Tài liệu Từ làng đến nước Một cách tiếp cận Phan Đại Doãn

  • Số trang: 587 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 34 |
  • Lượt tải: 0
cuongducnguyen

Tham gia: 09/12/2017

Mô tả:

1 Tõ lµng ®Õn n−íc Mét c¸ch tiÕp cËn lÞch sö 1 2 GS.NGND. PHAN §¹I DO·N Tõ lµng ®Õn n−íc Mét c¸ch tiÕp cËn lÞch sö NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI 3 TỔ CHỨC BẢN THẢO Nguyễn Hải Kế, Vũ Văn Quân, Nguyễn Ngọc Phúc, Đinh Thùy Hiên 4 MỤC LỤC Trang Lêi giíi thiÖu ..................................................................................................7 Ch−¬ng 1: KÕT CÊU KINH TÕ N¤NG TH¤N TRUYÒN THèNG ...................11 1. T¸i s¶n xuÊt tiÓu n«ng ..........................................................................13 2. Ruéng c«ng, ruéng t− vµ kinh tÕ hé gia ®×nh ..................................20 3. Vµi ®Æc ®iÓm vÒ d©n sè häc n«ng th«n tiÒn t− b¶n chñ nghÜa ë ViÖt Nam .....................................................27 4. ThÞ tø - hiÖn t−îng ®« thÞ hãa (Qua t− liÖu B×nh §Þnh) .....................33 Ch−¬ng 2: LµNG VIÖT NAM VËN HµNH TRONG LÞCH Sö .......................55 1. Lµng ViÖt Nam - céng ®ång ®a chøc n¨ng liªn kÕt chÆt .............57 2. T×m hiÓu chøc n¨ng vµ ®Æc ®iÓm cña gia ®×nh truyÒn thèng ng−êi ViÖt ...............................................78 3. VÒ dßng hä ng−êi ViÖt ë ®ång b»ng s«ng Hång............................92 4. MÊy nÐt vÒ qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn h−¬ng −íc lµng x· ViÖt Nam................................................................................115 5. ThiÕt chÕ chÝnh trÞ - x· héi n«ng th«n n−íc ta nöa sau thÕ kû XIX ...133 6. Tõ mét sè lµng gèm miÒn B¾c ..........................................................152 Ch−¬ng 3: KH¸NG CHIÕN CHèNG GIÆC NGO¹I X¢M TèNG, NGUY£N - M¤NG, MINH, THANH ..........................171 1. ChiÕn l−îc “hai gäng k×m” x©m l−îc §¹i ViÖt cña nhµ Tèng vµ sù thÊt b¹i cña nã ...............................................173 2. TrËn ®Þa cäc trong chiÕn th¾ng B¹ch §»ng n¨m 1288................187 3. Lª Lîi vµ tËp hîp Lòng Nhai, mét chuyÓn biÕn quyÕt ®Þnh th¾ng lîi trong phong trµo gi¶i phãng d©n téc ®Çu thÕ kû XV.....215 4. C¨n cø buæi ®Çu cña cuéc khëi nghÜa T©y S¬n ............................233 5 Ch−¬ng 4: VÒ T¤N GI¸O - TÝN NG¦ìNG...............................................257 1. PhËt gi¸o thêi kú §inh Lª...................................................................259 2. PhËt gi¸o d©n gian vïng D©u..........................................................267 3. MÊy ý kiÕn vÒ cÊu tróc t− t−ëng ViÖt Nam ®Õn thÕ kû XIX (C¸i nh×n lÞch sö) .................................................................................285 4. VÒ vai trß cña Nho gi¸o vµ PhËt gi¸o trong x· héi ta..................293 5. Mét sè ®Æc ®iÓm Nho häc - Nho gi¸o ViÖt Nam...........................297 6. VÒ t«n gi¸o vµ tÝn ng−ìng ViÖt Nam thÕ kû XIX ............................323 Ch−¬ng 5: MÊY VÊN §Ò VÒ Sö LIÖU HäC Vµ LÞCH Sö §ÞA PH¦¥NG....343 1. MÊy vÊn ®Ò sö liÖu häc lÞch sö ViÖt Nam ....................................... 