Tài liệu Tang ma của người nùng phàn slình ở tỉnh thái nguyên

  • Số trang: 264 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 55 |
  • Lượt tải: 0
nguyetha

Đã đăng 8489 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------◊-----------------Lêi cam ®oan T«i xin cam ®oan: §©y lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña riªng t«i. C¸c sè liÖu, kÕt qu¶ nghiªn cøu trong luËn ¸n lµ trung thùc, ch-a ®-îc ai c«ng bè trong bÊt kú c«ng tr×nh nµo. Nghiªn cøu sinh nguyÔn thÞ ng©n tang ma cña ng-êi Nïng Phµn Sl×nh NguyÔn ThÞ Ng©n ë tØnh th¸i nguyªn LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI, 2011 MỤC LỤC Trang Mở đầu........................................................................................... 1 1. Lý do chọn đề tài ......................................................................... 1 2. Mục đích nghiên cứu ................................................................... 2 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................... 3 4. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu ................................. 4 5. Đóng góp của luận án .................................................................. 6 6. Kết cấu của luận án ...................................................................... 6 Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ............... 7 1.1 - Cơ sở lý thuyết ....................................................................... 7 1.2 - Lịch sử nghiên cứu vấn đề ..................................................... 19 1.3 - Khái niệm tang ma ................................................................. 26 Tiểu kết chương 1 ........................................................................ 30 Chương 2: NGƯỜI NÙNG PHÀN SLÌNH Ở TỈNH THÁI NGUYÊN VÀ NHỮNG QUAN NIỆM LIÊN QUAN ĐẾN TANG MA.................... 31 2.1- Điều kiện cư trú….................................................................... 31 2.2 - Tình hình dân cư ..................................................................... 35 2.3 - Đặc điểm lịch sử, văn hoá, xã hội .......................................... 41 2.4 - Tín ngưỡng và quan niệm liên quan đến tang ma ………….. 56 Tiểu kết chương 2…...................................................................... 66 Chương 3: TANG MA TRUYỀN THỐNG ........................................ 68 3.1 - Các loại tang ma …................................................................. 68 3.2 - Tang ma của người chết bình thường ..................................... 72 3.3 - Tang ma của thầy cúng …...................................................... 118 3.4 - Tang ma của người chết không bình thường ......................… 127 3.5 - Để tang…….........................................................……..……. 128 Tiểu kết chương 3 ......................................................................... 132 Chương 4: SỰ BIẾN ĐỔI TRONG TANG MA ................................. 134 4.1 - Các nội dung của sự biến đổi ................................................ 134 4.2 - Nguyên nhân biến đổi tang ma ............................................... 158 4.3 - Một số vấn đề đặt ra trong tang ma ........................................ 166 Tiểu kết chương 4 ......................................................................... 170 Chương 5: TANG MA CỦA NGƯỜI NÙNG PHÀN SLÌNH VÀ VIỆC XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG MỚI .…………………………………...… 172 5.1 - Tang ma biểu hiện đạo hiếu trong gia đình ….......................... 172 5.2 - Tang ma biểu hiện mối quan hệ cộng đồng …........................ 174 5.3 - Tang ma phản ánh tín ngưỡng, tôn giáo tộc người ................. 179 5.4 - Tang ma phản ánh nghệ thuật dân gian tộc người .................. 191 5.5 - Tang ma, nguồn sử liệu góp phần nghiên cứu lịch sử tộc người 196 5.6 - Tang ma phản ánh đời sống vật chất tộc người ......................... 199 5.7 - Khai thác giá trị văn hoá trong tang ma của người Nùng Phàn Slình ở tỉnh Thái Nguyên….................................................... 206 Tiểu kết chương 5 ......................................................................... 210 Kết luận ........................................................................................ 212 Những công trình công bố của tác giả về nội dung luận án....... 216 Tài liệu tham khảo ........................................................................ 