Tài liệu Thiên văn học

  • Số trang: 97 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 350 |
  • Lượt tải: 1
hoanggiang80

Đã đăng 20010 tài liệu

Mô tả:

THIÊN VĂN HỌC
Thiên văn học Mục lục Vì sao pha ̉ i nghiên c ứ u thiên văn ho ̣ c? Thiên văn va ̀ khí tượ ng co ́ gì kha ́ c nhau và liên quan vớ i nhau như thế na ̀ o? Thiên văn va ̀ độ ng đấ t c o ́ liên quan gì vớ i nhau? Vu ̃ tru ̣ cấ u ta ̣ o như thế nà o? Vu ̃ tru ̣ rộ ng lớ n đế n đâu? Trên trờ i co ́ bao nhiêu sao? Ca ́ c chò m sao trên trờ i đươ ̣ c đặ t tên như thế nà o? Vì sao vị tri ́ cu ̉ a ca ́ c cho ̀ m sao luôn thay đổ i? Tại sao trong thiên văn họ c du ̀ ng năm a ́ nh sa ́ ng để đo khoa ̉ ng ca ́ ch? Vì sao ca ́ c sao biế t nha ́ y mắ t? Vì sao ca ́ c sao trong vu ̃ tru ̣ đề u hì nh cầ u? Vì sao đêm mu ̀ a hè nhì n thấ y sao nhiề u hơn đêm mu ̀ a đông? Vì sao vị tri ́ ca ́ c sao và ca ́ c chò m sao trong bố n mu ̀ a lại kha ́ c nhau? Vì sao phương hướ ng trên ba ̉ n đồ ca ́ c sao không giố ng phương hướ ng trên ba ̉ n đồ đị a hì́ inh đấ Tra t? Vì sao ca ́ c sao trên bầ u trờ i trông giố ng như đượ c gắ n và o mộ t qua ̉ cầ u lớ n? Ca ́ c hà nh tinh trong vu ̃ tru ̣ liệ u co ́ va cha ̣ m và o nhau không? Vì sao trên bầ u trờ i co ́ sao sa ́ ng, co ́ sao mờ ? Vậ y ca ́ c sao c a ́ ch chu ́ ng ta bao xa? Nhữ ng thiên thể nà o trong vu ̃ tru ̣ pha ́ t so ́ ng điê ̣ n từ mạ nh nhấ t? So ́ ng điệ n từ đế n từ vu ̃ tru ̣ cho chu ́ ng ta biế t gì ? Trên ca ́ c sao kha ́ c trong vu ̃ trụ liệ u co ́ ngườ i không? Đi ̃ a bay c o ́ đu ́ ng là kha ́ ch đế n từ vu ̃ tru ̣ không? Vì sao tra ́ i đấ t co ́ hì nh cầ u de ̣ t? Tra ́ i đấ t chuyể n độ ng theo quy ̃ đạ o như thế na ̀ o? Vì sao Tra ́ i đấ t lơ lử ng trong không trung mà không bị rơi xuố ng? Vì sao chu ́ ng ta không ca ̉ m thấ y Tra ́ i đấ t đang c huyể n độ ng? Co ́ pha ̉ i Mặ t trờ i mọ c từ phí a đông không? Vì sao Tra ́ i đấ t tự quay quanh mì nh no ́ lu ́ c nhanh lu ́ c chậ m? Vì sao ở Nam cự c va ̀ Bắ c cự c nử a năm là nga ̀ y, nử a năm là đêm? Vì sao Mặ t trờ i buổ i sớ m và buổ i chiề u tố i lại co ́ mà u đo ̉ ? Vì sao Mặ t trờ i và Mă ̣ t trăng lu ́ c mớ i mo ̣ c và sắ p lă ̣ n trông to hơn lu ́ c bì nh thườ ng? Vì sao từ sớ m đế n tố i chu ́ ng ta nhì n thấ y Mặ t trờ i không giố ng nhau? Là m thế nà o để bay ra kho ̉ i Tra ́ i đấ t? Tại sao pho ́ ng tên lử a vu ̃ tru ̣ pha ̉ i theo hướ ng quay cu ̉ a Tra ́ i đấ t? Vì sao vệ tinh nhân tạ o chỉ co ́ thể bay trên quy ̃ đạ o đị nh trướ c? Vì sao Mặ t trăng quanh quanh Tra ́ i đấ t không bị rơi mà vê ̣ tinh nhân ta ̣ o lại bị rơi? Vì sao pha ̉ i du ̀ ng vệ tinh nhân tạ o để nghiên cứ u thiên văn? Vì sao vệ tinh nhân tạ o co ́ thể quan sa ́ t đượ c hì nh dạ ng va ̀ độ to nho ̉ cu ̉ a Tra ́ i đấ t? Vì sao Mặ t trăng luôn hướ ng mô ̣ t mă ̣ t về phi ́ a Tra ́ i đấ t? Sau lưng Mặ t trăng co ́ nhữ ng gì ? Vì sao trên Mặ t trăng co ́ nhiề u da ̃ y nu ́ i chạ y theo vo ̀ ng tro ̀ n? Vì sao co ́ lu ́ c Mă ̣ t trờ i và Mă ̣ t trăng cu ̀ ng xuấ t hiê ̣ n trên bầ u trờ i? Vì sao mỗ i tố i Mặ t trăng mọ c đề u muộ n hơn hôm trướ c? Vì sao Mặ t trăng khi trò n khi khuyế t? Vì sao Mặ t trăng lại đi theo chu ́ ng ta? Ngoa ̀ i Mặ t trăng ra, Tra ́ i đấ t co ̀ n co ́ ca ́ c vệ tinh kha ́ c không? Tà u Apollo đổ bô ̣ lên Mă ̣ t trăng đa ̃ nhì n thấ y nhữ ng gì ? Vì sao trên Mă ̣ t trăng co ́ thể nha ̉ y cao hơn trên Tra ́ i đấ t? Mộ t ngà y trên Mặ t trăng da ̀ i bao lâu? Co ́ pha ̉ i trăng đêm trung thu sa ́ ng nhấ t không? Tại sao Mặ t trăng không pha ́ t sa ́ ng nhưng lại pha ́ t so ́ ng điệ n từ ? Mặ t trờ i la ̀ thiên thể như thế nà o? Vì sao Mặ t trờ i c o ́ kha ̉ năng pha ́ t sa ́ ng và pha ́ t nhiệ t? La ̀ m sao đo đượ c nhiệ t độ trên Mặ t trờ i? Tầ ng ngoa ̀ i cu ̉ a Mặ t trờ i co ́ nhữ ng hoạ t độ ng gì ? Nhữ ng vế t đen trên Mă ̣ t trờ i là gì ? Vậ y nhữ ng vế t đen trên Mặ t trờ i la ̀ gì ? Vì sao xa ̉ y ra hiệ n tươ ̣ ng nhậ t thự c và nguyệ t thự c? Mộ t năm xa ̉ y ra bao nhiêu lầ n nhâ ̣ t thực và nguyê ̣ t thư ̣ c? Vì sao nhậ t thự c va ̀ nguyệ t thự c cứ c a ́ ch mộ t thờ i gian nhấ t đị nh se ̃ lặ p lại mộ t lầ n? Vì sao khi xa ̉ y ra nguyêt thực toà n phầ n, Mặ t trăng lại co ́ mầ u đo ̉ sẫ m? Vì sao khi quan trắ c nhâ ̣ t thư ̣ c, chu ́ ng ta cầ n nhì n qua tấ m ki ́ nh đa ̃ bôi đen? Thế na ̀ o la ̀ Trăng che sao? Co ́ bao nhiêu thà nh viên trong đại gia đì nh hệ Mă ̣ t trờ i? Vì sao ca ́ c hà nh tinh trên không trung lu ́ c thì đi về hướ ng đông, lu ́ c thì đi về hướ ng Tây? Vì sao ca ́ c hà nh tinh đề u xuấ t hiệ n gầ n đườ ng hoà ng đạ o cu ̉ a Mặ t trờ i? Là m thế nà o để tì m đượ c ca ́ c hà nh tinh đị nh tì m? Vì sao ca ́ c hằ ng tinh pha ́ t sa ́ ng mà c a ́ c ha ̀ nh tinh lại không pha ́ t sa ́ ng? Vì sao ca ́ c hà nh tinh không biế t chớ p mắ t? Sao Thuỷ mớ i pha ́ t hiê ̣ n ra co ́ bô ̣ mặ t như thế nà o? Vì sao trên sao Thuy ̉ không co ́ nướ c? Lớ p mây mu ̀ dầ y đặ c trên sao Kim la ̀ gì ? Da ̃ y nu ́ i c ao nhấ t và cao nguyên c ao nhấ t trên sao Kim co ́ bao nhiêu mé t? Vì sao chu ́ ng ta chỉ nhì n thấ y sao Thuy ̉ và sao Kim và o buổ i sớ m hoă ̣ c buổ i tố i? La ̀ m thế nà o ma ̀ chu ́ ng ta biế t đượ c mọ i chi tiế t trên sao Hoa ̉ ? Hai vê ̣ tinh cu ̉ a sao Hoa ̉ cho chu ́ ng ta biế t gì ? Vì sao cầ n nghiên cứ u sao Mô ̣ c va ̀ hệ thố ng vê ̣ tinh cu ̉ a no ́ ? Thăm dò sao Mộ c co ́ pha ́ t hiệ n gì mớ i? Vì sao và nh a ́ nh sa ́ ng cu ̉ a sao Thổ ca ́ ch mấ y năm lại biế n mấ t? Ta ̀ u thăm dò vu ̃ tru ̣ pha ́ t hiệ n sao Thổ co ́ hì nh da ̣ ng gì mớ i? Sao Thiên vương, sao Ha ̉ i vương va ̀ sao Diêm vương đượ c pha ́ t hiệ n như thế na ̀ o? Vâ ̣ y ngoà i sao Diêm vương ra, Mă ̣ t trờ i cò n c o ́ nhữ ng hà nh tinh nà o kha ́ c nữ a? Trong hệ Mă ̣ t trờ i liệ u co ́ hà nh tinh thứ 10 không? Và nh sa ́ ng cu ̉ a sao Thiên vương đượ c pha ́ t hiệ n như thế nà o? Nhữ ng hà nh tinh nà o trong hê ̣ Mă ̣ t trờ i co ́ khi ́ quyể n? Vệ tinh cu ̉ a sao Diêm vương đượ c pha ́ t hiệ n như thế na ̀ o? Vì sao ca ́ c hà nh tinh cu ̃ ng thay đổ i lu ́ c tro ̀ n lu ́ c khuyế t? Trên ca ́ c hà nh tinh kha ́ c trong hệ Mă ̣ t trờ i co ́ sinh vâ ̣ t không? Ca ́ c tiể u ha ̀ nh tinh đượ c pha ́ t hiệ n ra như thế na ̀ o? Sao chổ i là gì ? Vì sao trên trờ i thườ ng xuấ t hiê ̣ n sao băng? Vậ y hiệ n tượ ng sao băng la ̀ gì ? Vì sao nử a đêm về sa ́ ng nhì n thấ y sao băng nhiề u hơn nử a đêm trướ c? Vì sao cầ n quan trắ c sao băng? Vì sao trên không trung lại xuấ t hiệ n nhữ ng trậ n mưa sao băng? Nhữ ng ha ̣ t bu ̣ i vu ̃ tru ̣ hì nh thà nh như thế nà o? La ̀ m thế nà o để nhâ ̣ n biế t mô ̣ t hòn đa ́ la ̀ thiên tha ̣ ch? Vì sao cầ n nghiên cứ u thiên thạ ch? Hằ ng tinh nà o c a ́ ch chu ́ ng ta gầ n nhấ t? Ca ́ c hằ ng tinh đề u to nho ̉ như nhau c hăng? Vì sao ta nhì n ca ́ c hằ ng tinh co ́ tia sa ́ ng? Vì sao ca ́ c sao c o ́ ca ́ c mà u sắ c kha ́ c nhau? La ̀ m sao đo đượ c khoa ̉ ng ca ́ ch giữ a ca ́ c sao vớ i Tra ́ i đấ t? Vì sao độ sa ́ ng c u ̉ a ca ́ c sao lại thay đổ i? Đô ̣ sa ́ ng cu ̉ a ca ́ c sao đươ ̣ c quy đị nh như thế nà o? Sao hồ ng ngoại la ̀ gì , là m thế na ̀ o để quan trắ c được sao hồ ng ngoại? Sao lu ̀ n trắ ng là sao gì ? Co ́ pha ̉ i mỗ i hằ ng tinh đề u đem theo mô ̣ t hà nh tinh không? Co ́ pha ̉ i ca ́ c hằ ng tinh đứ ng yên không? Co ́ pha ̉ i sao Ngưu lang va ̀ sao Chứ c nữ mỗ i năm gặ p nhau mộ t lầ n không? Tinh vân là gì ? Vì sao trên bầ u trờ i thỉ nh thoa ̉ ng lại xuấ t hiệ n nhữ ng sao rấ t sa ́ ng? Vì sao Ngân ha ̀ co ́ lu ́ c hướ ng theo chiề u Bắ c Nam c o ́ lu ́ c hướ ng theo chiề u Đông Tây? Bố n pha ́ t hiê ̣ n lớ n về thiên văn họ c trong thậ p kỷ 60 no ́ i lên điề u gì ? Hố đen là gì ? Tia vu ̃ tru ̣ la ̀ gì ? Là m thế nà o để tì m thấ y sao Bắ c cự c? La ̀ m thế nà o để co ́ thể đị nh giờ theo vị trí cu ̉ a sao Bắ c đẩ u? Vì sao cầ n biên soạ n lị ch thiên văn, lị ch hà ng ha ̉ i và lị ch hà ng không? Vì sao đài thiên văn co ́ thể biế t đượ c thờ i gian chi ́ nh xa ́ c? Vì sao mu ̀ a đông ngà y ngắ n đêm dà i, về mu ̀ a he ̀ ngà y da ̀ i đêm ngắ n? Thờ i gian mộ t nga ̀ y trên Tra ́ i đấ t đượ c tí nh toa ́ n như thế nà o? Ca ́ c mu ́ i giờ trên thế giớ i đươ ̣ c chia như thế nà o? Thế na ̀ o la ̀ tí nh năm theo Can chi? Năm âm lị ch và năm dương lị ch hì nh thà nh như thế nà o? Vì sao lị ch thế giớ i đang du ̀ ng (dương lị ch) co ́ năn nhuâ ̣ n và nông lị ch (âm lị ch) co ́ gtha nhuâ ́ ṇ n? Vì sao tha ́ ng 2 chỉ c o ́ 28 ngà y? 24 tiế t trong năm thuộ c về âm lị ch hay dương lị c h? Vì sao ca ́ c đài thiên văn thườ ng đă ̣ t trên nu ́ i cao? Vì sao phầ n lớ n phòng quan trắ c cu ̉ a ca ́ c đài thiên văn đề u c o ́ ma ́ i hì nh trò n? Vì sao du ̀ ng ki ́ nh viễ n vo ̣ ng thiên văn co ́ thể nhì n thấ y nhữ ng vì sao mà mắ t thườ ng thểkhông nhì n thấ y? Vì sao ca ́ c đài thiên văn pha ̉ i dùng ca ́ c loại ki ́ nh viễ n vo ̣ ng quang học ? Vì sao cầ n chu ̣ pa ̉ nh c a ́ c sao? Vì sao ki ́ nh viễ n vo ̣ ng vô tuyế n co ́ thể quan trắ c đươ ̣ c ca ́ c sao ở rấ t xa? Đài thiên văn đă ̣ t trên quỹ đạ o co ́ gì kha ́ c so vớ i đài thiên văn mặ t đấ t? Vì sao pha ̉ i nghiên cứ u thiên văn ho ̣ c? Ngà y đêm lầ n lượ t trôi đi, bố n mù a thay nhau không nghı̉ , con ngườ i sinh số ng trong thế giới tự nhiên luôn tiế p xú c vớ i cá c hiệ n tượ ng thiên văn. Mặ t trờ i rự c rỡ , Mặ t trăng sá ng ngờ i, cá c vı̀ sao nhấ p nháhiệ y, n tượ ng nhậ t thự c tuyệ t đẹ p, v.v... hà ng ngà y đặ t ra cho con ngườ i muôn và n câu hỏ i: Trá i đấ t chú ng ta đang số ng là ̀ ? gıTrá i đấ t có vi ̣ trı́ như thế nà o trong vũ trụ ? Mặ t trờ i chiế u sá ng vạ n vậ t có cấ u tạ o như thế nà o? Có bao giờ tắ t ng? khô Bầ u trờ i trong xanh phı́ a trên đầ u chú ng ta gồ m nhữ ng gı̀ ? Phı́ a ngoà i bầ u trờ i cò n có nhữ ng gı̀ nữ a? Cá c vı̀ sao nhá nhấ py trên mà n trờ i đêm là nhữ ng vậ t thể gı̀ ? Ngoà i trá i đấ t mà chú ng ta đang số ng, trên cá c hà nh tinh khá c cón tại tồ sự số ng không? Liệ u chú ng ta có di ̣ p gặ p gỡ trò chuyệ n vớ i ngườ i ngoà i trá i đấ t không? Nhữ ng câu hỏ i đó đò icon hỏ i ngườ i phả i bỏ ra nhiề u công sứ c tı̀ m tò i nghiên cứ u và giả i đá p. Quá trı̀ nh hı̀ nh thà nh và phá t triể n củ a ngà h Thiên n văn họ c chı́ nh là quá trı̀ nh con ngườ i từ ng bướ c tı̀ m hiể u thế giớ i tự nhiên thông qua cá c hoạ t độ ng lao độ ng sả n xuâ ́ t. Thiên văn họ c là mộ t môn khoa họ c tự nhiên lâu đờ i nhấ t. Trong cuố n sá ch "Phé p biệ n chứgntự nhiên", Engels viế t: "Trướ c tiên là thiên văn họ c ... nhữ ng ngườ i dân du mụ c và nông dân là m nông nghiệ p rấ t̀ ncâthiên văn họ c để xá c đi ̣ nh thờ i vụ . "Loà i ngườ i thờ i xa xưa qua thự c tiễn sả n xuấ t dầ n hı̀ nh thà nh môn thiên ănvhọ c để xá c đi ̣ nh quy luậ t thay đổ i giữ a ngà y và đêm giữ a cá c mù a trong mộ t năm và xá c đi ̣ nh phương hướ ng Đông, Tây, Nam, Bắ c. ở châu á Trung quố c là mộ t trong nhữ ng nướ c có ngà nh Thiên văn họ c phá t triể n sớ m nhấ t. Trong quá trı̀ nh sả n xuấ t nông nghiệ p, chăn nuôi, nhân dân lao độ ng thờ i đại cổ đã biế t ilợdụ ng cá c hiệ n tượ ng thiên văn để xá c đi ̣ nh thờ i vụ và không để lỡ thờ i vụ gieo trồ ng. Trong sá ch cổ củ a Trung Quô ́ c có ghi: "Chuôi chò m sao Bắ c Đẩ u chı̉ về phı́ a đông tứ c là mù