345 2. MÊy vÊn ®Ò vÒ ph©n lo¹i c¸c nguån sö liÖu cña lÞch sö ViÖt Nam ..........................................................................360 3. Ph−¬ng ph¸p hÖ thèng vµ viÖc nghiªn cøu c¸c nguån sö liÖu cña lÞch sö ViÖt Nam..........................................381 4. T×m hiÓu c«ng cuéc khÈn hoang thµnh lËp hai huyÖn TiÒn H¶i, Kim S¬n ®Çu thÕ kû XIX ....................................401 5. Mèi quan hÖ lµng, hä vµ gia ®×nh truyÒn thèng............................419 6. MÊy nÐt vÒ tæng QuÕ H¶i tõ thµnh lËp ®Õn gi÷a thÕ kû XX .........433 7. Hä Phã vµ nghÒ bu«n thuèc B¾c lµng §a Ng−u (H−ng Yªn) tr−íc c¸ch m¹ng th¸ng T¸m n¨m 1945.........................................457 8. NghÖ An - mét s¾c th¸i ®éc ®¸o.....................................................477 9. Con ng−êi vµ thiªn nhiªn trong vò trô quan truyÒn thèng ng−êi ViÖt ............................................................................................484 Ch−¬ng 6: NH¢N VËT LÞCH Sö ................................................................491 1. NguyÔn Tr·i - tiªu biÓu mét con ®−êng cøu n−íc ........................493 2. NguyÔn ChÝch trong cuéc kh¸ng chiÕn chèng Minh qua di tÝch vµ v¨n bia, ......................................................................499 3. Vµi ý kiÕn vÒ c¶i c¸ch Lª Th¸nh T«ng.............................................533 4. NguyÔn ThiÕp (1723 - 1804) ...............................................................550 5. NguyÔn Huy Tù (1743 - 1780) .............................................................563 6. NguyÔn C«ng Trø (1778), nhµ khÈn hoang ®¹i tµi ........................573 7. Cao Xu©n Dôc vµ hÖ t− t−ëng Nho gi¸o ViÖt Nam ......................579 6 LỜI GIỚI THIỆU Năm 1956, rời làng Diễn Quảng, Diễn Châu, anh thanh niên 20 tuổi Phan Đại Doãn - học sinh trường Huỳnh Thúc Kháng - Nghệ An ra thủ đô Hà Nội, trở thành sinh viên khoá đầu tiên của Khoa Lịch sử,Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (từ 1995 là khoa thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội). Đến nay, Phan Đại Doãn đã hơn nửa thế kỷ gắn bó máu thịt với Khoa Lịch sử, với ngành Lịch sử. Thống kê chưa đầy đủ, thư mục công trình nghiên cứu đã công bố của Phan Đại Doãn (tính đến năm 2005) có con số 151. Qua 50 năm, từ khi tốt nghiệp Khoa Lịch sử, tính bình quân mỗi năm ông công bố 3 công trình. Cũng có đôi năm không thấy ông xuất hiện trên các tạp chí, nhưng có năm công bố đến 10 bài! Con số ấy không nhiều, nếu biết rằng, trong thư mục công trình của ngành Sử học, không ít tác giả có đến hàng vài trăm bài viết! Hẳn không phải số lượng đồ sộ các công trình, bài viết đã làm nên một Phan Đại Doãn - Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân, Giải thưởng Nhà nước. Đầu những năm 1960, khi vừa mới tốt nghiệp, ở lại Khoa Lịch sử công tác, Phan Đại Doãn đã cùng đồng nghiệp lớn của mình - Giáo sư Phan Huy Lê, khởi thảo cuốn sách đầu tiên. Và năm 1965, khi cả nước bước vào cuộc chiến đấu chống Mỹ cứu nước, cuốn Khởi nghĩa Lam Sơn và phong trào đấu tranh giải phóng đất nước vào đầu thế kỷ XV xuất bản lần đầu tiên. Cùng Phan Huy Lê, Phan Đại Doãn và nhiều khoá sinh viên khoá 7, khoá 8 đến khóa 15, 16, 17 có mặt trên hầu khắp các địa bàn từ miền tây Thanh Hóa với Lũng Nhai, Lam Sơn,... 