Nghệ thuật trào phúng trong thơ tú xương

  • Số trang: 33 |
  • Loại file: DOC |
  • Lượt xem: 252 |
  • Lượt tải: 3
hoanggiang80

Đã đăng 24000 tài liệu

Mô tả:

Sáng kiến kinh nghiệm A. PHẦN MỞ ĐẦU I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI: 1. Cơ sở khoa học Tú Xương sinh ra và lớn lên trong giai đoạn lịch sử đầy bi thương của dân tộc. Mọi giá trị thuần phong mĩ tục của một đất nước thuần phong kiến đã bị đảo lộn. Bằng tài năng nhạy bén, bút lực dồi dào của một nhà trào phúng xuất sắc, Tú Xương đã kịp thời phản ánh những cái xấu xa, rởm đời của xã hội đang trên đà hãnh tiến. Để thể hiện sự suy vong đó ông sử dụng linh hoạt sáng tạo các thủ pháp nghệ thuật trào phúng tạo tiếng cười với giọng đùa cợt, tếu táo, trào lộng trong thơ. Tú Xương đã đóng góp vào dòng văn học trào phúng một tiếng cười mới mẻ, độc đáo. Đánh giá về biệt tài trào phúng của Tú Xương nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiểu trong bài viết “Thơ văn Tú Xương” đã nhận xét: “Tú Xương là nhà thơ trào phúng có biệt tài. Ông ghi lại những cảnh đời lố lăng bằng ngọn bút hiện thực sâu sắc, bằng những hình ảnh góc cạnh, ngôn ngữ sắc bén” . Trên thực tế đã có nhiều nhà phê bình, nghiên cứu tham gia vào quá trình tìm hiểu về nghệ thuật thơ văn Tú Xương. Song chưa có công trình nào đề cập một cách toàn diện và có hệ thống về nghệ thuật trào phúng trong thơ Tú Xương. Đây là gợi ý để người viết đi tìm hiểu và triển khai đề tài sáng kiến kinh nghiệm của mình. 2. Về thực tiễn Trong phạm vi nhà trường từ cấp phổ thông cho đến bậc cao đẳng, đại học. Tú Xương là một trong những tác giả được dạy và học nhiều. Đặc biệt trong chương trình Ngữ Văn có nhiều tác phẩm tiêu biểu của Tú Xương được giảng dạy như: “Thương vợ”, “Vịnh khoa thi hương”…. Vì vậy, người viết đi tìm hiểu đề tài này với mong muốn hiểu sâu hơn, đầy đủ hơn về tác giả cũng như tác phẩm của ông, phục vụ cho việc học tập và giảng dạy thơ văn Tú Xương được tốt hơn. II. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ: 1 Sáng kiến kinh nghiệm Hơn một thế kỉ đã trôi qua kể từ ngày mất của nhà thơ Tú Xương (1907), bất chấp mọi thử thách nghiệt ngã của thời gian, thơ ca Tú Xương vẫn chiếm vị trí xứng đáng trong lòng độc giả yêu văn học nghệ thuật. Mặc dù tác phẩm của ông để lại không nhiều nhưng thực sự có giá trị, có nhiều đóng góp lớn cho nền văn học nước nhà. Tìm hiểu và nghiên cứu về nghệ thuật thơ văn cũng như cuộc đời và con người Tú Xương đã có nhiều nhà phê bình dày công nghiên cứu và đạt được nhiều thành tựu. Mỗi công trình nghiên cứu lại được triển khai và tìm hiểu ở nhiều góc độ khác nhau trong đó có “Nghệ thuật trào phúng trong thơ Tú Xương”. Đó cũng là một trong những khía cạnh tiêu biểu đem lại sự thành công và phong cách riêng cho tác giả. Ở đây, người viết không đi sâu vào tìm hiểu lịch sử nghiên cứu về tác giả Tú Xương mà trọng tâm đi sâu vào tìm hiểu nghệ thuật trào phúng qua việc xây dựng hình tượng trào phúng và ngôn ngữ trào phúng đặc sắc trong thơ ông. Nhà thơ Tú Mỡ trong bài viết: “Tính chất trào lộng trong thơ Tú Xương” đã chỉ ra cái làm nên nét đặc sắc trong thơ Tú Xương là trào phúng và trữ tình: “Trào phúng hoà với trữ tình một cách tự nhiên mà khoái hoạt. Đặc biệt Tú Xương có bản lĩnh cao cường, xứng danh là một bậc thầy đã cống hiến cho tiếng cười Việt Nam nhiều thuận bút quý báu đáng để chúng ta học tập” . Hai tác giả Trần Thanh Mại – Trần Tuấn Lộ trong bài viết về “Nghệ thuật trào phúng trong thơ Tú Xương” lại nhấn mạnh biệt tài trào phúng và đặc sắc về ngôn ngữ mà Tú Xương sử dụng trong thơ “Tú Xương thật có biệt tài là khi nhìn vào những con người hoặc những việc rởm đời ông thấy ngay ở đó cái hình dáng điệu bộ, khía cạnh đáng ghét, đáng khinh bỉ nhất của nó, nhà thơ liền vận dụng khả năng trào phúng châm biếm dồi dào, nhạy bén của mình, vận dụng kho tàng tục ngữ, ngôn ngữ hình tượng phong phú tinh vi của mình phê phán tố cáo”. Đồng thời hai tác giả cũng chỉ ra: “Nghệ thuật trào phúng của Tú Xương còn bao gồm một khía cạnh đặc biệt là bao giờ nhà thơ cũng cố tìm ra những nét hình dáng xấu, một cố tật, một dị tướng của người ông định đả kích, do đó làm cho người này càng trở nên đáng khinh ghét”. 