Tài liệu Phát triển công nghiệp phụ trợ cho ngành sản xuất ô tô kinh nghiệm một số nước châu á và gợi ý cho việt nam

  • Số trang: 96 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 76 |
  • Lượt tải: 1
nguyetha

Đã đăng 8490 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ ------------------- ĐỖ PHƯƠNG THÙY PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP PHỤ TRỢ CHO NGÀNH SẢN XUẤT Ô TÔ: KINH NGHIỆM MỘT SỐ NƯỚC CHÂU Á VÀ GỢI Ý CHO VIỆT NAM Chuyên ngành: KTTG & QHKTQT Mã số: 60 31 07 LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ ĐỐI NGOẠI Hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hà Văn Hội Hà Nội - 2011 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT STT Từ viết tắt Giải thích 1 AFTA Hiệp định tự do thương mại 2 ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á 3 CNPT Công nghiệp phụ trợ 4 DNNN Doanh nghiệp nhà nước 5 ĐTNN Đầu tư nước ngoài 6 FDI Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài 7 GDP Tổng sản phẩm quốc nội 8 JICA Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản 9 JIBIC Ngân hàng hợp tác quốc tế Nhật Bản 10 JETRO Tổ chức xúc tiến thương mại Nhật Bản 11 KCN Khu công nghiệp 12 NXB Nhà xuất bản 13 MEXT 14 MITI Bộ công nghiệp và thương mại quốc tế Nhật Bản 15 METI Bộ Kinh tế, thương mại và công nghiệp Nhật Bản 16 MNC Công ty đa quốc gia 17 TNC Công ty xuyên quốc gia 18 SME Các doanh nghiệp vừa và nhỏ 19 TNHH Trách nhiệm hữu hạn 20 VAMA Hiệp hội doanh nghiệp sản xuất ôtô Việt Nam 21 VDF Diễn đàn phát triển Việt Nam 22 WTO Tổ chức thương mại thế giới 23 ODA Nguồn vốn viện trợ phát triển chính thức Bộ giáo dục, văn hóa, thể thao, khoa học và công nghệ Nhật Bản DANH MỤC CÁC BẢNG STT Bảng Nội dung Trang 1 Bảng 3.1 Các DN có vốn đầu tư nước ngoài lắp ráp ôtô ở Việt Nam 52 Sản lượng ôtô của 11 công ty liên doanh 2 Bảng 3.2 sản xuất và lắp ráp ôtô tại Việt Nam từ 54 năm 1996 đến năm 2002 Tình hình sản xuất và tiêu thụ của Hiệp 3 Bảng 3.3 4 Bảng 3.4 hội sản xuất ôtô 2003 - 2005 Cơ cấu các loại ôtô tại Việt Nam dự kiến tới năm 2020 55 57 DANH MỤC CÁC HÌNH STT Số hình Nội dung Trang 1 Hình 1.1 Sơ đồ công nghê ̣ sản xuấ t , lắ p ráp ôtô 12 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài. Thế giới đang chuyển biến và phát triển không ngừng, trình độ phân công lao động quốc tế và phân chia quá trình sản xuất hiện nay đã đạt đến mức rất cao: các sản phẩm công nghiệp hầu hết không còn được sản xuất trọn bộ tại một không gian hay một địa điểm, mà được phân chia thành nhiều công đoạn, ở các châu lục, các quốc gia, các địa phương khác nhau. Do đó, khái niệm “công nghiệp phụ trợ” (CNPT) ra đời như một cách tiếp cận sản xuất công nghiệp mới với nội dung cơ bản là chuyên môn hoá sâu sắc các công đoạn của quá trình sản xuất. Tuy nhiên, cho tới nay, thuật ngữ CNPT được sử dụng khá rộng rãi, nhưng khái niệm CNPT chưa hình thành một cách hiểu thống nhất trong các lý thuyết kinh tế cũng như trên thực tế. Việt Nam đang tiến hành công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá với mục tiêu trở thành nước công nghiệp hiện đại vào năm 2020. Để đạt được điều đó, cần thiết phải xây dựng được công nghiệp đủ mạnh với những nền tảng tốt, và một trong số đó là phát triển các ngành CNPT. Ở Việt Nam, CNPT vẫn còn là một khái niệm tương đối mới mẻ và chưa nhận được sự quan tâm nhiều của các nhà quản lý cũng như giới nghiên cứu. Chính sự non yếu của ngành này đã trở thành lực cản rõ ràng đối với việc phát triển công nghiệp nói chung cũng như các ngành công nghiệp mũi nhọn nói riêng. Hiện nay 70-80% sản phẩm phụ trợ của các doanh nghiệp sản xuất