a xuân, chuôi chò m sao Bắ c Đẩ u chı̉ về phı́ a nam tứ c mù hạa, chuôi chò m sao Bắ c Đẩ u chı̉ về phı́ a tây tứ c là mù a thu, chuôi chò m sao Bắ c Đẩ u chı̉ về phı́ a bắ c tứ c là mù ng". a đôNgư dân và cá c nhà hà ng hả i xưa kia đã biế t quan sá t cá c chò m sao trên trờ i để xá c đi ̣ nh phương hướ ng, quan sá ặt M t trăng để nắ m bắ t thuỷ triề u lên xuố ng, ... Ngà y nay ngà nh Thiên văn họ c đã có nhữ ng bướ c phá t triể n mớ i. Ngà nh Thiên văn họ c ngà nay y gồ m nhiề u bộ môn và lậ p ra nhiề u loại li ̣ ch khá c nhau. Nhữ ng loại li ̣ ch nà y không nhũ ng phụ c vụ đờ i số ng hà ngà ngy củ a con ngườ i mà cũ ng rấ t cầ n thiế t cho cá c công việ c trắ c đi ̣ a, hà ng hả i, hà ng không, nghiên cứ u khoa họ c v.v. .. Thờ i gian là vấ n đề thườ ng gặ p trong đờ i số ng thườ ng ngà y củ a con ngườ i. Khoa họ c cậ đại n cà ng đò i hỏ i ghi ché p thờ i gian chuẩ n xá c. Cá c đài thiên văn đã gá nh vá c trá ch nhiệ m nà y. Cá c loại thiên thể đề u là nhữ ng phò ng thı́ nghiệ m lı́ tưở ng, ở đó có nhữ ng điề u kiệ ậ n t lýv quý bá u mà trên Trá i đấ t hiệ n nay không có . Vı́ dụ như có thể to gấ p mấ y chụ c lầ n Mặ t trờ i, nhiệ t độ cao tớ i mấđộ y tı̉, á p suấ t cao tớ i mấ y tı̉ atmotphe và mỗi centimet khố i vậ t chấ t củ a thiên thể đó nặ ng tớ i mấ y tı̉ tấ n. Qua nghiên cứ u thiên văn, con ngườ i thườ ng đượ c thiên nhiên gợ i ý để á p dụ ng và o thự c tế sả n xuấ t trên Trá i đấ t. Giở lại nhữ ng ghi ché p trong li ̣ ch sử khoa họ c, chú ng ta dễ dà ng nhậ n thấ y: qua tổ ng kế t quy luậ t chuyể n độ ng củ a cá c hà nh inh, t con ngườ i đã đú c rú t đượ c đi ̣ nh luậ t vạ n vậ t hấ p dẫn; qua việ c nghiên cứ u Mặ t trăng quay quanh Trá i đấ t, con gườ n i đã chế tạ o ra vệ tinh ̃ tı̀ m thấ y khı́ heli trên trá i đấ t; nhân tạ o; Sau khi quan trắ c tia quang phổ củ a lớ p khı́ heli (He) trên Mặ t trờ i, con ngườ i đa qua quan trắ c năng lượ ng cá c vụ nổ trên cá c vı̀ sao, con ngườ i đã phá t hiệ n ra nhữ ng nguô ̀ n năng lượ ng mớ i và đang nghiên cứ u tı̀ m cá ch tậ n dụ ng nguồ n năng lượ ng khổ ng lồ đó cho nhân loại... Thiên văn họ c có quan hệ rấ t mậ t thiế t vớ i cá c ngà nh khoa họ c khá c. Trướ c thế kỷ 19, hiên t văn họ c không tá ch rờ i toá n họ c và cơ họ c. Ngà y nay khi khoa họ c kỹ thuậ t đã phá t triể n tớ i trı̀ nh độ cao, ênthi văn họ c cà ng liên quan chặ t chẽ vớ i cá c ngà nh khoa họ c khá c. Chú ng ta đề u biế t sau khi Einstein nêu ra thuyế t tương đố i. C hı́ nh nhữ ng kế t quan trắ c thiên văn đã chứ ng minh hù ng hồ n nguyên lý đó củ a Enstein. Phá t hiệ n quan trọ ng củ a ngà h thiên n văn họ c trong nhữ ng năm 60 về quầ n thể cá c vı̀ sao, bứ c xạ só ng vi ba và cá c phầ n tử hữ u cơ trong trụ vũ , ... đã đặ t ra nhữ ng vấ n đề mớ i cầ n nghiên cứ u và giả i đá p cho cá c ngà nh khoa họ c như vậ t lý cao phân tử , cơ họ cợlư ng tử , vũ trụ họ c, hoá họ c và nguồ n gố c sự số ng. Thiên văn họ c giú p con ngườ i khá m phá ra bộ mặ t thậ t củ a thiên nhiên. Mấ y nghı̀ n năm qua, loà i ngườ i đã có lú c nhậ n thứ c sai lầ m về tı́ nh chấ t củ a Trá i đấ t, vi ̣ trı́ củ a Trá i đấ t trong vũ trụ và cấo ucủtạa vũ trụ . Nế u như không có ngà nh Thiên văn họ c thı̀ chắ c chắ n nhữ ng nhậ n thứ c sai lầ m đó vẫn cò n xả y ra. Nhà thiên văn ̣ choBa Lan Copernic đã vứ t bỏ nhữ ng tró i buộ c hà ng nghı̀ n năm củ a thế lự c tôn giá o phả n độ ng, đưa ra thuyế t Nhậ t tâm Mặ( t trờ i là trung tâm), giú p nhân loại tiế n mộ t bướ c khá dà i nhậ n thứ c về vũ trụ . Ngà y nay cả cá c chú bé họ c sinh cấ p I cũ ng biế t rõ chân lý "Trá i đấ t hı̀ nh trò n". Thế nhưng ngà y nay vẫn cò n mộ t số ngườ i lợ i dụ ng việ c loà i ngườ i tạ m thờ i chưa giả hı́i ch t đượ c mộ t số hiệ n tượ ng ́ i phi vạ n chấ t, vũ trụ có giớ i hạ n thiên nhiên để bá n rao thuyế t vũ trụ duy tâm đủ mà u sắ c. Họ tuyên truyề n nà o là thế giơ về không gian và thờ i gian, con ngườ i không thể nhậ n thứ c đượ c vũ trụ . Vı̀ vậ y có thể hấ y,t ngà y nay ngà nh Thiên văn họ c vẫn đang có cuộ c đấ u tranh giữ a hai loại quan niệ m vũ trụ và nhậ n thứ c luậ n. Trong thờ i đại con ngườ i đã bướ c lên tà u vũ trụ , ngà nh Thiên văn họ c đang tậ p trung tinh oahtrı́ tuệ củ a loà i ngườ i để đại củ a ngà nh Thiên văn họ c nghiên cứ u nhậ n thứ c thiên nhiên. Nế u như có ai đó không hiể u biế t gı̀ nhữ ng thà nh quả̃ vı hiệ n đại thı̀ chứ ng tỏ ngườ i đó chưa đượ c đà o tạ o trong nhà trườ ng. Bở i vậ y nhiề u nươ trên ́ c thế giớ i đã đưa ra môn thiên văn họ c và o chương trı̀ nh giá o dụ c trung họ c. Trên đây chú ng ta mớ i chı̉ giớ i thiệ u qua về sự phá t triể n và ứ ng dụ ng củ a thiên vănc. họQua đó có thể thấ y thiên văn họ c có tá c dụ ng thú c đẩ y khoa họ c hiệ n đại, thiên văn họ c là mộ t trong nhữ ng ngà nh khoa họ c quan trọ ng để nhậ n thứ c và cả i tạ o thế giớ i tự nhiên. Sau khi đọ c hế t cuố n sá ch nà y, chắ c chắ n chú ng ta sẽ hiể u biế t tương đố i toà n diệ n về đố i tượ ng nghiên cứ u củ a thiên văn họ c. Thiên văn va ̀ khí tươ ̣ ng co ́ gì kha ́ c nhau va ̀ liên quan vớ i nhau như thế na ̀ o? Ngà y xưa, khi xé t về mộ t ngườ i có kiế n thứ c uyên bá c, ngườ i ta nó i: "(ông ta) trên hiểthiên u văn, dướ i tườ ng đi ̣ a lý ". "Trên hiể u thiên văn" bao gồ m hiể u biế t kiế n thứ c về khı́ tượ ng. Ngà y nay vẫn cò n khônǵ tıngườ i chi ̣ u ả nh hưở ng củ a nhậ n xé t đó , họ lẫn lộ n mố i quan hệ giữ a hai ngà nh khoa họ c thiên văn và khoa họ c tượ khı́ ng. Thờ i cổ đại, cá c môn khoa họ c tự nhiên đề u mớ i ở dạ ng manh nha, bở i vậ y thườ ng có hiệ n tượ ng hai môn họ c hoă ̣ c nhiề u môn khoa họ c lẫn lộ n vớ i nhau. Ngườ i xưa cho rằ ng thiên văn họ c và khı́ tượ ng họ c đề u đề u là nghiên ứ uc "ông trờ i" nên đã coi hai môn khoa họ c đó như nhau. Nhưng ngà y nay khi thiên văn họ c và khı́ tượ ng họ c đã có nhữ ng ươb́ c phá t triể n lớ n, hai ngà nh khoa họ c nà y ngà y nay cà ng có nộ i dung khá c nhau. Thiên văn họ c là khoa họ c nghiên cứ u cá c thiên thể , chủ yế u là nghiên cứ u sự chuyể n độgncủ a thiên thể , tá c dụ ng qua lại lẫn nhau giữ a cá c thiên thể , điề u kiệ n vậ t lý và nguồ n gố c củ a cá c thiên thể đóNế. u chú ng ta coi trá i đấ t là mộ t hà nh tinh trong hệ Mặ t trờ i và nghiên cứ u nó như mộ t thiên thể , thı̀ Trá i đấ t cũ ng là đốợi ntưg nghiên cứ u củ a thiên văn họ c. Đố i tượ ng nghiên cứ u củ a khı́ tượ ng họ c là tầ ng khı́ quyể n củ a trá i đấ t. Nế u bạ n lầlượ n t đọ c cuố n "Thiên văn" và "Khı́ tượ ng" trong bộ sá ch "Mườ i vạ n câu hỏ i vı̀ sao" thı̀ bạ n sẽ phân biệ t rấ t rõ đố i tượnghiên ng cứ u củ a thiên văn họ c và khı́ tượ ng họ c. Thiên văn họ c và khı́ tự ơng họ c là ngà nh khoa họ c khá c nhau, vậ y phả i chăng chú ng hoàoàn nt không liên quan gı̀ vớ i nhau? Không phả i! Thờ i tiế t thay đổ i chủ yế u là do sự chuyể n độ ng tầ ng khı́ quyể n củ aráTi đấ t gây ra, nhưng mộ t số nhân tố thiên văn cũ ng có thể ả nh hưở ng tớ i sự thay đổ i củ a thờ i tiế t, trong đó hoạộ tđ ng củ a Mặ t trờ i có ả nh hưở ng rấ t quan trọ ng tớ i thay đổ i thờ i tiế t lâu dà i củ a Trá i đấ t. Vı́ dụ trong vò ng 70 năm sau Công nguyên từ 1645 - 1715 và trong vò ng 90 năm Công nguyên từ 1460 - 1550 đề u là thờ i kỳ hoạ t độ ng cự c tiể u củ a Mặrờt ti, trong hai thờ i kỳ nà y nhiệ t độ củ a Trá i đấ t đề u lạ nh, nhiệ t độ bı̀ nh quân củ a trá i đấ t giả m 0,5 độ C đế nđộ 1 C, ngượ c lại trong thờ i kỳ Trung thế kỷ , nhiệ t độ củ a Trá i đấ t có tăng lên đú ng và o thờ i kỳ hoạ t độ ng cự c đại củ atMặ trờ i. ngườ i cho rằ ng, sứ c hú t củ a Mặ t Ngoà i Mặ t trờ i cò n có mộ t số thiên thể cú ng tá c độ ng tớ i thờ i tié t trên Trá i đấ t.́ Co trăng và Mặ t trờ i ngoà i việ c gây ra thuỷ Triề u lên xuố ng củ a cá c đại dương cò n gây ra sự thay đổ i tầ ng khı́ quyể n củ a trá i đấ t, ả nh hưở ng tớ i cá c luồ ng không khı́ tuầ n hoà n trong khı́ quyể n. Nhữ ng mả nh sao băng mà chú ng ta nhı̀ n thấ y và o ban đêm cũ ng ả nh hưở ng thờ i tiế t thay đổ i. Vı́ dụ trờ i mưa phả i có đủ hai điề un:kiệ mộ t là trong không trung phả i có đủ hơi nướ c; hai là phả i có mộ t lượ ng bụ i nhấ t đi ̣ nh hoặ c nhữ ng hạ t tı́ ch điệngưng n để đọ ng hơi nướ c thà nh hạ t mưa. Nhữ ng mả nh sao băng bi ̣ chá y vụ n tan thà nh vô số hạ t bụ i nhỏ hú t hơi nướ c và ngưng đọ ng thà nh nhữ ng hạ t mưa. Nế u chú ng ta hiể u rõ đượ c ả nh hưở ng củ a thiên văn đố i vớ i thay đổ i thờ i tiế t, chú ng ta sẽ có thể á p dụ ng nhữ ng thà nh quả nghiên cứ u thiên văn và o việ c dự bá o thờ i tiế t chı́ nh xá c hơn. Qua đờ i số ng và lao ộ nđg sả n xuấ t, ông cha ta xưa kia đã tı́ ch luỹ đượ c nhiề u kinh nghiệ m dự bá o thờ i tiế t rấ t phong phú , trong đó nhiề câu u tụ c ngữ dự bá o thờ i tiế t đã căn cứ và o nhữ ng yế u tố thiên văn. Việ c quan trắ c thiên văn cũ ng đò i hỏ i có điề u kiệ n thờ i tiế t nhấ t đi ̣ nh. Vı́ dụ gặ p̉ i buô trờ i mưa, trờ i râm, thı̀ kı́ nh viễn vọ ng quang họ c sẽ không sử dụ ng đượ c. Bở i vậ y dự bá o thờ i tiế t chı́ nh xá c sẽ giúhpnhiề ı́ c u cho công việ c nghiên cứ u thiên văn. Thiên văn va ̀ đô ̣ ng đấ t co ́ liên quan gì vớ i nhau? Thiên văn và độ ng đấ t vớ i nhau không? Câu hỏ i nà y đượ c nhiề u nhà khoa họ c thiên văn cổ ki m chú ý nghiên cứ u. Căn cứ và o tà i liệ u ghi ché p về độ ng đấ t nhiề u năm qua, cá c nhà khoa họ c thiên văn đã tı̀rammộ t số quy luậ t tự nhiên về độ ng đấ t. Qua phân tı́ ch cho thấ y hiệ n tượ ng độ ng đấ t có liên quan đế n mộ t số yế u tố iên th văn. Sử sá ch Trung Quố c cho biế t, độ ng đấ t thườ ng xả y và o mồ ng mộ t và ngà y rằ m âm li ̣ ch hoă ̣ c cá c ngà y trướ c hoặ c sau ngà y đó . Vı́ dụ năm 1966 trậ n độ ng đấ t lớ n ở huyệ n Hı̀ nh Đài tı̉ nh Hà Bắ c Trung Quốycraxảđú ng và o ngà y mồ ng mộ t thá ng ba âm li ̣ ch, trướ c đó đã xả y ra trậ n độ ng đấ t và o ngà y mườ i bả y thá ng hai âm h. liTrậ ̣ c n độ ng đấ t ở Lậ t Dương tı̉ nh Giang Tô Trung Quố c ngà y 9 thá ng 7 năm 1979 cũ ng đú ng và o ngà y 16 thá ng 6 âm li ̣ ch.