Đăng ký Đăng nhập
Trang chủ Nghiên cứu các tự điển, từ điển hán nôm thế kỉ xix...

Tài liệu Nghiên cứu các tự điển, từ điển hán nôm thế kỉ xix

.PDF
157
37
113

Mô tả:

1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Một trong những điểm nổi bật của đời sống Hán Nôm thế kỉ XIX là sự xuất hiện một loạt sách vừa như là những tự điển, từ điển song ngữ Hán Nôm vừa như là những bộ sách học chữ Hán, cập nhật, phổ biến và mở rộng tri thức qua chữ Hán, chữ Nôm như: Nhật dụng thường đàm; Tự Đức Thánh chế Tự học giải nghĩa ca; bị khảo; Nam phương danh vật Ðại Nam quốc ngữ; ... Chúng được biên soạn trước hết nhằm học chữ Hán, tiếp thu và cập nhật tri thức qua chữ Hán, chữ Nôm nhưng cách thức tổ chức bên trong của chúng đã làm cho chúng trở thành các bộ tự điển, từ điển song ngữ Hán Nôm. Các bộ tự điển và từ điển đó mang trong mình nhiều giá trị, phản ánh một trong những lĩnh vực nổi trội của truyền thống ngữ văn học chữ Hán nói chung, ngữ văn học truyền thống Việt Nam nói riêng có nhiều thành tựu. Đó là lĩnh vực biên soạn tự điển và từ điển. Chúng cần được xem xét trên phương diện tự điển, từ điển học cũng như trên phương diện giáo dục chữ Hán, giáo dục Hán văn. Qua các bộ sách này, chúng ta có thể biết được rõ hơn những yêu cầu và đòi hỏi nhằm đổi mới giáo dục Hán văn như: nhật dụng hóa tri thức Hán học, mở mang cái học cách trí, cái học đa thức, cái học phi khoa cử. Đồng thời qua chúng ta còn thấy vai trò của nhân tố tiếng mẹ đẻ ghi bằng chữ Nôm trong giáo dục chữ Hán và cập nhật tri thức qua chữ Hán. Giáo dục Hán văn vì thế đã thúc đẩy sự nhìn nhận về vai trò của tiếng mẹ đẻ. Sự có mặt của nhân tố chữ Nôm trong các sách học chữ Hán này đã nói lên vai trò và khả năng của quốc ngữ Nôm cho sự mở mang và cập nhật tri thức ngay khi vẫn dùng chữ Hán. Nghiên cứu chúng sẽ giúp ta giải thích và đánh giá một loạt vấn đề của ngữ văn Việt Nam cũng như xã hội và văn hóa Việt Nam truyền thống trong môi trường song ngữ Việt Hán. 2 Nghiên cứu chúng sẽ giúp chúng ta hiểu thêm về cách thức biên soạn tự điển chữ Hán của ngữ văn Việt Nam truyền thống bởi vì ở đây chứa đựng một loạt vấn đề của ngữ văn Hán Nôm nói chung, của truyền thống tự điển và từ điển học Việt Nam nói chung như: cách chọn các đơn vị cơ sở để lập mục từ, bảng từ; cách thức xây dựng bảng từ, cấu trúc mục từ; mức độ phổ biến, cập nhật và bổ sung các tri thức văn hóa vào một thế kỉ cuối thời trung đại qua chữ Hán. Nghiên cứu các bộ tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX sẽ giúp ta hiểu thêm về khả năng của tiếng Việt khi thực hiện nhiệm vụ làm vốn đối ứng cho việc phổ biến những tri thức văn hóa có tính trí tính cao từ chữ Hán. Nghiên cứu các bộ tự điển, từ điển song ngữ Hán Nôm nói chung và nhất là các bộ ra đời vào thế kỉ XIX sẽ góp phần cho sự nhận thức về những đóng góp của ngữ văn Hán Nôm cho truyền thống ngữ văn Việt Nam nói riêng, truyền thống ngữ văn Đông Á nói chung, nơi mà các vấn đề về văn tự, tự điển, học chữ, phổ biến chữ, thích danh, thích nghĩa luôn được đặc biệt chú ý. Vì những lí do trên, chúng tôi chọn vấn đề nghiên cứu các tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX làm đề tài cho luận án tiến sĩ ngữ văn, chuyên ngành Hán Nôm của mình. 