lắp ráp vẫn phải nhập khẩu, trong khi nếu CNPT phát triển sẽ tạo giá trị gia tăng cho sản xuất công nghiệp, góp phần phát triển năng lực sản xuất, giải quyết việc làm cho người lao động. Những năm qua, mặc dù chúng ta đã nhận thức được rõ tầm 1 quan trọng cũng như sự cần thiết phải phát triển CNPT nhưng bức tranh CNPT của Việt Nam vẫn khá ảm đạm. Một ngành được Việt Nam quan tâm nhằm phát triển CNPT bằng hình thức bảo hộ khá lâu và có hẳn một chiến lược nội địa hóa để phát triển nhưng đến nay lại được xếp vào hàng có CNPT kém phát triển nhất, chỉ đạt 5% 10% với những sản phẩm đơn giản chính là ngành công nghiệp sản xuất ôtô. Đề tài: “Phát triển công nghiệp phụ trợ cho ngành sản xuất ôtô: Kinh nghiệm một số nước Châu Á và gợi ý cho Việt Nam” sẽ chỉ ra những vấn đề nổi cộm trong ngành CNPT cho ngành chế tạo ôtô nói riêng và của Việt Nam nói chung. Từ đó đưa ra những kiến nghị trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm của các nước láng giềng - những nước đi trước chúng ta trong việc phát triển CNPT. 2. Tình hình nghiên cứu. Công nghiệp phụ trợ là một khái niệm khá mới mẻ và chưa được chú trọng tại Việt Nam, do vậy những nghiên cứu về ngành công nghiệp này tại Việt Nam chưa nhiều. Cho đến nay mới có một số sách, và bài viết như sau: 1) Xây dựng công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam, Kenichi Ohno (chủ biên), Diễn đàn phát triển Việt Nam (VDF), 3-2007. Cuốn sách được xuất bản dưới sự tài trợ của Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (MEXT). Nội dung chính của cuốn sách là tổng quan về thực trạng của ngành CNPT Việt Nam, sự phát triển của ngành trên thế giới và những định hướng phát triển cho Việt Nam. Cuốn sách đã nêu khá toàn diện về bức tranh của CNPT Việt Nam, tuy nhiên, đó chỉ là những đánh giá của tác giả dựa trên góc độ chung chứ không đi sâu vào những ngành công nghiệp cụ thể. 2) Hoàn thiện chiến lược phát triển công nghiệp Việt Nam, Kenichi Ohno và Nguyễn Văn Thường (chủ biên), Nxb Lý luận Chính trị, 3-2005. 2 Cuốn sách có chủ đề khá đa dạng, đó là những nghiên cứu khoa học, là các đề xuất chính sách, những nhận định chung về quá trình quy hoạch chính sách công nghiệp của Việt Nam. Cuốn sách đi sâu phân tích bối cảnh kinh tế xã hội Việt Nam, đưa ra những gợi ý trong việc nâng cao chất lượng các chiến lược công nghiệp đáp ứng những thách thức và cơ hội trong thời đại mới. Tuy nhiên cuốn sách vẫn chỉ đề cập tới việc phát triển công nghiệp nói chung. 3) Phát triển kinh tế của Nhật Bản: con đường đi lên từ một nước đang phát triển, Kenichi Ohno, Diễn đàn phát triển Việt Nam, 3-2007. Cuốn sách đề cập tới lịch sử Nhật Bản từ thời kỳ Endo, thời kỳ trước khi công nghiệp Nhật Bản cất cánh. Cuốn sách đưa ra những thực tế và số liệu cụ thể giải thích vì sao Nhật Bản trở thành một nước công nghiệp dẫn đầu trong các nước đi sau. Phát triển công nghiệp phụ trợ được xem như một trong những cách thức đem đến cho Nhật Bản thành công. Tuy nhiên, cuốn sách chỉ là những định hướng cơ bản về cách thức phát triển ngành công nghiệp chứ chưa đi sâu vào phân tích cụ thể phát triển ngành công nghiệp phụ trợ như thế nào. 4) Công nghiệp phụ trợ Việt Nam dưới góc nhìn của các nhà sản xuất Nhật Bản, Báo cáo của Diễn đàn phát triển Việt Nam, 6-2006. Cuốn sách phân tích ngành công nghiệp phụ trợ của Việt Nam dưới góc độ của các nhà sản xuất Nhật Bản, những người trực tiếp đầu tư vào Việt Nam. Những nhân tố, theo họ, là cần thiết để phát triển ngành CNPT và những giải pháp nên được thực hiện trong thời gian tới. Mặc dù vậy, cuốn sách dừng lại ở việc phân tích ngành CNPT nói chung, chứ không đi chi tiết vào làm thế nào để phát triển CNPT của từng ngành công nghiệp chính. 