7 Nghệ An - Hà Tĩnh qua hết Tân Kỳ, Con Cuông, Thiên Nhẫn, Lục Niên, Hương Sơn, Thạch Hà, ra Bắc Giang, lên Lạng Sơn... để lần theo bước chân của những người anh hùng thế kỷ XV. Đến nay, Khởi nghĩa Lam Sơn và phong trào đấu tranh giải phóng đất nước vào đầu thế kỷ XV đã được nhiều lần bổ sung, tái bản. Cùng với những Tám mươi năm chống Pháp, Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên Mông thế kỷ XIII,... làm thành bộ sách nổi tiếng - cổ điển của ngành Sử Việt Nam. Có học trò - đồng nghiệp tặng Ông bức thư pháp “Khai canh làng Việt học”! Đúng hơn, Ông là một nhà thâm canh, cày sâu cuốc bẫm trên mảnh ruộng đất làng, về nông dân Việt. Trước ông, nhiều nhà khoa học nổi tiếng của Việt Nam, của Pháp. Từ P.Gourou, đến Nguyễn Đức Từ Chi... đã từng viết về nông dân, về làng Việt... Nhưng với Phan Đại Doãn, từ đầu những năm 1970, ông đã về vùng đất Kim Sơn (Ninh Bình), Tiền Hải (Thái Bình), dẫn theo sinh viên chuyên ngành Lịch sử Việt Nam Cổ - Trung đại các khoá 13, 14, rồi 17, 18 tìm hiểu các công cuộc khai hoang, lập ấp ở Kim Sơn, Ninh Nhất, Hoành Thu, Tiền Hải, Cống Thuỷ, Côi Trì... Chính những năm tháng này, Phan Đại Doãn nhận ra tâm thức của những nông dân nghèo từ vùng trung châu Bắc Bộ khi “đứng trước biển” là tìm đến đất, là quay về làm ruộng lúa, là mang theo phần tên làng quê cũ của mình, thiết lập làng xóm với những quy hoạch lý, ấp, trại, giáp ở vùng quê mới. Phan Đại Doãn tiếp tục kiểm định và phát triển thành “sự tái sinh - tái lập” chất nông thôn, tiểu nông - của nền sản xuất tiểu nông người Việt. Phan Đại Doãn đã lặn lội ở hầu khắp các “làng thủ công nghiệp” của xứ Đoài, xứ Bắc, xứ Đông, vào Thanh, Nghệ, rồi Bình Định... Từ đó, ông nhận thấy ở đó chất đa nguyên và chặt của kết cấu kinh tế, xã hội của làng - xã Việt, dấu ẩn tàng của chất tiểu nông làng xã trong các giai tầng xã hội, các mô hình cấu trúc, tương tác của phường hội, của đô thị, của con người, văn hoá, sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo, tư tưởng Việt Nam không chỉ riêng thời Cổ - Trung đại... Những bài viết - phát ngôn khoa học của Phan Đại Doãn, không vội vã tuyên ngôn, không ồn ào, kinh viện. Trải nghiệm từ thực tiễn 8 nửa thế kỷ mắt thấy, tai nghe, chân đi “kiến - văn - thực - lự”... mà ngẫm suy, bền bỉ, lắng sâu, lần, tìm khơi đúng mạch. Do vậy, khi thức nhận, thăng hoa, thì tinh, sâu, bền, toả khơi thành dòng, thành hướng mới nghiên cứu về nông thôn, nông nghiệp, làng - xã Việt. Chính vì thế, những nghiên cứu của Ông hữu ích cho hiện tại. Những đề xuất của Ông trong cách nhìn, các tiếp cận về quản lý, xây dựng nông thôn, thẩm định về Hợp tác xã nông nghiệp, về làng xã miền núi,... trở nên khả thi. Nhiều học trò - đồng nghiệp tiếp tục, phát triển hướng nghiên cứu của ông, đã và đang bước vào độ chín. Là thầy giáo, nhà nghiên cứu khoa học chân chính sau nhiều thập niên, thậm chí cả cuộc đời, hẳn ai cũng khát, mơ điều đó! Nhưng không phải ai cũng đạt đến điều này. Từ làng quê