217 Danh sách nhân chứng cung cấp thông tin tư liệu điền dã dân tộc học 223 Phụ lục 1 - Tư liệu chữ viết ............................................................. 228 Phụ lục 2, 3, 4, 5 - Tư liệu hình ảnh ............................................... 260 Danh môc c¸c ký hiÖu vµ ch÷ viÕt t¾t trong luËn ¸n BTVHCDTVN: Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam DT: Dân tộc DTH: Dân tộc học GS: Giáo sư KHXH: Khoa học xã hội Nxb: Nhà xuất bản PGS : Phó giáo sư PTS: Phó tiến sỹ TS: Tiến sỹ Tr: Trang MỞ ĐẦU 1 – LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Những năm gần đây, Đảng và Nhà nƣớc ta luôn chú trọng xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, bảo tồn, phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trƣớc yêu cầu hội nhập và phát triển bền vững (Nghị quyết Trung ƣơng V - khóa VIII, Nghị quyết Trung ƣơng VII - khoá IX). Do vậy, việc nghiên cứu, khai thác kho tàng văn hoá dân tộc, trong đó, nghi lễ chu kỳ đời ngƣời có ý nghĩa quan trọng đối với yêu cầu bảo tồn, phát triển văn hoá Việt Nam. Trong chu kỳ đời ngƣời của ngƣời Nùng Phàn Slình ở tỉnh Thái Nguyên, tang ma phản ánh nhiều khía cạnh của cuộc sống, giúp chúng ta nhận diện rõ hơn về quan niệm vũ trụ, nhân sinh quan, thế giới quan, ý nguyện tâm linh và các quy tắc ứng xử gia đình, cộng đồng tộc ngƣời. Tang ma cũng phản ánh sâu sắc đạo hiếu, đạo nghĩa của ngƣời sống dành cho ngƣời chết, ngƣời sống với ngƣời sống, chi phối đời sống xã hội Nùng một cách lâu dài, bền bỉ, thậm chí trở thành những ràng buộc xã hội, tạo nên sức cố kết cộng đồng mạnh mẽ. Vì vậy, nghiên cứu tang ma của Nùng Phàn Slình ở Thái Nguyên góp phần đáp ứng yêu cầu phải bảo tồn, phát triển văn hoá Việt Nam, trong giai đoạn hiện nay. Thái Nguyên có 63.816 ngƣời Nùng (Số liệu năm 2009) [81, tr. 162], sinh sống ở các huyện Đồng Hỷ, Đại Từ, Định Hoá, Võ Nhai, Phú Lƣơng, Phú Bình, trong đó ngƣời Nùng Phàn Slình chiếm 5,22% dân số toàn tỉnh. Tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình hàm chứa nhiều giá trị văn hoá truyền thống. Nó phản ánh các tập tục liên quan đến văn hoá tâm linh về thân phận con ngƣời và nhiều thông tin liên quan đến lịch sử, kinh tế, nếp sống và giao thoa văn hoá tộc ngƣời. Chúng ta cần nghiên cứu, bảo tồn các giá trị tốt đẹp trong tang ma và những thành tố văn hoá góp phần tạo nên bản sắc tộc ngƣời. 1 Nghi lễ tang ma đã ăn sâu vào tiềm thức của ngƣời Nùng Phàn Slình, trở thành những tập tục truyền thống. Những quy ƣớc cộng đồng tƣởng nhƣ rất khó thay đổi, nhƣng trên thực tế, tang ma đang biến đổi cùng với sự phát triển của xã hội. Mặc dù biến đổi chậm so với các thành tố văn hoá khác, nhƣng sự phục hồi, biến đổi các nghi lễ đang diễn ra ở nhiều nơi khác nhau, làm cho nhiều lễ tục tốt đẹp trong tang ma đang bị mai một theo quan niệm mới của con ngƣời, một số hủ tục lại có cơ trỗi dậy, ảnh hƣởng đến sự phát triển của xã hội. Tang ma truyền thống của ngƣời Nùng Phàn Slình ở tỉnh Thái Nguyên là một hệ thống nghi lễ khá phức tạp, liên quan đến quan niệm và con đƣờng đi của linh hồn để lý giải cho các quan niệm ấy, dƣới sự chủ trì của thầy Tào. Tuy nhiên, các thầy "Tào", thầy "Mo" lớp trƣớc đều đã lớn tuổi, con cái của họ không muốn kế tục nghề cúng của dòng họ, nếu có làm thì cũng cải biên nhiều lễ tục cho phù hợp với cuộc sống mới. Trong khi đó, một số thầy cúng không muốn nói và giải thích gì với ngƣời ngoài dòng họ, vì sợ mất ma, không thể hành nghề hoặc sợ bị đƣa đi cải tạo nhƣ trƣớc đây. Vì vậy cần có những công trình chuyên khảo nghiên cứu, ghi chép đầy đủ quá trình tang ma truyền thống ngƣời Nùng Phàn Slình ở tỉnh Thái Nguyên. Từ những lý do trên đây, tôi đã chọn: "Tang ma của người Nùng Phàn Slình ở tỉnh Thái Nguyên" làm đề tài luận án tiến sỹ của mình. Chúng tôi hy vọng, công trình sẽ nhận diện một cách hệ thống về tang ma truyền thống, sự biến đổi và những vấn đề bất cập trong thực tại đời sống của ngƣời Nùng Phàn Slình, góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị tốt đẹp trong tang ma, nêu ra các giải pháp khắc phục những bất cập, xây dựng cơ sở khoa học cho việc ban hành các văn bản quản lý phù hợp, góp phần giữ gìn bản sắc văn hoá tộc ngƣời. 2 - MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU - Cung cấp nguồn tƣ liệu mới, toàn diện, có hệ thống về tang ma truyền thống và biến đổi trong tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình ở Thái Nguyên. 2 - Nghiên cứu làm rõ quá trình tang ma truyền thống và biến đổi trong tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình trong quá trình giao thoa văn hoá. - Nghiên cứu góp phần xây dựng cơ sở khoa học cho việc hoạch định các chủ trƣơng chính sách đối với ma chay, phục vụ yêu cầu nghiên cứu, chỉ ra các giá trị văn hoá trong tang ma và giải quyết những vấn đề đang đặt ra trong tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình cũng nhƣ các tộc ngƣời thiểu số ở Thái Nguyên trong giai đoạn hiện nay. 3. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU - Đối tƣợng nghiên cứu của luận án là tang ma truyền thống và những biến đổi trong tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình ở tỉnh Thái Nguyên. - Phạm vi nghiên cứu: đề tài tập trung nghiên cứu về tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình ở tỉnh Thái Nguyên với khung thời gian các nghi lễ tang ma còn diễn ra ở cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI. Trong số khu vực phân cƣ của ngƣời Nùng ở tỉnh Thái Nguyên, chúng tôi tập trung điền dã ở 4 huyện: Đồng Hỷ, Võ Nhai, Đại Từ, Định Hoá. Đồng thời tìm hiểu tang ma ở các huyện Phú Lƣơng (Thái Nguyên), Na Rì, Bạch Thông (Bắc Kạn), Bình Gia, Văn Quan (Lạng Sơn), Quảng Uyên (Cao Bằng) để có căn cứ so sánh về tang ma của ngƣời Nùng ở các địa phƣơng. Tại huyện Võ Nhai, sau 5 đợt khảo sát thực địa tại các xã Lâu Thƣợng, Bình Long: tháng 5 (2004), tháng 7, 8 (2007), tháng 2, 3 (2008), tháng 3 (2009) với khoảng thời gian 55 ngày, chúng tôi ghi chép về tang ma chủ yếu qua lời kể của cƣ dân Nùng Phàn Slình và các thầy Tào. Tại đây, trong suốt thời gian khảo sát, chúng tôi đƣợc chứng kiến, tham dự duy nhất một đám tang đầy đủ của ông Lƣơng Ngọc Thăng, ngƣời Nùng Cháo, xóm Đồng Chăn, xã Lâu Thƣợng, nhƣng mời nhóm Tào Nùng Phàn Slình về làm tang lễ. Tại huyện Đại Từ, chúng tôi điền dã 3 đợt vào tháng 5 (2006), tháng 10 (2008) và tháng 6 (2009), tại 3 điểm có ngƣời Nùng sinh sống: Bản 3 Ngoại, Phú Xuyên và Mỹ Yên, xem xét tang ma truyền thống, sự giao thoa, biến đổi trong tang ma của cƣ dân trong vùng. Tại huyện Đồng Hỷ, chúng tôi tiến hành 8 đợt nghiên cứu điền dã (khoảng 80 ngày), vào các thời điểm tháng 6, 7 (2003), tháng 2, 3 (2005), tháng 7, 9 (2008), tháng 6 (2009) ở 3 xã: Tân Long, Văn Lăng và Hoà Bình. Tại đây, chúng tôi chứng kiến 6 đám tang của ngƣời Nùng Phàn Slình ở các lứa tuổi khác nhau, từ 60- 90 tuổi, ngƣời quá cố có cả thầy cúng, ngƣời bình thƣờng, có cả nam và nữ. Tại huyện Định Hoá, chúng tôi tiến hành 2 đợt điền dã, mỗi đợt 7 ngày (tháng 2, 7 (2009), tại các xã: Phúc Chu, Bảo Cƣờng, Chợ Chu. Tại tỉnh Lạng Sơn, chúng tôi dành 15 ngày (tháng 10/2009) điền dã ở các huyện Bình Gia, Văn Quan, trong đó tập trung nhiều nhất ở xã Hồng Phong, để có tƣ liệu đối chiếu, so sánh, làm rõ tang ma ngƣời Nùng Phàn Slình ở tỉnh Thái Nguyên. Thời gian tìm hiểu ở các địa danh khác chủ yếu tích luỹ trong quá trình công tác từ năm 1998 đến nay. 4. NGUỒN TƢ LIỆU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU - Nguồn tư liệu: Nguồn tƣ liệu để hoàn thành luận án chủ yếu là tƣ liệu điền dã, đƣợc thu thập tại địa bàn nghiên cứu thuộc bốn huyện: Đồng Hỷ, Đại Từ, Võ Nhai, Định Hoá, nơi có số lƣợng đồng bào Nùng sinh sống đông và tập trung. Ngoài ra, chúng tôi nghiên cứu tang ma của các nhóm Nùng địa phƣơng ở Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Kạn để có dữ liệu so sánh, đối chiếu. Ngoài nguồn tƣ liệu điền dã, luận án còn khai thác, sử dụng kết quả nghiên cứu của các nhà dân tộc học, nhân học trong và ngoài nƣớc phản ánh về đời sống và xã hội và tang ma của dân tộc Nùng cũng nhƣ một số dân tộc khác ở Việt Nam; Kế thừa tƣ liệu từ các luận án, luận văn tại Trƣờng Đại học Văn hoá Hà Nội, Trƣờng Đại học Khoa học xã hội và nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. Bên cạnh đó, luận án còn sử dụng các tài liệu của 4 một số bộ môn khoa học: Lịch sử, Ngôn ngữ, Văn hóa dân gian, Bảo tàng học ... - Phương pháp nghiên cứu:Trong quá trình thực hiện, luận án dựa trên cơ sở lý luận và phƣơng pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử để xem xét về tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình trong từng bối cảnh lịch sử và điều kiện tự nhiên, xã hội tộc ngƣời ở tỉnh Thái Nguyên. Khi nghiên cứu về tang ma, chúng tôi cũng dựa trên quan điểm của Đảng và Nhà nƣớc Việt Nam về vấn đề dân tộc và tôn giáo. Phƣơng pháp chủ yếu của luận án là phƣơng pháp dân tộc học, nhân học tôn giáo, trong đó, chúng tôi chú trọng điền dã dân tộc học, tiếp xúc