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nhận thức chung về bối cảnh xã hội - ngôn ngữ Việt Nam thế kỉ XIX, luận án nhằm các mục tiêu cụ thể sau: - Lập danh mục các bộ tự điển, từ điển Hán Nôm được biên soạn vào thế kỉ XIX, xác lập tính chất “ tự học”, “ tự thư”, “ từ thư”, “ loại thư” của chúng trong mối quan hệ với truyền thống biên soạn sách học chữ Hán cũng như tự điển và từ điển chữ Hán nói chung. - Nghiên cứu cơ cấu bảng từ cũng như cơ cấu mục từ nói chung để từ đó đi vào nghiên cứu phần chữ Hán hay “phần được giải thích” của mục từ của các bộ tự điển, từ điển này trong mối quan hệ với các phạm trù văn hoá mà các 3 mục chữ Hán này chuyển tải; nghiên cứu chữ Hán từ góc độ văn tự học để thấy được nhận thức của nhà Nho thế kỉ XIX về việc dạy và học chữ Hán. - Nghiên cứu “phần giải thích” của mục từ (giải thích nghĩa bằng chữ Nôm, giải thích nghĩa bằng chữ Hán), trong mối quan hệ đối ứng với bộ phận được giải thích (chữ Hán); nghiên cứu các bộ phận nối giữa “phần được giải thích” và “phần giải thích”. - Nghiên cứu các mục đích biên soạn cũng như các định hướng tri thức văn hóa qua sự cập nhật tri thức qua Hán học mà các bộ “tiểu loại thư” này đã thực hiện. 3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là bốn bộ tự điển, từ điển Hán Nôm được biên soạn, ấn bản, trùng san trong thế kỉ XIX, đó là các bộ: Nhật dụng thường đàm; Tự Đức Thánh chế Tự học giải nghĩa ca; Nam phương danh vật bị khảo và Ðại Nam quốc ngữ. Phạm vi nghiên cứu: Luận án nghiên cứu bốn bộ tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX từ góc nhìn của từ điển học, từ thư học cũng như từ góc nhìn sách dạy chữ Hán, sách học chữ Hán. 4. Phương pháp nghiên cứu Luận án vận dụng các thao tác mô tả của văn bản học Hán Nôm và ngữ văn Hán Nôm trong việc giới thiệu và mô tả các bộ tự điển, từ điển song ngữ Hán Nôm thế kỉ XIX, phiên âm, dịch nghĩa chúng ra quốc ngữ hiện đại. Luận án sử dụng các thao tác mô tả của từ điển học, nhất là của từ thư học và tự điển học chữ Hán để mô tả cơ cấu bảng từ và cơ cấu mục từ của các tự điển, từ điển Hán Nôm. Luận án vận dụng các thao tác của xã hội - ngôn ngữ học trong việc mô tả hoàn cảnh xã hội - ngôn ngữ Việt Nam thế kỉ XIX nhằm giải thích các cơ sở xã hội - ngôn ngữ mà các bộ sách này ra đời. 4 Luận án vận dụng các thao tác của ngôn ngữ và văn hóa học trong việc phân tích, giải thích và sơ bộ đánh giá giá trị văn hóa của các bộ sách này trong bối cảnh song ngữ Việt Hán của thời điểm ra đời chúng. 