Tài liệu Sử dụng một số biện pháp để ôn tập củng cố bài học trong dạy học phần sinh thái học sinh học 12 thpt.

  • Số trang: 154 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 643 |
  • Lượt tải: 0
dangvantuan

Tham gia: 02/08/2015

Mô tả:

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH --------- PHẠM THỊ THANH NGA SỬ DỤNG MỘT SỐ BIỆN PHÁP ĐỂ ÔN TẬP, CỦNG CỐ BÀI HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌCSINH HỌC 12 THPT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Nghệ An - 2014 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH --------- PHẠM THỊ THANH NGA SỬ DỤNG MỘT SỐ BIỆN PHÁP ĐỂ ÔN TẬP, CỦNG CỐ BÀI HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌCSINH HỌC 12 THPT Chuyên ngành : Lý luận và phương pháp dạy học môn Sinh học Mã số : 60.14.01.11 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC TS. VŨ ĐÌNH LUẬN Nghệ An - 2014 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là khách quan, trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác. Tác giả Phạm Thị Thanh Nga ii LỜI CẢM ƠN -------Trong quá trình thực hiện đề tài này tôi đã nhận được sự giúp đỡ, động viên của các thầy giáo, cô giáo, bạn bè và người thân. Trước tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo TS. Vũ Đình Luận đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn và tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành luận văn này. Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy giáo, cô giáo trong khoa Sinh học và khoa Sau đại học của trường Đại học Vinh, Đại học Sài Gòn, Đại học sư phạm Huế, Đại học sư phạm Bình Dương đã nhiệt tình giảng dạy, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho chúng tôi học tập và nghiên cứu và có những ý kiến đóng góp quý báu cho đề tài. Xin chân thành cảm ơn sự quan tâm, giúp đỡ của Ban Giám Hiệu, tất cả các thầy giáo, cô giáo bộ môn Sinh ở các trường: THPT Trần Hưng Đạo, THPT Gò Vấp, THPT Nguyễn Công Trứ, THPT Nguyễn Trung Trực, THPT Âu Lạc, THPT Hồng Hà, THPT Phạm Ngũ Lão trên địa bàn Quận Gò Vấp, TP Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện, cộng tác và giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài Xin cảm ơn tất cả đồng nghiệp, bạn bè, người thân đã nhiệt tình động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Mặc dù đã rất cố gắng, nhưng chắc chắn đề tài không tránh khỏi những thiếu sót. Rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của các thầy cô và các bạn. Vinh, tháng 06 năm 2014 Tác giả Phạm Thị Thanh Nga iii MỤC LỤC Trang phụ bìa LỜI CAM ĐOAN ......................................................................................................i LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................ ii MỤC LỤC ................................................................................................................. iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN....................................iv DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH ...........................................................v DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ ....................................................................................vi DANH MỤC CÁC HÌNH ..........................................................................................vi MỞ ĐẦU ...................................................................................................................vi NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ........................................................10 Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG MỘT SỐ BIỆN PHÁP CỦNG CỐ BÀI HỌC TRONG DẠY HỌC .........10 1.1. LƯỢC SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU .............................................................10 1.1.1. Trên thế giới .............................................................................................10 1.1.2. Ở Việt Nam ..............................................................................................11 1.2. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI ....................................................................14 1.2.1. Lý luận về các loại bài lên lớp .................................................................14 1.2.2. Một số phương pháp ôn tập, củng cố bài: ................................................16 1.3. CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ...............................................................26 1.3.1. Cơ sở thực tiễn dạy học - Kết quả khảo sát thực trạng dạy học phần Sinh thái học – Sinh học 12 ở trường THPT ...................................................26 1.3.2. Thực trạng việc củng cố, ôn tập cho HS ở một số trường THPT ............30 Kết luận chương 1 ...................................................................................................33 Chương 2. XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG MỘT SỐ BIỆN PHÁP ÔN TẬP, CỦNG CỐ BÀI HỌC ĐỂ CỦNG CỐ BÀI DẠY PHẦN SINH THÁI HỌC – SINH HỌC 12 THPT .........................................................................................................34 2.1. Phân tích nội dung kiến thức chương trình phần STH - SH lớp 12 ...............34 2.1.1 Cấu trúc chương trình SH lớp 12 – ban cơ bản .........................................34 iv 2.1.2. Phân tích nội dung phần STH ..................................................................34 2.2. Xây dựng một số biện pháp củng cố bài để củng cố bài dạy phần STH - SH12, Ban cơ bản ......................................................................................................37 2.2.1. Củng cố bài giảng bằng thiết kế và sử dụng các sơ đồ (SĐ), bản đồ khái niệm (BĐKN) ..........................................................................................37 2.2.2. Củng cố bài giảng bằng việc sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập .............49 2.2.3. Củng cố bài bằng việc vận dụng các kiến thức sinh thái vào cuộc sống .55 2.2.4. Ôn tập bài bằng câu hỏi nhiều lựa chọn ..................................................57 Kết luận chương 2 ...................................................................................................59 Chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ..............................................................60 3.1. Mục đích thực nghiệm ....................................................................................60 3.2. Nội dung thực nghiệm ....................................................................................60 3.3. Phương pháp thực nghiệm ..............................................................................60 3.3.1. Chọn trường, lớp thực nghiệm .................................................................60 3.3.2. Bố trí thực nghiệm ....................................................................................61 3.3.3. Các bước thực nghiệm..............................................................................61 3.4. Tiến hành kiểm tra ..........................................................................................61 3.5. Xử lý số liệu ....................................................................................................62 3.6. Kết quả thực nghiệm .......................................................................................64 3.6.1. Kết quả định lượng ...................................................................................64 3.6.2. Kết quả định tính ......................................................................................70 Kết luận chương 3 ...................................................................................................72 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ................................................................................73 TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................74 PHỤ LỤC iv DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN Viết tắt Đọc là BĐKN Bản đồ khái niệm BT Bài tập CH Câu hỏi CHNLC Câu hỏi nhiều lựa chọn CHTL Câu hỏi tự luận ĐC Đối chứng GD&ĐT Giáo dục và đào tạo GV Giáo viên HS Học sinh HST Hệ sinh thái KN Khái niệm MT Môi trường NXB Nhà xuất bản PP Phương pháp PPDH Phương pháp dạy học PT Phát triển QT Quần thể QX Quần xã SĐ Sơ đồ SGK Sách giáo khoa SH Sinh học ST Sinh thái SV Sinh vật THPT Trung học phổ thông TL Tự luận TN Thực nghiệm TNKQ Trắc nghiệm khách quan v DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1. Kết quả điều tra nhận định của GV về vai trò của khâu củng cố, ôn tập....... 27 Bảng 1.2. Kết quả điều tra nhận định của HS về vai trò của khâu củng cố, ôn tập ....... 