2 Sáng kiến kinh nghiệm Trong thơ Tú Xương, ông sử dụng tiếng cười như một biện pháp để trào phúng. Sự phong phú của tiếng cười: “Nó biến đổi từ bài này sang bài khác, từ đối tượng này sang đối tượng khác. Khi thì nhẹ nhàng, thân mật, dí dỏm, hóm hỉnh, khi thì mỉa mai chua chát, khi thì nó cay độc ác liệt, và khi thì nó cảm động đau xót, nhuốm đầy nước mắt”. Điều đặc biệt là Tú Xương đã đưa chính mình vào thơ như một nhân vật chủ thể: “Nhân vật số một được nhà thơ Tú Xương vẽ lên khá toàn diện và cực kì đậm nét lại là chính bản thân Tú Xương, một điển hình sống của tầng lớp nhà nho hiện đại. Nhân vật điển hình này hiện lên với đầy đủ những chi tiết cụ thể nhiều loại, cả về sinh hoạt vật chất lẫn sinh hoạt tinh thần… Tất cả tập trung dựng nên hình tượng sinh hoạt sống động của một con người bất đắc trí, bất mãn với xã hội, với thời đại, cụ thể là một nhà nho thất thế sinh ở cái thời đại nho học thất thế sinh ở cái thời đại nho học về chiều, bút sắt bắt đầu thay thế bút lông”. Nói như tác giả Chu Văn: “Văn chương của Tú Xương nôm na, trong sáng, không cầu kì, ít sử dụng điển tích, điển cố, ít mượn tiếng nước ngoài, duyên dáng và hóm hỉnh. Đọc thơ Tú Xương thấy bốc lên một vị mộc mạc mà trau chuốt, cả một nền học vấn uyên thâm pha trộn với vốn dân gian cổ truyền. Thơ ông không phải là loại thù hứng du dương, ngâm nga trong lúc trà dư tửu hậu, mà đọc lên thấy hiện rõ mồn một những cảnh vật, người rất sinh động, rất quen thuộc… nhiều câu, nhiều bài có giá trị như ca dao, ngạn ngữ về nội dung đã trở thành nếp suy nghĩ, thành phương châm để nhận xét đời và người, là thành ngữ kết luận vấn đề trong cuộc sống’’. Trên đây là những ý kiến tiêu biểu của một số nhà nghiên cứu, phê bình có liên quan đến nghệ thuật trào phúng trong thơ Tú Xương. Trên thực tế đã có nhiều nhà phê bình, nghiên cứu tham gia vào quá trình tìm hiểu về nghệ thuật thơ văn Tú Xương. Song chưa có công trình nào đề cập một cách toàn diện và có hệ thống về nghệ thuật trào phúng trong thơ Tú Xương. Người viết coi những ý kiến trên là gợi ý để thực hiện đề tài: “ Tìm hiểu nghệ thuật trào phúng trong thơ Tú Xương”. III. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU: 3 Sáng kiến kinh nghiệm Nghiên cứu đề tài này người viết hướng đến các mục đích sau: - Thấy được đặc sắc nghệ thuật trong thơ trào phúng Tú Xương. - Thấy được sự kế thừa và sáng tạo của Tú Xương đối với quá trình phát triển của văn học dân tộc. Từ đó phục vụ cho công việc học tập và giảng dạy thơ ca Tú Xương được tốt hơn. IV. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU: Tìm hiểu cơ sở nảy sinh tiếng cười trong thơ trào phúng Tú Xương qua thực tiễn lịch sử, hoàn cảnh cuộc đời. Từ đó tìm hiểu nghệ thuật trong thơ Tú Xương qua hình tượng trào phúng và ngôn ngữ trào phúng. V. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU: 1. Đối tượng Như tên đề tài sáng kiến kinh nghiệm đã xác định, người viết tập trung vào nghiên cứu những bài thơ trào phúng của Tú Xương trong cuốn “Tú Xương giai thoại” do tác giả Đỗ Huy Vinh (biên soạn), Nxb Văn hoá dân tộc. 2. Phạm vi nghiên cứu Trong nhiều khía cạnh về thơ và đời Tú Xương, người viết khai thác vấn đề “Nghệ thuật trào phúng trong thơ Tú Xương” trên hai phương diện: - Nghệ thuật xây dựng hình tượng trào phúng - Nghệ thuật xây dựng ngôn ngữ trào phúng VI. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU: - Phương pháp thống kê - Phương pháp phân tích, bình giảng - Phương pháp so sánh Trong quá trình tìm hiểu và triển khai đề tài sáng kiến người viết không tuyệt đối hoá phương pháp nào. Khi cần thiết có thể sử dụng tổng hợp tất cả các phương pháp trên. VII. BỐ CỤC ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM: Sáng kiến gồm các phần: 4 Sáng kiến kinh nghiệm - Phần mở đầu - Phần nội dung Chương I: Những vấn đề chung Chương II: Nghệ thuật trào phúng trong thơ Tú Xương - Phần kết luận và kiến nghị - Tài liệu tham khảo - Mục lục B. PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG I. KHÁI NIỆM TRÀO PHÚNG: Khi tiến hành tìm hiểu nội dung khái niệm trào phúng người viết nhận thấy có nhiều cách định nghĩa khác nhau, có thể kể đến những khái niệm sau: Theo “Từ điển tiếng Việt” định nghĩa như sau: trào phúng “Có tính chất gây cười để châm biếm, phê phán” . Theo “Từ điển thuật ngữ văn học”: “Trào phúng là một loại đặc biệt của sáng tác văn học và đồng thời cũng là một nguyên tắc nghệ thuật, trong đó các yếu tố của tiếng cười mỉa mai, châm biếm, phóng đại, khoa trương, hài hước… những cái xấu xa tiêu cực, lỗi thời, lạc hậu trong xã hội. Trào phúng theo từ nguyên là dùng lời lẽ bóng