Tài liệu Phát triển thị trường chứng khoán phái sinh ở việt nam

  • Số trang: 90 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 191 |
  • Lượt tải: 2
nguyetha

Đã đăng 8490 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ --------------------- TRẦN QUANG VIỆT PHÁT TRIỂN THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH Ở VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG Hà Nội – 2014 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ --------------------TRẦN QUANG VIỆT PHÁT TRIỂN THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Tài chính và Ngân hàng Mã số : 60 34 20 LUẬN VĂN THẠC SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. ĐÀ O LÊ MINH Hà Nội – 2014 LỜI CẢM ƠN Luận văn đƣợc hoàn thành dƣới sự hƣớng dẫn nhiệt tình của TS.Đào Lê Minh. Qua đây tác giả xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới thầy. Tác giả cũng bày tỏ lòng biết ơn đến Ban chủ nhiệm khoa, các thầy cô trong khoa Tài chính ngân hàng, trƣờng Đại học Kinh tế - ĐH Quốc Gia Hà Nội đã tạo điều kiện cho tác giả đƣợc làm việc trong một môi trƣờng khoa học. Xin gửi lời cảm ơn tới các bạn trong lớp cao học K19 TCNH2 đã giúp đỡ và động viên để tác giả hoàn thành luận văn này. Hà Nội, năm 2014 Tác giả MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN ..................................................................................................... DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT ........................................................ i DANH MỤC CÁC BẢNG .............................................................................. iv DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ ......................................................................... iv LỜI MỞ ĐẦU ................................................................................................... 1 CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VÀ THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH .............................................. 3 1.1. Chứng khoán phái sinh .............................................................................. 3 1.1.1 Khái niệm chứng khoán phái sinh ........................................................... 3 1.1.2 Đặc điểm của chứng khoán phái sinh ...................................................... 5 1.1.3 Phân loại chứng khoán phái sinh ............................................................. 6 1.1.4. Vai trò của chứng khoán phái sinh ....................................................... 17 1.2. Thị trƣờng chứng khoán phái sinh ........................................................... 21 1.2.1 Khái niệm............................................................................................... 22 1.2.2. Hoạt động của thị trƣờng chứng khoán phái sinh................................. 26 1.2.3 Điều kiện xây dựng và phát triển thị trƣờng chứng khoán phái sinh .... 29 CHƢƠNG 2. THỰC TRẠNG THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH Ở VIỆT NAM ....................................................................................... 36 2.1 Thực trạng sử dụng chứng khoán phái sinh ở Việt Nam .......................... 36 2.1.1 Giao dịch quyền chọn ............................................................................ 36 2.1.2 Hợp đồng tƣơng lai trên chỉ số chứng khoán ........................................ 41 2.1.3 Quyền mua trƣớc (Rights) ..................................................................... 43 2.1.4 Các sản phẩm giao dịch có tính chất nhƣ CKPS ................................... 44 2.2 Đánh giá các điều kiện, tiền đề phát triển thị trƣờng chứng khoán phái sinh ở Việt Nam……………………………………………………………58 2.2.1 Những điều kiện, tiền đề đã có………………………………………58 2.2.2 Những hạn chế………………………………………………………62 CHƢƠNG 3. MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH Ở VIỆT NAM ............................................................. 