28 Bảng 1.3. Kết quả điều tra những khó khăn thường gặp trong khâu ôn tập, củng cố kiến thức................................................................................... 28 Bảng 1.4. Kết quả điều tra thời gian nên thực hiện việc củng cố, ôn tập kiến thức ....... 29 Bảng 1.5. Kết quả điều tra mức độ sử dụng các biện pháp để củng cố, ôn tập bài........ 30 Bảng 1.6. Kết quả điều tra khâu nào giúp HS nắm bài tốt nhất............................. 31 Bảng 1.7. Kết quả điều tra về cách tổ chức hướng dẫn ôn tập, củng cố bài của thầy cô giáo mà HS thích nhất ........................................................ 31 Bảng 2.1. Nội dung phần STH ............................................................................... 36 Bảng 3.1. Bài dạy thực nghiệm .............................................................................. 60 Bảng 3.2. Kế hoạch thực nghiệm ........................................................................... 61 Bảng 3.3. Mẫu thống kê ......................................................................................... 62 Bảng 3.4. Bảng thống kê điểm số các bài kiểm tra ở trường THPT Gò Vấp ........ 64 Bảng 3.5. Bảng tần suất (fi % ) - số HS đạt điểm xi các bài kiểm tra trường THPT Gò Vấp........................................................................................ 64 Bảng 3.6. Bảng tần suất hội tụ tiến (f %↑) số HS đạt điểm xi các bài kiểm tra trường THPT Gò Vấp ............................................................................ 65 Bảng 3.7. Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng giữa TN và ĐC các bài kiểm tra THPT Gò Vấp .................................................................................. 66 Bảng 3.8. Bảng thống kê điểm số các bài kiểm tra THPT Nguyễn Trung Trực ........... 67 Bảng 3.9. Bảng tần suất (fi % ) - số HS đạt điểm xi các bài kiểm tra THPT Nguyễn Trung Trực ............................................................................... 67 Bảng 3.10. Bảng tần suất hội tụ tiến (f %↑)số HS đạt điểm xi các bài kiểm tra trường THPT Nguyễn Trung Trực ........................................................ 68 Bảng 3.11. Bảng so sánh các tham số đặc trưng giữa TN và ĐC các bài kiểm tra trường THPT Nguyễn Trung Trực ................................................... 69 vi DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1. Đồ thị tần suất điểm các lần kiểm tra trường THPT Gò Vấp.............. 65 Biểu đồ 3.2. Đồ thị tần suất hội tụ tiến của các lần kiểm tra trường THPT Gò Vấp ................................................................................................ 66 Biểu đồ 3.3. Đồ thị tần suất điểm các lần kiểm tra trong thực nghiệm trường THPT Nguyễn Trung Trực .................................................................. 68 Biểu đồ 3.4. Đồ thị tần suất hội tụ tiến của các lần kiểm tra trường THPT Nguyễn Trung Trực ............................................................................. 69 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2.1. Sơ đồ các loại môi trường ..................................................................... 38 Hình 2.2. Sơ đồ các nhân tố sinh thái .................................................................... 39 Hình 2.3. Sơ đồ các thành phần cấu trúc của HST – dạng khuyết ........................ 40 Hình 2.4. Sơ đồ các kiểu HST trên Trái đất – dạng khuyết ................................. 40 Hình 2.5. Sơ đồ các thành phần cấu trúc của hệ sinh thái ..................................... 