̣ tMă trờ i, Mặ t trăng đề u hú t Trá i đấ t, nhấ t là Mặ t trăng. Sứ c hú t củ a Mặ t trăng không nhữ ng khiế n cá c đại dương trên Trá i đấ t sinh ra thuỷ triề u lên xuố ng mà cò n khiế n vỏ Trá i đấ t cú ng giã n theo nhi ̣ p thuỷ triề u. Ngà y mồ ng mộ t và yngà rằ m âm li ̣ ch hà ng thá ng, Mặ t trăng và Trá i đấ t cù ng ở vi ̣ trı́ đườ ng trụ c thẳ ng hà ng, và o thờ i điể m nà y sứ c hú̉ atMặ cu t trờ i và Mặ t trăng đố i vớ i Trá i đấ t đạ t tớ i độ mạ nh nhấ t, có thể là m rạ n nứ t vỏ Trá i đấ t và sinh ra hiệ n tượ ng độ g đấ n t. Nhưng vấ n đề then chố t là chỗ nà o củ a vỏ trá i đấ t rễ rạ n nứ t nhấ t để sứ c hú t củ a Mặ t trờ i và Mặ t trăng tá c độthêm ng và o mớ i sinh ra độ ng đấ t. Bở i vậ y không phả i cứ đế n ngà y mồ ng mộ t và ngà y rằ m âm li ̣ ch hà ng thá ng đề u xả y ra độ nấgt đvà cũ ng không phả i tấ t cả cá c trậ n độ ng đấ t đề u xả y ra và o ngà y mồ ng mộ t và ngà y rằ m âm li ̣ ch. Theo tı́ nh toá n, căn cứ cá ch 179 năm, 9 ngôi sao lớ n (hà nh tinh) trong hệ Mặ t trờ i sẽ chuyê ̉ n độ ng về mộ t bên củ a Mặ t trờ i. Từ mặ t đấ t nhı̀ n lên, 9 ngôi sao đó xế p thà nh mộ t chuỗi dà i thườ ng gọ i là "chuỗ ngọ i c 9 sao". Nhữ ng năm gầ n đây, mộ t số nhà thiên văn nướ c ngoà i cho rằ ng khi xuấ t hiệ n "chuỗi ngọ c 9 sao" sẽ xả y ra độ ng đấ t khủ ng khiế p, trá i đấ t sẽ hứ ng chi ̣ u "đò n huỷ diệ t". Kỳ thự c, kể từ năm 780 trướ c Công nguyên đế n nay, có đã 16 lầ n xuấ t hiệ n "chuỗi ngọ c 9 sao", nhưng chưa có trậ n độ ng đấ t nà o từ cấ p 8 trở lên xả y ra trong nhữ ng thờ iểđi m đó . Sứ c hú t lẫn nhau giữ a cá c hà nh tinh cũ ng liên quan phầ n nà o tớ i hiệ n tượ ng độ ng đấ t.hưng N ngoà i Mặ t trờ i và Mặ t trăng ra, sứ c hú t củ a cá c hà nh tinh khá c đố i vớ i trá i đấ t đề u không đá ng kể , cho dù ́ ccahà nh tinh đó có chuyể n độ ng i Trá tớ i vi ̣ trı́ hà ng dọ c cù ng trụ c vớ i Trá i đấ t thı̀ sứ c hú t cuả cá c hà nh tinh đó ́ đố i vơi đấ t mạ nh lắ m cũ ng chı̉ bằ ng mộ t phầ n trăm sứ c hú t củ a Mặ t trăng đố i vớ i Trá i đấ t. Bở i vậ y "chuỗi ngọ c 9 sao" không có ả nh hưở ng đá ng kể đố i vớ i cá c trậ n độ ng đấ t trên trá i đấ t. Ngoà i "chuỗi ngọ c 9 sao" kể trên, khoả ng hơn 200 năm trướ c Công nguyên ngườ i ta cũ ng phá tiệhn thấ y cứ sau mộ t thờ i gian nhấ t đi ̣ nh, cá c sao Kim, Mộ c, Thuỷ , Hoả , Thổ lại ngẫu nhiên xế p thà nh mộ t hà dọ ng c gọ i là "chuỗi ngọ c 5 sao", thậ m chı́ có thờ i điể m cả Mặ t trăng và mặ t trờ i cũ ng ngẫu nhiên đứ ng cù ng hà ọ ngc dvớ i cá c sao đó tạ o thà nh "chuỗi ngọ c 7 sao". Nhưng theo sử sá ch ghi ché p thı̀ trong nhữ ng thờ i điể m đó trên trá í tđâ không thấ y xả y ra độ ng đấ t. Nế u nó i hiệ n tượ ng thiên văn có liên quan tớ i độ ng đấ t và căn cứ và o cá c phân tı́ ch trên thı̀ có thể kế t luậ n rằ ng, khi cá c tầ ng mham thạ ch ở vỏ trá i đấ t đã có đủ cá c điề u kiệ n rạ n nứ t, lú c đó sứ c hú tcá củcathiên thể (chủ yế u là Mặ t trờ i và Mặ t trăng) sẽ tá c độ ng thêm và o và sinh ra độ ng đấ t. Nó i tó m lại, mố i liên quan giữ a thiên văn và độ ng đấ t vừ a là đề tà i cổ xưa vừ a là đề tà i hiệ n đại. Cù ng vớ i sự phá t triể n củ a khoa họ c kỹ thuậ t, nhữ ng kỹ thuậ t mớ i trong ngà nh Thiên văn họ c đã và đang ú pgicon ngườ i tı̀ m ra mố i liên quan giữ a thiên văn và độ ng đấ t. Vu ̃ tru ̣ cấ u ta ̣ o như thế na ̀ o? Vũ trụ do vậ t chấ t tạ o thà nh, trong vũ trụ bao la có vô và n vậ t chấ t đang vậ n độ ng. Trá i đấ t chú ng ta đang ở trên đó chı̉ là mộ t hà nh tinh lớ n trong hệ Mặ t trờ i. Hệ Mặ rờ it có t tấ t cả 9 hà nh tinh: sao Thuỷ , sao Kim, Trá i đấ t, sao Hoả , sao Mộ c, sao Thổ , sao Thiên Vương, sao Hả i Vương, sao Diêm Vương.Ngoà i 9 hà nh tinh kể trên, trong hệ Mặ t trờ i cò n có 40 vệ tinh (gồ m cả Mặ t trăng) và rấ t nhiề u tiểhà u nh tinh khá c. Nhữ ng thiên thể đó tạ o thà nh hệ Mặ t trờ i và cá ch Trá i đấ t không xa lắ m, chú ng đượ c loà i ngườ i số ng trên trá i đấ t nghiên cứ u khá kỹ lưỡ ng. Vậ y thı̀ , ngoà i hệ Mặ t trờ i ra, trong không gian bao la củ a vũ trụ cò n có nhữ ng gı̀ nữ a? Và o nhữ ng đêm đẹ p trờ i, chı̉ bằ ng mắ t thườ ng chú ng ta cũ ng có thể nhı̀ n thấ y vô vàsao n vı̀ nhấ p nhá y trên bầ u trờ i, tuyệ t đại đa số nhữ ng vı̀ sao đó đề u giố ng Mặ t trờ i ở điể m phá t sá ng và phá t nhiệ t. Trong hệ Ngân hà có tớ i hơn 100 tı̉ sao như vậ y, mỗi sao có đặ c điể m riêng. Có nhữ ng sao rấ t sá ng, cườ ng độ á nh sá ng củ aặM t trờ i, nhữ ng sao đó gọ i là sao khổ ng lồ (cự tinh). Có sao cò n sá ng gấ p hà ng triệ u tớ i và i triệ u lầ n mặ t trờ , gọ i i là sao siêu khổ ng lồ (siêu cự tinh). Nhữ ng sao có cườ ng độ á nh sá ng thấ p gọ i là sao lù n, có nhữ ng sao lù n chı̉ cóờ ng cư độ á nh sá ng băng mộ t phầ n mấ y vạ n cườ ng độ á nh sá ng củ a Mặ t trờ i. Cá c siêu cự tinh xứ ng đá ng là nhữ ng ngư ờ i khổ ng lồ trong thiên hà , thể tı́ ch củ a chú ng rấ t lớ n, có siêu cự tinh cò n lớ n hơn cả quỹ đạ o củ a sao Mộ c quay uanh q mặ t trờ i. Nhữ ng sao nhỏ bé trong thế giớ i cá c vı̀ sao đượ c gọ i chung là sao lù n trắ ng, có sao trắ lù nng chı̉ nhỏ bằ ng mộ t phầ n mấ y chụ c trá i đấ t. Nhưng cá c sao lù n trắ ng nà y có đặ c điể m rấ t kỳ lạ : vậ t chấ t trên cá c vı̀ sao đó vô cù ng nặ ng, mộ t centimet khố i đấ t đá trên cá c vı̀ sao đó nặ ng tớ i mấ y chụ c kilôgam, mấ y tấ n, thậ m chı́ ớ i mấ t y nghı̀ n tấ n. Tuy vậ y nế u so vớ i sao neutron mớ i phá t hiệ n năm 1967 thı̀ cá c sao lù n trắ ng xứ ng đá ng là nhữ ng "chàkhổ ng ng lồ ". Bá n kı́ nh củ a sao neutron chı̉ khoả ng 10 km, nhưng đấ t đá trên sao neutron cò n nặ ng hơn nhiề u so vớ i đấ t đárên t sao lù n trắ ng. Theo tı́ nh toá n, mộ t centimet đấ t đá trên sao neutron nặ ng đế n mứ c phả i cầ n tớ i mộ t vạ n chiế c tầ u thuỷ trọ ng tả i vạ n tấ n mớ i có thể ké o đi đượ c. Sao neutron cò n có đặ c điể m là không ngừ ng phá t ra lượ ng điệ n năng khổ ng lồ tương đương vớ i lượ ng điệ n năng toà n nhân loại trên trá i đấ t sử dụ ng trong 1 tı̉ 500 triệ u năm. Hiệ n naý ccanhà thiên văn đã phá t hiệ n ra hơn 300 sao loại nà y. Cá c sao trong vũ trụ cũ ng thı́ ch "sinh số ng cặ p đôi" như vậ y. Ngoà i ra có nhiề u nhó m sao gồ m 3 sao, 4 sao hoặ c nhiề u hơn nữ a số ng tậ p trung vớ i nhau thà nh từ ng cụ m, thậ m chı́ có hà g nghı̀ n n hà ng vạ n sao tậ p trung vớ i nhau thà nh từ ng cụ m và đượ c gọ i là số sao. Cá c nhà thiên văn đã tı̀ m ra hơn00 10tổ sao như vậ y trong hệ Ngân hà và cò n nhiề u tổ sao nữ a chưa phá t hiệ n ra. Theo dự đoá n, trong hệ Ngân hà có oả khng hơn mộ t vạ n tổ sao. Trong Thiên hà có nhữ ng vı̀ sao luôn thay đổ i độ sá ng gọ i là sao đổ i á nh (biế n tı́ nh).́ sao Co thay đổ i độ sá ng theo quy luậ t nhấ t đi ̣ nh, có sao chẳ ng theo quy luậ t nà o hế t. Hiệ n nay cá c nhà thiên văn đã phá hiệt n ra hơn 2 vạ n sao đổ i á nh. Trên bầ u trờ i có khi độ t nhiên xuấ t hiệ n mộ t sao rấ t sá ng, cườ ng độ á nh sá ng cũ ng thay đổ i rấ t nhanh và rấ t mạ nh, chı̉ trong vò ng 2 - 3 ngà y cườ ng độ á nh sá ng củ a sao đó tăng lên hà ng vạ n thậ m chı́ hà ng̣ utriê lầ n. Xưa nay ngườ i ta gọ i nhữ ng sao đó là sao mớ i (ngườ i Trung Quố c gọ i là sao khá ch). Thự c ra nhữ ng sao mớ i đó không có gı̀ mớ i cả , cũ ng không phả i là "khá ch" trong vũ Vấ trụn. đề là nhữ ng sao đó vố n rấ t mờ nhạ t bỗng dưng sá ng mà thôi. Ngoà i ra trên bầ u trờ i thı̉ nh thoả ng xuấ t hiệ n mộ vàti vı̀ sao độ t nhiên tăng độ sá ng tớ i mấ y chụ c triệ u lầ n, thậ m chı́ mấ y trăm triệ u lầ n, ngườ i ta gọ i chú ng là "siêu sao mớ i". Cá c điề u ghi ché p củ a sử sá ch trung quố c cho biế t, kể từ trướ c Công nguyên đế n nay, có khoả ng 90 siêu sao mớ i ãđ xuấ t hiệ n trong hệ Ngân hà . Trong vũ trụ cò n có rấ t nhiề u sao trẻ chưa ổ n đi ̣ nh, cá c nhà thiên văn họ c cũ ng phá ệ nt hi ra nhiề u thiên thể chưa phả i là sao. Ngoà i ra, trong vũ trụ cò n có cá c thiên thể hı̀ nh dá ng giố ng như nhữ ng đá m mây gọinh i làvân. t Trong hệ Ngân hà có rấ t ı́ t tinh vân. Cấ u củ a củ a cá c tinh vân gồ m nhiề u khố i khı́ mỏ ng và bụ i vũ trụ thà tạ onh. Mỗi tinh vân có hı̀ nh dạ ng khá c nhau. Cá c nhà thiên văn họ c gọ i chú ng là tinh vân Thiên hà như: "Tinh vân Lạ p hộ " , "Tinhnvâ Tiên nữ ". Trong cá c tinh vân Thiên hà có mộ t loại tinh vân đặ c biệ t nom giố ng như cá c vı̀ sao rấ t nhỏ chı̉ có nhı̀ thể n thấ y qua kı́ nh viễn vọ ng. Cá c tinh vân nà y hı̀ nh cầ u hoặ c bẹ t phá t sá ng lờ mờ nhı̀ n xa rấ t giố ng cá c vı̀ sao mỏ và ng phá t sá ng đượ c là nhờ cá c sao nhỏ nằ m ở giữ a tuy mờ nhưng có nhiệ t độ c cao hun nó ng (nhiệ t độ cá c sao nhỏ đó 5từ- 10 vạ n độ ). Trong thự c tế , đại đa số cá c tinh vân trong vũ trụ không hoà n toà n là "mây" như cá c đá m inht vân trong Ngân hà mà là cá c vı̀ sao hoà n chı̉ nh, chı̉ vı̀ chú ng cá ch Trá i đấ t quá xa nên trông chú ng giố ng nhưng nhữ đá m mây sao. Cá c nhà thiên văn họ c gọ i chú ng là "tinh hệ ngoà i Ngân hà " hoặ c "tinh vân ngoà i Ngân hà ". Tinh vân tiên nữ vớ i giai thoại rấ t hay mà chú ng ta nhı̀ n thấ y chı́ nh là mộ t tinh hệ ngoà i Ngân hà . Cá c tinh cũ ng thı́ ch sinh số ậ ngp "t thể ". Trong vũ trụ thườ ng có và i tinh hệ cho tớ i mườ i mấ y tinh hệ tậ p trung trong mộ t khu vự c rộ ng lớ n. Cá c nhà thiê n văn họ c gọ i chú ng là "song tinh hệ " hoặ c "đa tinh hệ ". Có khu vự c trong vũ trụ tậ p chung tớ i mấ y chụ c tinh hệ thậ chı́ m mấ y nghı̀ n tinh hệ gọ i là "tậ p ̃ ng điể m sá ng giố ng nhau đoà n tinh hệ " . Nhữ ng năm 60 củ a thế kỷ nà y, cá c nhà khoa họ c thiên văn cò n tı̀ m thấ y như như cá c vı̀ sao, nhưng cườ ng độ á nh sá ng và tı́ nh chấ t củ a cá c điể m sá ng đó rấ t giố vớng i tinh hệ . Cá c nhà thiên văn trụ . gọ i chú ng là "tinh thể ". Cho tớ i nay đã phá t hiệ n ra hơn 1.500 tinh thể dạ ng nà y trong ̃ vu Trong vũ trụ bao la ngoà i cá c vı̀ sao, tinh vân, tinh hệ ra cò n có gı̀ nữ a hay chı̉ còchân n lại không? Tấ t nhiên không phả i. Trong vũ trụ tồ n tại mộ t loại vậ t chấ t củ a thế giớ i cá c vı̀ sao gọ i là "tinhvậtết chấ t" gồ m cá c vậ t chấ t thể khı́ và vậ t chấ t thể bụ i. Mậ t độ phân bố củ a loại vậ t chấ t nà y rấ t mỏ ng và loã ng. Ngoà i ra trong vũ trụ bao la cò n tồ n tại cá c tia vũ trụ vô hı̀ nh và só ng điệ n từ rấ t yế u ớ t củ a cá c thiên thể tinh vân, ... Tấ t cả cá c vậ t thể trong vũ trụ không phả i tồ n tại đơn độ c, cũ ng không chế t và cũ ng ông kh đứ ng yên. Chú ng không ngừ ng chuyể n độ ng, thay đổ i và tá c độ ng lẫn nhau. Cá c vı̀ sao luôn phun vậ t chấ t và o khô ng gian củ a vũ trụ thà nh cá c hạ t thể bụ i ... Cá c tinh vân, vậ t chấ t thể bụ i sau hà ng triệ u năm vậ n độ ng to dầ n lên hà tnh cá c vı̀ sao ... Vũ trụ là vô giớ i hạ n. Nhậ n thứ c củ a con ngườ i đố i vớ i vũ trụ cũ ng không có giớ n. iCù hạng vớ i sự phá t triể n củ a khoa họ c kỹ thuậ t, con ngườ i ngà y cà ng phá t hiệ n ra nhiề u thiên thể mớ i. Chú ng ta có thểẳ kh ng đi ̣ nh rằ ng, trong tương lai sẽ đế n lú c con ngườ i phá t hiệ n ra cà ng nhiề u thiên thể mớ i đồ ng thờ i sẽ khá m phá ra uáqtrı̀ nh hı̀ nh thà nh và biế n hoá củ a cá c thiên thể đó . Vu ̃ tru ̣ rô ̣ ng lớ n đế n đâu? Nế u có bạ n nà o hỏ i vũ trụ rộ ng lớ n đế n đâu? Câu trả lờ i sẽ là : vũ trụ không cói hạ giớ n. Cũ ng giố ng như câu chân trờ i có tậ n cù ng không và câu trả lờ i sẽ là : không có tậ n cù ng. từ ng vấ n đề cụ thể . "Không có giớ i hạ n" - câu trả lờ i nghe có vẻ hoang đườ ng. Chú ng ta hã y cù ng nhau giả í pđa Đố i vớ i con ngườ i, trá i đấ t là vậ t thể khổ ng lồ . Thậ t vậ y, bá n kı́ nh trung bı̀ nh củráai tđấ t là 6.371 kilômet. Nhưng so vớ i Mặ t trờ i thı̀ Trá i đấ t chı̉ là cậ u bé tı́ hon. Nế u Mặ t trờ i là mộ t quả cầ u rỗnnó g thı̀ có thể chứ a đượ c mộ t triệ u ba mươi ̀ . Trong vạ n Trá i đấ t. Tuy vậ y Mặ t trờ i mớ i chı̉ là mộ t thiên thể cỡ trung bı̀ nh trong hệ Ngân ha hệ Ngân hà mênh mông có khoả ng hơn 100 triệ u thiên thể to bằ ng Mặ t trờ i thậ m chı́ lớ n hơn Mặ t trờ i. ̀ thiên văn họ c dù ng kı́ nh Có thể bạ n cho rằ ng không cò n không gian nà o lớ n hơn hệ Ngân hà . Không phả i vậ y, cá c nha viễn vọ ng hiệ n đại nhấ t đã phá t hiệ n ra hơn mộ t tı̉ hệ thố ng không gian như hệ Ngân hàọ iglà "tinh hệ ngoà i Ngân hà ", ̃ ng tinh hệ đề u nằ m trong mộ t đó là chưa kể nhữ ng tinh hệ quá xa Trá i đấ t mà con ngườ i chưa phá t hiệ n ra. Tấ t cả như tậ p đoà n tinh hệ gọ i là tổ ng tinh hệ . Ngà y nay cho dù cá c kı́ nh viễn vọ ng thiên văn lớ n nhấ t đã nhı̀ n thấ y cá c tinh hệ cá chTrá xai đấ t 10 tı̉ năm á nh sá ng, nhưng tầ m nhı̀ n đó vẫn chưa vượ t quá phạ m vi tổ ng tinh hệ . Vậ y tổ ng tinh hệ rộ ng lớ n đế n đâu? Hiệ n nay con ngườ i vẫn chưa biế t giớ i hạ n tậ n cù ng củ a tổ ng tinh hệ , cũ ng như trung tâm củ a tổ ng tinh hệ ở chỗ nà o. Trong tương lai, cá c nhà khoa họ c có thể tı̀ m thấgiớ y i hạ n củ a tổ ng tinh hệ nhưng sẽ vẫn chưa tı̀ m thấ y đượ c giớ i hạ n củ a vũ trụ . Bở i vı̀ bên ngoà i tổ ng tinh hệ ắ c ch chắ n sẽ cò n cá c thiên thể và cá c hệ thố ng thiên thể khá c nữ a vẫn chưa khá m phá ra. Vậ y bạ n có đồ ng ý rằ ng vũ trụ không có giớ i hạ n không? Không nhữ ng vậ y, "tuổ i" củ ã trụ vu cũ ng không có giớ i hạ n. Vũ trụ không có ngà y sinh và cũ ng không có ngà y tậ n số . Đương nhiên, bằ ng trı́ tuệ và lao độ ng không ngừ ng, cù ng vớ i sự phá t triể n củ a khoa họ kỹc thuậ t hiệ n đại, loà i ngườ i sẽ từ ng bướ c vươn xa tầ m mắ t củ a mı̀ nh và o không gian bao la củ a vũ trụ . Trên trờ i co ́ bao nhiêu sao? Nhữ ng đêm trờ i quang mây tạ nh, trên bầ u trờ i xuấ t hiệ n chi chı́ t nhữ ng vı̀ sao nhấ p nháo ynhỏ t khá c nhau. Xưa nay nhiề u ngườ i cho rằ ng không thể đế m hế t cá c vı̀ sao trên trờ i, bở i vậ y dân gian mớ i có câ u "nhiề u như sao trên trờ i". Thự c ra, nhữ ng vı̀ sao trên trờ i mà mắ t thườ ng có thể nhı̀ n thấ y hoà n toà n có thể đếđượ m c. Cá c nhà thiên văn căn cứ và o vi ̣ trı́ khu vự c củ a cá c vı̀ sao trên trờ i và chia thà nh hò 88m c sao, đồ ng thờ i căn cứ và o cườ ng độ á nh sá ng củ a từ ng vı̀ sao để chia thà nh cá c cấ p: sao thậ t sá ng là cấ p 1,ptiế đó là cấ p 2, cấ p 3, ... Mắ t chú ng ta nhı̀ n thấ y nhữ ng vı̀ sao mờ nhấ t đó là vı̀ sao cấ p 6. Chı̉ cầ n chú ng ta kiên trı̀ đế m hế t cá c chò m sao, rồ i mộ t chò m nữ a đồ ng thờ i ghi chéấppcbậ c cả cá c vı̀ sao trong mỗi nhó m thı̀ chı̉ trong và i buổ i tố i chú ng ta có thể đế m hế t đượ c cá c vı̀ sao trên trờ i mà chú ng ta nhı̀ n thấ y. Thự c ra tổ ng số sao trên trờ i mà mắ t thườ ng có thể nhı̀ n thấ y không nhiề u như ta đoá n. Vı́ dụ : sao cấ pchı̉ 1 có 20 ngôi, sao cấ p 2 có 46 ngôi, sao cấ p 3 có 134 ngôi, sao cấ p 4 có 458 ngôi, sao cấ p 5 có 1476 ngôi, sao cấ p 6 có4840 ngôi. Tổ ng số cá c ngôi sao từ cấ p 1 đế n cấ p 6 chı̉ có 6.974 ngôi, không nhiề u bằ ng số hạ t cơm trong mộbá t t cơm. bầ u trờ i kia nằ m phı́ a dướ i Tuy vậ y, mộ t ngườ i trong cù ng mộ t thờ i gian chı̉ có thể nhı̀ n thấ y nử a bầ u trờ i, cò̉ a n nư đườ ng chân trờ i mà ta không nhı̀ n thấ y. Hơn nữ a nhữ ng vı̀ sao ở gầ n đườ ng chân trờ i dohảhưở n ng sứ c hú t củ a tầ ng khı́ quyể n Trá i đấ t nên chú ng ta không nhı̀ n thấ y. Bở i vậ y, và o bấ t cứ thờ i điể m nà o, ộ tm ngườ i trên Trá i đấ t cũ ng chı̉ có thể nhı̀ n thấ y khoả ng 5000 vı̀ sao trên bầ u trờ i. Nhưng nế u chú ng ta quan sá t bằ ng kı́ nh viễn vọ ng thı̀ kế t quả nhı̀ n đượ c sẽ khá c hẳ n.̀ chı̉ Du quan sá t bằ ng kı́ nh viễn vọ ng cỡ nhỏ nhấ t, chú ng ta sẽ nhı̀ n thấ y khoả ng 5 vạ n vı̀ sao. Nế u quan sá t bằ ng kı́iễnh n vọ v ng lớ n nhấ t và hiệ n đại nhấ t, chú ng ta sẽ nhı̀ n thấ y khoả ng trên mộ t tı̉ sao. Thự c ra số lượ ng sao trên bầ u trờ i cò n nhiề u hơn nữ a. Có nhữ ng sao cá ch Trá i đấ t quáaxdù chú ng ta quan sá t bằ ng kı́ nh viễn vọ ng hiệ n đại nhấ t cũ ng không nhı̀ n thấ y. Mộ t số tinh hệ vı̀ cá ch Trá i đấá t xa qu chı̉ hiệ n ra trong kı́ nh viễn vọ ng lớ n nhấ t mộ t chấ m sá ng lò mờ , nhưng trong chấ m sá ng lờ mờ đó có chứ a tớ i hà ng tı̉o sa lớ n bé . Vũ trụ là vô cù ng tậ n. Nhữ ng gı̀ mà cá c nhà khoa họ c thiên văn nhı̀ n thấ y trong vũ mơtrụ ́ i chı̉ là mộ t phầ n nhỏ bé củ a vũ trụ . Trong vũ trụ có bao nhiêu tinh hệ khổ ng lồ ? Trong vũ trụ có tồ n tại nhữ ng thiên ̉ và thêhệ thố ng thiên thể mà con ngườ i chưa khá m phá ra không? Đó là nhữ ng câu hỏ i mà cá c nhà thiên văn đế n nay vẫn chưa giả i đá p đượ c. Ca ́ c cho ̀ m sao trên trờ i đươ ̣ c đă ̣ t tên như thế na ̀ o? Có nhữ ng chò m sao trên bầ u trờ i mang hı̀ nh dá ng rấ t ngộ nghı ̃ nh, dễ phân biệ t và dễ, nhớ vı́ dụ như cá c chò m sao Bắ c đẩ u, chò m sao Ngưu Lang, Chứ c Nữ , ... Khoả ng 3000 - 4000 năm trướ c, ngườ i Babilon cổ đại ở vù ng Trung á đã biế t phân đi ̣ nh cá hò c cm sao sá ng nhấ t. Theo sử sá ch ghi lại, ngườ i Babilon đã phá t hiệ n ra 48 chò m sao. Sau nà y cá c nhà thiên văn Hy lạ p đã đặ t tên cho cá c chò m sao đó . Có nhữ ng chò m sao giố ng hı̀ nh độ ng vậ t thı̀ đặ t tên bằ ng độ ng vậ tcó đó nhữ , ng chò m sao đượ c đặ t tên bằ ng cá c nhân vậ t trong truyệ n cổ thầ n thoại Hy lạ p. ở Trung Quố c, từ đờ i Chu trở về trướ c đã đặ t tên cho cá c chò m sao và từ ng ngôi sao ság nnhấ t, gọ i chung là : "nhi ̣ thậ p bá t tú " và "tam viên". Trong cuố n Thiên quan thư củ a nhà sử họ c nổ i tiế ng Tư Mã Thi ên đờ i Há n có ghi ché p như sau: "Tam viên gồ m: chò m sao tử vi, chò m sao Thá i vi và chò m sao Thiên thi ̣ ; Nhi ̣ thậ p bá tú gồ t m cá c chò m sao: Giá c, Cang, Chi, Phò ng, Tâm, Vı ̃ , Cơ, Tı̉ nh, Quỷ , Liễu, Tinh, Trương, Dự c, Chẩ n, Khuê, Lâu, Vi ̣ , Ngan g, Hoa, Chuỷ , Sâm, Đẩ u, Ngưu, Nữ , Hư, Nguy, Thấ t, Bı́ ch". Tam viên phân bố xung quanh chò m sao Bắ c đẩ u. Nhi ̣ thậ p bá t tú phân bố trong khoả ng không àmMặ t trờ i và Mặ t trăng đi qua. Hiệ n nay ở Việ n bả o tà ng thà nh phố Tô Châu (Trung Quố c) cò n lưu giữ bả n đồ cá c vı̀ sao khắ c trên đá từ đờ i Tố ng (1247), đó là mộ t trong nhữ ng bả n đồ thiên văn cổ nhấ t thế giớ i. Đế n thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên, việ c phân chia cá c chò m sao trên bầ u trờ i phı́ a Bắ c cơảbn giố ng như việ c phân chia ngà y nay. Riêng mấ y chụ c chò m sao trên bầ u trờ i phı́ a Nam thı̀ đế n thế kỷ 17 mớ i đượ c phân chia rõ rà ng, bở i lẽ xưa kia cá c nướ c có nề n văn minh tương đố i sớ m đề u nằ m ở Bắ c bá n cầ u, từ Bắ c bá n cầ không u thể quan sá t đượ c cá c chò m sao trên bầ u trờ i Nam bá n cầ u. Ngà y nay ngườ i ta đã phân chia đượ c 88 chò m sao trên bầ u trờ i, trong đó có 29 chò m saom nằở phı́ a bắ c đườ ng xı́ ch đạ o, 46 chò m sao nằ m ở phı́ a nam đườ ng xı́ ch đạ o. Kế t quả phân chia nà y đượ c Hộ êni hiệ li p thiên văn quố c tế công bố năm 1928. Trong 88 chò m sao kể trên, khoả ng mộ t nử a đượ c đặ t tên bằ ng cá c con vậ t. Vı́ dụ : chò mosa Đại hù ng (Gấ u lớ n), chò m sao Sư tử , chò m sao Thầ n nông (Thiên há t - con bọ cạ p), chò m sao Thiên nga. Khoả ng mộ t phầ n tư cá c chò m sao đượ c đặ t tên cá c nhân vậ t trong thầ n thoại Hy lạ p như chò m sao Thiên há t chò m sao Tiên nữ , v.v... Ngoà i ra, khoả ng mộ t phầ n tư cá c chò m sao đượ c đặ t tên bằ ng cá c dụ ng cụ thiên văn như: chò m saó nh Kı hiể n vi, chò m sao Kı́ nh viễn vọ ng, chò m sao Đồ ng hồ , chò m sao Giá vẽ bả n đồ ,... Vì sao vị trí cu ̉ a ca ́ c cho ̀ m sao luôn thay đổ i? Và o nhữ ng đêm không trăng trờ i quang mây tạ nh, bạ n đứ ng ở mộ t nơi quang đã ng quan sá t bầtrờ u i, bạ n sẽ nhı̀ n thấ y vô và n vı̀ sao nhấ p nhá y trên bầ u trờ i đen thẫm. Nế u bạ n quan sá t kỹ , bạ n sẽ thấ y cá vı̀ csao mọ c từ phı́ a đông rồ i từ từ trôi qua bầ u trờ i và lặ n dầ n ở phı́ a tây, giố ng hệ t như Mặ t trờ i mọ c ở phı́ a đông vạ̀ n lă ở phı́ a tây. Nguyên nhân củ a hiệ n tượ ng đó là Trá i đấ t tự quay quanh trụ c củ a nó theo chiề u từ tây sang đông. Ngoà i việ c chú ng ta nhı̀ n thấ y cá c vı̀ sao chuyể n độ ng quanh trá i đấ t mỗi ngà y mộ t vòtừngđông sang tây, chú ng ta cò ng có thể phá t hiệ n ra thờ i điể m cá c vı̀ sao mọ c từ đườ ng chân trờ i mỗi ngà y sớ mnhơ ngaỳ hôm trướ c 4 phú t. Vı̀ vậ y và o cù ng mộ t thờ i điể m mỗi buổ i tố i trong mộ t năm, vı́ dụ cù ng và o 20 giờ cá c̉ ibuô tố i, chú ng ta sẽ thấ y vi ̣ trı́ củ a cá c vı̀ sao khá c vớ i buổ i tố i hôm trướ c, vi ̣ trı́ củ a chò m sao cù ng chuyể n di ̣ ch dầphı́ n vềa tây. Vı́ dụ như đầ u thá ng 12 âm li ̣ ch chò m sao Lạ p hộ mọ c ở chân trờ i phı́ a đông và o lú c hoà ng hôn, nhưng sau đó 3ng thácũ ng và o lú c hoà ng hôn chú ng ta sẽ thấ y chò m sao nà y sá ng lấ p lá nh trên bầ u trờ i phiá nam và khi sắ p hế t mùxuân, a chò m sao nà y sẽ lặ n cù ng lú c vớ i Mặ t trờ i lặ n. Cù ng vớ i thay đổ i củ a cá c mù a, cá c chò m sao đề u chuyể n dầ n về phı́ a tây. Đó là doi đấ trá t quay quanh Mặ t trờ i vı̀ vậ y chú ng ta thấ y Mặ t trờ i cũ ng chuyể n di ̣ ch dầ n về phı́ a đông. Nế u như chú ng ta nhı̀ n thấá yc cvı̀ sao và o ban ngà y (như nhı̀ n thấ y trong đài thiên văn) thı̀ chú ng ta cũ ng sẽ nhı̀ n thấ y Mặ t trờ i chuyể n di ̣ ch rı́ giữ vi ̣ ta cá c vı̀ sao. Mỗi mộ t ngà y Mặ t trờ i chuyể n di ̣ ch vớ i khoả ng cá ch tương đương hai lầ n đườ ng kı́ nh củ a nó (khoả ng mộ t .độ Bở) i vậ y trong mộ t năm, Mặ t trờ i chuyể n di ̣ ch trong không gian mộ t khoả ng cá ch gọ i là "mộ t năm vậ n độ ng". Nó i tó m lại, cá c vı̀ sao có hai hiệ n tượ ng chuyể n độ ng: mộ t là do Trá i đấ t tự quay quan h mı̀ nh nó gây hiệ n tượ ng mỗi đêm sao mọ c từ phı́ a đông và lặ n ở phı́ a tây. Mộ t loại nữ a là do Trá i đấ t quay quang Mặ trờ ti gây hiệ n tượ ng cá c vı̀ sao chuyể n di ̣ ch vi ̣ trı́ lú c ẩ n lú c hiệ n theo sự thay đổ i củ a cá c mù a. Tại sao trong thiên văn ho ̣ c du ̀ ng năm a ́ nh sa ́ ng để đo khoa ̉ ng ca ́ ch? Trong cuộ c số ng hà ng ngà y, chú ng ta thườ ng dù ng mé t, centimet là m đơn vi ̣ đo khoả ng cá Nế ch.u đo khoả ng cá ch giữ a hai thà nh phố ngườ i ta không dù ng đơn vi ̣ mé t vı̀ nó quá nhỏ mà phả i dù ng đơnilomet vi ̣ k (km). Trong thiên văn họ c cũ ng dù ng kilomet là m đơn vi ̣ đo khoả ng cá ch, vı́ dụ bá n kı́ nh đườ́ ch ng đạ xı o củ a trá i đấ t dà i 6.378 km, đườ ng kı́ nh Mặ t trăng dà i 384.400 km. Nhưng nế u dù ng kilomet là m đơn vi ̣ đo quá ư hỏnbé và rấ t không tiệ n lợ i . Vı́ dụ sao Biling ( a Centauri) là sao ở gầ n Trá i đấ t và nhấ t và cá ch. Tráấitđkhoả ng 40.000.000.000.000km. Bạ n thâý đó viế t đượ c con số trên khá nhiề u phiề n phứ c, đọ c cũ ng rấ t khó và đó mớ chı̉i là sao cá ch trá i đấ t gầ n nhấ t. Cá c sao và chò m sao khá c cò n cá ch trá i đấ t rấ t xa và rấ t xa nữ a. Cá c nhà khoa họ c phá t hiệ n ra tố c độ củ a á nh sá ng nhanh nhấ t, trong mộ t giây, á nh sá đi ngđượ c khoả ng cá ch dà i 299.792.458 km. Nế u ta lấ y "giây á nh sá ng" là m đơn vi ̣ đo khoả ng cá ch thı̀ đợ n vi ̣ nà y gấ 30pvạ n lầ n kilomet. Vậ y có thể dù ng đơn vi ̣ "phú t á nh sá ng", "ngà y á nh sá ng", để đo khoả ng cá ch trong thiên văn họ đượ c c không? Đượ c! Nhưng nhữ ng đơn vi ̣ đó vẫn cò n quá nhỏ để đo khoả ng cá ch giữ a cá c hà nh tinh. Bở i vậ y cá àc nh khoa họ c thiên văn đã chọ n đơn vi ̣ "năm á nh sá ng". Trong mộ t năm, á nh sá ng đi đượ c khoả ng cá ch độ 1 vạ n tı̉ kilomet 10.000.000.000.000 ( km). Ngà y nay, năm á nh sá ng đã trở thà nh đơn vi ̣ cơ bả n đo đạ c trong thiên văn họ c dù ng đểc xá đi ̣ nh khoả ng cá ch giữ a cá c thiên thể . Vı́ dụ : khoả ng cá ch giữ a sao Biling vớ i traı́ đấ t là 4,22 năm á nh sá ng. o Ngưu Sa Lang cá ch trá i đấ t 16 năm á nh sá ng, sao Chứ c Nữ cá ch trá i đấ t 26,3 năm á nh sá ng. Cá c tinh hệ ngoà i hệ ngâǹ mà ha mắ t chú ng ta nhı̀ n thấ y cò n cá ch trá i đấ t xa hơn nữ a. Vı́ dụ : Chò m sao Tiên nữ cá ch trá i đấ t 2,2 triệ u năm á nh sá ng. Hiệ n nay cá c nhà thiên văn đã phá t hiệ n ra thiên thể cá ch xa trá i