 3f  2  d 1  f  d1 2 KB  f 2f  3  d 2  f  d2 2 KC  f  f  d3 f f d1  d 2 2 Thay (1);(2) vµo (3) ta cã: . (1) (2) (3) K C 2,4 . VËy : NÕu vËt ë C th× kÝnh phãng ®¹i lªn 2,4 lÇn. Có thể sử dụng đồ thị để trả lời một số câu hỏi trắc nghiệm và giải một số bài tập sau: Chọn câu đúng: - 13 - Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh 1)Xét ảnh cho bởi thấu kính: A. Với thấu kính phân kỳ, vật thật cho ảnh ảo. B. Với thấu kính hội tụ L, vật cách L là d=2f(f là tiêu cụ)thì ảnh cũng cách L là 2f. C.Với thấu kính hội tụ, vật thật luôn cho ảnh thật. D.Vật ở tiêu diện vật thì cho ảnh ở xa vô cực. 2.Vị trí của vật và ảnh cho bởi thấu kính L A. Cho vật tiến lại gần L, ảnh di chuyển cùng chiều với vật. B. Cho vật tiến ra xa L, ảnh di chuyển ngược chiều với vật. C. Vật ở rất xa thì cho ảnh ở tiêu diện ảnh. D. Ảnh ở rất xa thì cho ảnh ở tiêu diện vật. 3) Sự tạo ảnh bởi thấu kính: A. Với thấu kính hội tụ, khi vật ở ngoài khoảng tiêu cự f, ảnh ngược chiều với vật. B. Với thấu kính hội tụ, khi vật ở trong khoảng tiêu cự f, ảnh ngược chiều với vật. C. Với thấu kính phân kì, vật thật cho ảnh cùng chiều với vật. D.Vớ thấu kính phân kì, ảnh của vật thật luôn luôn nhỏ hơn vật. 4. Quan sát vật qua thấu kính: A. Quan sát vật qua thấu kính hội tụ, ta thấy ảnh lớn hơn vật. B. Quan sát vật qua thấu kính hội tụ, ta thấy ảnh nhỏ hơn vật. C. Quan sát ảnh qua thấu kính phân kì, ta thấy ảnh nhỏ hơn vật. D.Quan sát vật qua thấu kính phân kì, ta thấy ảnh cùng chiều với vật. 5)Điểm sáng A trên trục chính của một thấu kính hội tụ cho ảnh thật A ’. Khi dịch A về phía thấu kính một đoạn a = 5cm thì ảnh A’ dịch đi một đoạn b = 10cm. Khi dịch A ra xa thấu kính một đoạn a’ = 40 cm thì ảnh A’ dịch đi một đoạn b’ = 8cm. Tính tiêu cự của thấu kính. - 14 - Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh 6) Vật sáng AB đặt trước một thấu kính cho ảnh có độ phóng đại là k. Nếu dịch vật về phía thấu kính một đoạn a1 thì ảnh có độ phóng đại k’.Nếu dịch vật về phía thấu kính một đoạn a2 thì ảnh vẫn có độ phóng đại là k’.Tính tiêu cự f theo k, a1, a2 . Áp dụng: k = 2, a1 = 3cm, a2 = 7 cm. III.KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC: Năm học 2009, trường tôi đang còn là một trường bán công, chất lượng đầu vào học sinh không cao. Riêng tôi, được phân công dạy 6 lớp 11 cả cơ bản lẫn nâng cao. Nhưng khi học đến phần tính chất của ảnh qua thấu kính mỏng, tuy đã cho học sinh vẽ và nhận xét từng trường hợp nhưng các em vẫn không nhớ, và việc vận dụng giải bài tập cũng chậm. Nhưng khi tôi đưa ra bốn đồ thị này và hướng dẫn học sinh vẽ hình, nhận xét đồ thị thì hiệu quả đạt được cao hơn. Đối với những học sinh trung bình hoặc kém hơn một chút thì chỉ cần nhớ đồ thị rồi dựa vào đó nhận xét các tính chất ảnh. Với những học sinh khác thì sau khi hướng dẫn các em đã tự khảo sát và vẽ được đồ thị, hiểu một cách sâu sắc, căn bản và toàn diện về các trường hợp tạo ảnh qua thấu kính. Năm học 2012- 2013 tôi được nhà trường phân công dạy lớp 11C2- là lớp chọn thứ 2 của nhà trường. Thực tế cho thấy, trước khi đưa ra phương pháp này, tôi kiểm tra bài cũ 7 hs lớp 11C2 thì hầu như các em rất lúng túng khi trình bày các tính chất của ảnh tạo bởi thấu kính khi đặt một vật sáng AB vuông góc với trục chính. Thứ hai, khi làm bài kiểm tra 15 phút, các câu hỏi trắc nghiệm