41 Hình 2.6. Sơ đồ các kiểu HST trên Trái đất ......................................................... 41 Hình 2.7. Sơ đồ các mối quan hệ trong QX sinh vật –Dạng câm ......................... 42 Hình 2.8. Sơ đồ các mối quan hệ trong QX sinh vật ............................................. 42 Hình 2.9. BĐKN “QX sinh vật” – Dạng khuyết ................................................... 44 Hình 2.10. BĐKN “QX sinh vật” – đầy đủ ............................................................. 45 Hình 2.12. BĐKN “Diễn thế sinh thái" – đầy đủ .................................................... 48 Hình 2.13. Tháp năng lượng .................................................................................... 54 Hình 2.14. Chu trình cacbon.................................................................................... 57 1 MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1.1. Xuất phát từ chủ trương của Đảng - Nhà Nước và mục tiêu giáo dục Chính sách của Đảng và Nhà nước ta xác định: Giáo dục và đào tạo là một vấn đề hết sức quan trọng trong đời sống chính trị của mỗi nước, là biểu hiện trình độ phát triển của mỗi nước. Ngay từ khi giành được chính quyền, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Do đó Đảng và Nhà nước ta đã xác định Giáo dục và đào tạo là một nhiệm vụ quan trọng của cách mạng Việt Nam: “Giáo dục Đào tạo là quốc sách hàng đầu”. Để thực hiện chủ trương đó, Đảng và Nhà nước ta đã chỉ đạo phát triển giáo dục một cách tổng thể và toàn diện, bắt đầu từ giáo dục mầm non, thực hiện xoá mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học và trung học cơ sở trên phạm vi cả nước. Điều hành hợp lý cơ cấu bậc học, cơ cấu ngành nghề, cơ cấu vùng trong hệ thống Giáo dục và đào tạo, quan tâm đào tạo đội ngũ công nhân kỹ thuật lành nghề, hướng vào mục tiêu phát triển kinh tế, thực hiện tốt chính sách giáo dục gắn với phát triển kinh tế xã hội [1], [2]. Thực hiện sự lãnh đạo của Đảng, hiện nay ngành Giáo dục và Đào tạo đang tập trung vào việc đổi mới phương pháp dạy học ở các cấp bậc học. Trong thực tế việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay theo hướng phát huy tính tích cực chủ động và sáng tạo của học sinh (HS). Dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của người học liên quan tới quan điểm "dạy học lấy hoạt động của người học làm trung tâm". Dạy học lấy hoạt động của người học làm trung tâm là một quá trình phức tạp, đa dạng, mang tính tổng thể cao. Đòi hỏi phải sử dụng, kết hợp một cách có hiệu quả, hợp lý các phương pháp dạy học. Để đạt được điều đó cần có những giải pháp toàn diện và có hệ thống. Trong đó việc sử dụng phương pháp dạy học (PPDH) tích cực có ý nghĩa rất quan trọng. Bên cạnh đó, biện pháp giúp HS không chỉ ghi nhớ và khắc sâu kiến thức hơn, rèn luyện các kỹ năng cần thiết, HS có thể tự đánh giá kết quả học tập của mình, đồng thời mở rộng và phát triển tư duy là yếu tố quan trọng, quyết định sự thành công trong dạy học. Vì vậy tìm kiếm những biện 2 pháp nhằm tăng khả năng hiểu - vận dụng và suy luận sáng tạo, nâng cao khả năng tự đánh giá kết quả học tập, phát triển tư duy là một trong những vấn đề được xem trọng trong quá trình dạy học của giáo viên (GV) hiện nay [4], [5]. 1.2. Xuất phát từ đặc thù của môn Sinh học và việc dạy học phần Sinh thái học Với đặc trưng của bộ môn SH là một môn khoa học thực nghiệm. HS ham thích học bộ môn vì kiến thức rất gần gũi với cuộc sống. Đối với môn học này GV cần hình thành cho các em một “chân trời mới” về nhận thức khách quan chính xác và khoa học về nội dung bài học thông qua các hoạt động như quan sát, thực nghiệm, đọc thông tin, điền vào bảng, trả lời câu hỏi có sẵn hay thảo luận nhóm. Qua đó giúp HS khắc sâu bài học, tự tin và yêu thích môn học hơn, các em có thể vận dụng những kiến thức đã học vào việc giải thích các hiện tượng trong cuộc sống của mình [5]. Sinh thái học (STH) là một môn học rất lý thú, là khoa học nghiên cứu về các mối quan hệ thống nhất giữa các sinh vật thuộc các mức độ tổ chức sống