đấ t nhấ t là hơn 10 tı̉ năm á nh sá ng. Năm á nh sá ng cò n dù ng để xá c đi ̣ nh mứ c độ nhỏ to và phạ m vi củ a cá c thiên thể . Vı́ dụ : đườ ng kı́ nh hệ ngân hà dà i 10năm vạ n á nh sá ng. Rõ rà ng là vớ i nhữ ng khoả ng cá ch đó khó ai có thể tı́ nh bằ ng kilomet. Trong thiên văn họ c cò n sử dụ ng 1 loại đơn vi ̣ nữ a để đo khoả ng cá ch, đó là "đơn vi ̣ thiên văn" là khoả ng cá ch trung bı̀ nh giữ a Trá i đấ t và Mặ t trờ i ( khoả ng 149,6 triệ u kilomet). Đơn vi ̣ thiên văn chủ yếùung d để đo khoả ng cá ch giữ a hơn đơn vi ̣ "năm á nh sá ng", cá c thiên thể trong hệ mặ t trờ i. Ngoà i ra trong thiên văn họ c cò n dù ng mộ t loại đơn ví ṇ lơ đó là "chênh lệ ch giây" và gọ i là pacsec, v.v... (1 pacses bằ ng 3,26 năm á nh sá ng) Vì sao ca ́ c sao biế t nha ́ y mắ t? Sẩ m tố i mù a hè , mọ i ngườ i đề u thı́ ch ra sân hó ng má t, lú c đó nhı̀ n lên bầ u trờ i , bạ sẽnthấ y vô và n cá c vı̀ sao đang "nhá y mắ t "trên trờ i cao. Thự c ra cá c vı̀ sao không có mắ t và chú ng cũ ng không biế t nhámắ y t . Phả i chăng do chú ng ta nhá y mắ t nên ta có cả m giá c cá c vı̀ sao cũ ng nhá y mắ t ? Cũ ng không phả i. Cho dù bạ nmơ cố̉ to mắ t nhı̀ n thı̀ cá c vı̀ sao vẫn liên tụ c nhấ p nhá y lú c ẩ n lú c hiệ n. Nguyên nhân vı̀ sao vậ y? Đó là do lớ p khı́ quyể n quanh trá i đấ t đang chuyể n độ ng luôn gây ra. Chú ng ta đề u biế t lớ p khı́ quyể n không đứ ng yên mà luôn chuyể n độ ng, không khı́ nó ng bốlên c cao, không khı́ lạ nh chı̀ m xuố ng dướ i, cộ ng vớ i gió thổ i từ nơi nà y đế n nơi khá c. Nế u như chú ng ta nhuộ m mà u cho cá c loại phân tử không khı́ , chắ c chắ n chú ng ta sẽ nhı̀ n thấ y không khı́ chuyể n độ ng vớ i mà u sắ c đẹ p vô cù ng. Trướ c khi á nh sá ng củ a cá c vı̀ sao tớ i mắ t chú ng ta, nó phả i xuyên qua nhiề u lớ p không hı́ ktrong tầ ng khı́ quyể n. Cá c lớ p không khı́ có nhiệ t độ nó ng lạ nh khá c nhau, độ đậ m đặ c cũ ng khá c nhau, vı̀á nh thếsá ng củ a cá c vı̀ sao phả i qua nhiề u lớ p khú c xạ khá c nhau, lú c hộ i tụ , lú c phân tá n. Bở i vậ y chú ng ta nhı̀ n vı̀ cá csao sẽ thấ y chú ng nhấ p nhá y lú c tỏ lú c mờ giố ng như "nhá y mắ t" vậ y. Vì sao ca ́ c sao trong vu ̃ tru ̣ đề u hì nh cầ u? Quan sá t cá c vı̀ sao qua kı́ nh viễn vọ ng, ta thấ y chú ng đề u hı̀ nh cầ u, chưa ai nhı̀ n thấaoy snà o hı̀ nh tam giá c, hı̀ nh vuông. Nế u có , đó mớ i là điề u lạ . Tại sao vậ y? Muố n trả lờ i câu hỏ i nà y, chú ng ta phả i xé t từ hai mặ t. Cá c sao trong vũ trụ mà chú tang nhı̀ n thấ y phầ n lớ n là nhữ ng sao phá t quang và phá t nhiệ t (hằ ng tinh). Cá c sao đó thự c chấ t là cá c "Mặ t trờ i" nhỏớ ivnhiệ t độ rấ t nó ng. Nhiệ t độ cao nhấ t trên bề mặ t cá c sao nó ng tớ i 40.000 - 70.000 độ C, thấ p nhấ t cũ ng và i nghı̀ nC. độNhiệ t độ củ a vỏ Mặ t trờ i khoả ng 6.000 độ C, nhiệ t độ ở giữ a Mặ t trờ i khoả ng 15 triệ u độ C. Vớ i nhiệ t độ cao như vậ y đương nhiên trên cá c ́. sao không thể có vậ t chấ t ở thể rắ n hoặ c thể lỏ ng mà chı̉ tồ n tại vậ t chấ t ở thể khı Thể khı́ giã n nở về mọ i phı́ a đề u như nhau, phạ m vi giã n nở về mọ i phı́ a cũ ng như nhau, đồ ng thờ i thể khı́ cũ ng bi ̣ khố ng chế bở i lự c vạ n vậ t hấ p dẫn và cân bằ ng vớ i nhau. Bở i vậ y bề mặ t củ a thể khı́ đó đương nhiên phả i là hı̀ nh cầ u. Đó là mộ t nguyên nhân chú ng ta nhı̀ n thấ y cá c sao đề u hı̀ nh cầ u. Ngay từ thế kỷ 17, nhà vậ t lý ngườ i Anh là Newton đã khẳ ng đi ̣ nh: "tấ t cả cá c vı̀ sao ự chuyể t n độ ng quanh mı̀ nh chú ng, thı̀ chú ng sẽ có hı̀ nh cầ u hoặ c hı̀ nh cầ u dẹ t". Sự thự c đú ng như vậ y. Bây giờ chú ng ta tı̀ m hiể u cá c vı̀ sao không có khả năng phá t sávàngphá t nhiệ t (hà nh tinh). Cá c sao nà y không phả i dạ ng thể khı́ mà là thể rắ n, nhưng khi mớ i hı̀ nh thà nh cá c thiên thể nà y đề u ở dạ ng nó ng chả y. Do cá c thiên thể đó tự quay quanh mı̀ nh chú ng nên đề u có hı̀ nh cầ u hoặ c hı̀ nh cầ u dẹong t. Tr cơ họ c ngườ i ta gọ i sự hı̀ nh thà nh cá c thiên thể nà y là "hı̀ nh cầ u trò n xoay" hoặ c "elip trò n xoay". Mặ t trăng cũ ng như cá c hà nh tinh khá c đề u hı̀ nh cầ u hoặ c hı̀ nh cầ u dẹ t, đó là do khii mơ hı̀ nh ́ thà nh chú ng chuyể n độ ng rấ t mạ nh. Mặ t trờ i là khố i khı́ nó ng rự c hı̀ nh cầ u, Mặ t trờ i cũ ng không ngừ ng tự chuyể n độ ng nh qua nó , khoả ng 25 ngà y tự quay hế t mộ t vò ng, chı̉ riêng việ c đó cũ ng đủ chứ ng minh Mặ t trờ i hı̀ nh cầ u. Cá c vı̀ saoôixa trong x vũ trụ cũ ng đề u tự quay quanh mı̀ nh chú ng vớ i tố c độ nhanh nhấ t 420 km/giây. Bở i vậ y bả n thân cá c vı̀ sao cộ ngi vơ khố ́ i thể khı́ xung quanh chú ng cũ ng đề u quay thà nh hı̀ nh cầ u hoặ c hı̀ nh cầ u dẹ t. trên cá c vı̀ sao đó không bi ̣ Sẽ có bạ n đặ t câu hỏ i rằ ng, cá c sao tự quay quanh mı̀ nh chú ng, vậ y sao vậ t chấ t thể ́ khı văng ra ngoà i vũ trụ ? Không thể có chuyệ n đó bở i vı̀ cá c sao đề u có sứ c hú t rấ t mạ đủnhđể giữ cho vậ t chấ t thể khı́ không bi ̣ bắ n văng và o vũ trụ mà luôn bá m chặ t lấ y chú ng và cũ ng quay vớ i chú ng. Đương nhiên không phả i tấ t cả cá c thiên thể trong vũ trụ đề u hı̀ nh cầ u hoặ c hı̀ nh cầ ut,dẹ vı́ dụ mộ t số tinh vân, tiể u hà nh tinh và cá c vệ tinh có hı̀ nh dạ ng không giố ng nhau. Vı̀ sao ban đêm nhı̀ n thấ y sao, ban ngà y không nhı̀ n thấ y sao? Nhắ c đế n cá c vı̀ sao, chú ng ta thườ ng nghı ̃ ngay đế n trờ i đêm và thườ ng cho rằ ng chı̉ ban và o đêm mớ i nhı̀ n thấ y sao. Cũ ng như khi nhắ c đế n Mặ t trờ i ta nghı ̃ ngay đế n ban ngà y sá ng sủ a. Đú ng vậ y, nó i đế n Mặ t trờ i là nó i đế n ban ngà y, bở i lẽ ban ngà y là do Mặ t trờ i đem ại. Nhưng l cò n cá c sao thı̀ thế nà o? Chẳ ng lẽ chı̉ có ban đêm mớ i nhı̀ n thấ y sao? Sao là gı̀ ? Sao là thiên thể . Nhữ ng thiên thể mà chú ng ta nhı̀ n thấ y chı̉ trừ mộ t là số sao ı́ t không tự phá t sá ng và phá t nhiệ t, tuyệ t đại đa số là sao tự phá t sá ng và phá t nhiệ t, quanh năm suố t thá ng lú c nàchú o ng cũ ng sá ng lấ p lá nh. Nế u nó i ban ngà y sao cũ ng sá ng vậ y tại sao ban ngà y chú ng ta không nhı̀ n thấ y sao mà phả đợii tớ i sẩ m tố i mớ i nhı̀ n thấ y chú ng? Nguyên do là ban ngà y tầ ng khı́ quyể n củ a trá i đấ t đã tá n xạ mộ t phầ n ásánhng Mặ t trờ i, lượ ng á nh sá ng đó chiế u sá ng bừ ng không trung á t cả á nh sá ng củ a cá c vı̀ sao, khiế n chú ng ta khôngnnhı̀ thấ y chú ng nữ a. Nế u không có bầ u khı́ quyể n tá n xạ á nh sá ng Mặ t trờ i, không trung sẽ tố i đen và cho dù á nh sá Mặng t trờ i rấ t sá ng thı̀ chú ng ta vẫn nhı̀ n thấ y sao và o ban ngà y. Thế có cá ch nà o nhı̀ n thấ y sao và o ban ngà y không? Có ! Chı̉ cầ n dù ng mộ t kı́ nh thiênviễ vănn vọ ng là đủ . Qua kı́ nh thiên văn viễn vọ ng, chú ng ta sẽ nhı̀ n thấ y rấ t rõ cá c vı̀ sao và o ban ngà y. Đó là do i nguyên ha nhân: mộ t là , thà nh ố ng kı́ nh viễn vọ ng đã che khuấ t khá nhiề u á nh sá ng Mặ t trờ i bi ̣ tá n xạ trong khı́ quyể ạ on,rat mộ t "đêm tố i nhỏ " trong lò ng ố ng kı́ nh viễn vọ ng; hai là , tá c dụ ng thấ u kı́ nh củ a kı́ nh viễn vọ ng khiế n cho bầ u sẫ trờmi lại đồ ng thờ i khuế ch đại á nh sá ng củ a cá c vı̀ sao và chú ng hiệ n ra rấ t rõ . Dù ng kı́ nh viễn vọ ng thiên văn quan sá t cá c sao và o ban ngà y hiệ u quả ké m hơn so vớ i ban đêm vı̀ khó nhı̀ n thấ y nhữ ng sao mờ nhạ t . Nhưng dù sao cũ ng giả i đá p đượ c câu hỏ i ban ngà y cũ ng có thể nhı̀ thấny sao. Vì sao đêm mu ̀ a he ̀ nhì n thấ y sao nhiề u hơn đêm mu ̀ a đông? Nhữ ng đêm hè trờ i quang mây tạ nh, nhin lên bầ u trờ i chú ng ta sẽ thấ y bầ u trờ i chú ng taẽ sthấ y bầ u trờ i dầ y đặ c cá c vı̀ sao và rõ rà ng là nhiề u hơn nhữ ng đêm mù a đông. Tại sao vậ y? Việ c nà y liên quan đế n dả Ngân i Hà vı̀ hầ u hế t nhữ ng sao mà mắ t chú ng ta nhı̀ n thấ y đề u thuộ c hệ Ngân Hà . Trong hệ Ngân Hà có khoả ng 100 tı̉ sao và chủ yế u phân bố trong mộ t chiế c "bá nh trò n".hầPn giữ a chiế c "bá nh trò n" nà y hơi dầ y hơn chung quanh. á nh sá ng đi từ phı́ a mé p "bá nh" bên nà y đế n phı́ a bên kia mé " bá p nh" mấ t 10 vạ n năm á nh sá ng; đi từ mặ t trên "bá nh" xuố ng mặ t dướ i "bá nh" cũ ng phả i mấ t 1 vạ n năm á nh sá g. n Mặ t trờ i và nhữ ng hà nh tinh lá ng giề ng củ a hệ Mặ t trờ i đề u nằ m trong hệ Ngân Hà , hầhếut nhữ ng sao chú ng ta nhı̀ n thấ y bằ ng mắ t thườ ng đề u nằ m trong hệ Ngân Hà . Nế u hệ Mặ t trờ i nằ m ở giữ a hệ Ngân Hà , thı̀ dù chú ng ta nhı̀ n từ phı́ a nà o cũ ngsốthấlượ y ng sao trên trờ i nhiề u như nhau. Thế nhưng hệ Mặ t trờ i cá ch trung tâm Ngân Hà khoả ng 3 vạ n năm á nh sá ng. Khi chú ng a nhı̀ t n về phı́ a trung tâm Ngân Hà sẽ thấ y ở khu vự c đó dầ y đặ c cá c vı̀ sao. Ngượ c lại nế u nhı̀ n về phı́ a đố indiệ trung tâm Ngân Hà sẽ chı̉ nhı̀ n thấ y mộ t số ı́ t sao trong mộ t phầ n hệ Ngân Hà . Trá i đấ t không ngừ ng quay quanh Mặ t trờ i. Về mù a hè Trá i đấ t chuyể n độ ng đế n khu vự ciữg a Mặ t trờ i và hệ Ngân Hà gọ i là Đớ i Ngân Hà . Đớ i Ngân Hà là khu vự c chủ yế u củ a hệ Ngân Hà tậ p trung nhiề u sao củ a hệ Ngân hà . Bầ u trờ i đêm mù a hè chú ng ta nhı̀ n thấ y chı́ nh là Đớ i Ngân Hà . Bở i vậ y đêm mù a hè chú ng ta nhı̀ thấ ynĐớ i Ngân Hà dầ y đặ c cá c vı̀ sao. Và o mù a đông và cá c mù a khá c, khu vự c Đớ i Ngân Hà mà chú ng ta nhı̀ n thấ ú cyxuấ l t hiệ n và o ban ngà y, lú c xuấ t hiệ n và o buổ i sá ng sớ m , có lú c không phả i ở giữ a không trung mà ở đườ ng châ n trờ i. Bở i vậ y chú ng ta khó có thể quan sá t đượ c khu vự c Đớ i Ngân Hà - nơi tậ p trung nhiề u sao - và o buổ i tố i mù aông đ và cá c mù a khá c. Vì sao vị trí ca ́ c sao va ̀ ca ́ c cho ̀ m sao trong bố n mu ̀ a lại kha ́ c nhau? Bố n mù a Xuân, Hạ , Thu, Đông đem lại cho thờ i tiế t nó ng lạ nh khá c nhau cho trá i đấ t và ng cũ là m "thay đổ i " vi ̣ trı́ cá c sao và chò m sao trên bầ u trờ i. Đêm mù a xuân ấ m á p, chò m sao Bắ c đẩ u lấ p lá nh trên bầ u trờ i chı̉ phương hướ ng cho con ngư ờ i số ng trên Trá i đấ t; bên cạ nh đó là chò m sao Sư tử hù ng vı ̃ hı̀ nh lưỡ i liề m. Đêm mù a hè má t mẻ , chò m sao Thầ n Nông khổ ng lồ lầ m lũ i tiế n dầ n về phı́ a Nam; Hai bênờ bsông Ngân Hà là sao Ngưu Lang và sao Chứ c Nữ đua nhau nhấ p nhá y. Đêm mù a thu se lạ nh, chò m sao Bắ c đẩ u tụ t thấ p xuố ng gầ n đườ ng chân trờ i. Chò m sao Phi ãmhiệ n lên sừ ng sữ ng giữ a bầ u trờ i, mỗi cạ nh chı̉ đú ng về mộ t hướ ng Đông, Tây, Nam, Bắ c. Đêm mù a đông lạ nh lẽ o, chò m sao Lạ p hộ rự c sá ng giữ a bầ u trờ i, cá c chò m sao khá c đề mờ u nhạ t thậ m chı́ có chò m sao mắ t thườ ng không thể nhı̀ n thấ y nữ a. Cá c sao và chò m sao mọ c từ phı́ a Đông và lặ n về phı́ a Tây, đó là do trá i đấ t tự quay anh qumı̀ nh nó từ Tây sang Đông. Nhưng và o cù ng thờ i điể m Mặ t trờ i lặ n lú c hoà ng hôn, cá c sao và chò m sao lại có ví khá ̣ trı c nhau trong cá c mù a Xuân, Hạ , Thu, Đông. Tại sao vậ y? Đó là do Trá i đấ t quay quanh Mặ t trờ i gây ra. Mù a Xuân, Trá i đấ t quay và di chuyể n về phı́ a chò m sao Sư Tử , đồ ng thờ i chò m sao Phi mã nằ m ở phı́ a bên kia mặ t trờ i. Bở i vậ y và o khoả ng nử a đêm, chò m sao Sư Tử sẽ mọ c lên ở phı́ a chı́ nh Nam. Chò m sao Lạ p hộ cũ ng mọ c phı́ a chı́ nh Nam nhưng và o lú c chậ p tố i, cò n chò m sao Thầ n nông cũ ng mọ c ở hướ ng đó nhưng và lú co rạ ng sá ng. Mù a Hè , Trá i đấ t quay và di chuyể n về phı́ a chò m sao Thầ n Nông, trong thờ i gian nà y chòsao m Lạ p hộ nằ m ở phı́ a dướ i Mặ t trờ i. Bở i vậ y đế n nử a đêm, chò m sao Thầ n nông sẽ xuấ t hiệ n ở phı́ a chı́ nh Nam . Chò m sao Sư tử cũ ng xuấ t hiệ n ở phı́ a chı́ nh Nam nhưng và o lú c chậ p tố i, cò n chò m sao Phi mã sẽ xuấ t hiệ n cùướ ngng h đó nhưng và o buổ i sá ng. Mù a Thu, trá i đấ t quay và di chuyể n về phı́ a dướ i chò m sao Phi mã , trong thờ i gian nà yòch m sao Sư tử nằ m ở phı́ a dướ i Mặ t trờ i . Bở i vậ y chò m sao Phi Mã sẽ xuấ t hiệ n và o lú c nử a đêm ở phı́ a chı́ nh m, Na Chò m sao Thầ n nông sẽ xuấ t hiệ n cù ng hướ ng đó nhưng và o lú c chậ p tố i, cò n chò m sao Lạ p hộ sẽ xuấ t hiệ nngcùhướ ng đó nhưng và o lú c rạ ng sá ng. n lên, chú ng ta sẽ thấ y Mặ t trờ i Đế n mù a đông, Trá i đấ t quay và di chuyể n về phı́ a chò m sao Lạ p hộ . Đứ ng ở trá i đấ t ̀ nhı "di chuyể n " về phı́ a chò m sao Thầ n nông. Bở i vậ y chò m sao Lạ p hộ sẽ xuấ t hiệ n và o lú nưc̉ a đêm ở phı́ a chı́ nh Nam. Cũ ng ở hướ ng đó lú c chậ p tố i sẽ xuấ t hiệ n chò m sao Phi mã và trướ c khi trờ i sá ngxuấ sẽt hiệ n chò m sao Sư tử . Như vậ y, trong bố n mù a Xuân, Hạ , Thu Đông, Trá i đấ t và cá c chò m sao kể trên đã di chuyể1nvò ng xung quanh sao Bắ c cự c; đồ ng thờ i và o bấ t cứ thờ i điể m nà o mộ t ngườ i trên trá i đấ t cũ ng chı̉ nhı̀ hấnytkhoả ng 1 nử a số sao trên bầ u trờ i, nử a cò n lại nằ m ở phı́ a dướ i đườ ng chân trờ i nên không thể nhı̀ n thấ y. Chú ng ta thử tưở ng tượ ng xem, nế u chú ng ta đượ c cưỡ i con tầ u vũ trụ bay và o khoả ng khôn g bao la ngoà i Trá i đấ t, ̉ a chú lú c đó Trá i đấ t cũ ng sẽ là mộ t vı̀ sao trong vũ trụ và không cò n cả n trở tầ m nhı̀ n cung ta nưã . Khi đó chú ng ta sẽ đượ c chiêm ngưỡ ng cả nh tượ ng tuyệ t vờ i, trướ c mắ t chú ng ta sẽ hiệ n ra tấ t cả cá c chòsao m mà ở Trá i đấ t chú ng ta chı̉ có thể nhı̀ n thấ y chú ng và o cá c thờ i điể m khá c nhau trong bố n mù a Xuân, Hạ , Thu,ng. Đô Vì sao phương hướ ng trên ba ̉ n đồ ca ́ c sao không giố ng phương hướ ng trên ba ̉ n đồ đị a hì nh Tra ́ i đấ t? Chú ng ta ai cũ ng đã nhı̀ n thấ y và sử dụ ng bả n đồ đi ̣ a hı̀ nh Trá i đấ t. Ai mà chẳ ng thuộ quenc phương hướ ng trên bả n đồ ; Phı́ a trên là Bắ c, phı́ a dướ i là Nam, bên trá i là Tây, bên phả i là Đông. Nế u chú ngtrảtai bả n đồ đó trên mặ t bà n theo đú ng hướ ng thı̀ phương hướ ng trên bả n đồ hoà n toà n khớ p vớ i phương hướ ng trong thựtếc. Thế nhưng lạ thay, phương hướ ng trên bả n đồ sao lại khá c vớ i phương hướ ng trên bả n đồ đi hı̀ ̣ a nh Trá i đấ t. Phı́ a trên là Bắ c, phı́ a dướ i là Nam, phı́ a trá i là Đông, phı́ a phả i là Tây. Nế u cá c bạ n trả ibả tấ nmđồ cá c sao trên mặ t bà n, dù phương hướ ng trong bạ n xoay đi xoay lại thế nà o chăng nữ a thı̀ phương hướ ng trên bả n đồ đó cũ ng không khớ ṕ ivơ thự c tế . Tại sao vậ y? Vấ n đề là ở chỗ cá ch sử dụ ng bả n đồ sao và bả n đồ đi ̣ a hı̀ nh Trá i đấ t khá c nhau,́ nh chıvı̀ vậ y phương hướ ng ghi trên hai loại bả n đồ đó cũ ng khá c nhau. Trá i đấ t nằ m dướ i chân chú ng ta, bở i vậ y bả n đồ đi ̣ a hı̀ nh Trá i đấ t cầ n phả i trả i trên mặ t bà n hoặ c treo trên tườ ng để quan sá t. Bả n đồ cá c sao là ghi vi ̣ trı́ từ ng vı̀ sao trên đầ u chú ng ta. Bở i vậ y khisao tı̀ mtrên bả n đồ sao, ta không thể trả i bả n đồ đó trên mặ t bà n mà phả i giơ cao bả n đồ đó lên trên đầ u chú ng ta. Dù chú ta ngđứ ng quay mặ t về phı́ a nà o, chı̉ cầ n giơ bả n đồ sao đố i diệ n vớ i mặ t chú ng ta và chı́ nh phương hướ ng Nam, Bắ c trên̉ nbađồ sao khớ p vớ i phương hướ ng trên thự c tế thı̀ hướ ng Đông, Tây trên bả n đồ sao cũ ng sẽ phù hợ p vớ i thự tếc. Qua đó ta thấ y phướ ng trên bả n đồ sao đượ c xá c đi ̣ nh theo nhu cầ u thự c tế , giú p chú ng biế ta t cá ch nhanh chó ng tı̀ m ra cá c vı̀ sao cầ n tı̀ m trên bả n đồ sao. Không nhữ ng bả n đồ sao mà bả n đồ cá c thiên thể khá c và cá c bứ c ả nh chụ p cá c thiên̉ thê cũ ng đề u quy đi ̣ nh phương hướ ng như vậ y. Vı́ dụ nế u đặ t bứ c ả nh chụ p mặ t trăng theo đú ng phương hướ ng thự c tến trê trá i đấ t thı̀ phı́ a trên bứ c ả nh đó là Bắ c, phı́ a dướ i là Nam, phı́ a trá i sẽ là Đông và phı́ a phả i sẽ là Tây.aNế đặ u tt ngượ c bứ c ả nh đó theo chiề u dướ i Bắ c trên Nam( giố ng như ta nhı̀ n qua ố ng kı́ nh Thiên văn) thı̀ phı́ a phả i sẽ là Đông phı́ vàa trá i sẽ là Tây. Vì sao ca ́ c sao trên bầ u trờ i trông giố ng như đươ ̣ c gắ n va ̀ o mô ̣ t qua ̉ cầ u lớ n? Và o nhữ ng đêm đẹ p trờ i, chú ng ta sẽ nhı̀ n thấ y muôn và n vı̀ sao lấ p lá nh trên mặ t trờ Trong i. đó ngoà i Mặ t trăng rấ t lớ n và rấ t sá ng, cá c vı̀ sao đề u rấ t nhỏ . Bở i vậ y ta có cả m giá c Mặ t trăng cá ch Trá i đấ rấ tt gầ n, cá c vı̀ sao cá ch Trá i đấ t xa ̉ viợ trı́ trung tâm dướ i vò m hơn và nom chú ng giố ng như đượ c gắ n và o vò m trờ i đen thẳ m, cò n chú ng ta thı̀ đang đứ ng trờ i đen thẳ m đó . Thự c ra nhữ ng sao mà chú ng ta nhı̀ n thấ y đề u cá ch Trá i đấ t vớ i khoả ng cá ch không giố ng nhau. Vı́ dụ như: sao Chứ c nữ cá ch Trá i đấ t khoả ng 26,3 năm á nh sá ng, sao Ngưu lang cá ch Tráấ it đkhoả ng 16 năm á nh sá ng, hai sao đó cá ch nhau khoả ng 10,3 năm á nh sá ng. Nế u phó ng tên lử a vớ i tố c độ 10 km/ giây thı̀ phả i mấ t gầ n 30 vạ n năm tên lử a đó mớ i bay từ sao Ngưu lang đế n sao Chứ c nữ . Nhưng chú ng ta đề u nhı̀ n thấ y hai sao đó cá ch trá i đấ t na ná như nhau. Lại vı́ dụ như sao Thiên nga cá ch trá i đấ t khoả ng 1.740 năm á nh sá ng, aosĐại khuyể n cá ch Trá i đấ t khoả ng 8,7 năm á nh sá ng, thế mà chú ng ta cũ ng có cả m giá c như hai ngôi sao cá ch Trá i đấ t na ná như sao Ngưu lang và sao Chứ c nữ . Vı̀ sao có hiệ n tượ ng đó ? Nguyên nhân hoà n toà n do ả o giá c củ a chú ng ta, hay nó i chohơn rõ là khả năng phân biệ t củ a mắ t chú ng ta bi ̣ hạ n chế . Nế u trướ c mắ t chú ng ta có mộ t vậ t thể mà gó c độ củ a nó vượ t quá phạ m vi giớ i hạhân n p biệ t củ a mắ t chú ng ta, thı̀ dù có hı̀ nh dạ ng gı̀ , to hoặ c nhỏ ra sao, trong mắ t chú ng ta cũ ng chı̉ hiệ n ra mộ t điể m hôi. mà Nế t u vậ t thể đó cá ch chú ng ta cà ng vượ t quá giớ i hạ n phân biệ t củ a mắ t thı̀ mắ t chú ng ta không thể phân biệ t đượchú c ng cá ch chú ng ta xa hay gầ n. gầ n. Cá c vı̀ sao vố n rấ t to lớ n, nhưng chú ng cá ch Trá i đấ t quá xa, nên mắ t chú ng ta không thể phân biệ t đượ c cá c vı̀ sao đó hı̀ nh dạ ng gı̀ mà chı̉ nhı̀ n thấ y chú ng là nhữ ng đố m sá ng nhỏ . Vı́ dụ : sao Biling ( Centau ri) cá ch Trá i đấ t gầ n nhấ t (khoả ng 4,22 năm á nh sá ng). Nế u thể tı́ ch củ a sao Biling bằ ng Mặ t trờ i, thı̀ đườ ng kı́ ủnh a cnó trong mắ t chú ng ta không vượ t quá 0,01 giây (mộ t phầ n trăm giây gó c), trong khi đó đườ ng kı́ nh củ a Mặ t trờrong i t mắ t chú ng ta là 32 phú t (32 phú t gó c), tứ c là nhı̀ n bằ ng mắ t thườ ng ta thấ y mặ t trờ i chı̉ bằ ng chiế c chậ con. u Nế u tı́ nh theo tỷ lệ đó , ta đặ t sao Biling và o vi ̣ trı́ củ a Mặ t trờ i, thı̀ sao Biling chı̉ nhỏ bằ ng mộ t phầ n nghı̀ n đầ udiêm. que Tấ t nhiên là mắ t chú ng ta không thể phân biệ t đượ c mộ t vậ t thể nhỏ như vậ y. Nhữ ng vı́ dụ như vậ y có rấ t nhiề u trong cuộ c số ng hà ng ngà y. Nế u ta đặ t mộ t bó ng đè điệnn đỏ trên nó c mộ t ngôi nhà cao tầ ng. Đứ ng cá ch đó khoả ng 10 m, ta sẽ nhı̀ n rõ hı̀ nh dạ ng chiế c bó ng đè n, nhưng ta nếđứ u ng cá ch xa và i kilomé t, thı̀ sẽ không nhı̀ n rõ đượ c hı̀ nh dạ ng chiế c bó ng đè n mà chı̉ có thể nhı̀ n thấ y mộ mt sá chấng. Tương tự như vậ y chú ng ta không thể phân biệ t đượ c cá c vı̀ sao xa xôi trong vũ trụ to hay hỏn. Ta chı̉ nhı̀ n thấ y chú ng to, ở xa thı̀ nhỏ " để phân na ná như nhau. Bở i vậ y trong trườ ng hợ p nà y ta không thể á p dụ ng phương phá p "ở gầ n ̀thı biệ t khoả ng cá ch xa hay gầ n từ Trá i đấ t đế n cá c vı̀ sao. Chú ng ta cà ng không thể á p dụ ng phương phá p dù ng vậ t trung gian để ướ c lượ ng khoả ng cáh cgiữ a hai vậ t thể trong không trung. Vı́ dụ ban đêm trên trờ i cao có hai điể m sá ng di độ ng, muố n phân biệ t điể m ng sá nà o là vệ tinh nhân tạ o, điể m sá ng nà o là chiế c má y bay chở khá ch quả là điề u rấ t khó mặ c dù độ cao giữ a hai điể m sá ng đó chênh nhau tớ i mấ y chụ c lầ n. Vậ y thı̀ cá c vı̀ sao ở độ cao gấ p mấ y tı̉ lầ n thậ m chı́ gấ p mấ y chụ lầ n c so tı̉ vớ i vệ tinh nhân tạ o và má y bay, mắ t chú ng ta cà ng không thể phân biệ t đượ c chú ng cá ch xa Trá i đấ t xa hay gầ n. Vı̀ nhữ ng lý do kể trên nên khi quan sá t bầ u trờ i đêm bắ ng mắ t thườ ng, chú ng ta sẽ có̉ m cagiá c cá c vı̀ sao như đượ c gắ n và o mộ t quả cầ u trò n lớ n. Ca ́ c ha ̀ nh tinh trong vu ̃ tru ̣ liê ̣ u co ́ va cha ̣ m va ̀ o nhau không? Nế u như trái đấ t cá ch rấ t gầ n cá c hà nh tinh khá c và cũ ng chuyể n độ ng ngượ c chiề u nhau thı̀ rấ t có khả năng chú ng sẽ va chạ m và o nhau. Trá i đấ t là 384.400 kilomet. Mặ t trăng là thiên thể gầ n Trá i đấ t nhấ t, nhưng khoả ng cá ch trung bı̀ nh giữ a Mặ t trăng̀ va Mặ t trờ i cá ch Trá i đấ t cò n xa hơn nữ a, khoả ng cá ch trung bı̀ nh giữ a Mặ t trờ i và Trá ấ t ilàđ 149,6 triệ u kilomet. Nế u bạ n đi bộ tớ i Mặ t trờ i thı̀ phả i đi mấ t hơn 3.400 năm. Trong khi đó Trá i đấ t rấ t ngoan ngoã n quay quanh Mặ t trờ i, bở i vậ y không thể xả y ra chuyê ̣ n Trá i đấ t va và o Mặ t trờ i. Cò n cá c hà nh tinh khá c trong hệ Mặ t trờ i thı̀ sao? Do tá c dụ ng sứ c hú t củ a Mặ t trờiếinkh cá c hà nh tinh khá c phả i chuyể n độ ng theo đú ng quỹ đạ o củ a chú ng. Vı̀ vậ y giữ a cá c hà nh tinh trong hệ Mặ tcũ trờ ng i không thể xả y ra chuyệ n va chạ m và o nhau. Cá c hà nh tinh khá c trong vũ trụ bao la cá ch Trá i đấ t cà ng xa hơn. Sao Biling cá ch Trá ́it đâ gầ n nhấ t là 4,22 năm á nh sá ng mỗi giây đi đượ c 30 vạ n kilomet, thı̀ từ sao Biling tớ i Trá i đấ t, á nh sá ng phả i đi ế t h4 năm 3 thá ng. Trong khoả ng không vũ trụ gầ n hệ Mặ t trờ i, trung bı̀ nh cá c vı̀ sao cá ch nhau khoả ng trên 0 năm 1 á nh sá ng. Hơn nữ a cá c sao đề u chuyể n độ ng theo mộ t quy luậ t nhấ t đi ̣ nh. Mặ t trờ i cũ ng như tấ t cả cá c sao trong hệ Ngân hà đề u chuyể n độ ng xung quanh trung tâm hệ Ngân hà theo mộ t quy luậ t riêng chứ không phả i chuyể n độ ng hỗ n loạ n. Bở i vậ y rấ t ı́ t có khả năng cá c sao trong hệ Ngân hà va chạ m nhau. Theo tı́ nh toá n củ a cá c nhà khoa họ c. Tron g hệ Ngân hà trung bı̀ nh khoả ng mộ t tı̉ tı̉ năm mớ i xả y ra mộ t lầ n va chạ m giữ a cá c sao. Đã có trườ ng hợ p sao ổ i ch va quệ t và o hà nh tinh khá c ́ i đấ t đi qua đuôi sao chổ i Halley. hoặ c đã có trườ ng hợ p thiên thạ ch từ vũ trụ rơi và o Trá i đấ t. Vı́ dụ : thá ng 5/1910 Tra Ngà y 8/3/1976 xả y ra trậ n mưa thiên thạ ch ở tı̉ nh Cá t Lâm (Trung Quố c) do cá c thiên thể va chạ m và o nhau. Nhưng có thể nó i rằ ng nhữ ng va chạ m đó hoà n toà n không ả nh hưở ng gı̀ tớ i cá c hà nh tinh bi ̣ va ạ m ch. Vì sao trên bầ u trờ i co ́ sao sa ́ ng, co ́ sao mờ ? Trên bầ u trờ i có nhữ ng sao rấ t sá ng, nhưng có sao lại rấ t mờ nhạ t. Có thể bạ n nghıng ̃ rằsao sá ng là sao lớ n, sao mờ là sao nhỏ ? Nế u suy diễn theo cá ch nghı ̃ đó củ a bạ n thı̀ trên trờ i sẽ không có sao nà o lớ n hơn Mặ rờ i tvà t Mặ t trăng, vı̀ rõ rà ng là không có sao nà