56 3.1 Sự cần thiết phải phát triển thị trƣờng chứng khoán phái sinh ................. 56 3.1.1 Giúp tăng khả năng huy động vốn cho nền kinh tế thông qua thị trƣờng chứng khoán. ................................................................................................... 56 3.1.2 Giúp thị trƣờng chứng khoán Việt Nam hoạt động hiệu quả hơn trong việc cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nƣớc ................................................. 58 3.1.3 Giúp cho thị trƣờng chứng khoán đa dạng về hàng hóa và trở nên sôi động hơn .......................................................................................................... 59 3.1.4 Công cụ quản lý rủi ro hữu hiệu thông qua việc hoán chuyển rủi ro .... 59 3.1.5 Cung cấp thông tin về tỷ giá, giá hàng hóa, lãi suất hiện tại và tƣơng lai giúp doanh nghiệp chủ động trong kinh doanh ............................................... 61 3.1.6 Tạo ra hiệu ứng đòn bẩy lớn .................................................................. 62 3.2 Định hƣớng xây dựng và phát triển thị trƣờng chứng khoán phái sinh tại Việt Nam ................................................................................................................. 74 3.2.1 Tổ chức thị trƣờng ................................................................................. 75 3.2.2 Các thành viên tham gia ........................................................................ 78 3.3 Đề xuất mô hình và cơ chế giao dịch chứng khoán phái sinh tại thị trƣờng Việt Nam ......................................................................................................... 82 3.3.1. Đề xuất mô hình và cơ chế giao dịch HĐTL, HĐQC trên chỉ số chứng khoán tại Việt Nam ......................................................................................... 83 3.3.2. Giải pháp nhằm đƣa mô hình và cơ chế giao dịch HĐTL, HĐQC trên chỉ số chứng khoán tại Việt Nam theo đề xuất vào thực tiễn ......................... 90 KẾT LUẬN..................................................................................................... 98 TÀI LIỆU THAM KHẢO .............................................................................. 99 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT STT 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 KÝ HIỆU ACB ANZ BIDV CCP CKPS CNTT CP DN HĐHĐ HĐKH HĐQC HĐTL HSBC NĐT NHNN NHTM SCB TTCKPS VCB VIB VSD VSD-CCP NGUYÊN NGHĨA Ngân hàng Á Châu Australia and New Zealand Banking Group Limited Ngân hàng Đầu tƣ và Phát triển Việt Nam Trung tâm thanh toán bù trừ Chứng khoán phái sinh Công nghệ thông tin Cổ phiếu Doanh nghiệp Hợp đồng hoán đổi Hợp đồng kỳ hạn Hợp đồng quyền chọn Hợp đồng tƣơng lai Hongkong and Shanghai Banking Corporation Nhà đầu tƣ Ngân hàng nhà nƣớc Ngân hàng thƣơng mại Ngân hàng thƣơng mại cổ phần Sài Gòn Thị trƣờng chứng khoán phái sinh Ngân hàng thƣơng mại cổ phần Ngoại thƣơng Việt Nam Ngân hàng Quốc tế Trung tâm lƣu ký chứng khoán Việt Nam Trung tâm thanh toán bù trừ CKPS i STT 1 SỐ HIỆU Bảng 1.1 2 Bảng 1.2 3 4 Bảng 2.1 Bảng 2.2 5 Bảng 2.3 9 Bảng 3.1 DANH MỤC CÁC BẢNG NỘI DUNG Các công cụ phái sinh So sánh một số điểm khác nhau giữa hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tƣơng lai Tin bán quyền mua Tin mua quyền mua Danh sách cổ phiếu NĐT có thể vay của một CTCK So sánh cơ chế giao dịch cổ phiếu và HĐTL/HĐQC trên chỉ số chứng khoán ii TRANG 5,6 13 45 45 58 85 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ STT SỐ HIỆU NỘI DUNG 1 Hình 1.1 Các sản phẩm trên thị trƣờng phái sinh 2 Hình 2.1 Sự hiểu biết về CKPS của nhà đầu tƣ Mô hình tổ chức thị trƣờng CKPS tập trung tại 3 Hình 3.1 Việt Nam Cơ chế giao dịch CKPS trên chỉ số chứng 4 Hình 3.2 5 Hình 3.3 6 Hình 3.4 TRANG 7 63 83 