5) Báo cáo điều tra: Xây dựng và tăng cường ngành CNPT tại Việt Nam, Kyoshiro Ichikawa, Cục xúc tiến ngoại thương Nhật Bản tại Hà Nội, 3 2005. Báo cáo này đưa ra những nhận định khái quát về ngành công nghiệp phụ trợ của Việt Nam, đưa ra những mối gắn kết giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp Nhật Bản đang hoạt động tại Việt Nam nhằm xây dựng và tăng cường ngành công nghiệp phụ trợ. 6) Biến động kinh tế Đông Á và con đường công nghiệp hóa Việt Nam, GS. Trần Văn Thọ, Nxb Trẻ, 2006. Cuốn sách tập trung phân tích hầu hết các vấn đề liên quan đến công nghiệp hoá, công bằng xã hội trong bối cảnh toàn cầu hoá và thời đại công nghệ thông tin, lợi thế so sánh động, công nghiệp phụ trợ, nội lực và ngoại lực, liên kết hàng dọc và hàng ngang giữa doanh nghiệp trong nước với các công ty đa quốc gia…., đề xuất các chiến lược, chính sách, biện pháp nhằm tăng sức cạnh tranh của kinh tế Việt Nam để đối phó hữu hiệu với các thách thức và tận dụng các cơ hội phát triển ở vùng Đông Á. Từ đó góp phần giải thích Việt Nam đang ở đâu trên bản đồ công nghiệp Đông Á và những tác động của Trung Quốc trong tiến trình phát triển tới Việt Nam. 7) Các bài viết tại Hội thảo quốc tế: Phát triển công nghiệp hỗ trợ Kinh nghiệm của Nhật Bản và một số nước châu Á, tại Trường Đại học Ngoại thương, Hà Nội, tháng 11 năm 2009: i) Vai trò của các TNCs trong quá trình phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ tại các quốc gia đang phát triển của PGS.TS Vũ Chí Lộc, Trường Đại học Ngoại thương Hà Nội. ii) Một vài hàm ý từ công nghiệp phụ trợ trong ngành công nghiệp chế tạo ôtô của Trung Quốc của Lưu Thị Hải Ninh, Viện KT &CT thế giới. iii) Nguồn nhân lực cho công nghiệp phụ trợ Việt Nam: Thực trạng và giải pháp phát triển, của TS. Hà Văn Hội, Trường Đại học Kinh tế ĐHQGHN 4 iv) Một số vấn đề về phát triển công nghiệp phụ trợ của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay của PGS.TS Nguyễn Đắc Hưng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam v) Quan điểm phát triển công nghiệp hỗ trợ ở Việt Nam giai đoạn 2010 – 2020 của GS.TS Hoàng Văn Châu, trường Đại học Ngoại thương 8) Bên cạnh đó, có khá nhiều bài báo đề cập tới sự phát triển của ngành công nghiệp phụ trợ như: - Công nghiệp phụ trợ ôtô : ai làm, ai bán, ai mua ; báo điện tử Diễn đàn doanh nghiệp : www.dddn.com.vn, 7-2008 - Cần khai thông cho công nghiệp phụ trợ, Tạp chí Kinh tế và dự báo, số 3 : 9/2008 - Khái niệm về công nghiệp phụ trợ, Th.S Vũ Ngọc Anh, Viện nghiên cứu phát triển thành phố Hồ Chí Minh-HIDS, www.hids.hochiminhcity.gov.vn, 12-2008 - Công nghiệp phụ trợ ôtô : Mạnh ai nấy lo, báo điện tử của bộ giao thông vận tải : www.giaothongvantai.com.vn, 10-2009 - Công nghiệp phụ trợ ôtô : 10 năm vẫn chưa lớn, báo điện tử Việtnam Plus : www.vietnamplus.vn, 11-2009. Nhìn chung, các nghiên cứu trên mới chỉ dừng lại ở việc đưa ra thực trạng của ngành công nghiệp phụ trợ Việt Nam nhưng chưa có những phân tích sâu cho một điển hình cụ thể nhằm tìm ra giải pháp cho phát triển công nghiệp phụ trợ. Các nghiên cứu cũng nêu những thành tựu của một số nước với tư cách là những nước đi trước và có thành công đáng khâm phục nhưng chưa đi vào phân tích những vấn đề cụ thể và thực tế trong áp dụng tại Việt Nam. 5 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn. 3.1. Mục đích nghiên cứu. Kết hợp giữa những hiểu biết lý luận về công nghiệp phụ trợ và những đặc thù của ngành công nghiệp phụ trợ của Nhật Bản qua 2 năm kinh nghiệm thực tế của bản thân tại