5. Đóng góp mới của luận án Luận án giới thiệu danh mục các bộ tự điển, từ điển song ngữ Hán Nôm thế kỉ XIX. Luận án góp phần làm sáng tỏ các vấn đề về cấu trúc (cấu trúc bảng từ, bảng chữ Hán trong từng bộ sách; cấu trúc mục từ trong từng mục từ và trong từng bộ sách) từ góc nhìn của từ điển học nói chung, của tự điển học và từ điển học chữ Hán và tự điển, từ điển Hán Nôm nói riêng. Luận án góp phần làm sáng tỏ mục đích, tính chất của các bộ tự điển, từ điển Hán Nôm trong khuôn hình loại thư song ngữ Hán Nôm từ góc nhìn sách dạy chữ Hán, sách học chữ Hán. Luận án góp phần giải thích một vài cơ sở ngôn ngữ - xã hội cho sự ra đời của các bộ tự điển, từ điển Hán Nôm và phân tích các mục đích biên soạn của chúng. Luận án góp phần giải thích những cố gắng và thành tựu của ngữ văn truyền thống trong việc cập nhật, bổ sung các tri thức văn hóa mà thời đại yêu cầu qua chữ Hán, chữ Nôm. Luận án góp phần hình thành một nhận thức đúng đắn về truyền thống tự điển học và từ điển học Việt Nam, trân trọng di sản văn hiến dân tộc trên cơ sở thấu hiểu những minh chứng cụ thể về phương diện tự điển và từ điển học. 6. Cấu trúc của luận án Trên cơ sở nhận thức về đối tượng, mục tiêu, phạm vi và phương pháp nghiên cứu được trình bày ở phần MỞ ĐẦU, NỘI DUNG của đề tài được triển khai theo hệ thống vấn đề như sau: 5 Chương 1 với tiêu đề: “TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ XÁC LẬP NHỮNG HƯỚNG NGHIÊN CỨU CHỦ YẾU CỦA LUẬN ÁN” nhằm đề cập đến các nghiên cứu đã có về bốn bộ tự điển, từ điển song ngữ Hán Nôm Việt Nam thế kỉ XIX, từ đó làm sáng tỏ cách thức và hướng đi mà luận án sẽ thực hiện, nhằm đề cập đến các bộ tự điển, từ điển song ngữ Hán Nôm từ góc nhìn của từ điển học nói chung, từ điển học và từ thư học chữ Hán nói riêng. Chương 2 với tiêu đề: “DANH MỤC VÀ BẢNG TỪ CỦA CÁC TỰ ĐIỂN, TỪ ĐIỂN HÁN NÔM THẾ KỈ XIX” nhằm bao quát danh mục cũng như các vấn đề về mặt văn bản học của các tự điển và từ điển song ngữ Hán Nôm thế kỉ XIX làm cơ sở cho việc nghiên cứu bảng từ (tức cấu trúc vĩ mô) của chúng. Chương 3 với tiêu đề: “CẤU TRÚC NỘI TẠI CỦA MỤC TỪ TRONG CÁC TỰ ĐIỂN, TỪ ĐIỂN HÁN NÔM THẾ KỈ XIX” nhằm nghiên cứu cấu trúc tổng quát của mục từ cũng như cấu trúc chi tiết của mục từ trong tự điển, từ điển. Chương 4 với tiêu đề: “ĐỊNH HƯỚNG BIÊN SOẠN VÀ SỰ CẬP NHẬT TRI THỨC CỦA CÁC TỰ ĐIỂN, TỪ ĐIỂN HÁN NÔM THẾ KỈ XIX” nhằm nghiên cứu định hướng biên soạn nhằm mở mang và cập nhật tri thức theo chủ đề của các bộ sách học chữ Hán có tính chất song ngữ này; vai trò và khả năng mở mang tri thức Hán học của chúng trong bối cảnh xã hội ngôn ngữ cũng như trong môi trường song ngữ Việt Hán thế kỉ XIX. Phần KẾT LUẬN sẽ đánh giá, tổng kết những kết quả trong thực tế giải quyết vấn đề trong các chương mục của NỘI DUNG luận án. Ngoài ra, luận án còn hai phần phụ là: TÀI LIỆU THAM KHẢO và PHỤ LỤC với các bộ phận cấu thành: 6 1. Phụ lục 1: Ảnh chụp trang