84 khoán Mô hình thanh toán bù trừ HĐTL/HĐQC 87 Sơ đồ mô hình hệ thống CNTT hỗ trợ giao 95 dịch CKPS iii LỜI MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài Khi Việt Nam đã gia nhập WTO, các doanh nghiệp Việt Nam đứng trƣớc những khó khăn, những cạnh tranh trên thị trƣờng quốc tế. Bên cạnh đó, những biến động bất thƣờng về nền kinh tế toàn cầu, những tăng giảm đột ngột của giá xăng dầu thế giới, những bấp bênh của tỷ giá đồng USD… đang là những vấn đề đáng lo lắng cho những nhà đầu tƣ, những doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Vậy phải làm gì để giảm bớt rủi ro? Để tối thiểu tổn thất và tối đa hoá lợi nhuận? Có một vấn đề khi nhắc đến có lẽ ai cũng biết : Điều kiện tiên quyết của mọi giải pháp luôn là vốn, đáp án của vấn đề huy động vốn trung và dài hạn lại nằm ở trị trƣờng chứng khoán. Thị trƣờng chứng khoán là một thuật ngữ không xa lạ gì trên thế giới từ hơn năm thế kỷ qua, nhƣng mới chỉ đƣợc ngƣời dân Việt Nam biết đến và tìm hiểu khoảng hơn mƣời năm trở lại đây dù đã tồn tại cách đây hơn nửa thế kỷ ở nƣớc ta. Thị trƣờng chứng khoán là sản phẩm khách quan trong quá trình phát triển của nền kinh tế, nó là hàn thử biểu của nền kinh tế. Một thị trƣờng chứng khoán sôi động, hiệu quả thì sẽ phát huy tốt vai trò huy động vốn cho nền kinh tế. Tuy nhiên, không thể có một thị trƣờng chứng khoán sôi động nếu ít ngƣời tham gia và ít hàng hóa để giao dịch. Thị trƣờng chứng khoán Việt Nam đang ở giai đoạn này. Làm sao để thị trƣờng chứng khoán trở nên sôi động thông qua việc bơm thêm hàng vào lƣu thông ? Đây chính là lý do em chọn đề tài „„Phát triển thị trƣờng chứng khoán phái sinh ở Việt Nam‟‟ 2. Tình hình nghiên cứu Hiện nay, ở một số trƣờng Đại học đã đƣa chứng khoán phái sinh vào giảng dạy ở mức độ chi tiết khác nhau nhƣ Học viện Ngân hàng, Học viện Tài chính, Đại học Kinh tế Quốc dân... Trong khoảng thời gian 5 năm trở lại đây đã có một số đề tài nghiên cứu về công cụ phái sinh ở Việt Nam. Tuy nhiên, một số đề tài chỉ dừng lại ở mức hết sức sơ lƣợc, một số đề tài thì phạm vi nghiên cứu lại rất rộng, nghiên cứu công cụ phái sinh trên cả thị trƣờng hàng hóa, thị trƣờng tiền tệ và thị trƣờng chứng khoán. Đề tài của em tập trung nghiên cứu chi tiết về công cụ phái sinh trên thị trƣờng chứng khoán 3. Mục đích nghiên cứu Đề tài nghiên cứu thực trạng thị trƣờng chứng khoán phái sinh Việt Nam, tìm những tồn tại và hạn chế của thị trƣờng, từ đó đƣa ra những giải pháp định hƣớng cho sự phát triển của thị trƣờng chứng khoán phái sinh trong tƣơng lai 4. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 1 Đề tài nghiên cứu thị trƣờng chứng khoán phái sinh trong đó đi sâu phân tích mức độ áp dụng chứng khoán phái sinh tại thị trƣờng Việt Nam. 5. Phƣơng pháp nghiên cứu Theo dõi và thu thập thông tin về thực trạng hoạt động của thị trƣờng chứng khoán phái sinh Việt Nam Tổng hợp, phân tích và đánh giá trên cơ sở những lý thuyết tài chính, chứng khoán phái sinh. Các thông tin đƣợc phân tích không đặt riêng biệt mà đƣợc nhận định trong bối cảnh chung của nền kinh tế đã gia nhập WTO và điều kiện phát triển của thị trƣờng chứng khoán phái sinh trong nƣớc. 6. Đóng góp mới của đề tài Nghiên cứu thực trạng hoạt động của thị trƣờng chứng khoán phái sinh Việt Nam. Dựa trên những tồn tại, hạn chế của thị trƣờng chứng khoán phái sinh Việt Nam để rút ra những định hƣớng, kiến nghị và những giải pháp để phát triển sản phẩm chứng khoán phái sinh tại Việt Nam 7. Bố cục luận văn Luận văn ngoài phần mở đầu, danh mục tài liệu tham khảo, danh mục chữ viết tắt, luận văn đƣợc chia thành 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý thuyết về chứng khoán phái sinh và thị trƣờng chứng khoán phái sinh Chƣơng 2: Thực trạng về thị trƣờng chứng khoán phái sinh ở Việt Nam. Chƣơng 3: Một số giải pháp phát triển thị trƣờng chứng khoán phái sinh ở Việt Nam. 2 