công ty Panasonic Electronic Devices Việt Nam, đề tài: “Phát triển công nghiệp phụ trợ cho ngành sản xuất ôtô: Kinh nghiệm một số nước châu Á và gợi ý cho Việt Nam” nhằm mục đích: Hệ thống hoá những vấn đề lý luận về công nghiệp phụ trợ, tìm hiểu thực tiễn về thành công của một số nước trong phát triển công nghiệp phụ trợ cho ngành sản xuất ôtô, từ đó rút ra kinh nghiệm và những gợi ý nhằm phát triển công nghiệp phụ trợ cho ngành sản xuất ôtô yếu kém tại Việt Nam, góp phần nâng cao hiệu quả sức cạnh tranh của hàng hóa nói riêng và của nền kinh tế Việt Nam nói chung trong tiến trình hội nhập với khu vực và thế giới. 3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu. - Phân tích, tổng hợp những lý luận về công nghiệp phụ trợ từ các nghiên cứu về công nghiệp phụ trợ trong thời gian gần đây. - Nghiên cứu, đánh giá quá trình phát triển công nghiệp phụ trợ tại Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan, chỉ rõ những thuận lợi, khó khăn với điều kiện thực tế tại Việt Nam từ đó rút ra các giải pháp khắc phục. 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. 4.1. Đối tƣợng nghiên cứu của luận văn. Đối tượng nghiên cứu của luận văn là công nghiệp phụ trợ cho ngành sản xuất ôtô của một số nước trên thế giới. 6 4.2. Phạm vi nghiên cứu. Do hạn chế về mặt thời gian và tài liệu nghiên cứu, luận văn sẽ tập trung vào công nghiệp phụ trợ cho ngành sản xuất ôtô của một số nước cụ thể là: Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan từ cuối những năm 1990 đến nay. Lý do tác giả chọn ba quốc gia trên là: trong phạm vi khu vực châu Á, Nhật Bản là nước đi đầu và cũng là hàng đầu trong phát triển ngành công nghiệp ô tô; trong phạm vi các nước láng giềng với Việt Nam, Thái Lan và Trung Quốc là những nước có ngành công nghiệp phụ trợ của ngành công nghiệp ô tô phát triển rất mạnh mẽ. Kinh nghiệm từ sự phát triển của những nước này sẽ rất hữu ích với Việt Nam khi chúng ta đang trong tiến trình thực hiện công nghiệp hóa nói chung và phát triển ngành công nghiệp ô tô nói riêng. 5. Phương pháp nghiên cứu. Luận văn sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, diễn giải, quy nạp nhằm nêu rõ khái niệm và vai trò của công nghiệp phụ trợ, các yếu tố ảnh hưởng tới nó cũng như những kinh nghiệm rút ra từ sự phát triển của Nhật Bản, Trung Quốc và Thái Lan. Phương pháp so sánh, duy vật biện chứng được sử dụng để làm nổi bật điều kiện thực tế của Việt Nam và đưa ra những biện pháp phát triển thích hợp với tình hình cụ thể. Ngoài ra, phương pháp thống kê được sử dụng như là một công cụ phân tích số liệu để minh chứng cho các vấn đề nghiên cứu. 6. Những đóng góp mới của luận văn. - Hệ thống hóa các vấn đề lý luận và làm sáng tỏ sự cần thiết khách quan của việc phát triển công nghiệp phụ trợ trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi và hội nhập quốc tế. - Đánh giá rõ thực tiễn phát triển công nghiệp phụ trợ trong ngành sản 7 xuất ôtô của một số nước: Trung quốc, Nhật Bản và Thái lan, rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. - Phân tích hiện trạng công nghiệp phụ trợ nói chung và công nghiệp phụ trợ cho ngành sản xuất ôtô của Việt Nam nói riêng, đề xuất các kiến nghị nhằm góp phần phát triển công nghiệp phụ trợ của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. 7. Kết cấu, nội dung của luận văn. Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn được bố cục thành 4 chương: Chương 1- Cơ sở lý luận của việc phát triển ngành công nghiệp phụ trợ trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Chương 2 – Phát triển công nghiệp phụ trợ cho ngành sản xuất ôtô của một số nước châu Á. Chương 3 – Đánh giá công nghiệp phụ trợ cho ngành sản xuất ôtô của Việt Nam thời gian qua. Chương 4 - Một số giải pháp phát triển công nghiệp phụ trợ cho ngành sản xuất ôtô của Việt Nam. 8 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NGÀNH CÔNG NGHIỆP PHỤ TRỢ TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1.1. Khái quát về công nghiệp phụ trợ 1.1.1. Khái niệm Thuật ngữ công nghiệp phụ trợ (CNPT) được sử dụng khá rộng rãi nhưng cho đến nay khái niệm thế nào là CNPT, chuẩn quan niệm và cách hiểu thống nhất về CNPT vẫn chưa được hình thành. Khái niệm CNPT (Supporting Industry) bắt nguồn từ Nhật Bản vào khoảng giữa những năm 1980. Tài liệu chính thức đầu tiên sử dụng thuật ngữ này là Sách trắng về Hợp tác kinh tế năm 1985 của Bộ Công nghiệp và Thương mại quốc tế (MITI) Nhật Bản (MITI đã đổi tên thành METI – Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp - từ tháng 1/2001). Trong tài liệu này, thuật ngữ CNPT được dùng để chỉ “các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) có đóng góp cho việc phát triển cơ sở hạ tầng công nghiệp ở các nước châu Á trong trung và dài hạn” hay “các SME sản xuất linh phụ kiện”. Mục đích của MITI tại thời điểm đó là thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa và phát triển SME ở các nước ASEAN, đặc biệt là ASEAN 4 (gồm Indonesia, Malaysia, Philipines và Thái Lan). Hai năm sau đó, MITI giới thiệu thuật ngữ CNPT với các nước Châu Á trong Kế hoạch Phát triển Công nghiệp Châu Á mới (được biết đến với tên gọi New AID Plan). Đây là chương trình hợp tác kinh tế toàn diện trên ba phương diện: viện trợ, đầu tư và thương mại. Trong chương trình này, CNPT chính thức được định nghĩa là “các ngành công nghiệp cung cấp những gì cần thiết như nguyên vật liệu thô, linh phụ kiện và hàng hóa tư bản cho các ngành công nghiệp lắp ráp” [3,tr.31-32]. Trong định nghĩa này, phạm vi của CNPT là các 9 ngành công nghiệp sản xuất hàng hóa trung gian và hàng hóa tư bản cho công nghiệp lắp ráp, không phân biệt quy mô doanh nghiệp. Bên cạnh đó, có nhiều quan điểm cho rằng CNPT bao gồm những sản phẩm công nghiệp có vai trò hỗ trợ cho việc sản xuất một loại sản phẩm công nghiệp nhất định nào đó. Tùy từng loại sản phẩm cụ thể sản xuất, những sản phẩm hỗ trợ đó có thể bao gồm nguyên liệu chính, vật liệu phụ, linh kiện, phụ tùng, các bộ phận (chi tiết) lẻ, nhiên liệu, phụ liệu, bao bì nhãn mác... Những sản phẩm hỗ trợ đó chính là một trong những loại yếu tố “đầu vào” của quá trình sản xuất công nghiệp. Do tính phức tạp của mối liên hệ sản xuất giữa các ngành công nghiệp, việc xác định loại CNPT của một ngành nào đó mang tính chất tương đối, để sản xuất sản phẩm CNPT lại cần có các ngành CNPT cho bản thân nó. Như vậy, CNPT là một thuật ngữ mơ hồ, nếu không có một định nghĩa cụ thể thì không thể xác định được đó là ngành công nghiệp nào và hỗ trợ cái gì, cho ai. Tùy thuộc vào mục đích sử dụng của các nhà hoạch định chính sách mà phạm vi của CNPT nêu trong các chính sách, chiến lược công nghiệp rất khác nhau. Thái Lan định nghĩa CNPT là các doanh nghiệp sản xuất linh phụ kiện được sử dụng trong các công đoạn lắp ráp cuối cùng của các ngành công nghiệp sản xuất ôtô, máy móc và điện tử [3, tr.31]. Trong khi đó bộ năng lượng Mỹ lại định nghĩa CNPT là những ngành công nghiệp cung cấp nguyên liệu và quy trình cần thiết để sản xuất ra sản phẩm trước khi chúng được đưa ra thị trường[3, tr.31]. Mối liên hệ sản xuất giữa các ngành công nghiệp tồn tại như một tất yếu khách quan. Trình độ phát triển công nghiệp càng cao, phân công lao động xã hội càng sâu sắc, mối liên hệ sản xuất đó càng phức tạp. Trong hoạch định chiến lược và chính sách công nghiệp của một quốc gia, việc xử lý quan hệ giữa 10 một ngành công nghiệp nào đó với các ngành phụ trợ của nó là vấn đề hết sức phức tạp. Mỗi quốc gia có cách thức riêng trong việc giải quyết mối quan hệ này. Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay khó có thể áp dụng bất kỳ khái niệm sẵn có nào về CNPT của nước ngoài vì sự khác biệt về điều kiện kinh tế, trình độ phát triển và những thách thức mà mỗi nước phải đối mặt trong nền kinh tế toàn cầu. Việt Nam với nguồn ngân sách có hạn, nền móng công nghiệp chưa phát triển, và dưới áp lực hội nhập và cạnh tranh quốc tế, khái niệm hạt nhân là phù hợp hơn cả để huy động được mọi nguồn lực cho sự phát triển của ngành công nghiệp hỗ trợ. Theo tác giả Nguyễn Thị Xuân Thúy tại Diễn đàn phát triển Việt Nam – Kyoto: CNPT là một nhóm các hoạt động công nghiệp cung cấp các đầu vào trung gian (gồm linh kiện, phụ tùng và công cụ để sản xuất ra các linh kiện phụ tùng này) cho các ngành công nghiệp lắp ráp và chế biến[3, tr.39]. Theo GS. Trần Văn Thọ, khi nghiên cứu về CNPT, ông định nghĩa CNPT (supporting industries) là khái niệm chỉ toàn bộ những sản phẩm công nghiệp có vai trò hỗ trợ cho việc sản xuất các thành phẩm chính. Cụ thể là những linh kiện, phụ liệu, phụ tùng, sản phẩm bao bì, nguyên liệu để sơn, nhuộm, v.v., và cũng có thể bao gồm cả những sản phẩm trung gian, những nguyên liệu sơ chế. Nếu kể các sản phẩm tương tự thì phạm vi sẽ rất rộng nhưng nếu thêm một đặc tính nữa sẽ thấy phạm vi rõ ràng hơn: Sản phẩm CNPT thường được sản xuất với quy mô nhỏ, thực hiện bởi các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Do đó, trong ngành ôtô, các bộ phận như động cơ, thân vỏ, chassis (khung gầm)... thường không được kể là CNPT vì chủ yếu do các công ty lớn sản xuất với quy mô lớn. Trong ngành này, CNPT là những linh kiện, những phụ liệu ở cấp thấp hơn được cung cấp để sản xuất ra động cơ, thân vỏ... 11 Do các quan niệm khác nhau về CNPT, việc hiểu và vận dụng đúng khái niệm này trong các chính sách công nghiệp thường gặp nhiều khó khăn. Xem CNPT là những ngành sử dụng công nghệ thấp là một quan niệm sai lệch thường thấy ở các nước đang phát triển, dẫn đến không có các chính sách và đầu tư thỏa đáng. Trên thực tế, tùy vào mục tiêu và chiến lược mà khái niệm CNPT được hiểu, sử dụng hay tiếp nhận. Công nghê ̣ sản xuấ t, lắ p ráp ôtô bao gồ m: (1) Công nghệ nguyên vật liệu; (2) Công nghệ chế tạo linh kiện ; (3) Công nghệ lắp ráp cụm ; (4) Công nghệ hoàn thành sản phẩm. Trong đó, các bước công nghệ (1),(2),(3) là lĩnh vực công nghê ̣ sản xuấ t của công nghiê ̣p phu ̣ trơ ̣ phục vụ cho ngành sản xuất, lắ p ráp ôtô. Bước công nghê ̣ (4) là phần lắp ráp sản phẩm hoàn chỉnh . Sơ đồ công nghê ̣ sản xuấ t, lắ p ráp ôtô như sau: Hình 1.1. Sơ đồ công nghê ̣ sản xuấ t , lắ p ráp ôtô Công nghệ lắp ráp ô tô Công nghệ vật liệu Công nghệ chế tạo - Thép và gang - Nhựa hoá học - Kính, đệm cao su - Sợi, gỗ, chất kết dính - Kim loa ̣i màu - Vải, cao su - Vâ ̣t liê ̣u khác - Đúc kim loại, nhựa, cao su, - Gia công áp lực, gia công chính xác, thuỷ lực - Chế tạo cắt gọt, - Kỹ thuâ ̣t điê ̣n, điê ̣n tử,... Lắp ráp tổng thành ôtô 12 Lắ p cu ̣m tổ ng thành - Khung, vỏ - Động cơ, ly hợp, hộp số - Trục truyền - Bánh xe - Điện, ghế đệm - Lái, phanh, treo, gương kính - Nhựa.... Theo các bước công nghệ trên, CNPT cho sản xuất, lắp ráp ôtô chủ yếu tập trung vào bước công nghệ (2) Công nghệ chế tạo và (3) Lắp ráp tổng thành. Riêng công nghệ vật liệu còn hạn chế, mới dừng lại một số sản phẩm