bìa các bộ tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX. 2. Phụ lục 2: Bản phiên dịch Nhật dụng thường đàm và các bài tựa của các bộ tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX. - Phụ lục 2.1: Bản phiên dịch Nhật dụng thường đàm. - Phụ lục 2.2: Phần phiên dịch Nam phương danh vật bị khảo (tựa) - Phụ lục 2.3: Phần phiên dịch Đại Nam quốc ngữ (tựa) 7 NỘI DUNG Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ XÁC LẬP NHỮNG HƯỚNG NGHIÊN CỨU CHỦ YẾU CỦA LUẬN ÁN Trong chương này, chúng tôi tập trung khái quát những nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án, từ đó xác định những hướng nghiên cứu chủ yếu sẽ được trình bày trong luận án nhằm nghiên cứu các bộ tự điển và từ điển song ngữ Hán Nôm thế kỉ XIX từ góc nhìn của từ điển học nói chung, tự điển học và từ điển học chữ Hán nói riêng. 1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu Những nghiên cứu về các tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX (từ đây viết tắt là TĐHN.TkXIX) chủ yếu đã được triển khai trên các lĩnh vực như: những giới thiệu khái quát và phiên dịch Hán Nôm; những nghiên cứu cụ thể về từng bộ sách; những nghiên cứu về chữ Nôm lấy các TĐHN.TkXIX như nguồn tư liệu… 1.1.1. Những giới thiệu khái quát và phiên dịch Hán Nôm về các tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX 1.1.1.1. Những giới thiệu khái quát Những giới thiệu khái quát về bốn bộ TĐHN.TkXIX thể hiện trong các công trình sau đây: Trần Văn Giáp (1990) trong Tìm hiểu kho sách Hán Nôm - nguồn tư liệu văn học, sử học Việt Nam, (tập 2)[15], đã giới thiệu các bộ sách ở phần NGÔN NGỮ với các số: 217 (Nhật dụng thường đàm); 224 (Tự Đức Thánh chế Tự học giải nghĩa ca); 223 (Ðại Nam quốc ngữ); 226 (Nam phương danh vật bị khảo): 8 + Về Nhật dụng thường đàm: “Sách Nhật dụng thường đàm là một bộ từ điển Hán Việt nhỏ, xếp theo 32 loại như Thiên văn, Luân tự, Nho giáo… Du hí, Tật bệnh, Cầm thú, Trung loại, v.v… Các từ ngữ tuy không nhiều, nhưng có thể nói là tạm đủ để đọc biết các chữ thông thường. Đó cũng là một tài liệu mà chúng ta có thể dùng so sánh để thấy những chỗ khác biệt trong cách chua và giải nghĩa chữ Hán bằng chữ Nôm” [15, tr.18]. + Về Ðại Nam quốc ngữ: Đầu sách có bài tựa không ghi tên người viết, nhưng đọc thì biết là của người soạn sách này. Cuối bài có chú giải những chữ khó trong bài đó. Tiếp theo là phần nghĩa lệ, đề năm Tự Đức thứ 33 (1880), gồm có 4 điều nói về mục đích và phương pháp làm sách này…” [15, tr.21]. + Về Tự Đức Thánh chế Tự học giải nghĩa ca: “Tự học giải nghĩa ca cũng thuộc loại tự điển Hán Việt. Chữ Hán ghi trên, chữ Nôm ghi dưới, có chép vần thượng lục hạ bát, nhiều chỗ có ghép chữ đôi và thêm chữ đệm cho khỏi túng vần… Mục đích của người soạn là muốn phổ biến việc học chữ Hán và chính xác lối viết chữ Nôm. Nhưng vì sách làm dài, nhiều chữ khó, nghĩa khó hoặc ít dùng, nên