về chiều dịch chuyển của vật và ảnh nhiều em không làm được hoặc làm sai. Thứ ba, một số bài tập liên quan đến sự dịch chuyển của ảnh, nếu không sử dụng đồ thị các em rất rối, lúng túng khi xác định chiều dịch chuyển của vật và ảnh, khó hình dung nên có thể dẫn đến lời giải sai, đa số học sinh không đưa ra được cách giải. - 15 - Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh Sau khi hướng dẫn học sinh vẽ đồ thị, hầu hết em trả lời lưu loát hơn hẳn, kết quả bài kiểm tra lần sau cũng tốt hơn. Thậm chí dạng bài tập vẽ hình để xác định loại thấu kính, vị trí, quang tâm, trục chính, tiêu điểm thấu kính cũng làm rất tốt. Tôi nghĩ rằng, việc hướng dẫn học sinh vẽ được đồ thị trên đã giúp các em hiểu một cách khá toàn diện , khoa học và sâu sắc về các trường hợp tạo ảnh qua thấu kính. Đây cũng là một công cụ giúp học sinh khá giỏi giải các bài tập nâng cao phần này. Kết quả bài kiểm tra phần này thực hiện ở tiết tự chọn lần 1( trước khi sử dụng phương pháp) và lần 2(sau khi sử dụng phương pháp) tại lớp 11C2 như sau: Sĩ số (36hs) Điểm giỏi Điểm khá Điểm TB Điểm yếu, (từ 8 trở lên) (từ 6,5- 7,5) (từ 5- 6) kém(dưới 5) Lần 1 0 hs( 0 %) 4 hs(11,11%) 7hs (19,4%) 25hs(69,4%) Lần 2 8 hs (22,22%) 15 hs (41,6%) 10 hs(27,7%) 3hs(8,3%) IV.KẾT LUẬN: Trong suốt quá trình giảng dạy từ khi ra trường, là một giáo viên trẻ giàu lòng nhiệt huyết, với mục đích lấy học sinh làm trung tâm nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy tôi đã rất trăn trở tìm ra các biện pháp giảng dạy để các em học sinh dễ dàng nắm vững kiến thức và chủ động tìm tòi hướng giải quyết vấn đề từ đó phát huy khả năng sáng tạo của mình. Năm nay được tổ chuyên môn tin tưởng giao cho viết sáng kiến kinh nghiệm tôi đã chọn đề tài với nội dung: “DÙNG PHƯƠNG PHÁP ĐỒ THỊ ĐỂ XÁC ĐỊNH CÁC TÍNH CHẤT CỦA ẢNH TẠO BỞI THẤU KÍNH MỎNG VÀ VẬN DỤNG GIẢI MỘT SỐ BÀI TẬP LIÊN QUAN ĐẾN SỰ DỊCH CHUYỂN CỦA ẢNH”làm sáng kiến kinh nghiệm của mình, đây là những kinh nghiệm mà bản thân tôi tự đúc rút trong suốt thời gian dạy phần thấu kính lớp 11 ở trường THPT Dương Đình Nghệ. Đề tài viết sáng kiến kinh nghiệm rất đa dạng và - 16 - Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh phong phú, mặc dù phần thấu kính lớp 11 không thi đại học, cao đẳng nhưng bài tập phần này giúp học sinh rèn luyện tốt về khả năng khái quát hóa kiến thức, suy luận lôgic, phán đoán, lập luận và tư duy trừu tượng, phát triển được trí tuệ của học sinh. Tôi hi vọng sáng kiến kinh nghiệm của mình sẽ góp một phần nhỏ vào kho sáng kiến kinh nghiệm của đồng nghiệp để giúp cho việc dạy học ngày càng đạt hiệu quả cao hơn nữa, các em học sinh ngày càng yêu thích môn học và học tốt hơn, năng động, sáng tạo hơn để nắm bắt kịp thời với xu hướng phát triển của thời đại, xứng đáng là những chủ nhân tương lai của đất nước. Do thời gian công tác chưa nhiều và một phần do khả năng còn hạn chế, tôi rất mong được các đồng nghiệp góp ý, bổ sung để vốn kinh nghiệm của bản thân được phong phú hơn. Tôi xin chân thành cảm ơn! XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG Thanh Hóa, ngày 22 tháng 05 năm 2013 ĐƠN VỊ Tôi xin cam đoan đây là sáng kiến kinh nghiệm của mình viết, không sao chép nội dung của người khác. Người viết SKKN Lê Hải Anh - 17 - Sáng kiến kinh nghiệm vật lý. GV: Lê Hải Anh . - 18 -
- Xem thêm -