như cao su (săm, lốp), vải. Do đó, CNPT sản xuất, lắp ráp ôtô Việt Nam mới dừng lại ở sản xuất một số linh kiện, phụ tùng mà nguyên liệu chủ yếu nhập khẩu. 1.1.2. Đặc điểm Đối với Việt Nam, CNPT vẫn là ngành mới mẻ. Việc xác định đúng đắn các đặc điểm của CNPT là vấn đề quyết định đến nhận thức của Nhà nước, của các doanh nghiệp đối với sự quan trọng của CNPT, và cũng là để tận dụng được lợi ích mà CNPT mang lại. Trước hết, CNPT bao quát toàn bộ những cơ sở công nghiệp làm ra các sản phẩm có vai trò hỗ trợ việc sản xuất các thành phẩm chính và được tiến hành tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Đây là hai thuộc tính đặc trưng của CNPT. Ngoài ra, CNPT còn có một số đặc điểm rất cần quan tâm nghiên cứu sau đây: CNPT là ngành phức tạp và rộng lớn, góp phần tạo nên chuỗi giá trị. Khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển, các sản phẩm sản xuất ra ngày càng tinh vi hơn, mỗi sản phẩm lại có vô số các chi tiết hợp thành. Một doanh nghiệp dù lớn đến mức nào cũng không thể và không nên tự mình sản xuất khép kín một sản phẩm. Do đó, để sản xuất một sản phẩm hoàn chỉnh cần sự tham gia của nhiều doanh nghiệp, của nhiều ngành khác nhau. Điều đó dẫn đến CNPT có phạm vi rất rộng, cả về mặt liên kết ngành hay địa lý. Thêm vào đó, khi một ngành công nghiệp sản xuất hay lắp ráp một sản phẩm nhất định phát triển, nó cần có một hệ thống các ngành CNPT để cung cấp các chi tiết sản phẩm đó. Mặt khác, các doanh nghiệp được coi là phụ trợ cho sản phẩm đó lại cần các doanh nghiệp khác “phụ trợ”. Vì vậy để có hệ thống các ngành CNPT, ngoài việc phải phát triển các ngành công nghiệp cơ 13 bản (cao su, nhựa, cơ khí, năng lượng…) lại cần có sự phát triển của các ngành CNPT khác nữa. Như vậy, chỉ với một sản phẩm, chuỗi giá trị đã kéo dài và mở rộng ra hầu hết các ngành công nghiệp cơ bản và tạo ra giá trị cho nhiều ngành công nghiệp khác. Mối quan hệ giữa CNPT trong nước và đầu tư trực tiếp nước ngoài. Đối với các nước đang phát triển, CNPT và đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) có quan hệ mật thiết với nhau, tương hỗ lẫn nhau và thể hiện trên nhiều khía cạnh. Một mặt, FDI là tiền đề thúc đẩy CNPT trong nước hình thành và phát triển. Thậm chí có thể nói, không có vốn FDI đầu tư vào các ngành công nghiệp chế tác - chủ yếu là hoạt động gia công, lắp ráp - thì không có ngành CNPT ở các nước đang phát triển. Các nghiên cứu quốc tế đã nói nhiều đến tác động lan tỏa của các doanh nghiệp FDI đối với nền công nghiệp nói chung và ngành CNPT nói riêng của nước sở tại. Mặt khác, sự phát triển mạnh mẽ của CNPT trong nước sẽ làm tăng sức hấp dẫn trong thu hút FDI. Theo số liệu điều tra do Văn phòng Tổ chức Xúc tiến thương mại Nhật Bản (JETRO) tiến hành tại các cơ sở lắp ráp cơ khí của các nhà đầu tư Nhật Bản ở Đông Nam Á, chi phí linh kiện, phụ tùng chiếm đến 70-90% giá thành sản phẩm, trong khi chi phí nhân công chỉ chiếm khoảng 10%. Vì thế, mặc dù hầu hết các nhà đầu tư nước ngoài (ĐTNN) trong công nghiệp chế tác đều tiến hành các hoạt động thâm dụng lao động, để nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm của mình, họ vẫn rất cần có ngành CNPT phát triển ở nước sở tại. Như vậy, một nước dù có ưu thế về lao động nhưng không có CNPT phát triển, thì môi trường đầu tư ở đó vẫn kém hấp dẫn, kém cạnh tranh. Tuy nhiên, cũng không phải là CNPT phát triển đồng bộ rồi mới có FDI. Có nhiều trường hợp FDI đi trước và lôi kéo các công ty khác (kể cả công ty 14 nước ngoài và công ty nước sở tại) đầu tư phát triển CNPT. Cụ thể hơn, quá trình phát triển CNPT có thể chia làm ba giai đoạn: - Trước khi FDI vào đã có nhiều công ty trong nước sản xuất sản phẩm CNPT cung cấp cho các công ty lắp ráp, sản xuất sản phẩm chính cho thị trường nội địa. Khi có FDI, một bộ phận những công ty sản xuất CNPT sẽ phát triển mạnh hơn nếu được tham gia vào mạng lưới chuyển giao công nghệ của các doanh nghiệp FDI. Sự liên kết này không phải tự nhiên hình thành mà các công ty CNPT phải tỏ ra có tiềm năng cung cấp linh kiện, phụ liệu với chất lượng và giá thành cạnh tranh được với hàng nhập. Tiềm năng đó sẽ thành hiện thực nhờ chuyển giao công nghệ từ doanh nghiệp FDI. - Đồng thời với sự gia tăng của FDI, nhiều doanh nghiệp nước sở tại ra đời trong các ngành CNPT chủ yếu để phục vụ cho hoạt động của các doanh nghiệp FDI. Những doanh nghiệp sớm hình thành sự liên kết với doanh nghiệp FDI sẽ được chuyển giao công nghệ và sẽ phát triển nhanh. - Sau một thời gian hoạt động của doanh nghiệp FDI với lượng sản xuất ngày càng mở rộng, tạo ra thị trường ngày càng lớn cho CNPT, nhiều công ty nhỏ và vừa ở nước ngoài sẽ đến đầu tư. Ở đây có trường hợp các công ty con hoặc các công ty có quan hệ giao dịch lâu dài của các doanh nghiệp FDI đến đầu tư do sự khuyến khích của các doanh nghiệp FDI; cũng có trường hợp các công ty nhỏ và vừa ở nước ngoài độc lập với các doanh nghiệp FDI nhưng thấy thị trường của CNPT đã lớn mạnh nên đến đầu tư. Như vậy, CNPT của một nước sẽ phát triển được khi các công ty trong nước ngày càng được cải tiến quản lý, công nghệ để cung cấp sản phẩm CNPT cạnh tranh với hàng nhập, và chính phủ có chính sách để thúc đẩy các doanh nghiệp ra đời, đồng thời tạo điều kiện, môi trường để các công ty nhỏ và vừa ở nước ngoài đến đầu tư. Mối liên quan giữa CNPT và môi trường thu hút FDI có 15 thể được hiểu như sau: chừng nào các công ty nước ngoài không thấy chính phủ đưa ra các chính sách cụ thể và dài hạn để phát triển CNPT cũng như chính phủ không tạo môi trường kinh doanh ổn định cho các doanh nghiệp FDI để từ đó CNPT phát triển thì họ sẽ không đánh giá cao môi trường FDI ở nước đó. 1.2. Vai trò của CNPT cho ngành sản xuất ôtô trong quá trình công nghiệp hóa tại các nước đang phát triển Công nghiệp hóa là mục tiêu lâu dài của các nước đang phát triển nhằm xây dựng đất nước trở thành nước công nghiệp có cơ sở vật chất hiện đại, tận dụng mọi nguồn lực, xây dựng một nền kinh tế mở hướng về xuất khẩu, tăng trưởng kinh tế và nâng cao đời sống vật chất của người dân. Trên nền tảng đó, CNPT nói chung và CNPT cho ngành sản xuất ôtô nói riêng đóng vai trò vô cùng quan trọng. CNPT cho ngành sản xuất ôtô tạo nhiều công ăn việc làm, thu hút lao động dư thừa. CNPT góp phần tăng sức cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp chính và đẩy nhanh quá trình công nghiệp hoá theo hướng mở rộng và chuyên sâu. CNPT phát triển sẽ kéo theo các công ty lắp ráp và sản xuất thành phẩm cuối cùng khác thoát khỏi cảnh phụ thuộc vào nhập khẩu. Giá nhập khẩu những sản phẩm đó có thể rẻ nhưng phí tổn chuyên chở bảo hiểm sẽ đẩy chi phí đầu vào tăng cao. Ngoài ra, còn chưa kể đến rủi ro về tiến độ, thời gian nhận hàng nhập khẩu. CNPT phát triển có vai trò đặc biệt trong việc thu hút vốn FDI, nhất là FDI trong ngành sản xuất các loại máy móc. Một thực tế cho thấy, tỉ lệ chi phí về CNPT cao hơn nhiều so với chi phí lao động trong giá thành sản phẩm, nên một nước dù có ưu thế về lao động nhưng CNPT không phát triển cũng làm cho môi trường đầu tư trở nên kém hấp dẫn. Chúng ta sẽ đi phân tích từng vai trò cụ thể của CNPT nói chung và cho ngành sản xuất ôtô nói riêng để hiểu rõ hơn vị thế của ngành trong nền kinh tế. 16
- Xem thêm -