tác dụng đạt được có lẽ là ở chỗ góp phần làm chính xác được lối viết chữ Nôm thôi. Về mặt ấy, sách Tự học giải nghĩa ca được coi là một tài liệu quí khi người nghiên cứu cần so sánh để tìm hiểu quá trình phát triển và chuyển hóa của chữ Nôm”[15, tr.23]. + Về Nam phương danh vật bị khảo: “Như vậy, sách Nam phương danh vật bị khảo cũng là một bộ sách thuộc loại từ ngữ Hán Việt, đặc điểm là có chú ý nhiều đến tên gọi các sản vật của nước ta và có ghi chú tên địa phương có những sản vật ấy. Đó là một công trình biên soạn có giá trị về ngôn ngữ học và sinh vật học” [15, tr.24]. Trần Nghĩa, Prof.Francois Gros (1993) và các cộng sự của mình trong công trình Di sản Hán Nôm Việt Nam - Thư mục đề yếu, Khoa học Xã hội, Hà 9 Nội, 1993, gồm 3 tập, sau khi giới thiệu về văn bản của các bộ sách, tác giả đã mô tả khái quát về kết cấu và nội dung của từng bộ tự điển, từ điển về phương diện thư mục học. Trong tập I ở mục số 865, các tác giả mô tả về Ðại Nam quốc ngữ như sau: “Giải thích và dịch ra Nôm các từ ngữ tiếng Hán bao gồm nhiều lĩnh vực, chia thành 50 loại mục, gọi là “môn” hay “bộ”, như Thiên văn môn; Địa lí môn; Nhân luân môn; Tàm tang môn; Công khí môn; Tục ngữ môn v.v.; Thuỷ bộ; Thổ bộ; Kim bộ v.v. [45, tr.497]. Trong tập II, mô tả về Nhật dụng thường đàm ở mục số 2538: “Từ điển Hán - Nôm, do Phạm Đình Hổ (1768 - 1839) soạn. Các mục từ được xếp thành 32 nhóm: Thiên văn, Địa lí, Nho giáo, Đạo giáo, Thân thể, Nhà cửa, Trang phục, Thực phẩm, Thảo mộc, Côn trùng, Cầm thú.. [45, tr.487]. Nam phương danh vật bị khảo được giới thiệu như sau ở mục số 2256 của tập II: “Từ điển Hán - Nôm do Đặng Xuân Bảng soạn, chia thành các mục như thiên văn, địa lí, thời tiết…”[45, tr.333]. Cuối cùng, đối với Tự Đức Thánh chế Tự học giải nghĩa ca ở mục số 4116 của tập III, tác giả mô tả như sau: “Sách dạy chữ Hán (thể 6-8) giải nghĩa bằng chữ Nôm. Các chữ được xếp thành 7 mục lớn: Kham dư (thiên văn, địa lí), Nhân sự (quan hệ xã hội, con người), Chính hóa (giáo dục), Khí dụng (vật dùng), Thảo mộc (cây cỏ), Cầm thú (động vật, chim muông) và Trùng ngư (côn trùng, tôm cá)” [45, tr.506]. Nguyễn Thị Lan (2002) trong Luận văn Thạc sĩ Hán Nôm: Tìm hiểu loại hình sách song ngữ Hán - Nôm dạy chữ Hán [35], với tính chất nghiên cứu điểm về thể loại, đã đề cập đến tên các bộ sách này với tư cách là những sách song ngữ dạy chữ Hán; qua thao tác thống kê điểm đã đưa ra những nhận định chung về cách phân chia môn loại, cách giải nghĩa, vốn chữ trong một số môn loại… làm tham số cho các so sánh của mình. 10 1.1.1.2. Những công trình phiên dịch Hán Nôm Phương thủ Nguyễn Hữu Quì (1971) trong Tự Đức Thánh chế Tự học giải nghĩa ca[48], đã phiên âm bộ sách này và mới chỉ in được một phần, được Uỷ ban dịch thuật phủ Quốc vụ khanh đặc trách văn hóa của chính quyền Sài Gòn cũ xuất bản năm 1971. Phan Đăng (1996) trong công trình Thơ văn Tự Đức (3 