bẩy để cười nhạo, mỉa mai kẻ khác. Song trong lĩnh vực văn học trào phúng gắn liền với phạm trù mĩ học, cái hài hước và các cung bậc u mua, hài hước, châm biếm”. Mặc dù có nhiều cách hiểu, cách định nghĩa khác nhau về khái niệm trào phúng nhưng tóm lại có thể hiểu trào phúng là một thủ pháp để gây cười và dùng tiếng cười để thể hiện tư tưởng, tình cảm, thái độ của người nghệ sĩ trước con người và cuộc sống. 5 Sáng kiến kinh nghiệm II. CƠ SỞ NẢY SINH TIẾNG CƯỜI TRÀO PHÚNG TRONG THƠ TÚ XƯƠNG: 1. Thực tiễn lịch sử Phương pháp nghiên cứu văn học Mác xít đã khẳng định: “Tác giả - kể cả những thiên tài lỗi lạc nhất đều chịu ảnh hưởng của một thời kì lịch sử, một dân tộc, một giai cấp, do đó từ những bằng chứng cụ thể về thời đại, dân tộc, giai cấp để tìm hiểu và giải thích sự hình thành một tác giả” . Quan niệm trên đã cho thấy giữa xã hội, thời đại lịch sử và tác giả có sự chi phối ảnh hưởng qua lại với nhau. Vì vậy, việc tìm hiểu thời Tú Xương sẽ cho ta sự lí giải đầy thuyết phục về cuộc đời, con người, cá tính sáng tạo và phong cách nghệ thuật đặc sắc của Tú Xương. Chính nhân tố thời đại đã trở thành đối tượng sản sinh ra những hình tượng nghệ thuật đặc sắc trong thơ ông. Về chính trị: Cuộc đời Tú Xương nằm trọn trong một giai đoạn lịch sử bi thương của dân tộc. Thực dân Pháp tiến hành xâm lược nước ta rồi lần lượt thâu tóm toàn cõi Việt Nam. Năm 1870, khi Tú Xương cất tiếng khóc chào đời cũng là lúc đất nước ta lâm vào cảnh nguy khốn nhất. Giặc Pháp bình định xong Nam Kỳ, sau đó tiến ra cướp nốt Bắc Kỳ, Trung Kỳ. Ở Bắc Kỳ, 1873 chúng tấn công ra Hà Nội lần thứ nhất rồi mở rộng địa bàn ra các tỉnh Hải Dương, Hà Nam, Ninh Bình, Nam Định (quê hương nhà thơ)... Trước sự tấn công ồ ạt như vũ bão của thực dân Pháp, triều đình Huế đành chịu bó tay bất lực đầu hàng giặc Pháp với hai hàng ước Hasmard 1883 và Pantenot 1884, công nhận chính thức nền đô hộ của Pháp trên toàn cõi Việt Nam. Từ đây, xã hội Việt Nam đã chuyển từ xã hội thuần phong kiến sang xã hội thực dân nửa phong kiến với nhiều yếu tố rởm đời, đáng lên án. Toàn bộ giang sơn xã tắc nước nam xưa kia vốn rõ ràng “định phận” tại “thiên thư” nay đã rơi vào tay giặc. Chính sự va chạm lịch sử này đã ảnh hưởng nhiều đến cuộc đời, con người, cá tính và phong cách nghệ thuật Tú Xương. Về kinh tế: 6 Sáng kiến kinh nghiệm Năm 1897, sau khi kết thúc giai đoạn vũ lực để chiếm đoạt đất nước ta thực dân Pháp tiến hành cuộc khai thác thuộc địa. Chính cuộc khai thác này đã đẻ ra một phương thức sản xuất mới – phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Xã hội phong kiến Việt Nam trở thành xã hội thực dân bán phong kiến. Gắn liền với sự thay đổi trong cơ cấu kinh tế là sự thay đổi về cơ cấu giai tầng trong xã hội. Nhiều tầng lớp giai cấp mới xuất hiện. Bắt đầu là sự xuất hiện trong các công sở và tư sở của bọn chủ mới những thông ngôn, kí lục, thầu khoán, tổng đốc, y tá, bên cạnh đó là những bồi, những bếp, nhà thổ, me Tây, đĩ điếm,… phương thức sản xuất mới, sự thay đổi trong đời sống nhân dân đã dần hình thành các đô thị và làm xuất hiện những giai tầng mới đặc biệt là giai tầng tư sản thành thị. Điều này đã được tác giả Trần Thanh Mại ghi nhận “tình hình biến chuyển đó của xã hội Việt Nam không đâu dễ nhận thấy, dễ nhận bằng Nam Định. Nam Định chính là hình ảnh thu nhỏ lại rõ nét hơn của xã hội Việt Nam trong giai đoạn đầu của thực dân Pháp”. Đi đôi với sự chuyển biến về kinh tế, bộ mặt bên ngoài cũng như cơ cấu bên trong của xã hội đều trải qua sự biến đổi sâu sắc. Đây là lúc phong hoá suy đồi, thời thế điên đảo, là lúc nho phong tàn bạo, sĩ khí tiêu điều, bút lông thất thế, bút chì gặp thời. Sự chuyển biến này có ảnh hưởng lớn đến Tú Xương và hình tượng nghệ thuật mà ông phản ánh. Về văn hoá xã hội: Cùng với cuộc khai thác thuộc địa, thực dân Pháp còn thi hành những chính sách văn hoá nhằm cai trị và thuần hoá nhân dân ta. Khi Tú Xương bước vào tuổi trưởng thành cũng là lúc nền văn hoá Việt Nam đã có sự biến chuyển to lớn, từ một nền văn hoá thuần phong kiến, Pháp đã thi hành chính sách duy trì nền nho học và chế độ phong kiến để kìm kẹp nước ta trong vòng tăm tối, lạc hậu, không phát triển và giao lưu với các luồng tư tưởng bên ngoài nhằm bảo vệ quyền thống trị. Đồng thời với việc duy trì nền văn hoá lỗi thời, lạc hậu chúng còn đưa vào chương trình những môn học mới như: Toán, Pháp văn, Địa lí… và đây cũng là những