bên lèn Hai Vai - phủ Diễn, đến với thủ đô, với cả nước, quá trình nhập thân thành nhà giáo, trí thức, khoa học của Phan Đại Doãn có nét riêng trong phong cách, dòng phái sử học Khoa Sử Tổng hợp - không trộn lẫn, không giống bất kỳ một ai trong những nhà Sử học Việt Nam. Sinh ra ở Diễn Quảng, nhưng Phan Đại Doãn thuộc “tạng” ngại quảng giao, mà nặng chất thâm, thân giao. Đến với Ông, lớp học trò các nhà nghiên cứu dưới bậc tuổi của Ông như Lê Sỹ Giáo, Nguyễn Quang Ngọc, Trần Thị Vinh, Đỗ Bang, Nguyễn Hải Kế, Nguyễn Văn Khánh, Nguyễn Minh Tường, Nguyễn Hồng Dương, Vũ Duy Mền, Trương Thị Yến, Bùi Xuân Đính, Phạm Thuỳ Vinh, Nguyễn Văn Kim, Vũ Văn Quân... như được trở về với dung dị, chân tình, cởi mở, thẳng thắn đổi trao, thảo luận những ý kiến, giả thiết khoa học. Đến với Làng, với Nước... Phan Đại Doãn đã xuất phát từ chính trang đời - nơi mặn mòi gió Lào, cát trắng của phủ Diễn - Nghệ An và trải nghiệm qua muôn nẻo làng quê nước Việt. Chất Phan Đại Doãn là chất lão thực. Thực - như quả cà xứ Nghệ “càng mặn lại càng giòn”, như hạt lạc, củ lang, trái cam... xứ Nghệ, trải nắng rát, mưa quây trên cát bỏng để lọc kết thơm, bùi, lành, ngọt, mát với đời. Khoa Lịch sử đã sắp 55 năm (1956 - 2011). Lớp sinh viên khoá đầu tiên - như Phan Đại Doãn, cũng đã ở lứa tuổi “xưa nay hiếm”. 9 Xưa nay hiếm không chỉ về tuổi tác, mà công trình, kết quả nghiên cứu, ý tưởng gợi mở từ hướng nghiên cứu của Ông. Sản phẩm nghiên cứu, đào tạo và phẩm cách Phan Đại Doãn trở thành Khoa bảo - Khoa Lịch Sử - Trung tâm nghiên cứu lớn, có uy tín khoa học; trở thành Quốc bảo - với thế hệ những nhà giáo, nhà khoa học của chế độ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, của Đại học Quốc gia Hà Nội. Từ Làng đến Nước - Một cách tiếp cận lịch sử không chỉ là tên một tuyển các bài nghiên cứu, một hướng tiếp cận của Phan Đại Doãn - bằng con đường gian khổ từ tuổi thanh xuân đến nay đã trải nghiệp, dấn mình, mà quan trọng và trân trọng với chúng tôi, còn là gửi truyền, tâm đắc, chỉ dẫn của Ông tới các lớp học trò, đang và sẽ là đồng nghiệp của thế hệ Ông trên chặng đường đào tạo và nghiên cứu khoa học. Hà Nội, mùa Thu 2009 PGS. TSKH Nguyễn Hải Kế 10 Ch−¬ng 1 KÕt cÊu kinh tÕ n«ng th«n truyÒn thèng 11 12 TÁI SẢN XUẤT TIỂU NÔNG∗ Sản xuất tiểu nông là cơ sở của chế độ phong kiến, Mác cho rằng, nền tiểu nông và nghề thủ công độc lập cùng nhau hợp thành một phần cơ sở của phương thức sản xuất phong kiến; một khi phương thức này tan rã thì cả hai cái đó đều vẫn còn tồn tại, một phần bên cạnh sự bóc lột tư bản chủ nghĩa; cả hai cũng đều là cơ sở kinh tế của những cộng đồng cũ trong thời kỳ thịnh nhất của những cộng đồng này. Trong lịch sử Việt Nam, sản xuất nhỏ mà chủ yếu là tiểu nông có vai trò cực kỳ quan trọng (cho đến cả ngày nay). Bao nhiêu thăng trầm của đất nước, chiến tranh, thiên tai gần như là hiện tượng thường xuyên, nhưng nhờ sản xuất nhỏ khi đó nên đã khắc phục được những trở ngại khó khăn, phục hồi và phát triển kinh tế. Trong thời kỳ lịch sử từ xa xưa cho đến gần đây, nông dân vẫn chiếm tuyệt đại bộ phận dân số. Sức mạnh vật chất của đất nước, lịch sử đều