tập), đã phiên âm hoàn chỉnh Tự Đức Thánh chế Tự học giải nghĩa ca, in ở tập 3 của công trình này [12]. Lã Minh Hằng (2013) trong công trình Khảo cứu từ điển song ngữ Hán Việt Đại Nam quốc ngữ [22], đã phiên dịch bộ sách và khảo cứu, chú giải cho các mục từ Hán của Đại Nam quốc ngữ. Như vậy, trong bốn bộ TĐHN.TkXIX thì cho đến nay mới có hai bộ Tự Đức Thánh chế Tự học giải nghĩa ca và Đại Nam quốc ngữ được phiên dịch và công bố. Với bốn bộ sách là đối tượng nghiên cứu của luận án, chúng tôi chủ yếu làm việc trực tiếp với văn bản gốc Hán Nôm. Chúng tôi cũng được thừa hưởng ở mức độ nhất định từ bản dịch của hai bộ sách trên. Chúng tôi cũng phiên dịch toàn bộ trong quá trình làm luận án. Chúng được trích in trong phần Phụ lục luận án. Việc tiếp cận với hai bản sách đã công bố diễn ra sau khi luận án đã cơ bản hoàn thiện và chỉ mang tính chất tham khảo. 1.1.2. Những nghiên cứu cụ thể về từng bộ tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX 1.1.2.1. Các bộ tự điển, từ điển là đối tượng cho những giới thiệu tổng quát Thuộc về những nghiên cứu cụ thể về từng bộ TĐHN.TkXIX là những bài viết độc lập cũng như lời giới thiệu cho các lần xuất bản, những nghiên cứu về chữ Nôm trong các tự điển, từ điển sau đây: Phan Đăng (1998) trong Tự Đức Thánh chế Tự học giải nghĩa ca” - một cuốn sách quí trong các tác phẩm của vua Tự Đức[13], đã dành 3 trang để giới 11 thiệu một cách khái quát về cấu trúc của cuốn sách và đưa ra một số nhận xét sơ lược về chữ Nôm: “Chúng tôi chưa dám xem đấy là một loại tự điển nhưng chắc chắn trong một phạm vi nhất định của giáo dục thời ấy, Tự Đức Thánh chế Tự học giải nghĩa ca đã là một loại sách công cụ tra cứu thật bổ ích”. GS.Nguyễn Thiện Giáp (2005) trong công trình Lược sử Việt ngữ học, tập một, Nxb Giáo dục, Hà Nội, đã nêu ra danh mục 10 cuốn từ điển đối chiếu Hán Việt đầu tiên trong đó có 4 cuốn mà đề tài luận án này nghiên cứu. Đó là một cố gắng trong việc giới thiệu truyền thống từ điển học Việt Nam cho độc giả hiện đại. Tất nhiên, trong phạm vi và khuôn khổ của một mục viết cho một bộ sách lớn về lịch sử Việt ngữ học, tác giả chỉ có thể nêu ra những nhận xét chung và đặt chúng trong phạm vi của Việt ngữ học. Sau đó, tác giả đã đi vào phân tích sâu hơn cho các cuốn sách cụ thể như : An Nam dịch ngữ (trang 97100); Chỉ nam ngọc âm giải nghĩa (trang 100-103; Tam thiên tự giải âm (trang 104-110). Lê Văn Cường (2012) trong bài viết Nhật dụng thường đàm, cuốn từ điển bách khoa song ngữ Hán Nôm thế kỉ XIX” in trên Tạp chí Hán Nôm, (số 3. 