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VÀ THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH 1.1. Chứng khoán phái sinh 1.1.1 Khái niệm chứng khoán phái sinh Công cụ phái sinh đƣợc hiểu là những công cụ đƣợc phát hành trên cơ sở những công cụ đã có nhằm nhiều mục tiêu khác nhau nhƣ phân tán rủi ro, bảo vệ lợi nhuận hoặc tạo ra lợi nhuận. Giá trị của công cụ phái sinh bắt nguồn từ một số công cụ cơ sở khác nhƣ tỷ giá, cổ phiếu, trái phiếu, chỉ số chứng khoán, lãi suất, chè, cà phê… Công cụ phái sinh xuất hiện lần đầu tiên nhằm giảm thiểu hoặc loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Mặc dù xuất hiện lần đầu tiên với tƣ cách là một công cụ phòng chống rủi ro nhƣng cùng với sự lớn mạnh và phức tạp của thị trƣờng tài chính, các công cụ phái sinh cũng đƣợc sử dụng nhiều hơn để tìm kiến lợi nhuận và thực hiện các hoạt động đầu cơ. Chính vì những biến thái nhƣ trên nên không phải lúc nào sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro cũng có hiệu quả. Các công cụ phái sinh ngày càng tinh vi và mang theo một số rủi ro gây gián đoạn lớn hơn độ rủi ro thông thƣờng. Sự sụp đổ của thị trƣờng tài chính Mỹ năm 1987 đƣợc đẩy nhanh nhờ sử dụng rộng rãi kỹ thuật tự bảo hiểm Delta, đƣợc mua bán các hợp đồng bảo hiểm danh mục đầu tƣ. Những ngƣời bảo hiểm này đã đầu tƣ mạnh vào thị trƣờng mà nếu nhƣ không có kỹ thuật này thì có thể họ đã không làm nhƣ vậy. Hay nhƣ Great Britain‟s Bearing, một trong những ngân hàng lâu đời nhất thế giới đã phá sản năm 1995 khi đầu cơ các hợp đồng tƣơng lai trong một thƣơng vụ ở Singapore. Tuy vậy, các công phái sinh vẫn phát triển mạnh mẽ và đƣợc sử dụng rộng rãi tại các thị trƣờng tài chính lớn của thế giới. Chúng ta hiểu công cụ phái sinh là công cụ xuất phát từ một công cụ gốc nào đó, các công cụ phái sinh có thể đƣợc tổng kết trong bảng sau: Bảng 1.1: Các công cụ phái sinh Tài sản cơ Hợp đồng Hợp đồng Hợp đồng Hợp đồng Sản phẩm sở tƣơng lai (Underlying (Futures) quyền chọn hoán đổi kỳ hạn tổng hợp (Options) (Swaps) (Forwards) (Synthetic Asset) Product) Hợp đồng Mũ, sàn và Hoán đổi 3 Kỳ hạn lãi Quyền chọn Tiền gửi tƣơng lai lãi cổ (Caps, (Deposit) suất lãi suất suất về hợp floors, đồng tƣơng collars) lai lãi suất, hợp đồng hoán đổi Trái phiếu Hợp đồng Quyền chọn Quyền tƣơng lai trái phiếu chọn về hợp trái phiếu đồng tƣơng lai trái phiếu Ngoại tệ Hợp đồng Quyền chọn Hoán đổi Kỳ hạn trao Quyền chọn tƣơng lai tiền tệ đổi ngoại tệ về hợp tiền tệ tiền tệ đồng tƣơng lai tiền tệ, hợp đồng hoán đổi tiền tệ Hợp đồng Quyền chọn Hoán đổi Quyền chọn tƣơng lai vốn về hợp vốn Vốn, cổ chỉ số vốn, đồng tƣơng phiếu hợp đồng lai chỉ số tƣơng lai về vốn. Hợp cổ phiếu đồng tƣơng khác lai mua bán cổ phiếu 4 Hàng hóa Hợp đồng Hoán đổi Quyền chọn tƣơng lai hàng hóa về hợp hàng hóa đồng tƣơng lai hàng hóa (Nguồn : [7, tr.45]) Nhƣ vậy, công cụ phái sinh khá rộng bao gồm cả công cụ phái sinh từ những tài sản không phải là chứng khoán và chứng khoán. Trong tiếng Anh ngƣời ta có hai từ riêng biệt : Derivative và Devirative instrument nhƣng họ cho hai là một (Derivative short for devirative instrument) và không phân biệt chứng khoán phái sinh và công cụ phái sinh. Qua một số tính chất về chứng khoán, công cụ phái sinh nhƣ trên. Chúng ta có thể đi đến định nghĩa chứng khoán phái sinh nhƣ sau : Chứng khoán phái sinh là một công cụ tài chính được thể hiện dưới dạng hợp đồng giữa hai bên mua và bán, có giá trị được xác định dựa trên giá trị của tài sản cơ sở và được thanh toán tại một thời điểm nhất định trong tương lai. 1.1.2 Đặc điểm của chứng khoán phái sinh Thứ nhất, Giá trị của CKPS thay đổi theo sự thay đổi về giá của tài sản cơ sở. CKPS bản thân nó không có giá trị nội tại mà giá trị của nó bắt nguồn từ giá trị của của tài sản gốc, biến thiên theo sự thay đổi giá trị tài sản gốc. Thứ hai, CKPS không yêu cầu đầu tƣ ban đầu hoặc