o sá ng hơn Mặ t trờ i và Mặ t trăng. Thự c tế không phả i như vậ y, nguyên nhân quyế t đi ̣ nh độ sá ng củ a cá c vı̀ sao là khả năng há pt sá ng củ a chú ng. Chú ng ta đề u biế t rằ ng, bó ng đè n điệ n 60w sá ng hơn bó ng đè n điệ n 20w. Cá c sao cũ ng vậ y, khả năng phá t sá ng củ a chú ng chênh lệ ch nhau hơn 10 tı̉ lầ n. Mộ t nguyên nhân khá c là khoả ng cá ch từ cá c sao tớ i Tráấ it đxa gầ n khá c nhau, sao nà o cà ng gầ n Trá i đấ t thı̀ cà ng sá ng. Vâ ̣ y ca ́ c sao ca ́ ch chu ́ ng ta bao xa? Hã y xem xé t sao Biling là sao gầ n Trá i đấ t nhấ t ( khoả ng 4,22 năm á nh sá ng). Nế u trên sao Biling xả y ra 1 số vụ nổ hạ t nhân lớ n thı̀ phả i sau 4 năm 3 thá ng chú ng ta mớ i nhı̀ n thấ y á nh sá ng củ a vụ nổ đó mớ . Đói chı̉ là sao cá ch Trá i đấ t gầ n nhấ t, chưa kể nhữ ng sao cò n cá ch xa Trá i đấ t tớ i mấ y vạ n năm á nh sá ng. Kı́ ch thướ c to nhỏ củ a cá c vı̀ sao không liên quan đế n độ sá ng củ a chú ng. Sao lớ n khôngấ tnh đi ̣ nh có cườ ng độ á nh sá ng mạ nh. Có sao nhı̀ n rấ t mờ nhưng lại là sao rấ t lớ n. Vı́ dụ như: buổ i chiề u tố i mù hè ata thườ ng thấ y xuấ t hiệ n mộ t sao đỏ trên bầ u trờ i phı́ a Nam, đó là sao Tâm Tú 2 cá ch Trá i đấ t khoả ng 410 năm á nh sá. ng Tuy ta nhı̀ n thấ y sao Tâm Tú 2 (ở ta thườ ng gọ i là sao Thương, trên thế giớ i gọ i là Antares, a Scorpii) chı̉ là mộ điểtm sá ng nhỏ , nhưng thể tı́ ch củ a nó lớ n gấ p 220 triệ u lầ n Mặ t trờ i. Nghı ̃ a là phả i gộ p 220 triệ u Mặ t trờ i lại to mớbằi ng sao Tâm Tú 2, hoặ c nó i cá ch khá c là Mặ t trờ i có thể dắ t theo Trá i đấ t, sao Thuỷ , sao Kim và sao Hoả vớ i khoả ngch cáy nguyên như hiệ n nay tớ i du li ̣ ch trong lò ng sao Tâm Tú 2. Chưa hế t, có sao khá c cò n lớ n hơn sao Tâm Tú 2, đó là sao Trụ 6 (Capella) trong chò m saogự N phu. Đây là mộ t trong hai sao lớ n nhấ t trong vũ trụ mà con ngườ i nhı̀ n thấ y, Sao Trụ 6 có thể tı́ ch gấ0ptı̉2 lầ n Mặ t trờ i. Tuy khổ ng lồ như ́ mộ t số sao nhı̀ n rấ t vậ y nhưng hai sao cự c lớ n đó lại phá t sá ng không mạ nh bằ ng cá c sao nhỏ hơn. Ngượ c lại, co sá ng nhưng lại rấ t nhỏ trong thiên văn họ c gọ i là sao lù n trắ ng vı́ dụ như bên cạ nh saoiên Th Lang có mộ t sao rấ t nhỏ đườ ng kı́ nh chı̉ bằ ng 1/140 đườ ng kı́ nh Mặ t trờ i, nhưng lại là sao rấ t sá ng. Nhữ ng thiên thể na ̀ o trong vu ̃ tru ̣ pha ́ t so ́ ng điê ̣ n từ ma ̣ nh nhấ t? Mặ t trờ i là thiên thể quen thuộ c đố i vớ i chú ng ta, nó vừ a phá t sá ng vừ a phá t só ng ̣ n điê từ . Nhưng só ng điệ n từ củ a ̃ : mộ Mặ t trờ i phá t ra không mạ nh. Ta nó i só ng điệ n từ Mặ t trờ i phá t ra không mạ nh bở i hai le t là năng lượ ng trong só ng điệ n từ củ a Mặ t trờ i phá t ra nhỏ hơn rấ t nhiề u so vớ i năng lượ ng trong á nh sá ng củ a Mă ̣ t trờ i; hai là năng lượ ng do Mặ t trờ i và cá c sao phá t sá ng khá c phá t ra nhỏ hơn nhiề u so vớ i cá c "nguồ n phá t điệmà n" chú ng ta biế t. Nhưng dù năng lượ ng điệ n do Mặ t trờ i phá t ra không lớ n, thı̀ năng lượ ng trong mỗi vụ nổ trên Mặrờt ti cũ ng tương đương vớ i năng lượ ng mộ t vụ nổ mấ y chụ c triệ u tấ n thuố c nổ . Trong vũ trụ , cá c siêu sao mớ i đề u phá t điệ n từ mạ nh gấ p mấ y trăm triệ u lầ n só ng điệ từncủ a Mặ t trờ i. Trong khi đó mộ t sao bı̀ nh thườ ng ở dạ ng thể khı́ ngoà i hệ Ngân Hà luôn phá t ra só ng điệ n từ mạ ń ph chụ gâ c vạ n lầ n điệ n từ củ a cá c siêu sao mớ i. Trong cá c tinh hệ ngoà i Ngân Hà , sao nổ i tiế ng nhấ t phá t ra só ng điệ n từ là chò m saoiên ThNga A. Só ng điệ n từ phá t ra từ chò m sao nà y mạ nh gấ p hà ng triệ u lầ n nhữ ng sao bı̀ nh thườ ng ngoà i hệ Ngân Hà . Loạ i tinh hệ đặ c biệ t nà y mớ i đượ c cá c nhà khoa họ c thiên văn phá t hiệ n ra và chiế m số lượ ng không ı́ t trong vũ trụ . Mộ t phá t hiệ n quan trọ ng trong ngà nh Thiên văn họ c đượ c công bố năm 1963, đó là việ c dùg nkı́ nh Thiên văn phó ng đại tı̀ m thấ y loại thiên thể giố ng như sao. Cá c nhà thiên văn họ c gọ i là " thiên thể cù ng loại sao". Loại thiên thể nà y cự c lớ n, cá ch Trá i đấ t rấ t xa và phá t ra á nh sá ng rấ t lạ . Nhưng thiên thể nà y phá t ra só gn điệ n từ không thua ké m gı̀ so vớ i cá c sao đặ c biệ t ngoà i hệ Ngân Hà . So ́ ng điê ̣ n từ đế n từ vu ̃ tru ̣ cho chu ́ ng ta biế t gì ? Mắ t ngườ i chı̉ có thể tiế p thụ và nhı̀ n thấ y á nh sá ng. Nhiề u thế kỷ qua cá c nhà Thiên văn chı̉ nghiên cứ u cá c thiên thể qua á nh sá ng củ a chú ng và gọ i đó là " Thiên văn quang họ c". Hồ i đầ u thế kỷ nà y có ngư ờ i dự đoá n nhân loại có thể sẽ nhậ n đượ c só ng điệ n từ phá t đi từ cá c thiên thể trong vũ trụ , nhưng do hạ n chế về thuậ kỹ t, mã i đế n năm 1931 mộ t kỹ sư vô tuyế n điệ n ở Mỹ tên là Janski trong khi nghiên cứ u về nhiễu só ng điệ n từ đã phá hiệ t n ra mộ t só ng điệ n từ phá t ra từ trung tâm Ngân hà . Từ đó mọ i ngườ i mớ i chú ý tớ i só ng điệ n từ phá t đi từ cá hiên c t thể . Hơn 30 năm qua, kể từ sau Đại chiế n thế giớ i lầ n thứ 2, ngà nh Thiên văn họ c vô tuyế n - mộ t nhá nh củ a ngà nh Thiên văn họ c - đã hı̀ nh thà nh và phá t triể n rấ t nhanh. Nế u ta coi Thiên văn quang họ c là mộ t ngườ i lớ n 30 tuổ i thı̀ Thiên văn vô tuyế n chı̉ là ađứtrẻ mớ i sinh 3, 4 thá ng. Nhưng đừ ng coi thườ ng đứ a trẻ thơ 3 thá ng nhữ ng thà nh tı́ ch nó đã đạ t đượ c đủ khiế nờngư i lớ n 30 tuổ i phả i bá i phụ c đấ y. Nế u giơı́ thiệ u tı̉ mı̉ nhữ ng thà nh tı́ ch củ a nó thı̀ phả i viế t thà nh tậhpdầsáyccộ p. Nay chı̉ chọ n lọ c và giớ i thiệ u và i việ c thôi. Mặ t trờ i xưa nay luôn là mụ c tiêu quan tâm củ a cá c nhà thiên văn bở i vı̀ Mặ t trờ i có quan hệ rấ t mậ t thiế t vớ i Trá i đấ t và có ả nh hưở ng rấ t lớ n tớ i đờ i số ng hà ng ngà y củ a chú ng ta. Só ng điệ n từ trên Mặ ti trờ chủ yế u đượ c phá t ra từ nhữ ng tia sá ng mà u và ng nhạ t khi có hiệ n tượ ng nhậ t thự c và từ tầ ng mầ u sắ c củ a Mặ t trờHiệ i. n tượ ng nà y có thể quan sá t bằ ng kı́ nh viễn vọ ng vô tuyế n. Só ng điệ n từ củ a Mặ t trờ i có rấ t nhiề u dạ ng khá c nhau và bao gồ m tấ t cả cá c bướ c só ng thế nhưng cho đế n nay cá c nhà Thiên văn mớ i chı̉ nghiên cứ u cá c bướ c só ng trong phạvimtừ 3 centimet tớ i trên dướ i 50 met.. Cá c vế t đen trên Mặ t trờ i nhiề u hay ı́ t chı́ nh là biể u hiệ n hoạ t độ ng củ bềamặ t Mặ t trờ i mạ nh hay yế u. Khi hoạ t độ ng củ a bề mặ t Mặ t trờ i mạ nh, trên Mặ t trờ i thườ ng xả y ra cá c vụ nổ điệ n ự từc cmạ nh, có khi chı̉ trong mộ t giây độ t nhiên phá t ra só ng điệ n tử rấ t mạ nh, sau đó lại biế n mấ t rấ t nhanh; có khi độ t nhiê n phá t ra só ng điệ n từ mạ nh và ké o dà i khoả ng mộ t ngà y. Cũ ng có khi năng lượ ng vô tuyế n điệ n phá t ra cự c mạ nh tươngơng đư vớ i sứ c mạ nh củ a mộ t triệ u quả bom khinh khı́ . Khi Mặ t trờ i không có vế t đen thı̀ nhữ ng tia sá ng mà u vànhạ ng t và tầ ng mà u sắ c củ a Mặ t trờ i vẫn phá t ra cá c loại só ng điệ n từ vớ i cá c bướ c só ng khá c nhau. Mỗi vụ nổ trên ̣ tMă trờ i đề u là m tăng só ng điệ n từ củ a Mặ t trờ i lên mấ y trăm, mấ y nghı̀ n lầ n, thậ m chı́ hà ng triệ u lầ n. Hiệ n tượ ng nà ynliê quan chặ t chẽ vớ i việ c xuấ t hiệ n nhữ ng đố m chó i sá ng bên cạ nh nhữ ng vế t đen trên bề mặ t Mặ t trờ i. Như vậ y cá c nhà Thiên văn có thể quan sá t nghiên c cá c vụ nổ trên mặ t trờ i và ả nh cứ u tı̉ mı̉ bả n chấ t cá c đố m chó i sá ng xuấ t hiệ n trên Mặ t trờ i và có thể dự bá ó trươ hưở ng củ a cá c vụ nổ đó đố i vớ i Trá i đấ t để con ngườ i đề phò ng trướ c. Cá c vụ nổntrê Mặ t trờ i cò n sả n sinh ra cá c loại só ng điệ n từ rấ t mạ nh và cá c hạ t điệ n tử . Rấ t may cho chú ng ta đượ c bầ u khı́ quyê ̉ n quanh Trá i đấ t bả o vệ nên không bi ̣ nguy hiể m củ a cá c só ng điệ n từ và cá c hạ t điệ n tử đó . Như ng khi con ngườ yi ba ra khỏ i tầ ng khı́ quyể n thı̀ là m sao trá nh đượ c mố i nguy hiể m đó ? Vậ y nên cá c nhà du hà nh vũ trụ phả i chờ cá c nhà Thiên văn " Dự bá o khı́ tượ ng vũ trụ " và chı̉ cấ t cá nh bay và o vũ trụ trong thờ i gian an toà n nhấ t hoặ c mặ quầ c "n á o vũ trụ " để không bi ̣ "nhữ ng cơn mưa vũ trụ là m ướ t" Só ng điệ n từ có nhữ ng đặ c điể m mà só ng quang họ c không có . Phá t hiệ n nà y rấ t có đố ı́ ch i vớ i sự việ c khá m phá bı́ mậ t củ a vũ trụ . Đặ c điể m đó là : bướ c só ng củ a só ng điệ n từ dà i gấ p khoả ng mộ̣ ut triê lầ n bướ c só ng củ a só ng quang họ c. Bở i vậ y nhữ ng khu vự c tậ p trung dầ y đặ c bụ i vũ trụ ( như trung tâm Ngân hà ) mà gsóquang n họ c không xuyên qua đượ c thı̀ só ng điệ n từ dễ dà ng xuyên qua. Hiệ n tượ ng nà y giố ng như bạ n né m mộ t hò nxuố đá ng mặ t hồ lặ ng só ng, lậ p tứ c sẽ xuấ t hiệ n cá c vò ng trò n gợ n só ng lan rộ ng ra cá c phı́ a. Nế u cá c vò ng gợ n sóđónggặ p phả i mộ t vậ t cả n có độ só ng lớ n hơn cá c vù ng gợ n só ng củ a hò n đá , thı̀ cá c vò ng gợ n só ng củ a hò n đá sẽ chặbiṇ đứ ng lại. Nhưng nế u độ gợ n só ng củ a hò n đá bằ ng hoặ c lớ n hơn độ só ng củ a vậ t cả n kia thı̀ vò ng gợ n só ng a hò củ n đá sẽ vượ t qua vậ t cả n đó và tiế p tụ c lan rộ ng. Bụ i vũ trụ là vậ t cả n khổ ng lồ đố i vớ i só ng quang họ c nhưn g cả n trở không đá ng kể đố i vớ i só ng điệ n từ . Đặ c điể m nữ a củ a só ng điệ n từ so vớ i só ng quang họ c là : vậ t thể phả đạit tớ i độ nó ng rấ t cao mớ i phá t sá ng. Nế u nhiệ t độ dướ i 2000 độ C sẽ không nhı̀ n thấ y á nh sá ng củ a vậ t thể đó . Thếưng nh dù mộ t vậ t thể có nhiệ t độ thấ p đế n đâu, chı̉ cầ n cao hơn nhiệ t độ tuyệ t đố i (-273 độ C) là đề u có thể phá t só ngiệđn từ . Trong vũ trụ bao la có rấ t nhiế u vậ t thể có nhiệ t độ rấ t thấ p, tuy chú ng ta không nhı̀ n thấ y nhưng chú ng đề u phárat só ng điệ n từ . Chú ng ta có thể nghiên cứ u cá c vậ t thể đó qua cá c só ng điệ n từ củ a chú ng. Ngoà i ra, mộ t số hiệ n tượ g vậ n t lý xả y ra trên cá c vậ t thể đề u biể u hiệ n rấ t rõ né t trên cá c só ng điệ n từ củ a chú ng. Có nhữ ng tinh hệ phá t órang s điệ n từ mạ nh gấ p 10 triệ u lầ n só ng điệ n từ trong hệ Ngân hà , nhờ đó con ngườ i dễ dà ng phá t hiệ n ra chú ng dù chú ng á ch c xa Trá i đấ t tớ i 10 tỷ năm á nh sá ng. Vớ i khoả ng cá ch đó kı́ nh viễn vọ ng quang họ c lớ n nhấ t thế giớ i hiệ n nay chưa thể nhı̀ n thấ y đượ c. Cá c nhà Thiên văn vẫn cò n phá t hiệ n ra rấ t nhiề u tinh hệ sắ p xế p theo hı̀ nh xoá y trônc ốở ngoà i hệ Ngân hà . Phả i chăng toà n bộ hệ Ngân hà cũ ng như vậ y? Muố n chứ ng minh đượ c hiệ n tượ ng nà y rấ t khó ibở lẽ trong hệ Ngân hà có rấ t nhiề u đá m mây thể khı́ do cá c tạ p chấ t bụ i và cá c nguyên tử Hydro tạ o thà nh cảởn tầ tr m nhı̀ n xa củ a cá c nhà Thiên văn. Nhưng só ng điệ n từ củ a cá c đá m mây thể khı́ đó đã giú p cá c nhà Thiên văn khá m phá bı́ mậ t cấ u tạ o xoá y trò n củ a Ngân hà . Cá c nhà khoa họ c Thiên văn đã chế tạ o nhữ ng má y mó c chuyên dụ ng để thăm̀ sự do phân bố củ a cá c đá m mây nguyên tử Hydro và đo nhữ ng thay đổ i cự c nhỏ só ng điệ n từ củ a cá đá m mây đó ua , q đó biế t đượ c tố c độ chuyể n độ ng tương đố i củ a chú ng so vớ i Trá i đấ t. Kế t quả quan trắ c đó và cá c kế t quả nghiên cứ u khá c đượ c vẽ lên bả n đồ và đá p số cuố i cù ng hiệ n lên rấ t rõ trên bả n đồ là : trong hệ Ngân hà có hấ ı́ t tn3 dả i xoá y khổ ng lồ , Mặ t trờ i nầ m ở giữ a hai trong ba dả i xoá