trực tiếp với các đối tƣợng, thông qua phỏng vấn sâu, phỏng vấn nhóm ở các giới, các lứa tuổi, có nghề nghiệp, địa vị xã hội khác nhau (cán bộ xã, huyện, ...), có mối quan hệ khác nhau với ngƣời quá cố và tang chủ; Các cá nhân là dân tộc láng giềng trong cùng vùng cƣ trú để có cái nhìn tổng thể về tang ma của ngƣời Nùng. Đồng thời quan sát, ghi chép, ghi hình, ghi âm một số đám tang của ngƣời Nùng ở các xã, huyện trong tỉnh Thái Nguyên, thu thập các tài liệu sống động, minh chứng cho nội dung luận án. Trong quá trình điền dã, chúng tôi rất quan tâm thảo luận nhóm, để có đƣợc những nhận định, đánh giá khách quan về tang ma, bản chất nghi lễ, sự giao thoa, biến đổi trong tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình ở Thái Nguyên. Bên cạnh đó, chúng tôi còn sử dụng phƣơng pháp hệ thống để lý giải các vấn đề liên quan đến tang ma, tiếp cận tài liệu văn bản, tham khảo ý kiến của các nhà khoa học để có đƣợc những nhận định, đánh giá sâu hơn, khoa học và bao quát hơn. Phƣơng pháp liên ngành dân tộc học, văn hoá học, lịch sử, bảo tàng học, xã hội học và so sánh cũng đƣợc áp dụng trong quá trình nghiên cứu để chỉ ra sự biến đổi các nghi lễ tang ma theo chiều lịch đại, sự biến đổi về tập quán tang ma của ngƣời Nùng ở các địa phƣơng trong quan hệ với các tộc ngƣời láng giềng và sự phát triển đi lên của xã hội. 5 Từ cơ sở lý thuyết, lịch sử nghiên cứu vấn đề và phƣơng pháp tiếp cận nêu trên, chúng tôi xem xét một số khái niệm liên quan đến tang ma, nhằm xác định rõ phạm vi nghiên cứu luận án. 5. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN - Luận án là một khảo cứu có hệ thống đầu tiên về các nghi lễ tang ma, quan niệm sinh tử, các yếu tố ảnh hƣởng đến tang ma, các quy tắc ứng xử gia đình, cộng đồng liên quan đến đạo hiếu, đạo nghĩa, của ngƣời Nùng Phàn Slình ở tỉnh Thái Nguyên. - Luận án cung cấp thêm nguồn tƣ liệu điền dã mới, qua đó góp phần nhận diện đầy đủ hơn về tang ma truyền thống và những biến đổi trong tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình ở tỉnh Thái Nguyên. - Kết quả nghiên cứu góp phần khẳng định các giá trị văn hoá trong tang ma tộc ngƣời, làm cơ sở khoa học cho việc định hƣớng các chính sách văn hoá, xã hội phù hợp với đời sống mới trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nƣớc. 6. KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN Ngoài phần mở đầu, kết luận, những công trình công bố liên quan đến nội dung luận án, danh mục tài liệu tham khảo, danh sách nhân chứng cung cấp thông tin, phụ lục, luận án đƣợc bố cục thành 5 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu Chƣơng 2: Người Nùng Phàn Slình ở tỉnh Thái Nguyên và những quan niệm liên quan đến tang ma Chƣơng 3: Tang ma truyền thống Chƣơng 4: Sự biến đổi trong tang ma Chương 5: Tang ma của người Nùng Phàn Slình và việc xây dựng đời sống mới 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 – CƠ SỞ LÝ THUYẾT Tang ma là một thành tố quan trọng trong đời sống con ngƣời, gắn liền với quan niệm, tín ngƣỡng và tôn giáo tộc ngƣời. Vì vậy, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi vận dụng các quan điểm của chủ nghĩa Mác Lê-nin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng, Nhà nƣớc Việt Nam, các nghiên cứu dân tộc học, nhân học tôn giáo làm cơ sở lý thuyết nghiên cứu luận án. 1.1.1 – Quan điểm Mác xít về tôn giáo, tín ngƣỡng Trong tác phẩm “Chống Đuy-rinh” (1878), Ph. Ăng-ghen chỉ rõ: “Bất cứ tôn giáo nào cũng chỉ là sự phản ánh hƣ ảo vào bộ óc ngƣời ta những sức mạnh hƣ ảo ở bên ngoài chi phối cuộc sống thƣờng ngày của họ, chỉ là sự phản ánh mà sức mạnh thế gian mang hình thức siêu thế gian” 1[3, tr. 537]. Trong tác phẩm “Lút – Vích Phơ Bách và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức” (1886), Ph. Ăng-ghen tiếp tục khẳng định: “Tôn giáo một khi đã xuất hiện bao giờ cũng giữ lại một số quan niệm nhất định do quá khứ để lại, cũng nhƣ là trong tất cả các lĩnh vực tƣ tƣởng, truyền thống, là một lực lượng bảo thủ rất lớn. Song những sự biến đổi xảy ra trong số quan niệm đó đều đƣợc phát sinh từ những mối quan hệ giai cấp, nghĩa là từ những mối quan hệ kinh tế giữa những ngƣời gây ra những sự biến đổi ấy”2[4, tr. 652]. Khi nói về tác hại của tôn giáo, tín ngƣỡng đối với cuộc sống con ngƣời, trong tác phẩm Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen (1843 – 1844), C. Mác chỉ rõ: “Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị Ph. Ăng-ghen “Chống Duy-ring”, Nhà xuất bản Sự thật, năm 1984, tr. 537. Ph. Ăng-ghen " Lut - Vich Pho Bach và sự cáo chung của nền triết học cổ điển Đức” MácĂng-ghen tuyển tập, Tập 2, Nhà xuất bản Sự thật – 1962, tr. 652 1 2 7 áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, cũng nhƣ nó là tinh thần của những trật tự không có tinh thần.Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” [50, tr. 272 - 403]. Theo đó, tôn giáo là chất chỉ có tác dụng làm giảm đau cho con ngƣời, nhƣng không thể làm cho con ngƣời có cuộc sống hạnh phúc. Muốn cho con ngƣời hạnh phúc là phải xoá tận gốc nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc xã hội của tôn giáo. Hạt nhân của tôn giáo chính là niềm tin tôn giáo. Khi đã tin vào thực thể tự nhiên có thể ban phúc hay giáng hoạ, ngƣời ta phải thực hiện niềm tin bằng hành động thờ cúng, dâng lễ vật. Đây chính là vấn đề cốt lõi đảm bảo cho sự tồn tại của hành động thờ cúng trong tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình. Nhƣ vậy, niềm tin của ngƣời Nùng Phàn Slình vào các lực lƣợng siêu nhiên, mang tính thiêng liêng, đƣợc chấp nhận một cách trực giác và tác động qua lại một cách hƣ ảo, thông qua hành lễ của đội ngũ thầy Tào và gia quyến. Cƣ dân Nùng Phàn Slình đã thực hiện hành vi tôn giáo với một hệ thống nghi lễ tang ma, báo hiếu hết sức chi tiết. Hành vi ấy nhằm lý giải những vấn đề trên trần thế cũng nhƣ con đƣờng dẫn linh hồn từ trần thế sang thế giới bên kia theo hệ thống quy tắc nhất định. Hành vi ấy có sự thay đổi, thêm bớt ở mỗi thời kỳ lịch sử, mỗi hoàn cảnh địa lý - văn hóa. Đó là sự biểu đạt lòng thành kính, cầu xin đấng siêu nhiên, tổ tiên và linh hồn cha (mẹ) ban tặng sự bình an, thịnh vƣợng, an ủi ngƣời sống, làm giảm nỗi sợ hãi và sự đau buồn phải chia lìa ngƣời thân. Chính vì vậy, khi tiếp cận quan điểm về tôn giáo của chủ nghĩa MácLê-nin, luận án sẽ có đƣợc những định hƣớng đúng khi đề xuất những giải pháp khắc phục những vấn đề còn tồn tại trong tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình hiện nay. 1.1.2 - Quan điểm của Đảng, Nhà nước Việt Nam về tôn giáo, tín ngưỡng Đảng, Nhà nƣớc ta, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng có các quan điểm chỉ đạo cụ thể về vấn đề tôn giáo, tín ngƣỡng. 8 Theo quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đối với ngƣời theo tôn giáo thì đức tin tôn giáo và lòng yêu nƣớc không hề mâu thuẫn. Một ngƣời dân Việt Nam có thể vẫn là một ngƣời dân yêu nƣớc, đồng thời cũng vẫn là một tín đồ chân chính. Với Ngƣời: Kính chúa gắn liền với yêu nƣớc, phụng sự nhân dân và phụng sự tổ quốc, nƣớc có vinh thì đạo mới sáng, nƣớc có độc lập thì tín ngƣỡng mới đƣợc tự do. Từ khi ra đời (1930) đến nay, các Nghị quyết của Đảng đều nhất quán bảo đảm quyền tự do tín ngƣỡng tôn giáo và không tín ngƣỡng tôn giáo của nhân dân. Nghị quyết đại hội VII (1992) của Đảng ghi rõ: Tín ngƣỡng tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân. Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng (4/2006) tiếp tục khẳng định: Đồng bào các tôn giáo là bộ phận quan trọng của khối đại đoàn kết dân tộc. Thực hiện nhất quán chính sách tôn trọng và bảo đảm quyền tự do tín ngƣỡng, theo hoặc không theo tôn giáo của công dân… Động viên giúp đỡ đồng bào theo đạo và các chức sắc tôn giáo sống “tốt đời, đẹp đạo”… Đấu tranh ngăn chặn các hoạt động mê tín dị đoan, các hành vi lợi dụng tín ngƣỡng tôn giáo làm phƣơng hại đến lợi ích chung của đất nƣớc, vi phạm quyền tự do tôn giáo của công dân”. Nhiều sắc lệnh, nghị quyết và nghị định đã được Chính phủ Việt Nam ban hành trong các thời kỳ đều bảo đảm quyền tự do tín ngƣỡng của nhân dân, nhƣ sắc lệnh số 234/SL ngày 14/6/1955, Nghị quyết số 297/CP ngày 11/11/1977 của Hội đồng chính phủ “Về một số chính sách đối với tôn giáo”, Nghị định 69/HĐBT, ngày 4/3/1991 “Về các hoạt động tôn giáo”, Nghị định số 26, ngày 19/4/1999 “Về các hoạt động tôn giáo”, Nghị định số 26 ngày 19/4/1999 “Về các hoạt động tôn giáo”... trong đó, Nghị quyết Trung ƣơng lần thứ bảy (khoá IX), số 25 – NQ/TW, ngày 12/3/2003 đã nêu rất rõ quan điểm của Đảng ta về công tác tôn giáo “Tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân, đang và sẽ tồn tại cùng dân tộc trong 9 quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta”. Nghị điịnh số 22/2005 NĐ/CP hƣớng dẫn thi hành một số điều của Pháp lệnh tín ngƣỡng tôn giáo (2004)1 [78, tr. 38]. Nhƣ vậy, Đảng, Nhà nƣớc Việt Nam luôn coi tín ngƣỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của nhân dân. Đồng bào các tôn giáo là bộ phận quan trọng của khối đại đoàn kết dân tộc. Chúng ta cần thực hiện nhất quán chính sách tôn trọng và bảo đảm quyền tự do tín ngƣỡng của công dân, động viên giúp đỡ đồng bào … sống “tốt đời, đẹp đạo”. Tiếp cận quan điểm này, luận án sẽ có những đề xuất những biện pháp đúng để bảo tồn, khai thác những giá trị văn hoá và giải quyết những vấn đề đang đặt ra trong tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình ở tỉnh Thái Nguyên. 