yêu cầu đầu tƣ ban đầu thấp hơn so với các loại họp đồng khác. Đặc biệt, đối với các CKPS đƣợc niêm yết trên thị trƣờng tập trung, để giao dịch nhà đầu tƣ chỉ cần ký quỹ một phần giá trị của CKPS dự kiến giao dịch. Thứ ba, việc mua/bán CKPS đƣợc thanh toán vào một ngày trong tƣơng lai đƣợc quy định trong hợp đồng phái sinh. Việc thanh toán này có thể đƣợc thực hiện hoặc bằng vật chất (PhysicalDelivery) hoặc bằng tiền (CashSettlemen) TÀI SẢN CƠ SỞ 5 Cổ phiếu HĐTL futures Chỉ số CP HĐQC options Trái phiếu Ngoại hối HĐHĐ Swap Lãi suất HĐKH forward (Nguồn: Do tác giả tổng hợp) 1.1.3 Phân loại chứng khoán phái sinh 1.1.3.1 Hợp đồng kỳ hạn Khái niệm : Hợp đồng kỳ hạn (Forward) là hợp đồng thỏa thuận trƣớc để mua hoặc bán một lƣợng tài sản, chứng khoán tại một thời điểm nhất định trong tƣơng lai với một mức giá xác định trƣớc. Hợp đồng kỳ hạn là một loại công cụ phái sinh đặc biệt đơn giản. Đây là thoả thuận mua hoặc bán một tài sản tại một thời điểm nhất định trong tƣơng lai với một mức giá xác định. Công cụ này khác với loại hợp đồng giao ngay, là sự thoả thuận bán hoặc mua một tài sản vào ngày hiện tại. Ví dụ, một hợp đồng kỳ hạn 3 tháng đối với trái phiếu có kỳ hạn 10 năm và lãi suất coupon 12% bao gồm: - Ngƣời mua và ngƣời bán thỏa thuận tại thời điểm t = 0 về giá và khối lƣợng trái phiếu. - Việc thanh toán và giao nhận trái phiếu chỉ đƣợc tiến hành tại thời điểm sau 3 tháng. 6 Nếu mức lãi suất kỳ hạn đƣợc thỏa thuận là 12,5428%/ năm thì cứ 100 USD mệnh giá sẽ có giá là 97 USD và sau thời hạn 3 tháng ngƣời mua sẽ thanh toán cho ngƣời bán 97 USD để nhận từ ngƣời bán trái phiếu có mệnh giá là 100 USD. Đây là giá mà ngƣời mua phải thanh toán cho ngƣời bán và ngƣời bán phải giao hàng cho ngƣời mua không phụ thuộc vào bất cứ điều gì xảy ra đối với giá trái phiếu trong thời gian 3 tháng và giá thị trƣờng của nó tại thời điểm sau 3 tháng. Đặc điểm của hợp đồng kỳ hạn: - Hợp đồng kì hạn đƣợc sử dụng để phòng ngừa rủi ro, ví dụ nhƣ rủi ro mất giá tiền tệ (Hợp đồng kì hạn đối với USD hoặc EUR) hay rủi ro biến động giá một loại hàng hoá nào đó (Hợp đồng kì hạn với dầu mỏ). - Điều khoản hợp đồng do hai bên tự thỏa thuận. Trong hợp đồng kì hạn, một bên đồng ý mua, còn bên kia đồng ý bán, với một mức giá kì hạn đƣợc thống nhất trƣớc, nhƣng không có việc thanh toán tiền thật sự ngay thời điểm kí kết. Ngƣợc lại với giá kì hạn là giá giao ngay (Spot price), giá bán của tài sản đƣợc giao vào ngày giao ngay (Spot date), thƣờng là trong vòng 2 ngày kể từ ngày kí. Chênh lệch giữa giá kì hạn và giá giao ngay gọi là khoản thặng dƣ (Forward premium) nếu giá kì hạn cao hơn, hoặc khoản khấu trừ (Forward discount) nếu giá kì hạn thấp hơn. - Hợp đồng kỳ hạn không theo những chuẩn mực đƣợc tiêu chuẩn hóa của một thị trƣờng tập trung. Hợp đồng kì hạn đƣợc tiêu chuẩn hoá, giao dịch trên các thị trƣờng tập trung gọi là hợp đồng tƣơng lai (Futures contract). Hợp đồng tƣơng lai cũng là một loại hợp đồng kì hạn nhƣng nó có những đặc trƣng rât riêng. Các loại hợp đồng kỳ hạn: - Hợp đồng kỳ hạn hàng hóa (Nông sản, kim loại, nhiên liệu) - Hợp đồng kỳ hạn lãi suất (Liên ngân hàng, tín phiếu kho bạc, trái phiếu chính phủ, trái phiếu chính quyền địa phƣơng) - Hợp đồng kỳ hạn chỉ số cổ phiếu - Hợp đồng kỳ hạn ngoại hối 1.1.3.2 Hợp đồng tƣơng lai Khái niệm: Hợp đồng tƣơng lai là cam kết mua hoặc bán các loại chứng khoán, nhóm chứng khoán hoặc chỉ số chứng khoán nhất định với một số lƣợng và mức giá nhất định vào ngày xác định trƣớc trong tƣơng lai (Trích dẫn theo luật chứng khoán Việt Nam 2007) Đặc điểm của hợp đồng tƣơng lai: 7 - Hợp đồng tƣơng lai là hợp đồng kỳ hạn đƣợc tiêu chuẩn hóa về điều khoản hợp đồng, kỳ hạn hợp đồng, giá trị, khối lƣợng của tài sản cơ sở do cơ quan có thẩm quyền đặt ra - Hợp đồng tƣơng lai đƣợc thỏa thuận và mua bán thông qua ngƣời môi giới, đƣợc giao dịch trên thị trƣờng tập