y đó . Cá c là n só ng điệ n từ đế n từ vũ trụ cò n cho chú ng ta biế t: lớ p đấ t trên bề mặ t Mặ răng t t xố p là lồ i lõ m, kế t luậ n nà y đã đượ c cá c nhà du hà nh vũ trụ xá c minh; nhữ ng tia sá ng và ng trên Mặ t trờ i mỗi khi xuấiệt nh nhậ t thự c nó ng tớ i mấ y triệ u độ , hiệ n tượ ng " sấ m sé t" trong tầ m khı́ quyể n củ a sao Mộ c; nhữ ng vụ nổ trong cá c diệ tinh u (sao sá ng chó i) mạ nh gấ p 1 vạ n đế n 1 triệ u lầ n cá c vụ nổ trên Mặ t trờ i; nhữ ng vụ nổ lớ n trên cá c đá m sao phó g điệ n n mạ nh đế n mứ c khó có thể so sá nh đượ c, v.v... Nế u chú ng ta vı́ kı́ nh viễn vọ ng quang họ c là "con mắ t nhı̀ n nghı̀ n dặ m" củ a cá c nhà nThiê văn, thı̀ kı́ nh viễn vọ ng vô tuyế n điệ n củ a cá c nhà Thiên văn xứ ng đá ng là " tai nghe tậ n cuố i chiề u gió ". Kı́ nh viễn vọvô ng tuyế n điệ n có thể "nghe" đượ c cá c "buổ i phá t thanh" phá t đi từ vô số " đài phá t thanh" vô tuyế n điệ n trong vũ trụ , trong đó phầ n lớ n só ng vô tuyế n điệ n trong vũ trụ , trong đó phầ n lớ n só ng vô tuyế n điệ n vẫn chưa biế t đượ c pháđit từ đâu, cá c nhà khoa họ c Thiên văn mớ i chı̉ nhậ n biế t đự ơc 1 số só ng vô tuyế n điệ n phá t đi từ cá c mả nh vỡ củáaccsao siêu mớ i, từ cá c tinh vân trong vũ trụ , từ 1 số đá m sao cấ u tạ o đặ c biệ t bên ngoà i hệ Ngân hà , từ sao neutron quay vớ i tố c độ rấ t nhanh, v.v... Hiệ n nay, cá c nhà khoa họ c thiên văn đã "nghe" đượ c nhữ ng tin tứ c yế u ớ t cá ch xa01tı̉ năm á nh sá ng, nghı ̃ a là ngà y nay chú ng ta mớ i nhậ n đượ c só ng điệ n từ củ a cá c thiênthể trong vũ trụ phá t đi10 từ tı̉ năm về trướ c. Chú ng ta vũ trụ . quan trắ c đượ c cá c thiên thể cà ng xa tứ c là chú ng ta đã nhı̀ n thấ y bộ mặ t cà ng rộ ng̉ a cu Là n só ng điệ n từ đế n từ vũ trụ cà ng xa, cà ng yế u sẽ cung cấ p cho con ngườ i nhữ ngtưtin ́ c cá ng mớ i, cà ng lý thú hơn từ vũ trụ bao la. Trên ca ́ c sao kha ́ c trong vu ̃ tru ̣ liê ̣ u co ́ ngườ i không? Trong hệ Ngân hà có tớ i hơn 100 tı̉ sao phá t sá ng, chú ng đề u là nhữ ng quả cầ u khı́ nóbỏngng, nhiệ t độ bề mặ t củ a chú ng vớ i mà u xá m, hồ ng là 2000 - 3000 độ C cho tớ i má u trắ ng xanh từ 20.000 - 30.000 độ C. Trong môi trườ ng nó ng bỏ ng hơn cả lò luyệ n gang, rõ rà ng là không thể tồ n tại sự số ng ở đó , cà ng không nó i tớ i con ngườ i. Bở i vậ y, trên cá c sao phá t sá ng không tồ n tại loà i ngườ i. Trong hệ Ngân hà cò n có nhiề u đá m mây sao và cá c vậ t chấ t thuộ c thế giớ i cá c vı̀ sao, chú ng là nhữ ng khố i khı́ hoặ c bụ i phá t sá ng hoặ c không phá t sá ng, dà y đặ c hoặ c thưa thớ t. Tuy trong thậ p kỷ 60, con ngườ i đã phá t hiệ n ra phân tử vậ t chấ t trong thế giớ i cá c sao nhưng chưa tı̀ m ra sao nà o có đủ điề u kiệ n cho sự số ng củ a con ngườ i. Trong vũ trụ chı̉ có nhữ ng hà nh tinh ở thể rắ n và không phá t sá ng thı̀ con ngườ i mớ ̀ n tại i tôđượ c. Như vậ y vấ n đề sẽ là : ngoà i hệ Mặ t trờ i, xung quanh cá c sao phá t sá ng khá c liệ u cá tồ n tại cá c hà nh tinh khôn g phá t sá ng không? Loại hà nh tinh nà o có con ngườ i sinh số ng ở đó ? Cá c nhà thiên văn cậ n đại cho chú ng ta biế t, hệ Mặ t trờ i không phả i là hệ hà nh tinh duy nhấ t trong hệ Ngân hà . Cá c sao không phá t sá ng tồ n tại xung quanh cá c sao phá t sá ng là hiệ n tượ ng phổ biế n trong thê ́ giớ i cá c vı̀ sao. Vı́ dụ : Khoả ng không gian bá n kı́ nh 17 năm á nh sá ng bên cạ nh Mặ t trờ i có tớ i 60 sao phá t sá ng, ong tr đó có 32 sao tồ n tại độ c lậ p, 22 sao số ng cặ p đôI thà nh 11 sao đôI, 6 sao tụ tậ p thà nh hai nhó m mỗi nhó m 3 sao , 10 sao không phá t sá ng tồ n tại. Phả i chăng trên cá c sao không phá t sá ng đề u có con ngườ i sinh số ng? Không phả i vậ y! Điề kiệ u n tiên quyế t là , ở trung tâm quỹ đạ o cá c sao không phá t sá ng phả i có 1 sao phá t sá ng ổ n đi ̣ nh. Nế u là sao mộ tphá t sá ng thı̉ nh thoả ng lại nổ bù ng lớ n thı̀ ở cá c sao xung quanh sẽ không thể có sự số ng bở i lẽ nế u nó " nổ cái u" bù ng nổ thı̀ không nhữ ng con ngườ i ở cá c sao xung quanh sẽ bi ̣ thiêu chá y mà cá c sao xung quanh nó cũ ng không chi đự ṇ ug nổ i nhiệ t độ quá cao. Nế u ở giữ a (quỹ đạ o) cá c sao không phá t sá ng là mộ t sao phá t sá ng lú c nở ra co lú clại hoặ c lú c nó ng lú c lạ nh. Nế u ở giữ a cá c sao không phá t sá ng là mộ t sao phá t sá ng có nhiệ t độ bề mặ t trên 10000 độ C thı̀ tia tử ngoại củ a sao đó tiêu diệ t hế t sự số ng ở cá c sao xung quanh. Nế u ở giữ a chú ng ta là mộ t đôi saohá p t sá ng kề sá t nhau thı̀ cá c sao xung quanh cũ ng không thể có sự số ng, Bở i lẽ chú ng sẽ có " 2 Mặ t trờ i" chú ng sẽ ̣ nung bi chá y thử hỏ i con ngườ i là m sao mà số ng đượ c? Xem ra chı̉ có sao phá t sá ng " ổ n đi ̣ nh" như Mặ t trờ i thı̀ cá c thı̀ saonhữ ng sao không phá t sá ng xung quanh nó mớ i " hoan nghênh" và mớ i có thể có sự số ng. Cá c nhà thiên văn gọói đ " sao phá t sá ng kiể u Mặ t trờ i". Ngoà i ra cầ n có thêm mộ t điề u kiệ n nữ a là sao không phá t sá ng dù đứ ng riêng mộ rẽ t mı̀ nh hoặ c cặ p đôI vớ i sao khá c nhưng khoả ng cá ch giữ a hai sao phı̉ tương đố i xa để sao không phá t sá ng chı̉ quay quanh mộ t sao khá c chứ không quay quanh hai sao (quỹ đạ o quay sẽ không ổ n đi ̣ nh, nó ng lạ nh sẽ thấ t thườ ng) Mặ c dù điề u kiệ n chặ t chẽ và hạ n chế như vậ y nhưng trong hệ Ngân hà có hà ng triệsao u vı̀ đủ điề u kiệ n cho con ngườ i sinh số ng, trong đó mộ t số hà nh tinh chắ c chắ n đang tồ n tại thế giớ i văn minh. Năm1960, cá c nhà thiên văn thế giớ i tiế n hà ng kế họ ch nghiên cứ u O zma, họ dù ng kı́ nh viễn vọ ng vô tuyế n điệ n có đườ g ốnng kı́ nh 26 mé t chı ̃ a về phı́ a hai sao phá t sá ng đang quay quanh chú ng. Đó Ãlà hai sao lá ng giề ng gầ n Trá i đấ t, mộ t sao ênt gọ i là " Só ng sông 8" cá ch Trá i đấ t 10,8 năm á nh sá ng sao kia gọ i là sao "Cá voi" cá ch Trá i đấ t 11,8 năm á nh á ng. s Cá c nhà thiên văn họ c đã dù ng hơn 400 giờ quan trắ c hai sao nà y vớ i hy vọ ng có thể sẽ nhậ n đượ c nhữ ng tı́ệnuhi củ a ngườ i vũ trụ từ hai nơi xa xôi trong không gian phá t tớ i Trá i đấ t, Đây là sá ng kiế n đầ u tiên củ a nhân loại mong muô ́ n tı̀ m thấ y sự số ng ngoà i Trá i đấ t. Gầ n 20 năm qua cá c nhà khoa họ c thiên văn trên thế giớ i đã tiế n hà nh hơn 10 côn g trı̀ nh nghiên cứ u như trên. Năm 1978 cá c nhà thiên văn họ c quố c tế đã dù ng dà n kı́ nh viễn vọ ng vô tuyế n đườ ng kı́300 nh mé t để quan trắ c 200 sao phá t sá ng kiể u Mặ t trờ i cá ch xa trá i đấ t 80 năm á nh sá ng vớ i hy vọ ng sớ m muộ n nghe sẽ đượ c nhữ ng thông tin nhắ n gọ i Trá i đấ t từ nhữ ng thế giớ i văn minh trong vũ trụ . Đĩ a bay co ́ đu ́ ng la ̀ kha ́ ch đế n từ vu ̃ tru ̣ không? ́ t hiệ n có mấ y vậ t Mộ t ngà y thá ng 6 năm 1947, phi công Mỹ Kenneth Arnold đang lá i má y bay trên cao. Bỗng anh pha thể lớ n hı̀ nh đı ̃ a trò n bay về phı́ a Washington. Theo ướ c đoá n củ a viên phi công nà y, mấ ậ tythể v kỳ lạ đó có đườ ng kı́ nh tớ i trên 30 mé t. Tin đó phá t ra lậ p tứ c gây xôn sao dư luậ n thế giớ i. Vı̀ vậ t lạ́ hı̀ đonh trò n dẹ t nên ngườ i ta gọ i chú ng là "đı ̃ a bay". Tiế p đó cò n nhiề u ngườ i khá c nhı̀ n thấ y " đı ̃ a bay". Trong 22 năm kể từ năm 1947 phá n t hiệ ra đı ̃ a bay đế n năm 1969 trên thế giớ i có hơn 12.000 lượ t ngườ i nó i đã tậ n mắ t nhı̀ n thấ y " đı ̃ a bay". " Đı ̃ a đã bay"kı́ ch thı́ ch cao độ cá c nhà thá m hiể m và cá c nhà khoa họ c quố c tế . Vậ y "đı ̃ a bay" là gı̀ ? bay từ phương trờ i nà́ n? o đê Đế n nay có rấ t nhiề u cá ch giả i thı́ ch khá c nhau, trong đó cá ch giả i thı́ ch kı́ ch độ ńgt lànhâ : " đı ̃ a bay" là phi thuyề n do cá c sinh vậ t có trı́ tuệ rấ t cao từ hà nh tinh khá c phó ng đế n. Vậ y "đı ̃ a bay" có đú ng là khá ch đế n từ vũ trụ không? Sự số ng là hiệ n tượ ng tồ n tại phổ biế n trong vũ trụ bao la. Trong vũ trụ vô giớ i hạngoà n, i Trá i đấ t có loà i ngườ i tồ n tại ra, trên cá c hà nh tinh khá c chı̉ cầ n có đủ điề u kiệ n thı́ ch hợ p nhấ t đi ̣ nh sẽ tồ n tại ̣ sốsư ng, thậ m chı́ tồ n tại sinh vậ t có trı́ tuệ phá t triể n cao đò i hỏ i khoả ng thờ i gian rấ t dà i. Nó i ngay như trên Trá i đấ t chú ng a ởt , sự số ng bắ t nguồ n từ chấ t hữ u cơ chứ a a xı́ t amin tiế n hoá thà nh cá c sinh vậ t cao cấ p mấ t khoả ng mấ y tỷ năm. Sựố ng s muố n tồ n tại và phá t triể n trên mộ t hà nh tinh và không bi ̣ huỷ diệ t nử a chừ ng, không nhữ ng đò i hỏ i hà nh tinh đó có đầ y đủ điề u kiệ n cho sự số ng tồ n tại và phá t triể n mà thiên thể phá t sá ng bên cạ nh hà nh tinh đó phả i có sựnổđi ̣ nh và có môi trườ ng vũ trụ thı́ ch hợ p trong suố t hà ng tỷ năm. Có nhà khoa họ c ướ c đoá n rằ ng trong hơn 100 tı̉ sao phá t sá g trong n hệ Ngân hà có không hơn mộ t triệ u sao có đủ điề u kiệ n trên. Nế u trên mộ t triệ u hà nh tinh đó có sự ng số và con ngườ i sinh số ng ở đó nắ m vữ ng khoa họ c kỹ thuậ t vũ trụ hiệ n đại, mỗi năm mỗi hà nh tinh phó ng mộ t tầ u vũ ụ tiếtrn hà nh khả o sá t hệ Ngân hà , thı̀ sẽ có rấ t ı́ t di ̣ p mộ t tầ u vũ trụ củ a họ lọ t và o hệ Mặ t trờ i củ a chú ng ta. Không nhữ ng vậ y, khoả ng cá ch trung bı̀ nh giữ a cá c hà nh tinh văn minh đề u cá ch nhau trên 100 năm á nh sá ng, cho dù "ngườ i vũ trụ " bay trên tà u vũ trụ củ a họ vớ i tố c độ 16,7 km/giây và xuấ t phá t từ Biling sao gầ n trá i đấ t nhấ t (4,22 năm á nh sá ng) thı̀ phả i mấ t hơn 8 vạ n năm họ mớ i bay tớ i hệ Mặ t trờ i củ a chú ng ta đượ c. Vớ i khoả ng thờ i gian đó , chắ c chắ n vấ n đề tuổ i thọ và nhiên liệ u sẽ bi ̣ hạ n chế nhiề rấ t u, bở i lẽ dù "ngườ i vũ trụ " tà i giỏ i đế n đâu nhưng tuổ i thọ củ a họ và nhiên liệ u họ đem theo trên tà u vũ trụ không phả là vô i tậ n. Theo suy đoá n đó củ a bướ c đầ u tương đố i có hiệ u quả chú ng ta, nế u "ngườ i vũ trụ " thự c sự muố n bắ t liên lạ c vớ i con ngườ i trên trá i đấ t̀ thı là họ sẽ sử dụ ng só ng điệ n từ để liên lạ c vớ i chú ng ta. Nhưng cho đế n nay việ c liên ̣ c bướ la c đầ u đó vẫn chưa thự c hiệ n đượ c. Qua cá c phân tı́ ch trên "đı ̃ a bay" có phả i là khá ch đế n từ vũ trụ không? Chú ng ta không ể hoà th n toà n bá c bỏ câu hỏ i đó , nhưng khả năng có thự c sự là rấ t ı́ t. Nhữ ng tin tứ c nhı̀ n thấ y "đı ̃ a bay" ngà y cà nhiề ngu, cà ng cho thấ y không thể có nhiề u "khá ch từ vũ trụ đế n" thăm Trá i đấ t như vậ y. Vậ y rố t cuộ c "đı ̃ a bay" là gı̀ đây? Năm 1969 mộ t nhó m chuyên gia Mỹ đã tiế n hà nh điề uvềtra 12000 vụ nhı̀ n thấ y "đı ̃ a bay". Kế t quả cho thấ y phầ n lớ n cá c vụ gọ i là "đı ̃ a bay" đề u là nhầ m lẫn do nhiề u nguy ên nhân khá c gây ra. Trong đó có vụ chı̉ là mả nh vụ n củ a vệ tinh nhân tạ o trên đườ ng trở về Trá i đấ t bi ̣ bố c chá y, vụcódo cá c đá m mây hoặ c cá c hiệ n tượ ng khú c xạ khı́ quyể n gây ra; có vụ do cá c đà n chim đà n côn trù ng (như cá c đà n bướgây m) ra; cũ ng có vụ do cá c mả nh sao băng hoặ c sao chổ i gây ra; và có vụ là do ả o ả nh củ a thi ̣ giá c con ngườ i gây . Đó ra là chưa kể tớ i cá c chi tiế t ly kỳ do con ngườ i cố ý thêu dệ t ra cho thêm phầ n hấ p dẫn. Bở i vậ y cá ch đặ t vấ nềđ"đı ̃ a bay" là khá ch đế n từ "vũ trụ " đang đượ c dư luậ n chú ý quan tâm nhưng cho đế n nay chưa ai tı̀ m thấ y chứ ng cứ thự ć củ tê a giả thuyế t đó . Vì sao tra ́ i đấ t co ́ hì nh cầ u de ̣ t?
- Xem thêm -