dựa vào giai cấp này. Sản xuất nhỏ, như V.I. Lênin nhận định: “Đứng về mặt là một nghề nghiệp thủ công nghiệp vẫn chưa tồn tại dưới cái hình thức đó: ở đây nghề thủ công với nông nghiệp chỉ là một mà thôi”1.Vậy tìm hiểu bản chất của sản xuất nhỏ phải xét chung cả hai mặt kết hợp thủ công nghiệp và nông nghiệp và cả thương nghiệp nhỏ. Tái sản xuất của tiểu nông nước ta, nhìn chung là tái sản xuất có tính chất mở rộng. Tuy nhiên, sự mở rộng ở đây không phải là tái sản xuất mở rộng tư bản chủ nghĩa, lại càng không phải xã hội chủ nghĩa. ∗ 1 13 In trong: Làng xã Việt Nam, một số vấn đề kinh tế văn hoá xã hội, Nxb. Chính trị Quốc gia, H., 2008. V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb.Tiến bộ, Matxcơva, 1976, tập III, tr. 412. Trong lịch sử nước ta, có không ít trường hợp cả một vùng lớn và trong thời gian dài là tái sản xuất giản đơn thậm chí còn là tái sản xuất thu hẹp. Chiến tranh và thiên tai xảy ra trong cả nước hoặc từng vùng làm cho sản xuất bị phá hoại, bị suy giảm, có lúc bị kiệt quệ là hiện tượng không hiếm. Sau đó, nhờ tái sản xuất của tiểu nông được mở rộng mà kinh tế lại được phục hồi, phát triển. Về tái sản xuất tiểu nông, mở rộng ra là kinh tế hộ gia đình truyền thống nước ta, có mấy điểm chủ yếu sau: 1. Về phương thức tái sản xuất ra tư liệu vật chất (để sản xuất và tiêu dùng) Việc mở rộng diện tích canh tác là điều kiện rất quan trọng của kinh tế tiểu nông để tái sản xuất mở rộng. Nhân dân ta cũng như các triều đại phong kiến trước đây luôn luôn chú trọng công cuộc khai hoang lập làng và đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Nhưng không phải lúc nào và nơi nào cũng thực hiện được khai hoang. Tái sản xuất của tiểu nông nước ta, trước hết ở đồng bằng Bắc Bộ, là nâng cao năng suất trên một đơn vị diện tích cây trồng, mà chủ yếu là cây lúa, tạo ra nền nông nghiệp thâm canh. Nông nghiệp thâm canh lúa nước khác nhiều với nông nghiệp hưu canh và luân canh đại mạch ở các nước phương Tây. Người tiểu nông đồng bằng Bắc Bộ có trình độ trồng lúa không thua kém bất cứ nông dân trồng lúa ở các nước khác trên thế giới (nếu cùng một phương tiện sản xuất). Về phương pháp canh tác và tri thức nông nghiệp, họ đã đạt đến mức độ nhất định. Nông dân đã cố gắng thường xuyên để đúc rút kinh nghiệm về tri thức nông nghiệp, về trị thủy và thủy lợi, về chọn giống (tìm giống cao sản thích ứng với môi trường) và về làm đất gieo trồng. Cuối thế kỷ XVIII, nhà bác học Lê Quý Đôn có ghi chép các loại giống lúa, khoai, cam, bông. Trong sách Vân đài loại ngữ, ông ghi được 10 giống lúa chiêm, 27 giống lúa mùa, 29 giống lúa nếp. Ông còn ghi chép cách trồng lúa ở Sơn Nam Hạ, Nghệ An, Cao Bằng, Thái Nguyên và cách sử dụng một số ngô, khoai, bông, chè. Thực tế, cho 14 đến hiện nay, nông dân cả nước ta đã chọn và sử dụng rất nhiều giống lúa nếp, tẻ, hạt dài, hạt bầu, hạt tròn, dài ngày, ngắn ngày phù hợp với điều kiện sinh thái cây trồng khác nhau của từng vùng. Riêng tỉnh Thái Bình theo điều tra của Ty Nông nghiệp năm 1962, cũng có 12 giống lúa chiêm, 134 giống lúa mùa. Sự đúc kết kinh nghiệm nông nghiệp để đưa tri thức thâm canh