1.1.3 – Quan điểm của giới khoa học về tôn giáo, tín ngƣỡng Trong số các chuyên gia hàng đầu của thế giới về tôn giáo học, có thể nêu tên giáo sƣ, tiến sĩ X.A Tocarev, nhà nghiên cứu tôn giáo nổi tiếng của Liên Xô thời Xô Viết. Trong nhiều công trình về tôn giáo, tín ngƣỡng của ông, có một số công trình giúp ngƣời nghiên cứu có thể tham khảo khi xác định cơ sở lý luận của đề tài. Đó là công trình công bố năm 1979, đăng tải trên tạp chí Dân tộc học Xô Viết nhan đề: “Về tôn giáo nhƣ hiện tƣợng xã hội” (suy nghĩ của nhà dân tộc học)2 [68]. Để minh hoạ cho quan điểm của mình, tác giả đã cho công bố một loạt các bài nghiên cứu, trong đó có bài rất có giá trị về “Tập tục mai táng, ý nghĩa và nguồn gốc của chúng”, đăng trong “Tạp chí Tự nhiên”, năm 1985. Ý chính - Ban tôn giáo Chính phủ “Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam”, Nhà xuất bản Hà Nội, năm 2006 (tr. 38-70) 1 X.A Tocarev “Về tôn giáo như hiện tượng xã hội, suy nghĩ của nhà dân tộc học” (Tiếng Nga). Tạp chí Dân tộc học Xô Viết, số 3, năm 1979 (Bản dịch của Giáo sư, tiến sỹ Phan Hữu Dật) 2 10 của tập tục mai táng, theo tác giả, là thiết lập mối quan hệ qua lại trần tục và thiêng liêng giữa các thế hệ, chính xác là giữa ngƣời sống và ngƣời chết1[69]. Trong tác phẩm Các hình thái tôn giáo sơ khai và sự phát triển của chúng, X.A Tocarev cũng coi ma chay là một trong những hình thái biểu hiện của tôn giáo sơ khai [67]. Theo ông, dấu hiệu của sự xuất hiện tôn giáo sớm nhất là vào thời kỳ cổ đại, biểu hiện của nó rất đơn giản nhƣ việc bôi màu lên da ngƣời chết, chôn cất ngƣời chết trong các tƣ thế không bình thƣờng, hoặc chôn công cụ, v.v . Trong số 15 loại hình tôn giáo nguyên thuỷ mà tác giả X.A Tocarev đã phân chia, chúng tôi chỉ tiếp cận một số loại hình: Ma thuật làm hại, ma chay, thờ cúng tổ tiên và đạo Shaman để nghiên cứu về tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình ở Thái Nguyên. Tiếp cận loại hình Ma thuật làm hại, chúng tôi không xem xét quan điểm của X.A Tocarev khi quy mọi bệnh tật, chết chóc là do sự phù phép của con ngƣời ở giai đoạn tan rã của xã hội nguyên thuỷ. Chúng tôi chỉ quan tâm tới yếu tố ma thuật trong tang ma. Đó là các thầy phù thuỷ có khả năng dùng lời phù chú, phép thuật để giáng hoạ xuống con ngƣời, khiến ngƣời ta sợ hãi. Từ nghiên cứu đó, chúng tôi xem xét yếu tố ma thuật mà các thầy cúng ở những dòng họ khác nhau trong xã hội Nùng Phàn Slình sử dụng để đối phó với phép thuật của các dòng thầy khác trong quá trình thực hiện các nghi lễ tang ma. Tiếp cận loại hình Ma chay, trƣớc hết luận án xem xét khái niệm về ma chay. Đó là sự biểu thị toàn bộ các lễ nghi tôn giáo có quan hệ với ngƣời chết và những tín ngƣỡng gắn liền với các lễ nghi đó. Ma chay là hình thức phổ biến rộng rãi ở tất cả các dân tộc. Nghi lễ, tín ngƣỡng gắn liền với ngƣời chết 1 X.A. Tocarev “Tập tục mai táng, ý nghĩa và nguồn gốc của chúng” (tiếng Nga). Tạp chí Tự nhiên, số 9, 1985 (Bản dịch của giáo sƣ, tiến sỹ Phan Hữu Dật) 11 chiếm vị trí khá rõ nét trong tất cả các tôn giáo, từ những hình thái nguyên thuỷ đến những tôn giáo phức tạp nhất. Tiếp cận này hƣớng chúng tôi nghiên cứu các tín ngƣỡng tôn giáo gắn liền với tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình. Tiếp cận loại hình Đạo Shaman, luận án kế thừa lý thuyết coi đạo Shaman là hình thái tôn giáo đặc biệt. Các thầy pháp shaman, những ngƣời đƣợc xem là có khả năng dùng phù phép, đƣa mình vào trạng thái hôn mê, trực tiếp giao tiếp với các thần linh. Trình tự của các thầy pháp shaman là nhảy múa, ca hát, đánh trống, gõ chiêng, thanh la, não bạt, để thần linh nhập vào thầy pháp hay các đạo cụ cúng, thầy có thể chu du lên xứ sở thần linh, những ngƣời xung quanh cũng bị ảo giác thôi miên, sẵn sàng tin vào khả năng siêu nhiên ấy, để rồi chỉ đạo hành động thực hành các nghi lễ cầu cúng của mình. Hiện nay, các thầy cúng (Tào, mo, then, pụt ...) vẫn tồn tại trong xã hội Nùng Phàn Slình ở Thái Nguyên và nhiều dân tộc khác ở Việt Nam. Tuy