môn học trong các khoa thi từ 1903 trở đi. Sự thay đổi của chế độ thi cử từ Hán học sang Pháp văn là một 7 Sáng kiến kinh nghiệm trong những nhân tố gây ảnh hưởng đến con người cũng như hình tượng nhân vật và ngôn ngữ trong thơ văn Tú Xương. Từ sự suy vong của đất nước, sự biến đổi về chính trị, văn hoá, xã hội, sự xâm nhập của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa với sự lên ngôi của thế lực đồng tiền đã tạo ra hàng loạt những sản phẩm mới cho xã hội. Đó là hình tượng thực dân Pháp, vua quan phong kiến, các bậc khoa bảng, những kẻ tha hoá về đạo đức, lối sống… Bên cạnh việc phê phán các đối tượng đó Tú Xương còn nhìn nhận mình qua những sáng tác tự trào, tự cười mình, thoá mạ mình nhưng trên hết là nụ cười để nâng mình lên, vượt qua lề thói của cuộc đời trần tục với những lố lăng rởm đời. Từ thực tiễn xã hội mục ruỗng đó, bằng cảm quan và tài năng nghệ thuật của người nghệ sĩ ông đã ghi lại tất cả những thay đổi ấy một cách đậm nét trong thơ mình. Từ đó hình thành ở Tú Xương nghệ thuật trào phúng đặc sắc trong việc xây dựng hình tượng và ngôn ngữ trào phúng. 2. Hoàn cảnh cuộc đời Tú Xương sinh ngày 10/8 năm Canh Ngọ tức ngày 5/9/1870 ở làng Vị Xuyên – huyện Mĩ Lộc – tỉnh Nam Định (nay là phố Hàng Nâu thuộc nội thành Nam Định). Tên ông lúc nhỏ là Trần Duy Uyên, tự là Mặc Trai, hiệu là Mộng Tích đến khi đi thi hương mới mới đổi tên là Trần Tế Xương, khoa thi cuối cùng ông lại đổi tên là Trần Cao Xương. Tú Xương xuất thân trong một gia đình nho học nghèo ở thành thị đã tiểu tư sản hoá. Cha ông là Trần Duy Nhuận có đi thi nhưng không đỗ đạt sau ra làm tự thừa ở dinh Đốc học. Ông là con trưởng trong một gia đình đông con có chín anh em. Tú Xương vốn là người có tài, thông minh, tính tình phóng khoáng, ăn nói có duyên, có khiếu hài hước, hay châm biếm trào lộng người khác. Tú Xương lập gia đình năm 16 tuổi, vợ ông là bà Phạm Thị Mẫn người Hải Dương. Bà Tú là một mẫu người tiêu biểu cho người phụ nữ Việt Nam xưa kia với bản tính đảm đang, tháo vát, thương chồng, thương con, nhẫn nại quên mình. Bà đã trở thành nhân vật điển hình trong sáng tác thơ ca của Tú Xương. 8 Sáng kiến kinh nghiệm Tú Xương đi học sớm và nổi tiếng thông minh giỏi thơ phú nhưng suốt đời lận đận trong thi cử. Năm 15 tuổi ông bắt đầu đi thi, cuộc đời thi cử của Tú Xương trải qua tám lần, đó là các khoa Bính Tuất (1885), Mậu Tý (1888), Tân Mão (1891), Giáp Ngọ (1894), Đinh Dậu (1897), Canh Tý (1900), Quý Mão(1903), Bính Ngọ (1906), đều đặn ba năm một lần người ta đều thấy có mặt Tú Xương ở trường thi không sót một khoa nào. Mãi đến năm 24 tuổi Tú Xương mới đỗ tú tài khoa Giáp Ngọ (1894). Song với mảnh bằng tú tài Tú Xương cũng không làm được quan chức gì, nhà thơ lại cậy cục vác lều chõng đi thi. Đối với Tú Xương, thi cử đã để lại một dấu ấn không thể phai mờ trong cuộc đời ngắn ngủi của ông. Nhà thơ đã tự phản ánh trong thơ mình nhiều chuyện về thi cử của cá nhân ông. Tú Xương hỏng thi “tám năm chưa khỏi phạm trường quy” là do “văn chương ngoại hạng không quan chấm” nhưng thực chất đó là do sự phá vỡ, kèn cựa của chế độ xã hội đương thời với cá tính của một nghệ sĩ phóng khoáng, tài hoa. Những thứ phép tắc gò bó của trường thi thực dân bán phong kiến đã khiến cho tài năng nhà thơ bị vùi lấp. Thi cử không đỗ đạt đã ảnh hưởng lớn đến cuộc đời và tâm lí của nhà thơ tạo ra sự chán nản, trào lộng ngông nghênh với đời. Mặt khác, cuộc sống sinh hoạt của gia đình ông cũng gặp nhiều khó khăn, nghèo túng. Sống ở giữa thành thị nhưng gia đình Tú Xương quanh năm sống trong cảnh túng thiếu. Tú Xương là một trí thức nhưng lại thất nghiệp không giúp được gì cho gia đình, nguồn sống chỉ trông cậy vào sự đảm đang, tháo vát của bà Tú. Cuộc sống “ăn bám” vợ, không lo nổi cho gia đình luôn ám ảnh trong ông và có lúc nhà thơ đã tếu táo, trào lộng mình một cách chua xót. Ngày rằm tháng Chạp năm Bính Ngọ, tức ngày 20/1/1907, Tú Xương về quê ngoại ăn giỗ, đi đường gặp mưa, trời lại rét, ông bị cảm nặng và mất ngay đêm ấy ở nhà họ ngoại thuộc làng Đại Tứ, lúc ấy nhà thơ mới 37 tuổi đời. Tóm lại, cuộc đời của Tú Xương là cuộc đời của một nghệ sĩ long đong, lận đận trên con đường thi cử và ngay trong cuộc sống gia đình ông cũng gặp nhiều trắc trở. Cuộc sống ở thành thị (Thành Nam) với bao bộn bề, xô bồ đã làm nên nét cốt cách, tâm hồn phong phú trong con người nhà thơ. Một Tú Xương tự do phóng khoáng vượt mình ra khỏi những phép tắc nho gia để sống với bản ngã của mình. Bên cạnh con người với “cái tôi” tự khẳng định, Tú Xương đã dựng lên được những hình tượng đặc sắc làm nên bức tranh sinh động của xã hội trong buổi giao thời và chính hiện 9 Sáng kiến kinh nghiệm thực khắc nghiệt ấy đã tạo điều kiện cho hồn thơ Tú Xương bay lên. Để kết lại cuộc đời thơ Tú Xương, nhà thơ cùng thời Nguyễn Khuyến đã viết: Kìa ai chín suối Xương không nát, Có lẽ nghìn thu tiếng vẫn còn. CHƯƠNG II NGHỆ THUẬT TRÀO PHÚNG TRONG THƠ TÚ XƯƠNG I. NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG TRÀO PHÚNG: Để nhận thức và cắt nghĩa đời sống, thể hiện tư tưởng, tình cảm của mình giúp con người thể nghiệm ý vị của cuộc đời và lĩnh hội mọi quan hệ có ý nghĩa, nhà văn đã sử dụng hình tượng nghệ thuật để phản ánh. Theo “Từ điển thuật ngữ văn học” thì hình tượng nghệ thuật là: “Sản phẩm của phương thức chiếm lĩnh thể hiện và tái tạo hiện thực theo quy luật của tưởng tượng hư cấu nghệ thuật… nghĩa là bằng cách làm sống lại một cách cụ thể và gợi cảm những sự việc, hiện tượng đáng làm cho người ta suy nghĩ về tính cách và số phận, về tình đời, tình người qua một chất liệu cụ thể ” . Hình tượng có vai trò quan trọng tạo nên tính đa dạng, phong phú cho nghệ thuật trào phúng trong thơ Tú Xương. Trong thơ ông cả một bức tranh hiện thực sống động với những bậc vua quan phong kiến, học trò, sĩ tử, me Tây, những kẻ tha hoá về đạo đức… hiện lên sinh động, nhiều vẻ. Bên cạnh đó còn là hình tượng tác giả qua những sáng tác tự trào. Bằng giọng cười trào phúng, mỉa mai, trào lộng Tú Xương hướng đến các đối tượng với tất cả sự phong phú của nó. Mỗi đối tượng trong thơ ông lại được biểu hiện qua những cung bậc khác nhau tạo nên tiếng cười đặc sắc Tú Xương. 1. Nghệ thuật xây dựng hình tượng khách thể: Hình tượng khách thể là những đối tượng bên ngoài tác giả. Đối tượng này chiếm số lượng lớn trong hầu hết sáng tác thơ ca của Tú Xương. Trước mỗi đối tượng trào lộng khác nhau, tiếng cười lại mang sắc thái, cấp độ riêng nhằm thể hiện thái độ, tâm trạng khác nhau của tác giả. a. Hình tượng thực dân Pháp 10 Sáng kiến kinh nghiệm Sau khi chiếm được toàn bộ đất nước ta, thực dân Pháp đã tiến hành cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất. Chính cuộc khai thác này đã làm cho xã hội Việt Nam có sự chuyển biến mạnh mẽ, trong xã hội xuất hiện nhiều tầng lớp mới. Bằng cảm quan nhạy bén của người cầm bút và tấm lòng của một nhà nho phong kiến thất thế, Tú Xương đã “thâu tóm” rất sinh động những người, những cảnh,… trong xã hội buổi giao thời ấy vào thơ. Trong thơ ông thực dân Pháp hiện lên với bộ mặt hống hách ngang ngược: Hà Nam danh giá nhất ông Cò Trông thấy ai ai chẳng dám ho Hai mái trống toang đành chịu dột Tám giờ chuông đánh phải nằm co Người quên mất thẻ âu trời cãi Chó chạy ra đường có chủ lo. (Ông Cò) “Ông Cò” hiện ra với uy quyền lớn lao của mình, ai thấy cũng phải sợ. Nhưng mạch ngầm mà Tú Xương kín đáo muốn gửi gắm qua đây là thái độ lên án sự hà khắc cùng những thiết chế quân luật ngặt nghèo, hết sức vô lí của bọn thực dân Pháp. Cấm nhân dân nghèo lợp lại nhà để buộc dân phải di cư đi nơi khác, hơn nữa việc đi lại của người dân cũng bị kiểm soát gắt gao. Đến xâm lược nước ta bọn thực dân Pháp đã tự cho mình có quyền sinh, quyền sát. Chúng nắm quân luật nước ta, đi lại nghênh ngang trên đường phố của ta, ngay cả trường thi chữ Hán – nơi tôn nghiêm uy quyền của chế độ phong kiến cũng có mặt bọn chúng: Nhà nước ba năm mở một khoa Trường Nam thi lẫn với trường Hà … Lọng cắm rợp trời, quan sứ đến Váy lê quét đất mụ đầm ra. 11 Sáng kiến kinh nghiệm (Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu) Hình tượng thực dân Pháp với những “quan cò”, “ông tây”, “quan sứ”, “mụ đầm” tuy không phải là đối tượng được Tú Xương phản ánh nhiều nhất nhưng bằng vài nét phác hoạ nhà thơ đã vạch trần được bản chất xấu xa của chúng. Với hình tượng thực dân Pháp, Tú Xương đã góp phần ghi nhận đầy đủ những nhân vật điển hình của xã hội trong buổi giao thời. b. Hình tượng vua quan phong kiến Trong hoàn cảnh lịch sử mới, vua quan phong kiến là một trong những đối tượng mà ngòi bút Tú Xương tập trung phản ánh nhiều nhất. Giống như Nguyễn Khuyến, nói đến quan lại phong kiến trước hết Tú Xương vạch trần bản chất làm tay sai của chúng. Nhân chuyện cô hầu bị viên quan huyện đuổi đi vì nghi cô lẳng lơ, đĩ thoã, Tú Xương làm một bài