trung. - Khi xác lập trạng thái của hợp đồng tƣơng lai, cả bên mua và bên bán phải ký quỹ vào tài khoản ký quỹ theo quy định của sàn giao dịch. - Hợp đồng tƣơng lai đƣợc tính theo ngày theo giá thị trƣờng (Marking to market daily). Điều đó có nghĩa là trong kỳ hạn của hợp đồng tƣơng lai, các khoản lãi/lỗ hàng ngày đƣợc cộng/trừ vào tài khoản ký quỹ của mỗi bên. - Nhà đầu tƣ có thể đóng vị thế của mình bất cứ lúc nào trong giao dịch hợp đồng tƣơng lai Các loại hợp đồng tƣơng lai: Hiện nay trên thế giới đó phát triển nhiều loại hình hợp đồng tƣơng lai. Một cách tổng quát có thể phân chia hợp đồng tƣơng lai thành hai loại chủ yếu đó là: - Hợp đồng tƣơng lai về hàng hoá: Trên thị trƣờng có nhiều loại hợp đồng tƣơng lai cho các sản phẩm hàng hoá “Thực” bao gồm hợp đồng tƣơng lai của các loại nông sản (Lúa mì, ngô, đƣờng, ca cao, cà phê…), kim loại (Vàng, bạc, nhôm, thiếc…), năng lƣợng (Dầu thô, khí ga…) - Hợp đồng tƣơng lai về tài chính: Là loại hợp đồng tƣơng lai dựa trên tài sản cơ sở là các tài sản tài chính. Hợp đồng tƣơng lài về tài chính bao gồm các loại nhƣ: Hợp đồng tƣơng lai về trái phiếu (Trái phiếu kho bạc ngắn hạn, trung hạn, các loại chứng chỉ ký thác), hợp đồng tƣơng lai ngoại tệ, hợp đồng tƣơng lai về lãi suất, hợp đồng tƣơng lai các chứng khoán, hợp đồng tƣơng lai các chỉ số chứng khoán… - Hợp đồng tƣơng lai về ngoại tệ: Khi giao dịch quốc tế phát triển, giá trị tƣơng quan tiền tệ của một quốc gia so với một quốc gia khác trở thành một nhân tố quan trọng, ảnh hƣởng tới khả năng thu lợi nhuận trong các hoạt động kinh doanh trong mọi lĩnh vực kinh tế. Sự biến động tỷ giá hối đoái làm tăng rủi ro trong các giao dịch quốc tế. Do vậy, hợp đồng tƣơng lai ngoại tệ xuất hiện, đƣợc phát triển mở rộng từ hợp đồng tƣơng lai hàng hóa. Giới tài chính thế giới đã phát triển hợp đồng này để đối mặt, phòng ngừa rủi ro biến động tỷ giá hối đoái. Hiện nay loại hợp đồng này đƣợc giao dịch mạnh trên các SGD hợp đồng tƣơng lai. - Hợp đồng tƣơng lai lãi suất: Thành công của hợp đồng tƣơng lai ngoại tệ đó tạo nên sự phát triển của hợp đồng tƣơng lai lãi suất để rào chắn một yếu tố rủi ro khác của các tiền tệ đó là biến động lãi suất. Sự biến động lãi suất chứa đựng rủi ro đối với hoạt động kinh doanh. Những nhà đầu tƣ bắt buộc phải quan tâm đến mức lãi suất để thu lợi nhuận hay chi phí vay tiền đầu tƣ. Trong khi đó luôn tồn tại 8 những nhà đầu cơ sẵn sàng chấp nhận rủi ro để có thể có lợi nhuận lớn. Hợp đồng tƣơng lai lãi suất dựa trên công cụ cơ sở là trái phiếu Chính phủ. Đây là hợp đồng giao dịch những công cụ nợ trong tƣơng lai với những mức lãi suất đƣợc xác định trƣớc. - Hợp đồng tƣơng lai chỉ số cổ phiếu: Là loại hợp đồng đƣợc giao dịch từ sau những năm 1980 và rất phổ biến hiện nay. Đây là loại hợp đồng rất thông dụng dùng để rào chắn rủi ro cho những ngƣời đầu tƣ cổ phiếu, quản lý các quỹ đầu tƣ cổ phiếu hay quản lý các danh mục đầu tƣ cổ phiếu… Hiện tại, trên thế giới có khoảng vài chục loại chỉ số cổ phiếu đƣợc thiết lập cho giao dịch hợp đồng tƣơng lai chỉ số, và giá trị chỉ số đƣợc coi là giá trị biến thiên, sẽ đƣợc xác định trƣớc tại thời điểm ký kết hợp đồng. Phân biệt hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tƣơng lai Về cơ bản chúng ta có thể dựa vào mức độ chuẩn hoá của hợp đồng để phân thành hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tƣơng lai. Về bản chất, hai loại hợp đồng này là nhƣ nhau, theo đó chúng đều là một thoả thuận trong đó có một ngƣời mua và một ngƣời chấp thuận thực hiện một giao dịch tại một thời điểm xác định trong tƣơng lai với một mức giá đƣợc ấn định vào ngày hôm nay. Tuy nhiên, về mặt kỹ thuật thì hai loại hợp đồng này có một số điểm khác nhau nhƣ sau: - Tính chuẩn hoá: Các hợp đồng kỳ hạn có thể đƣợc thảo ra với hàng hoá bất kỳ, khối lƣợng, chất lƣợng, thời gian giao hàng bất kỳ, theo thoả thuận chung