nhiên, hành động thờ cúng và sử dụng nhạc cụ để giao tiếp với thần linh của các thầy pháp vẫn mang ảnh xạ của thầy shaman. Vì vậy, bên cạnh lý thuyết của X.A Tocarev, luận án cũng xem xét một số bài viết của các tác giả nƣớc ngoài liên quan đến shaman và thờ cúng ma, tổ tiên. Trong đó, chúng tôi tiếp cận các bài viết: Shaman giáo biểu diễn trong phòng nội bộ của Waldermar Bogoras (tr. 302 -307) (Reprinted from Waldermar Bogoras, The Chukchee, Vol.VII of Franz Boas (ed.), The Jesup North Facific Expedition (“Memoirs of the Americam museum of natural history,” Vol. XI, Parts 2 and 3 [Leiden : E. J. Brill, 1904 – 1909), pp.433 - 441, by permission of the american museum of Natural History); Một chuyến đi của shaman tới linh hồn biển của Knud Rasmussen (tr. 308 – 311); Sử dụng nhạc cụ và sự chuyển đổi của Rodney Needham (tr. 311-317) ... Từ cơ sở của các bài viết, các tác giả của cuốn sách này đã đƣa ra lời giới thiệu cho phần mục đích của shaman, sự khác nhau giữa các shaman và các thầy cúng [27, tr. 301, 380)]. 12 Luận án kế thừa lý thuyết nghiên cứu này cùng với lý thuyết của X.A Tocarev để có sự so sánh giữa thầy shaman thời kỳ cổ đại với các thầy cúng, cụ thể là thầy Tào, ngƣời có vai trò chính trong việc điều hành nghi lễ tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình. Các thầy shaman và thầy cúng (Tào, Mo, Then, Pụt), tuy cùng là thầy cúng nhƣng có sự khác biệt. Thầy shaman dùng pháp thuật để thoát hồn khỏi xác, lên thượng giới, xuống đáy biển, hoà trong không gian và đạo cụ cúng… trực tiếp giao tiếp với thần linh, rồi về nói với người thụ lễ. Các thầy Tào, Mo, Then, Pụt sử dụng phép thuật mời thần linh về tiếp xúc với người thụ lễ. Trong số các thầy cúng của ngƣời Nùng Phàn Slình, thầy Tào có quyền năng và phép thuật cao nhất, là đầu mối liên hệ giữa thế giới bên dƣơng và thế giới bên âm. Với ngƣời Nùng, thầy Tào chỉ có nam giới mới đƣợc hành nghề thầy Tào, đƣợc thầy Tào cao tay hơn cấp bằng sắc, ấn tín và chỉ có thày Tào mới đƣợc hành lễ làm ma cho ngƣời chết, chỉ có thày Tào mới có thể đƣa linh hồn siêu thoát về với tổ tiên. Tuy nhiên, Tào chủ không thể phá ngục một mình nếu không có sự giúp đỡ của các thầy phụ ở cấp độ quyền năng thấp hơn nhƣ thầy Mo. Những bản Nùng Phàn Slình sinh sống đan xen với ngƣời Tày còn có thêm các thầy Then, Pụt cùng tham gia lễ tang. Họ chủ yếu là những tín đồ Đạo giáo, nhƣng khi cúng lại tụng kinh Phật. Họ không qua trƣờng lớp, nhƣng phải khổ luyện học tập những kiến thức, bao gồm: tín ngƣỡng, tôn giáo, luật tục, văn học, nghệ thuật, thiên văn, địa lý, y học...do thế hệ trƣớc truyền lại. Ngƣời Nùng Phàn Slình có sự phân biệt các cấp bậc thày cúng của hai ngành Tào khác nhau là “Tào Slăng” và “Tào Lài”. Cả hai ngành đều xuất phát từ một ông tổ, vì vậy nghi thức hành lễ và lời cúng trong tang ma cơ bản giống nhau, đều thờ Phật, Pháp, Tăng, Tam bảo và đội mũ tam kim. Tuy nhiên, mỗi nhóm có trang phục hành lễ và một số nghi thức cúng khác nhau. Tào Slăng thờ thêm Luân Lộ vƣơng bồ tát và Địa Tạng vƣơng bồ tát 13 (Hai quan nhỏ cai quản dƣới đất), mặc áo cà sa khoác chéo ngực theo kiểu nhà Phật. Tào Lài thờ thêm Ngƣu Ma Vƣơng, mặc áo dài thụng thêu trang trí hình rồng ở hai thân trƣớc, toàn thân sau là một mảng thêu lớn hình dung về vũ trụ và các vị thần. Quá trình hành lễ, ngành Tào Slăng chủ yếu dùng lời nói nhẹ nhàng, ít dùng kiếm, nhƣng ngành Tào Lài lại sử dụng kiếm trong suốt quá trình hành lễ. Ngôn ngữ của thầy Tào là bạch thoại. Khi hành lễ, thầy Tào xƣớng theo sách cúng bằng chữ Hán, nhƣng cũng có chỗ chuyển sang “văn than” bằng tiếng nôm Nùng cho phù hợp với nhạc hiếu và phong tục địa phƣơng. Then, Pụt đƣợc coi là thang bậc trên, nhất thiết phải cấp sắc 3 đèn, 5 đèn, 9 đèn... mới đƣợc hành nghề. Sau khi làm lễ thụ phong, các bà then đội mũ 5 dải, sau mỗi lần tăng cấp, mũ then lại đƣợc tăng thêm 2 dải, khi đƣợc cấp 15 dải là tột bậc. Nhiệm vụ của then, pụt là cúng cầu yên giải hạn, chuộc hồn ngƣời chết, đƣa lên cõi tiên. Then Pụt thƣờng cúng bằng tiếng Tày, Nùng với những bài đã thuộc lòng, kèm theo đàn tính 2 dây và chùm nhạc xóc. Tiếp cận loại hình Thờ cúng tổ tiên của X.A Tocarev và ý nghĩa thờ cúng ma và tổ tiên của các tác giả trong Reader in comparative religion, luận án xác định đƣợc tập tục này là đặc trƣng của giai đoạn thị tộc phụ quyền. Họ thờ cúng ông bà, cha mẹ, những ngƣời đồng tộc đã chết và các loài ma với niềm tin là tổ tiên, các loài ma sẽ che chở cho con cháu, kèm theo đó là