thơ mượn lời cô hầu gửi cho viên quan để vạch trần cái tội làm tay sai của hắn. Chỉ trách người sao chẳng trách mình Mình trung đâu đấy, trách người trinh? Áo dầy cơm nặng bao nhiêu đức Chiếu cạnh giường bên, mấy hột tình? Tơ tóc nỗi riêng thì xét nét Giang sơn nghĩa cả nỡ mần thinh ! Cổ cong mặt lệch người đâu thế? Cái cóc bôi vôi khéo dại hình. (Cô hầu trách quan lớn) Câu chuyện tưởng như là riêng tư giữa hai người nhưng dưới ngòi bút sắc sảo của Tú Xương, bài thơ không chỉ là chuyện bạc tình, bạc nghĩa thông thường mà phê phán chuyện theo giặc, chuyện “giang sơn nghĩa cả nỡ mần thinh”. Một viên quan ăn bổng lộc của triều đình phong kiến mà có thái độ thờ ơ trước giang sơn đang dần rơi 12 Sáng kiến kinh nghiệm vào tay giặc, hơn nữa còn làm tay sai cho chúng. Những câu thơ sắc đanh trong bài thơ có thể coi là tiêu biểu cho tinh thần phê phán nghiêm chỉnh của nhà thơ. Nếu như Nguyễn Khuyến mượn lời vợ người hát chèo để tước đi vẻ uy nghiêm vốn có của vị vua mang sứ mệnh “trị quốc an dân” nhưng hoá ra bọn quan này chỉ là những tên rối, vai hề lố bịch: Vua chèo còn chẳng ra gì Quan chèo vai nhọ khác chi thằng hề. (Lời vợ anh phường chèo – Nguyễn Khuyến) Thì Tú Xương trong bài “Hát tuồng” đã lợi dụng đặc điểm của loại hình nghệ thuật này khi diễn viên lên sân khấu phải vẽ mặt, đội mũ, nhà thơ đả kích tính chất bịp bợm, giả dối làm tay sai của bọn quan lại trên sân khấu chính trị bấy giờ: Nào có ra chi lũ hát tuồng Cũng hò cũng hát cũng y uông Dẫu rằng dối được đàn con trẻ Cái mặt bôi vôi nghĩ cũng buồn ! (Hát tuồng) Đối với bọn quan lại, Tú Xương ghét và khinh bỉ. Ông ghét vì chúng chỉ giỏi luồn lót Tây, bợ đỡ Tây để được làm quan mà bóp nặn nhân dân. Ông khinh vì chúng dốt nát, hèn hạ. Quan lại thời Tú Xương là những quan lại lố lăng, bẩn thỉu, đê tiện. Tú Xương đã nói rõ tình trạng ấy trong bài “Phố Hàng Song”: Ở phố Hàng Song thật lắm quan Thành thì đen kịt, Đốc thì lang Chồng chung vợ chạ kìa cô Bố Đậu lạy quan xin nọ chú Hàn. (Phố Hàng Song) Tú Xương còn vạch trần thói tham ô, ăn hối lộ của đám quan lại “quan thấy kiện như kiến thấy mỡ”; “tiền vào quan như than vào lò”. Nhà thơ Nguyễn Khuyến từng lợi dụng một cuộc vịnh Kiều để đả kích kín đáo: 13 Sáng kiến kinh nghiệm Có tiền việc ấy mà xong nhỉ? Ngày trước làm quan cũng thế a? (Kiều bán mình) Tú Xương không đả kích kín đáo như vậy, ông quyết liệt hơn nhiều, đã chửi là lôi hẳn tên ra, chỉ đích danh kẻ bị đả kích mà không ngần ngại: Tri phủ Xuân Trường được mấy niên Nhờ trời hạt ấy cũng bình yên Chữ “tra” chữ “cứu” không phê đến Ông chỉ quen phê một chữ tiền. (Bỡn tri phủ Xuân Trường) Làm “tri phủ” mà ông không quan tâm đến dân tình, không lo cho công việc “trị quốc an dân” của mình mà chỉ quen phê một chữ “tiền”. Xã hội có sự biến chuyển mạnh mẽ kéo theo đó là lối sống, cách sinh hoạt thị dân đã biến bọn quan lại thành những kẻ loá mắt vì đồng tiền. Quan đốc – ở thơ Tú Xương cũng không phải là một kẻ mô phạm đạo đức, xứng đáng là bậc thầy của thiên hạ mà chỉ là một kẻ truỵ lạc, lấy ăn chơi làm mục đích sống của cuộc đời: Ông về đốc học đã bao lâu Cờ bạc ăn chơi rặt một màu Học trò chúng nó tội gì thế Để đến cho ông vớ được đầu. (Chế ông đốc học) Phê phán quan lại ăn tiền thực ra không có gì mới, cái mới là ở cách phê phán của Tú Xương có cá tính hơn, sắc sảo hơn. Ngoài những đối tượng được chỉ mặt, đặt tên, Tú Xương còn đả kích một tên tri huyện dốt chữ nghĩa, một ông ấm, một ông Hàn, những quý phu nhân, các cậu công tử có quan hệ với quan lại. Với đối tượng này, nhà thơ không chỉ dừng lại ở những 14 Sáng kiến kinh nghiệm nét cá tính bên ngoài mà dường như qua cá tính của chúng, ông muốn gọi tên một nét cá tính của thời đại. Những cá tính chưa rõ nét nhưng nó không hoàn toàn là tính cách của bọn quan lại trong xã hội phong kiến thuần tuý nữa mà có cái gì phảng phất hình bóng của bọn quan lại sống dưới chế độ thực dân. Nói như nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hoàn “thơ châm biếm đả kích của Tú Xương cứ như một ngọn roi quất thẳng vào mặt đối phương không thương tiếc” . Dựng lên bức chân dung của những kẻ thuộc giới quan lại mỗi người một vẻ, đầy sắc cạnh. Tú Xương đã lột trần được bản chất làm tay sai của chúng. Đồng thời vạch ra bản chất tham ô của những kẻ chuyên đi lừa lọc bóc lột nhân dân để “vinh thân phì gia”. Không cần kín đáo, dè dặt Tú Xương vạch mặt, chỉ thẳng từng tên, từng đối tượng