có tính quy luật: nước, phân, cần, giống có trình độ khoa học tương đối hiện đại. Một trong bốn yếu tố trên lại được thể hiện bằng ca dao, phương ngôn, tục ngữ nói lên sự thích ứng cần thiết giữa nông nghiệp với thời tiết, giữa cây trồng với môi trường, giữa chất đất với độ phân bón để tăng năng suất trên một đơn vị diện tích gieo trồng, vừa có tính khoa học cao lại vừa có tính dân tộc sâu sắc. Có thể nêu nhiều dẫn chứng phương ngôn nói về cây lúa và ánh sáng. Ví dụ: “Lúa chiêm là lúa bất nghì, cấy trước trổ trước không kỳ đợi ai”; hoặc về cây lúa và thổ nhưỡng: “cát liền tay, thịt chầy ngày”. Tri thức thâm canh nông nghiệp là một kho tàng quý báu mà các nhà nông học đang tập hợp, hệ thống, đến ngày nay vẫn còn nhiều tác dụng tích cực. Phương pháp thâm canh nông nghiệp hết sức tỉ mỉ, từng động tác kỹ thuật không phức tạp nhưng lại tinh vi chính xác và phải sắp xếp hợp thời đúng lúc. Có nhà khoa học nói người Việt ở Bắc Bộ trồng lúa như trồng hoa. Kể cũng không quá. Đó là một cố gắng to lớn, một sáng tạo trong điều kiện tự nhiên có nhiều điều bất lợi cho nông nghiệp. Nông dân có ý thức đánh giá rất cao vai trò sức người, vai trò chủ quan: “Nhân định thắng thiên”, trong mọi hoàn cảnh, trong tất cả các môi trường. Hệ thống đê đập sông biển gần 3.000km, hệ thống mương máng, kênh rạch và hệ thống ruộng bậc thang cho lúa lên đồi, lên núi là những cố gắng vĩ đại. Người nông dân Việt Nam đi đâu, ở đâu cũng tìm cách trồng trọt, tranh thủ đất, tranh thủ thời gian. Luôn luôn tổng kết tri thức nông nghiệp, có phương pháp canh tác tinh vi, tỉ mỉ và nâng cao hiệu quả sử dụng sức người là ba điểm lớn trong nông nghiệp truyền thống Việt Nam. 15 2. Thường xuyên tăng cường độ lao động Muốn tiến hành tái sản xuất mở rộng phải có tích lũy lớn. Điều phân biệt trước hết là tái sản xuất mở rộng tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa quan trọng là trên cơ sở lao động quá khứ, còn tái sản xuất tiểu nông lại được tích lũy chủ yếu trên cơ sở lao động sống. Nông dân ta luôn luôn có ý thức tái sản xuất ra sức lao động - nhân lực. Theo Giáo sư Bùi Huy Đáp, đến đầu thế kỷ này1, bằng phương tiện của sản xuất nhỏ, kỹ thuật truyền thống thì phải dùng 250 ngày công là ít nhất trên một hecta lúa chiêm và 220 ngày công trên một hecta lúa mùa. Nếu một gia đình nông dân có hai lao động chính canh tác một mẫu ruộng trong hai vụ ít nhất cũng phải dành 23% số ngày trong năm để có khoảng 5 tạ thóc. Chứng tỏ để làm ra hạt thóc, người nông dân phải lao động vô cùng cực nhọc. Họ từng nói: “hạt thóc, hạt mồ hôi”. Công cụ nông nghiệp ở nước ta rất thô sơ, nhẹ nhàng mà phần nhiều được cấu tạo bằng tre gỗ (bàn xát, bàn đạp, vồ đập đất, gàu đai, gàu sòng), chỉ có một ít như cày, cuốc, mai, hái, bừa thì gang sắt được lắp vào như một bộ phận phụ gia. Thậm chí như ở đảo Cát Hải (Hải Phòng) đến những năm 1956 - 1957 vẫn còn dùng cày không lưỡi sắt, không cần trâu bò, chỉ cần một người kéo cũng được. Nông cụ thô sơ, nhẹ nhàng, cách sử dụng giản đơn thích hợp với mọi người. Một nền kinh tế tiểu nông, công cụ thô sơ, diện tích canh tác lại cố định, độ phì của đất chỉ được nâng cao ở mức độ nhất định thì muốn làm ra sản phẩm năng suất cao, người nông dân phải đổ ra nhiều lao động, cần nhiều nhân lực. Ở đây, tái sản xuất ra sản phẩm nông nghiệp chỉ được xây dựng trên cơ sở lao động quá khứ thấp kém (tư liệu sản xuất và yếu tố kỹ thuật không thay đổi mấy) nên đòi hỏi phải tăng nhiều lao động sống. Do đó, tái sản xuất ra sức sản xuất thì trước hết là tái sản xuất ra sức lao động. Sản xuất lúa ở nước ta lại có đặc điểm riêng biệt khác với nhiều loại cây trồng khác, như ngô hay lúa mạch. Như trên trình bày, nông nghiệp thâm canh của nước ta có kỹ thuật gieo trồng phức tạp, đặc biệt 1 Đầu thế kỷ XX (BT). 16 ở châu thổ sông Hồng. Các khâu làm đất, gieo mạ, cấy, bón phân, chăm sóc cây lúa, thu hoạch có đến 6 công đoạn lớn đều cần nhiều sức lao động và sử dụng nhiều dạng lao động khác nhau. Nhiều công việc như xếp ải ở Thái Bình, Nam Định hoặc dẫm đất, bón phân vun từng gốc lúa thì hoàn toàn không cần một công cụ nào, chỉ cần sức người chăm chỉ kiên nhẫn. Những công việc như xát đất, đập đất, lấy nước vào ruộng thì có thể dùng lao động trẻ em, người yếu. Nhiều nơi cây cỏ thiếu, việc nuôi trâu bò thật khó khăn vất vả. Nuôi một con trâu phải có một nhân lực khỏe. Nông dân ta có câu “nuôi trâu trên vai” là như vậy. So với nhiều loại cây lương thực khác, cây lúa đòi hỏi lao động sống nhiều và liên tục quanh năm. Có thể cho rằng, tiểu nông trồng lúa nước cần tái sản xuất ra sức lao động nhiều hơn là tiểu nông trồng lúa mạch (ở những vùng ôn đới). Sản xuất nông nghiệp lúa nước có đặc điểm là tính thời vụ rất nghiêm ngặt. Sản xuất nông nghiệp không đồng đều ngày mùa cấy gặt công việc dồn dập càng cần nhiều nhân lực. Lúc nào, tiểu nông cũng có việc, nhưng mùa màng thì công việc khẩn trương hơn. Chỉ xét riêng về mặt kinh tế học, trong điều kiện nông cụ cầm tay hữu hạn không đổi, thì xu thế tái sản xuất mở rộng nhân khẩu của tiểu nông là thường xuyên. Vì thế, trong lịch sử nước ta, xu thế tăng nhân khẩu là không ngừng, tạo nên hiện tượng nhân khẩu thừa tiềm tàng rồi nhân khẩu thừa công khai (sẽ nói thêm ở phần sau). Từ quá khứ lịch sử, chúng ta có thể nhận thấy trong phạm vi ruộng đất cố định, với điều kiện sản xuất biến đổi rất chậm chạp, dù có trình độ thâm canh cao cũng chỉ có thể nuôi sống một số lượng người nhất định. Sự gia tăng dân số đến mức độ nào đó là cần thiết, sẽ tạo điều kiện cho sức sản xuất phát triển, nhưng quá mức độ cho phép thì sẽ làm cho sinh hoạt ngày càng nghèo nàn khốn khổ, sản xuất bị ngừng trệ, mâu thuẫn xã hội ngày càng phức tạp, sâu sắc. 3. Một hệ thống kinh doanh đa dạng phong phú Trong tái sản xuất ra sản phẩm xã hội, người tiểu nông nước ta còn tạo ra một hệ thống kinh doanh. Trước kia, nông dân đã dựa vào 17 hoàn cảnh tự nhiên để chăn nuôi, đánh cá, khai thác lâm sản và làm thêm các nghề thủ công. Nhiều thư tịch cổ cho biết, vào thế kỷ XVIII, XIX nông dân Việt Nam khi lấy nông nghiệp làm cơ sở, người vùng biển làm thêm muối, đánh cá và chế biến thức ăn biển, người trung du làm thêm các nghề sơn, khai thác loại cây có dầu và lâm sản, người đồng bằng làm thêm nghề thủ công và buôn bán