những nghi lễ cầu xin của các thành viên thị tộc. Tín ngƣỡng này đƣợc hình thành trên cơ sở của lòng tin vào và sự tồn tại của linh hồn ở thế giới bên kia. Chúng tôi kế thừa quan điểm của X.A Tocarev coi tang ma là một trong những hình thái biểu hiện của tôn giáo sơ khai. Vì vậy nói tới tang ma phải nói tới hai thế giới (thế giới của ngƣời sống và thế giới sau khi chết, thế giới hữu hình và vô hình) và tín ngƣỡng tôn giáo. Từ quan điểm này, chúng tôi cũng làm rõ một số khái niệm: tang chế và nghi lễ tôn giáo. Nói đến tang 14 chế là nói đến thế giới hiện hữu và các phép tắc quy định việc làm ma, đƣa đám, để tang ngƣời chết. Nói đến tôn giáo phải đụng chạm đến vấn đề hai thế giới: Thế giới hiện hữu và thế giới phi hiện hữu, thế giới của ngƣời sống và thế giới sau khi chết 74, tr. 61 . Tôn giáo là niềm tin vào các lực lƣợng siêu nhiên, vô hình mang tính thiêng liêng, đƣợc chấp nhận một cách tự giác và tác động qua lại một cách siêu thực (hay hƣ ảo), nhằm lý giải những vấn đề trên trần thế, cũng nhƣ ở thế giới bên kia 74, tr. 136 . Từ các khái niệm đó, chúng tôi tiếp cận nghiên cứu về tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình trên cả hai bình diện: hệ thống nghi lễ biểu thị các quan niệm về thế giới trần gian, thế giới tâm linh và các quy tắc ứng xử của ngƣời sống với ngƣời chết, từ khi chuẩn bị tang lễ đến mãn tang. Trong từng nghi lễ, đòi hỏi phải xét tới vai trò của cá nhân tham gia tang ma, không chỉ có tang chủ, tang quyến, thầy cúng mà mở rộng ra các mối quan hệ thông gia, làng xóm và cộng đồng. Trên cơ sở lý thuyết của các nhà khoa học thế giới, chúng tôi tiếp cận nghiên cứu về tang ma, tín ngƣỡng, tôn giáo của các nhà khoa học xã hội đầu ngành trong nƣớc. Trƣớc hết phải kể đến công trình: Vũ trụ luận Mường của phó giáo sƣ Nguyễn Từ Chi, một công trình đƣợc dịch sang tiếng Pháp [11]. Nội dung cuốn sách dẫn dắt ta đi qua đêm lễ tang cổ truyền của ngƣời Mƣờng một cách tuần tự, tỷ mỉ, dựa trên các bản tang ca đƣợc làm sống lại chủ yếu bằng phƣơng pháp vấn thoại, hồi cố, giúp ta hình dung một cách sinh động con đƣờng đƣa tiễn các linh hồn ngƣời chết, qua đó hiện dần lên quan niệm vũ trụ luận ba tầng, bốn thế giới nhìn theo trục dọc (tầng trên Trời, tầng Giữa và tầng Dƣới. Tầng Dƣới lại đƣợc chia thành hai thế giới. Thế giới Dƣới nƣớc và thế giới Dƣới đất), với rất nhiều khuếch đại thu nhỏ hoặc đảo ngƣợc trong cấu trúc Vũ trụ luận "hai bên là cõi sống và cõi chết, trong mối liên kết giữa mƣờng ma và mƣờng trần nhìn theo trục ngang. Ma ở đây đƣợc coi là xạ ảnh của cá nhân con ngƣời, của một tộc 15 ngƣời cùng cội nguồn với ngƣời Kinh, nhƣng mang nét đặc trƣng riêng, chƣa bị pha tạp hoặc ảnh hƣởng của văn hóa phƣơng Bắc. Lý giải của phó giáo sƣ Nguyễn Từ Chi về con đƣờng linh hồn sang thế giới bên kia là: “Giờ đã đến lúc đƣa ngƣời thân vừa mất về thế giới bên kia, một thế giới phù hợp với thân phận mới của ngƣời ấy: một tinh linh đã hoàn toàn tách khỏi thân xác ngƣời sống. Giữa thế giới đó và thế giới của chúng ta là cả một khoảng cách chỉ có thể vƣợt qua bằng uy lực của bố mo. Trong tang lễ của ngƣời Mƣờng, phó giáo sƣ Nguyễn Từ Chi cũng khẳng định vị trí của bố mo - thầy mo. Họ đóng vai trò bắt buộc và quyết định trong toàn bộ nghi thức tang ma của ngƣời Mƣờng. Trong các nghi thức tang ma, thầy mo phải thuyết phục và hƣớng dẫn, hai hành động đi đôi với nhau nhiều khi xen lẫn trƣớc sau, cũng có lúc phải hoà vào nhau thành một quá trình đồng nhất, làm cho ngƣời chết hiểu đƣợc quy luật tự nhiên của sự sống và cái chết, mà ngƣời chết phải tách khỏi thế giới của ngƣời sống, sẵn sàng đi tiếp hành trình đến thế giới dành riêng cho họ. Vì chức năng đó mà bố mo phải thực hành lễ: ngồi xếp bằng tròn từ đầu hôm đến mờ sáng, đầu đội mũ, áo tế lễ, tay cầm chuông và dao lễ, túi đựng Khot (một số vật thiêng chứa đựng siêu lực của bố mo, do thế hệ trƣớc truyền lại, hoặc đƣợc Thánh Sƣ của bố mo báo mộng qua giấc mơ), vừa cúng vừa hát tang ca, để kết nối giữa Mƣờng đất - Mƣờng ngƣời - Mƣờng trời, làm sứ giả của các Mƣờng, phục vụ lợi ích chung cao nhất của cộng đồng Mƣờng. Vũ trụ luận ngƣời Mƣờng cũng khắc hoạ rõ “bố mo”, ngƣời mang dáng dấp của đạo sỹ, nhƣng có cả yếu tố shaman giáo và thày cúng, vừa hát, vừa cúng, làm phép giúp linh hồn siêu thoát, thực hiện ý nguyện của con ngƣời và cộng đồng. Sự khắc hoạ này cũng cung cấp nguồn dữ liệu quan trọng để luận án có căn cứ so sánh với thầy Tào trong tang ma của ngƣời Nùng Phàn Slình. 16
- Xem thêm -