cụ thể, rõ ràng đích danh để tố cáo. Qua hình tượng quan lại phong kiến chúng ta thấy được bức tranh sinh động của xã hội Việt Nam trong cơn cựa mình, chuyển giao từ giai đoạn phong kiến sang giai đoạn thực dân bán phong kiến. Tú Xương đã đem đến cho văn học dân tộc những bức hí hoạ đầu tiên về đời sống của giới quan lại cuối thế kỉ XIX. c. Hình tượng các bậc khoa bảng Trong bức tranh chung về xã hội của nhà thơ thì hình tượng các bậc sĩ tử đi thi, những ông Cử, ông Tú, cảnh trường thi hiện lên rõ nét với bộ mặt thảm hại. Hiện tượng đó đã được Tú Xương phản ánh rõ nét trong bài “Đạo học”. Đạo học ngày nay đã chán rồi Mười người đi học, chín người thôi Cô hàng bán sách lim dim ngủ Thầy khoá tư lương nhấp nhổm ngồi Sĩ khí rụt rè, gà phải cáo Văn chương liều lĩnh, đấm ăn xôi. (Đạo học) Đọc bài thơ ta cảm thấy xót xa trước sự suy vi của đạo học nước nhà. Đạo học ngày xưa với những quy cách nho nhã, sự thông thạo thi, thư, lễ, nhạc thì đạo học 15 Sáng kiến kinh nghiệm ngày nay “đã chán rồi”. Sự xuống dốc của đạo học tập trung ở hình ảnh cô hàng sách “lim dim ngủ” vì không còn ai mua sách chữ Nho nữa. Thầy khoá tư lương thì “nhấp nhổm ngồi” vì không còn ai thuê dạy học nữa. d. Hình tượng các nhân vật khác Bức tranh xã hội buổi giao thời mà Tú Xương phản ánh, đưa vào thơ ca không chỉ là bọn thực dân Pháp, bọn vua quan phong kiến, các bậc khoa bảng mà còn là hàng loạt các nhân vật mới, nó là con đẻ, sản phẩm của chủ nghĩa thực dân. Trong thơ Tú Xương, xuất hiện hình ảnh những anh công chức thuộc địa, con buôn, sư sãi và những kẻ tha hoá, biến chất (đĩ điếm, me Tây)… Ở mỗi đối tượng Tú Xương khéo léo bộc lộ thái độ mỉa mai, chế giễu mang sắc thái riêng, thông qua đó, bức tranh hiện thực được mở rộng. Tóm lại, bằng nghệ thuật xây dựng hình tượng khách thể, Tú Xương đã phản ánh chân thực đời sống với bao bộn bề, phức tạp của xã hội Việt Nam trong buổi Tây, Tàu nhố nhăng. Đó là bức tranh sinh động về tất cả các mặt, hiện tượng của đời sống, không có thơ Tú Xương thực không tìm đâu thấy một cách cụ thể, sinh động hình bóng và không khí buổi ban đầu của xã hội thực dân trên đất nước ta. 2. Nghệ thuật xây dựng hình tượng chủ thể: Không chỉ cười cợt, phê phán người khác, Tú Xương còn lấy bản thân mình ra làm đối tượng trào lộng. Tú Xương tự hoạ bức chân dung của mình từ ngoại hình đến tính cách, lối sống. Trong cuộc sống ít ai đem vẻ bề ngoài của mình ra để khoe, nhất là những người có ngoại hình có phần kém duyên, kém sắc. Vậy mà, Tú Xương đã tự hoạ bức chân dung của mình bằng lối hí hoạ, bằng lời tự giễu bôi xấu mình: Ở phố Hàng Nâu có phỗng sành Mắt thời lơ láo, mặt thời xanh Vuốt râu nịnh vợ, con bu nó Quắc mắt khinh đời cái bộ anh Bài bạc kiệu cờ cao nhất sứ Rượu chè trai gái đủ tam khoanh. 16 Sáng kiến kinh nghiệm (Tự cười mình) Cũng có khi ta bắt gặp một Tú Xương hào hoa phong nhã trong dáng vẻ: Quanh năm phong vận, áo hàng Tàu, khăn nhiễu tím, ô lục soạn xanh. Ra phố nghênh ngang quần tố nữ, bít tất tơ, giầy Gia Định bóng. (Phú hỏng thi khoa Canh Tý) Sinh ra và lớn lên trong thời đại nền kinh tế tư bản chủ nghĩa bắt đầu manh nha, Tú Xương đã nếm trải mọi thói đời đen bạc. Nhà thơ không hề giấu giếm khi viết về sự ăn chơi của mình: Vị Xuyên có Tú Xương Dở dở lại ương ương Cao lâu thường ăn quỵt Thổ đĩ lại chơi lường. (Tự vịnh) Vẫn giọng điệu ấy nhà thơ hài hước khi bộc lộ: Một trà một rượu một đàn bà Ba cái lăng nhăng nó quấy ta Chừa được cái gì hay cái đấy Có chăng chừa rượu với chừa trà. (Ba cái lăng nhăng) Cả cuộc đời Tú Xương 20 năm lận đận trên con đường cử nghiệp, tám năm “tấp tểnh” đi thi nhà thơ chỉ may mắn đỗ một lần với học vị “tú tài”. Ngoài việc thi cử, cuộc sống nghèo túng của gia đình cũng để lại dấu ấn rõ nét trong thơ Tú Xương, ở đó nhà thơ bộc lộ chân thành cảnh ngộ của mình: Cái khó theo nhau mãi thế thôi, Có ai, hay chỉ một mình tôi? Bạc đâu ra miệng mà mong được? 17 Sáng kiến kinh nghiệm Tiền chưa vào tay đã hết rồi !. (Than nghèo) Dường như cái nghèo đã len lỏi, trở thành vấn đề thường trực trong cuộc sống gia đình ông. Tú Xương phải “van nợ”, “chạy ăn” từng bữa: Van nợ lắm khi trào nước mắt Chạy ăn từng bữa toát mồ hôi. (Than nghèo) Bởi vì nghèo nên nhà thơ chỉ có một chiếc áo bông “để diện”: Bức sốt trong mình vẫn áo bông Tưởng rằng ốm dậy hoá ra không ! Một tuồng rách rưới con như bố Ba chữ nghêu ngao, vợ chán chồng. (Mùa nực mặc áo bông) Mặc dù nghèo