khác nhau với môi trường (MT) [5], [7], [29], [30]. Nó trở thành nhu cầu cấp thiết tìm hiểu của con người để có thể cải tạo, bảo vệ và sống hoà hợp với thiên nhiên. MT đã và đang là một vấn đề cấp thiết mang tính toàn cầu, sự ô nhiễm và tai họa môi trường đe dọa đến sự tồn vong của loài người. Chính vì vậy kiến thức về STH càng trở nên quan trọng, cần được HS lĩnh hội một cách đầy đủ nhất [5], [7], [29], [30]. Muốn thực hiện được yêu cầu này thì trong quá trình dạy học, người dạy cần có phương pháp dạy học phù hợp để phát huy tính tích cực của HS, đồng thời giúp họ tự tìm tòi, khám phá những nội dung kiến thức mới. 1.3. Xuất phát từ thực trạng của việc củng cố bài và dạy các bài ôn tập trong công tác giảng dạy hiện nay Đổi mới trong công tác giáo dục phải luôn đi kèm với việc đổi mới phương pháp dạy học. Bên cạnh việc đổi mới phương pháp dạy học (PPDH), giúp HS chủ động hơn trong việc khám phá và tiếp thu kiến thức thì việc giúp HS hệ thống lại những kiến thức vừa khám phá và vận dụng các kiến thức vừa học là một khâu vô 3 cùng quan trọng. Khâu này nằm ở bước củng cố bài và những bài ôn tập củng cố hoàn thiện kiến thức [8], [9], [11], [22], [24]. Thông qua bài ôn tập, GV có thể định hướng cho HS mục tiêu, nhiệm vụ học tập. Tổ chức cho HS hệ thống hóa, khái quát hóa trên cơ sở đã được chuẩn bị trước nhằm xây dựng nên những bảng tổng kết, các sơ đồ, biểu đồ,.. Trên cơ sở đó GV giúp HS tổng kết những kiến thức đã học. Củng cố bài học còn tạo điều kiện tương tác giữa GV và HS. Điều đó tạo hứng thú học tập cho họ, nuôi dưỡng bầu không khí lớp học, tạo điều kiện để HS phát biểu ý kiến. PP củng cố bài học giúp HS hiểu được kiến thức trọng tâm của bài, thiết lập mối liên quan về nội dung kiến thức giữa các phần, vậy nên củng cố là phần rất quan trọng của bài học, góp phần quyết định sự thành công của dạy học. Mặc dù lượng kiến thức của bộ môn SH ngày càng tăng nhanh, nhưng thời lượng dành cho bộ môn thì lại quá ít. Khối lớp 10 được phân phối 1 tiết/tuần, khối lớp 11 và 12 là 1,5 tiết/ tuần. Do đó, khoảng thời gian 45 phút của một tiết học để thực hiện đầy đủ các bước lên lớp và chuyển tải hết những kiến thức trong bài học và những kiến thức của bộ môn là khó thực hiện. Vì thế phần lớn GV thường bỏ qua phần ôn tập và bước củng cố bài hoặc củng cố qua loa, chưa đem lại hiệu quả tối đa của công tác dạy học. Ngoài ra, việc củng cố bài hiện nay cũng ít được quan tâm bởi GV chưa được trang bị đủ kiến thức để thực hiện những PP củng cố bài hay hoặc ngại tiếp xúc với cái mới, ngại đầu tư bởi việc suy nghĩ và thiết kế ra một phần củng cố trong vòng 5 phút lại phải tốn rất nhiều thời gian. 1.4. Xuất phát từ nhiệm vụ phát triển năng lực nhận thức, năng lực hành động trong quá trình dạy học. Trong thực tế dạy học hiện nay, do quá chú trọng đến lý thuyết, HS lĩnh hội nhiều kiến thức khoa học hàn lâm nhưng còn xem nhẹ thực hành, xem nhẹ sự vận dụng kiến thức đã học để giải quyết các vấn đề thực tiễn. Trong kiểm tra, đánh giá, chúng ta cũng rất ít quan tâm đến năng lực giải quyết vấn đề trong thực tiễn mà chỉ chú trọng vào nội bộ môn học. 4 Xu thế đưa HS vào thế giới thực, trước các bài toán thực tiễn để các em tự vận dụng kiến thức để giải quyết, qua đó tự bồi dưỡng kiến thức và năng lực cho bản thân, là xu thế của thời đại đang được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Xuất phát từ những lí do trên,chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu “Sử dụng một số biện pháp để ôn tập, củng cố bài học trong dạy học phần Sinh thái học Sinh học 12 ” như là một cố gắng để giải quyết vấn đề quan trọng đó. 2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Đề tài đưa ra một số biện pháp ôn tập, củng cố bài học nhằm phát triển năng lực nhận thức, năng lực hành động trong quá trình dạy học, nâng cao chất lượng dạy học Sinh học THPT. 3. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 3.1. Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc xây dựng và sử dụng một số biện pháp ôn tập, củng cố bài trong dạy học nhằm phát triển năng lực nhận thức, năng lực hành động trong quá trình dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học Sinh học THPT. 3.2. Điều tra tình hình sử dụng một số biện pháp trong ôn tập, củng cố bài trong dạy học SH THPT ở một số trường tại thành phố Hồ Chí Minh 3.3. Phân tích cấu trúc nội dung phần kiến thức một số bài trong phần Sinh thái học – Sinh học lớp 12 để làm cơ sở cho việc xây dựng và sử dụng phù hợp các biện pháp ôn tập, củng cố bài học theo hướng phát triển năng lực nhận thức, năng lực hành động trong quá trình dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học Sinh học THPT 3.4. Xác định nguyên tắc, quy trình xây dựng một số biện pháp ôn tập, củng cố bài. Trên cơ sở đó xây dựng một số biện pháp ôn tập, củng cố bài để sử dụng cho việc dạy học trong phần STH - SH lớp 12. 3.5. Thiết kế một số giáo án có sử dụng một số biện pháp củng cố bài và giáo án tiết ôn tập; tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi của việc sử dụng các biện pháp củng cố bài trong phần STH - SH lớp 12. 5 4. ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU 4.1. Đối tượng nghiên cứu: Quy trình xây dựng và sử dụng một số biện pháp ôn tập, củng cố bài học để dạy học phần STH - SH lớp 12 4.2. Khách thể nghiên cứu: GV và HS lớp 12 ở một số trường THPT tại thành phố Hồ Chí Minh. 5. PHẠM VI NGHIÊN CỨU Xây dựng và sử dụng một số biện pháp ôn tập, củng cố bài học để củng cố các bài dạy trong phần STH - SH lớp 12 THPT. Một số phương pháp ôn tập, củng cố bài: 5.1. Củng cố bài giảng bằng thiết kế và sử dụng các sơ đồ, bản đồ khái niệm. Biện pháp này giúp học sinh hiểu được kiến thức thông qua khả năng phân tích, so sánh và liên kết các kiến thức. Thường áp dụng với những bài mang tính so sánh hay tổng quát. 5.2. Củng cố bài giảng bằng việc sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập. Biện pháp này đánh giá việc học của học sinh, rèn cho học sinh khả năng diễn đạt. Phương pháp này thường áp dụng đối với những bài học lý thuyết. 5.3. Củng cố bài bằng việc vận dụng các kiến thức sinh thái vào cuộc sống. Kiến thức STH khá gần gũi với thực tế cuộc sống hiện đại, nên việc vận dụng nó là nhu cầu tất yếu của việc dạy học ở trường phổ thông để HS chiếm lĩnh vững chắc nó. 6. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 6.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết - Nghiên cứu các tài liệu về chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước trong công tác giáo dục và các tài liệu, sách báo có liên quan đến đề tài. - Nghiên cứu nội dung chương trình sách giáo khoa Sinh học lớp 12 THPT. - Nghiên cứu, phân tích và tổng hợp các tài liệu có liên quan đến đề tài để tổng quan tình hình nghiên cứu, từ đó xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài. 6 6.2. Phương pháp điều tra - Lập phiếu điều tra để tìm hiểu các phương pháp củng cố bài hiện nay trong dạy học môn SH nói chung và dạy học các bài trong phần STH - SH lớp 12 nói riêng. - Tìm hiểu sự hứng thú học tập, khả năng lĩnh hội kiến thức và các kĩ năng được rèn luyện trong học tập của HS. 6.3. Phương pháp chuyên gia - Gặp gỡ, trao đổi với các chuyên gia trong lĩnh vực mà mình nghiên cứu với thầy hướng dẫn, từ đó có những định hướng cho việc nghiên cứu đề tài. - Trao đổi trực tiếp với GV dạy học SH lớp 12 về một số biện pháp củng cố bài đã xây dựng để làm cơ sở chỉnh sửa và hoàn thiện các biện pháp củng cố bài . 6.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm Đây là phương pháp quan trọng để đánh giá tính đúng đắn của giả thuyết khoa học và mức đạt được mục tiêu của đề tài. 6.4.1.Thực nghiệm thăm dò Xây dựng phiếu điều tra và tìm hiểu biện pháp ôn tập, củng cố bài trong dạy học các bài trong phần STH – SH lớp 12. Tổ chức điều tra và xử lí kết quả điều tra. 6.4.2.Thực nghiệm chính thức * Mục đích: Nhằm thu thập số liệu và xử lý bằng toán học thống kê, xác định chỉ tiêu đo lường và đánh giá chất lượng bộ phiếu. * Phương pháp thực nghiệm: - Xây dựng một số biện pháp củng cố bài để củng cố các bài dạy trong phần STH – SH lớp 12. - Thiết kế giáo án cho lớp thực nghiệm và lớp đối chứng. - Tổ chức thực nghiệm tại trường THPT: + Chọn các trường thực nghiệm: Các trường thực nghiệm có đủ cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học. + Chọn GV thực nghiệm: GV dạy lớp TN cũng là GV dạy lớp ĐC. + Đối tượng thực nghiệm: HS lớp 12 THPT. 7 + Bố trí thực nghiệm: Lớp thực nghiệm (TN) và lớp đối chứng (ĐC) có kết quả học tập tương đương nhau, tiến hành thực nghiệm song song, mỗi lớp thực nghiệm dạy 3 bài có sử dụng một số biện pháp củng cố bài đã đề xuất. + Tiến hành thực nghiệm: Quá trình TN được tiến hành ở học kì II năm học 2013 – 2014. + Xây dựng hệ thống câu hỏi khảo sát chung cho cả lớp TN và lớp ĐC. + Phân tích, xử lý và thống kê số liệu thực nghiệm. 6.5. Phương pháp thống kê toán học Chúng tôi sử dụng một số công thức toán học để xử lý số liệu nghiên cứu: + Trung bình cộng ( X ): Đo độ trung bình (TB) của một tập hợp: X = 1 n k ∑ xi ni i =1 Trong đó: xi : giá trị của từng điểm số nhất định; ni: số bài có điểm số đạt xi ; n: tổng số bài làm + Độ lệch chuẩn (s): Khi có hai giá trị trung bình như nhau nhưng chưa đủ kết luận hai kết quả trên là giống nhau mà còn phụ thuộc vào các giá trị của các đại lượng phân tán ít hay nhiều xung quanh hai giá trị trung bình cộng, sự phân tán đó được mô tả bởi độ lệch chuẩn theo công thức sau: s= ± 2 1 k . ∑ n i =1 ( x i − X ) ni + Sai số trung bình cộng (m): m= s n + Hệ số biến thiên (Cv): Biểu thị mức độ biến thiên trong nhiều tập hợp có X khác nhau. Cv (%) = s .100(%) X Trong đó:Cv từ 0-9%:dao động nhỏ, độ tin cậy cao; Cv từ 10-29% : dao động trung bình; Cv từ 30-100%:dao động lớn độ tin cậy nhỏ + Hiệu trung bình (đTN-ĐC): So sánh điểm trung bình cộng ( X ) của nhóm lớp TN và ĐC trong các lần kiểm tra. DTN-ĐC = X TN - X ĐC 8 Trong đó : X TN: X của lớp thực nghiệm; X ĐC: X của lớp đối chứng + Độ tin cậy (Tđ): Kiểm chứng độ tin cậy về sự chênh lệch của hai giá trị TB cộng của TN và ĐC theo công thức: Td = X TN − X DC 2 2 S TN S DC + nTN n DC Trong đó: S2TN: Phương sai của lớp TN; S2ĐC: Phương sai của lớp đối chứng ; nTN: Số bài KT của lớp TN; nĐC: Số bài KT của lớp ĐC Giá trị tới hạn của T là Tα tìm được trong bảng phân phối Student α = 0.05, bậc tự do là f = n1+ n2 – 2. + Nếu Tđ < Tα thì sự sai khác giữa X TN và X ĐC là không có nghĩa hay X TN không sai khác với X ĐC . + Nếu Tđ >Tα thì sự sai khác giữa X TN và X ĐC là có nghĩa hay X TN sai khác với X ĐC Các số liệu điều tra cơ bản được xử lý thống kê toán học trên bảng Excel, Công thức tính các giá trị trong phần mềm Excel: Công thức tính trong phần mềm Excel Mốt =Mode(number1, number 2, …) Trung vị =Median(number1, number2, …) Giá trị trung bình =Average(number1, number 2, …) Độ lệch chuẩn =Stdev(number1, number 2, …) Các số liệu xác định chất lượng của lớp ĐC và TN được chi tiết hoá trong đáp án bài kiểm tra và được chấm theo thang điểm 10. 7. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC Nếu sử dụng một số biện pháp ôn tập, củng cố bài với quy trình hợp lý và tổ chức tốt khâu củng cố trong dạy học thì sẽ phát triển năng lực nhận thức, năng lực hành động trong quá trình dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học Sinh học THPT. 9 8. NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI 8.1. Về lí luận: Góp phần hệ thống hóa những cơ sở lí luận về phương pháp ôn tập, củng cố bài trong dạy học, làm cơ sở cho việc đổi mới PPDH SH 12 THPT. 8.2. Về thực tiễn: - Xây dựng và đề xuất một số biện pháp ôn tập, củng cố các bài dạy trong phần STH – SH lớp 12 THPT nhằm phát triển năng lực nhận thức, năng lực hành động của HS - Thiết kế một số giáo án có sử dụng phương pháp ôn tập, củng cố bài để dạy học phần STH – SH lớp 12 THPT 9. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN: Luận văn được trình bày bởi 3 phần: MỞ ĐẦU - Lý do chọn đề tài - Mục tiêu nghiên cứu - Nhiệm vụ nghiên cứu - Đối tượng và khách thể nghiên cứu - Phạm vi nghiên cứu - Phương pháp nghiên cứu - Giả thuyết khoa học - Những đóng góp của đề tài NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc xây dựng và sử dụng một số biện pháp ôn tập, củng cố bài trong dạy học. Chương 2: Xây dựng và sử dụng một số biện pháp ôn tập, củng cố bài để củng cố bài dạy phần sinh thái học - Sinh học 12 THPT. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 10 NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG MỘT SỐ BIỆN PHÁP CỦNG CỐ BÀI HỌC TRONG DẠY HỌC 1.1. LƯỢC SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Trong hoạt động DH, ôn tập đóng vai trò hết sức quan trọng với việc hoàn thiện kiến thức cho HS. Ôn tập là dịp củng cố những kiến thức đã học, giúp cho HS có điều kiện hệ thống hoá kiến thức, mở rộng và khắc sâu tri thức từ đó nâng cao trình độ hiểu biết của HS. Vì vậy, ôn tập là một khâu không thể tách rời của quá trình dạy học, những tri thức qua ôn tập sẽ tiếp nhận một cách vững chắc, là cơ sở cho HS tiếp thu tri thức mới [8], [24], [34]. 1.1.1. Trên thế giới Khi nghiên cứu vấn đề ôn tập, các tác giả như N.M. Iaccôlép, N.M. Veczilin cho rằng việc ôn tập là một trong những việc học tập cơ bản, nếu thiếu nó người học khó đạt được thành công trong học tập. Cần phải có hệ thống ôn tập để phát triển những khái niệm (KN) cơ bản [33] Theo J. Mekeachia cho rằng, cần phải dạy cho HS chiến lược học tập, trong đó chiến lược ôn tập được coi là chiến lược quan trọng đảm bảo cho sự thành công trong học tập của HS. Chiến lược ôn tập được thực hiện bằng hình thức: Lặp đi lặp lại nhiều lần, tóm tắt tài liệu, vẽ sơ đồ minh họa nội dung học tập [33]. Theo Robert Fishes, vẽ sơ đồ nhận thức là một công cụ đắc lực trợ giúp trí nhớ, hiểu biết và phát triển KN, bởi vì tất cả những gì cần phải nhớ chỉ là những ý tưởng chốt. Vẽ sơ đồ nhận thức không chỉ là cho HS tiếp nhận thông tin mà còn cần phải suy nghĩ về thông tin ấy, giải thích nó và kết nối nó với tư cách cấu tạo mới tạo nên những hiểu biết về chúng [33]. Geoffrey Fetty, khi đề cập đến cách dạy ngày nay, tác giả cho rằng một trong các biện pháp dạy học tích cực là dạy cho HS cách nhớ, qua đó rèn luyện cho HS kỹ 11 năng ôn tập. Theo tác giả, GV nên sử dụng một số hình thức ôn tập như: Tóm tắt bài học, đưa ra hệ thống câu hỏi ôn tập, kiểm tra ôn tập, làm việc theo nhóm, chơi trò chơi... [41]. Tony Buzan [36, tr 94], cho rằng “Không giống một văn bản được viết theo kiểu tuần tự, sơ đồ tư duy còn có một lợi ích khác là sự linh hoạt: nó không chỉ thể hiện các sự kiện mà còn thể hiện mối quan hệ giữa các sự kiện đó … điều này giúp chúng ta hiểu rõ vấn đề hơn” [36, tr 19]. Theo chúng tôi BĐKN cũng có tính chất đó, nó cũng chỉ ra các kiến thức có liên quan và có thể ghi nhớ thông tin quan trọng cho việc làm bài và ứng dụng thực tiễn. Sơ đồ được thiết kế nhằm tận dụng những kỹ năng phong phú này của não bằng việc giúp não lưu trữ và truy xuất thông tin một cách có hiệu quả theo yêu cầu.. James M. Banner, Jr. & Harold C. Cannon [39] đã nhấn mạnh các điều nên làm trong học tập có liên quan đến ôn tập như: hãy suy nghĩ và nghiền ngẫm. Hãy hỏi. Hãy vận dụng những gì bạn học được. Hãy chia sẻ kiến thức của bạn…và đã có những nghiên cứu khá sâu về những vấn đề này. 1.1.2. Ở Việt Nam Cho đến nay, vấn đề đổi mới PPDH rất được dư luận xã hội quan tâm. Báo chí và các cơ quan truyền thông đã có nhiều cuộc trao đổi xoay quanh vấn đề này, Nghị quyết Đại hội VII của Đảng (1992) đã khẳng định: ''Cùng với khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo phải được coi là quốc sách hàng đầu''. Trên quan điểm đó, năm 1993 hội nghị lần thứ IV của Ban chấp hành trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa VII có nghị quyết về: Tiếp tục đổi mới sự nghiệp GD&ĐT (14-3-1993). Nghị quyết khẳng định: "Đổi mới phương pháp dạy và học ở tất cả các cấp học và bậc học, ..áp dụng những PPDH hiện đại để bồi dưỡng cho HS năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề". Nghị quyết đã đánh dấu một mốc mới trong việc đổi mới PPDH. Hiện nay, Đảng ta đã ra nghị quyết lần 8 khoá XI về “Đổi mới toàn diện ngành GD&ĐT ” [1], [2]. Với bộ môn SH, nhiều tác giả cũng đã vận dụng được thế mạnh của các PPDH để đề ra các biện pháp nâng cao chất lượng giờ dạy học, cũng như đề xuất
- Xem thêm -