nhỏ. Nghĩa là đồng thời với nông nghiệp họ còn làm thêm lâm nghiệp, hoặc ngư nghiệp, hoặc diêm nghiệp. Ở châu thổ Bắc Bộ hầu như không có gia đình nào không chăn nuôi gia súc, gia cầm. Chăn nuôi để có thêm thực phẩm, có thêm sức kéo, có thêm phân bón. Chăn nuôi không thể tách rời nông nghiệp lúa nước, là biện pháp tất yếu cho nông nghiệp lúa nước duy trì, phát triển. Vào đầu thế kỷ này1, P.Gourou cho biết ở đồng bằng sông Hồng có 33 trâu, bò/km2 còn ở miền núi chỉ 3,5 trâu, bò/km2. Dựa vào nhân lực gia đình theo tuổi tác, theo giới tính, người tiểu nông điều tiết công việc và thời gian mà sử dụng lao động hợp lý. Không nhiều gia đình nông dân ở đồng bằng Bắc Bộ chỉ chuyên làm một công việc cày ruộng, mà hầu như ai cũng có thể làm thêm vào lúc nông nhàn, trước hết là để giải quyết cái mặc, cái ở. Các sách Dư địa chí của Nguyễn Trãi thế kỷ XV, Hoàng Việt dư địa chí của Phan Huy Chú đầu thế kỷ XIX và đặc biệt bộ Đại Nam nhất thống chí được biên soạn dưới triều Tự Đức nửa cuối thế kỷ XIX đều có mục thổ sản nói về các sản phẩm thủ công nghiệp, chăn nuôi, và vật phẩm khai thác, ở biển, sông,... phản ánh nền kinh tế đa dạng ở nông thôn. Chẳng hạn, các huyện Yên Dũng, Việt Yên, Hiệp Hòa phía bắc sông Cầu có tới 320 nồi ươm tơ, sản lượng tơ hàng năm là 8.400kg tơ nõn, 97 khung cửi dệt sồi, 116 khung dệt lụa, 10 khung dệt tơ gốc. Còn Hải Dương, Hưng Yên cũng có đến khoảng gần nửa số làng làm thêm các nghề thủ công. Có thể cho rằng, từ nhiều thế kỷ trước, chăn nuôi và thủ công đã kết hợp với nông nghiệp, bổ sung cho nông nghiệp. Nơi nào nông nghiệp phát triển thì ở đó chăn nuôi và nghề thủ công phát triển. Quan hệ đó tăng theo tỷ lệ thuận. 1 Đầu thế kỷ XX (BT). 18 Ngoài ra, kinh tế đa dạng của tiểu nông phải kể đến vườn và trồng cây lâu năm. Làm vườn và trồng cây lâu năm là tập quán lâu đời đã được Lê Quý Đôn ghi trong Vân đài loại ngữ. Ở đồng bằng Bắc Bộ gia đình tiểu nông nào cũng có vườn, nơi nào thấp thì phải tạo vườn rất công phu. Trong quy hoạch khai hoang của Nguyễn Công Trứ ở Tiền Hải, Kim Sơn bao giờ cũng có phần vườn. Nhiều xã vùng ven biển Hải Hậu được thành lập nửa sau thế kỷ XIX không tạo được vườn ở quanh nhà thì phải tìm đất cao ở ngoài đồng đắp vườn. Làm vườn trồng cây lâu năm là phương thức sử dụng hết nguồn lao động (thường không được vật hóa ngay), nhưng là một dạng tích lũy lao động có hiệu quả. Trong tái sản xuất của mình, ngoài lúa, người nông dân còn làm ra sản phẩm thủ công, nuôi gia súc, làm vườn. Đó là cách thức dựa vào tài nguyên thiên nhiên và sức lao động để tạo ra một nền kinh tế đa dạng vừa để tự túc, vừa để làm hàng hóa nhỏ. Trên đây là mấy đặc điểm của tái sản xuất mở rộng của tiểu nông Việt Nam. Tuy nhiên, trong lịch sử trước đây, sự mở rộng có chậm chạp không đồng đều trong không gian, thời gian và không cân đối mà nặng về tái sản xuất tự phát về nhân khẩu. Thiên tai (hạn hán, lụt, bão tố, sâu keo…) xảy ra nơi này hoặc nơi kia, lúc này hay lúc nọ (chưa nói đến chiến tranh) đã khiến cho quá trình tái sản xuất của tiểu nông trong cả nước ở cùng một thời gian mà rất khác có khi còn trái ngược nhau. 19
- Xem thêm -