nhưng với bản tính hay bông đùa, tếu táo, trào lộng Tú Xương vẫn lên giọng tự đùa cợt cái nghèo của mình: Lúc túng toan lên bán cả trời Trời cười: thằng bé nó hay chơi Cho hay công nợ là như thế Mà vẫn phong lưu suốt cả đời. (Tự cười mình 2) Tết đến không có gì, Tú Xương vẫn nói dóc: Anh em đừng nghĩ tết tôi nghèo Tiền bạc trong kho chửa lĩnh tiêu. (Cảm tết) Nhà thơ đưa chính hình ảnh của mình vào trong thơ để mà cười với “mong muốn làm cho cuộc sống ngặt nghèo này đỡ cay cực hơn, nhẹ nhàng thoải mái hơn”. Tiếng cười ấy là tiếng cười nén nước mắt vào trong, càng đọc ta càng nhận thấy chất hiện thực thấm đẫm trong từng câu thơ. 18 Sáng kiến kinh nghiệm Tóm lại, qua những vần thơ tự trào, đã cho chúng ta thấy được nhân cách phẩm chất của Tú Xương, đồng thời qua đó Tú Xương đã gián tiếp phản ánh được thực trạng xã hội đương thời. Hiện lên trong thơ là bức chân dung một con người có vẻ ăn chơi, tài hoa phóng khoáng nhưng ẩn đằng sau đó là một con người đời thường giản dị, gắn bó với cuộc đời. Chính hai bức chân dung ấy đã tạo nên một Tú Xương tài năng đặc biệt của thời đại. II. NGHỆ THUẬT SỬ DỤNG NGÔN NGỮ TRÀO PHÚNG: Như chúng ta đã biết, ngôn ngữ là chất liệu, là phương tiện biểu hiện mang tính đặc trưng của văn học, là yếu tố có vai trò quan trọng trong đời sống hàng ngày. Nói như M. Gorki “yếu tố đầu tiên của văn học là ngôn ngữ, công cụ chủ yếu của nó và cùng với sự vật, hiện tượng của cuộc sống là chất liệu của văn học”. Và theo nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hoàn trong bài viết: “Nhà thơ Trần Tế Xương” đã nhận định: “Sức mạnh của thơ Tú Xương là ở tài sử dụng ngôn ngữ… Tú Xương cùng với Nguyễn Khuyến là bậc thầy về vận dụng ngôn ngữ dân tộc. Ngôn ngữ trong thơ văn Tú Xương giản dị mà giàu hình ảnh, cảm xúc mà linh hoạt sắc bén…”. Như vậy, việc sử dụng ngôn ngữ có vai trò đặc biệt quan trọng trong thơ trào phúng Tú Xương, bởi nó là chất liệu trong văn học, gần gũi với lời ăn tiếng nói của nhân dân. 1. Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ đời sống: Ngôn ngữ đời sống là ngôn ngữ được dùng để giao tiếp hàng ngày. Đối với một đất nước có truyền thống nghìn năm văn hiến như Việt Nam thì ngôn ngữ đã có quá trình biến đổi lâu dài để cuối cùng đạt được sự hoàn chỉnh như ngày nay. Vận dụng vốn ngôn ngữ phong phú, đa dạng của dân tộc, Tú Xương đã sáng tạo nên những bài thơ trào phúng đặc sắc. a. Đại từ nhân xưng Nếu như ở các tác giả văn học trung đại trước đó việc sử dụng đại từ nhân xưng trong thơ còn ít thì đến Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến đại từ nhân xưng được sử 19 Sáng kiến kinh nghiệm dụng nhiều hơn, và đã có sự phá cách, đưa vào trong thơ là hình ảnh tiếng nói của bản thân mình. Tuy nhiên phải đến Tú Xương việc sử dụng đại từ nhân xưng mới trở nên phong phú, đa dạng. Tú Xương sử dụng hầu như tối đa các đại từ nhân xưng, không chỉ sử dụng đại từ nhân xưng ngôi một (ông, tớ, ta, anh, mình, em…) mà còn sử dụng đại từ nhân xưng ngôi thứ ba (nó, đứa, thằng…). Với sự phong phú trong cách diễn đạt, tự xưng, Tú Xương đã làm nổi bật một con người sống gắn bó với thời cuộc, gần gũi với quê hương, gia đình và cuộc sống của những người xung quanh. Bên cạnh đó nhà thơ còn bộc lộ thái độ giễu cợt, châm biếm, mỉa mai đối với các đối tượng trào lộng đương thời. Tú Xương tự xưng là “ta” khi nói về cảnh ngộ của bản thân mình: Người đói ta đây cũng chẳng no Cha thằng nào có tiếc không cho. (Thề với người ăn xin) Bản thân Tú Xương cũng là một người nghèo, hơn ai hết nhà thơ thấu hiểu và đồng cảm với cảnh ngộ của người ăn mày, không có gì để cho, bởi “người đói ta đây cũng chẳng no”, nhà thơ bật ra tiếng chửi mà gói gọn cả tấm lòng của một người nghèo khi đứng trước một người nghèo hơn mình nhưng không giúp gì được. Sống trong cảnh khốn khó ấy, Tú Xương càng cố lăn vào trường ốc để thoát khỏi cảnh nghèo. Trong bài “Than thân chưa đạt” nhà thơ xưng “ta”: Ta phải trả xong cái nợ ta Lẽ đâu chịu nợ mãi ru mà… Đây là sự ý thức của bản thân nhà thơ về món nợ công danh. Phần lớn các bậc nhà nho xưa thì lí tưởng gần như duy nhất là thi đỗ và làm quan, Tú Xương cũng không nằm ngoài thông lệ ấy. Suốt cuộc đời ôm ấp giấc mộng đỗ đạt nhưng nhìn lại cả cuộc đời Tú Xương là tấn bi kịch chốn trường thi. Tú Xương nhiều lần thi hỏng xong sự háo hức, lòng quyết tâm vẫn thôi thúc ý chí của nhà thơ “ta phải trả xong cái nợ ta”. 20
- Xem thêm -