giữa hai bên mua và bán. Tuy nhiên các hợp đồng tƣơng lai đòi hỏi việc giao nhận một khối lƣợng chuẩn đối với một loại hàng hoá cụ thể đáp ứng các tiêu chuẩn chất lƣợng tối thiểu, theo một thời hạn đƣợc ấn định trƣớc. - Hình thức giao dịch: Đối với hợp đồng kỳ hạn, các bên thƣờng giao dịch trực tiếp. Đồng thời, đến thời hạn thực hiện hợp đồng thì hai bên giao nhận tiền và hàng hoá cho nhau. Còn đối với hợp đồng tƣơng lai, là loại đƣợc thiết kế theo chuẩn nên đƣợc giao dịch trên thị trƣờng chứng khoán (Sở giao dịch hoặc thị trƣờng OTC), thƣờng là đến thời điểm thực hiện hợp đồng thì bên mua hoặc bên bán chỉ thanh toán hoặc đƣợc nhận phần chênh lệch lãi lỗ chứ không cần trao tiền và hàng hoá cụ thể nhƣ trƣờng hợp hợp của đồng kỳ hạn. - Giảm thiểu rủi ro thanh toán: Giao dịch hợp đồng kỳ hạn gây ra nhiều rủi ro cho các bên tham gia hợp đồng. Rủi ro trực tiếp từ đối tác là một đặc tính của giao dịch hợp đồng kỳ hạn. Trong trƣờng hợp ngƣời mua hoặc ngƣời bán phá sản, không thực hiện đƣợc hợp đồng, phía đối tác sẽ phải chịu thiệt hại mà không có bồi hoàn. Nhiều trƣờng hợp khác, do biến động bất lợi của thị trƣờng, một bên tham gia có thể sẽ không thực hiện hợp đồng gây thiệt hại cho đối tác (Ví dụ, vào thời điểm giao hàng, giá thực tế lên rất cao so với giá hợp đồng đã ký kết, bên bán trong 9 hợp đồng kỳ hạn sẽ không giao hàng theo hợp đồng kỳ hạn đã ký kết mà đem hàng hoá ra bán trên thị trƣờng giao ngay để thu lời, gây thiệt hại cho bên mua). Đối với các giao dịch hợp đồng tƣơng lai đƣợc niêm yết trên thị trƣờng chứng khoán, cả hai bên bán và mua đều không bao giờ biết về ngƣời phía bên kia của giao dịch. Công ty thanh toán bù trừ sẽ phục vụ nhƣ một trung gian trong tất cả các giao dịch. Ngƣời bán thì bán cho công ty thanh toán bù trừ, và ngƣời mua thì mua qua công ty thanh toán bù trừ. Nếu nhà chế biến nông sản có phá sản thì ngƣời nông dân vẫn đƣợc trả tiền, và ngƣợc lại. Việc thực hiện các hợp đồng tƣơng lai đƣợc đảm bảo bằng uy tín của những ngƣời chủ sở hữu Sở giao dịch và công ty thanh toán bù trừ, thƣờng là những hãng môi giới lớn nhất trên thế giới. - Điều chỉnh theo giá trị thị trƣờng (Marking to the Market ): Hợp đồng kỳ hạn đƣợc ký kết giữa hai bên đối tác trực tiếp với nhau nên không phải điều chỉnh giá trị cho thị trƣờng hàng ngày. Đối với hợp đồng tƣơng lai, do đặc thù các bên tham gia giao dịch không biết nhau mà chỉ giao dịch thông qua Sở giao dịch hoặc thị trƣờng OTC, công ty thanh toán bù trừ sẽ làm đối tác trung tâm. Do vậy, để phòng ngừa rủi ro trong thanh toán, hợp đồng tƣơng lai đòi hỏi các bên tham gia giao dịch phải thực hiện ký quỹ theo tỷ lệ quy định về ký quỹ ban đầu, ký quỹ duy trì và tiến hành điều chỉnh giá trị ký quỹ theo tỷ lệ đã quy định nhằm đảm bảo đƣợc việc thanh toán hợp đồng. Bảng 1.2: So sánh một số điểm khác nhau giữa hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tƣơng lai Các tiêu chuẩn Hợp đồng tƣơng lai Hợp đồng kỳ hạn 1. Việc thế chấp (ký quỹ) 2. Giá trị hợp đồng điều chỉnh theo thị trƣờng 3. Bán lại 4. Các điều khoản hợp đồng 5. Việc giao hàng Có Không Điều chỉnh hàng ngày Không Giao dịch sôi động trên thị trƣờng chứng khoán Hạn chế Thực hiện theo quy Đó tiêu chuẩn hoá ƣớc của hai bên đối tác Thƣờng không phải giao Thƣờng là phải giao hàng (Thanh toán theo hàng 10 kết quả chênh lệch lỗ hoặc lãi) 6. Quy mô thị trƣờng Rộng lớn, đại chúng và Nhỏ bé, cá nhân và ngƣời mua, ngƣời bán ngƣời tham gia hiểu không biết nhau biết lẫn nhau (Nguồn: Do tác giả tổng hợp) 1.1.3.3 Hợp đồng quyền chọn Khái niệm: Quyền chọn mua, quyền chọn bán là quyền đƣợc ghi trong hợp đồng cho phép ngƣời mua lựa chọn quyền mua hoặc quyền bán một số lƣợng chứng khoán đƣợc xác định trƣớc trong khoảng thời gian nhất định với mức giá đƣợc xác định trƣớc. (Trích dẫn theo luật chứng khoán 2007) Một điểm đáng lƣu ý của Hợp đồng quyền chọn là ngƣời nắm giữ hợp đồng có thể lựa chọn việc thực hiện hoặc không thực hiện nghĩa vụ, đây là điểm khác biệt căn bản của Hợp đồng quyền chọn với các hợp đồng tƣơng lai hoặc hợp đồng kỳ hạn. Tài sản cơ sở của hợp đồng quyền chọn có thể là các chứng khoán, các chỉ số chứng khoán, các ngoại tệ, công cụ nợ, hàng hoá, hoặc thậm chí là các loại hợp đồng tƣơng lai. Đặc điểm của hợp đồng quyền chọn: - Các điều khoản của hợp đồng đƣợc tiêu chuẩn hóa, đƣợc giao dịch trên cả thị trƣờng tập trung và thị trƣờng phi tập trung - Chỉ quy định quyền giao hay nhận mà không bắt buộc thực hiện nghĩa vụ của mình, không bắt buộc các bên phải giao sản phẩm - Ngƣời mua có thể thực hiện quyền, có thể bán quyền cho ngƣời khác hoặc không thực hiện quyền. Để thực hiện đƣợc quyền này, khi ký kết hợp đồng ngƣời mua phải trả phí quyền, giá trong hợp đồng gọi là giá thực hiện và ngày định trong hợp đồng là ngày đáo hạn. Tƣơng tự nhƣ vậy đối với ngƣời mua trong hợp đồng quyền chọn bán - Tùy theo từng loại hợp đồng quyền chọn đƣợc ký kết mà hợp đồng quyền chọn có thể thực hiện bất kỳ ngày nào trƣớc ngày đáo hạn hoặc phải đến ngày đáo hạn 11 Các loại hợp đồng quyền chọn cơ bản: - Hợp đồng quyền chọn mua (Call option): Cho phép ngƣời nắm giữ có quyền mua tài sản cơ sở trong một khoảng thời gian hoặc vào một thời điểm xác định trong tƣơng lai với một mức giá ấn định trƣớc. Mức giá ấn định sẽ mua hoặc bán tài sản tại một thời điểm trong tƣơng lai đƣợc gọi là giá thực hiện (Exercise price hoặc strick price); ngày của hợp đồng gọi là ngày hết hạn (Expiration date), ngày thực hiện (Exercise date) hoặc ngày đáo hạn (Maturity date). Ngƣời sở hữu hợp đồng quyền chọn mua sẽ thực hiện hợp đồng khi mức giá thực hiện thấp hơn mức giá cổ phiếu trên thị trƣờng tại thời điểm thực hiện hợp đồng. Trong trƣờng hợp mức giá thực hiện cao hơn mức giá cổ phiếu trên thị trƣờng thì ngƣời sở hữu sẽ để hợp đồng hết hạn mà không thực hiện quyền. - Hợp đồng quyền chọn bán (Put option): Cho phép ngƣời nắm giữ có quyền bán tài sản cơ sở trong một khoảng thời gian hoặc vào một ngày xác định trong tƣơng lai với một mức giá xác định, thƣờng đƣợc mong đợi là cao hơn mức giá hiện tại. Ngƣời sở hữu quyền chọn bán sẽ thực hiện hợp đồng khi giá thực hiện cao hơn mức giá cổ phiếu hiện tại trên thị trƣờng và sẽ không thực hiện hợp đồng nếu xảy ra trƣờng hợp ngƣợc lại. Trong hợp đồng quyền chọn, nếu là hợp đồng quyền chọn kiểu Mỹ thì ngƣời nắm giữ có thể thực hiện quyền vào bất cứ lúc nào kể từ khi mua hợp đồng cho đến hết ngày hết hạn. Còn nếu là hợp đồng quyền chọn Châu Âu chỉ cho phép ngƣời nắm giữ thực hiện quyền vào ngày hết hạn. Hầu hết các quyền chọn đƣợc giao dịch trên các Sở giao dịch là quyền chọn Mỹ. Có nhiều cách để phân loại hợp đồng quyền chọn, nếu phân loại dựa vào tài sản cơ, các loại hợp đồng quyền chọn thƣờng gặp bao gồm hợp đồng quyền chọn mua bán cổ phiếu, hợp đồng quyền chọn mua bán ngoại tệ, hợp đồng quyền chọn mua bán chỉ số chứng khoán, hợp đồng quyền chọn mua bán hợp đồng tƣơng lai. - Hợp đồng quyền chọn mua bán cổ phiếu (Stock Options): Nhƣ tên gọi đã chỉ ra, hợp đồng này cho phép ngƣời sở hữu có quyền, không phải nghĩa vụ, mua bán một loại cổ phiếu nhất định với một mức giá định trƣớc trong một khoảng thời gian hoặc vào một thời điểm trong tƣơng lai. Tại Mỹ, theo quy định, mỗi hợp đồng cho phép ngƣời sở hữu có quyền mua hoặc bán 100 cổ phiếu với mức giá xác định trƣớc. Việc quy định nhƣ vậy tạo thuận lợi cho việc giao dịch hợp đồng quyền chọn bởi vì bản thân các cổ phiếu làm tài sản cơ sở đƣợc giao dịch trên các Sở giao dịch chứng khoán cũng có đơn vị lô chẵn là 100 cổ phiếu. - Hợp đồng quyền chọn mua bán chỉ số chứng khoán (Index Options): Quyền chọn về chỉ số chứng khoán là quyền đƣợc chọn mua hoăc bán một khối lƣợng tài sản tƣơng đƣơng với một bội số của một chỉ số chứng khoán. Ví dụ: 100*SP100 ở 12
- Xem thêm -