2012)[8], đã giới thiệu chủ yếu về tình hình của các văn bản đang được lưu trữ trong các thư viện, điểm qua về phương pháp giải nghĩa chú âm của từ điển và bước đầu có những nhận định chung về cuốn tự điển này. 1.1.2.2. Những nghiên cứu về chữ Nôm trong các tự điển, từ điển Thuộc vào những nghiên cứu chuyên biệt về chữ Nôm, trong bốn bộ TĐHN.TkXIX mới chỉ có Tự Đức Thánh chế Tự học giải nghĩa ca được nghiên cứu đến trong các công trình sau đây: Đoàn Khoách trong Chữ Nôm trong một tác phẩm của vua Tự Đức[28], sau khi đề cập đến vấn đề lí thuyết chữ Nôm với các đề mục: chữ Nôm là gì? chữ Nôm có từ bao giờ, do ai sáng chế, chữ Nôm là chữ thế nào - cách cấu tạo chữ Nôm ra sao? Tự Đức là ai? Có sự nghiệp văn hoá gì? “Tự học giải nghĩa 12 ca” là sách gì?... mới đi vào phiên âm và phân tích cấu tạo chữ Nôm của một vài trang phần Nhân sự loại (thượng). Cuối cùng tác giả dẫn lời của Trần Văn Giáp trong Lược khảo vấn đề chữ Nôm để kết luận “…Nó không phải là sách bắt chước đúng thể tài một cuốn sách nào của Trung Quốc ra tiếng Việt. Giá trị của nó rất lớn, ở chỗ nó có tính dân tộc, đối với ngôn ngữ học và văn tự học Việt Nam tức là chữ Nôm”. Hà Đăng Việt (2008) trong bài viết “Tự Đức Thánh chế Tự học giải nghĩa ca” và vấn đề chuẩn hoá chữ Nôm thời Nguyễn[68] đã phân loại cấu trúc và định lượng chữ Nôm của bộ sách đồng thời so sánh, đối chiếu các loại cấu tạo chữ Nôm trong đó với các sách cùng loại (đồng đại và lịch đại) để rút ra những nhận xét về đặc điểm của chữ Nôm trong đó. Qua phần trình bày lịch sử vấn đề nghiên cứu trên đây có thể thấy, các nghiên cứu đã có về các TĐHN.TkXIX chủ yếu mới chỉ giới thiệu và điểm danh về bốn bộ sách, phiên âm Hán - Nôm và nghiên cứu cấu trúc chữ Nôm trong Tự Đức Thánh chế Tự học giải nghĩa ca; những vấn đề về chữ Hán, là đối tượng chính của sách dạy chữ Hán vẫn chưa được nghiên cứu. 1.1.3. Các bộ tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX - nguồn tư liệu cho các nghiên cứu chữ Nôm Việt nói chung, cho chữ Nôm hậu kì nói riêng Với tiêu chí này chúng ta có thể kê ra một danh sách khá dài các công trình nghiên cứu về chữ Nôm. Đào Duy Anh, Chữ Nôm - nguồn gốc, cấu tạo diễn biến, Nxb Khoa học Xã hội, H.1975[1]; Phan Văn Các (chủ biên), Giáo trình Hán Nôm, Nxb Giáo dục, 1985[2]; Nguyễn Tài Cẩn, Một số vấn đề về chữ Nôm, Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp, H.1985[3]; Nguyễn Quang Hồng, Khái luận văn tự học chữ Nôm, Nxb KHXH, 2008 [26]; (….). Trên đây là sự kiểm kê về lịch sử vấn đề nghiên cứu. Các nghiên cứu đó do yêu cầu và hoàn cảnh của mình, phần nhiều mới chỉ dừng lại ở các phương diện như: Giới thiệu về các bộ TĐHN.TkXIX trong tổng thể kho sách Hán 13 Nôm theo chủ đề (Trần Văn Giáp, Nguyễn Thị Lan); Giới thiệu các bộ sách dưới góc độ thư mục học (Trần Văn Giáp, Trần Nghĩa và Prof.Francois Gros); Giới thiệu sách và các tác giả của sách (Hà Đăng Việt, Lê Văn Cường); Phiên, dịch và công bố các bản phiên, dịch (Nguyễn Hữu Quì, Phan Đăng, Lã Minh Hằng); Nhận xét chung về những cuốn từ điển đối chiếu Hán Việt đầu tiên (Nguyễn Thiện Giáp); Các nghiên cứu cụ thể về chữ Nôm trong các bộ sách (Đoàn Khoách, Hà Đăng Việt); Sử dụng các bộ tự điển, từ điển song ngữ Hán Nôm này như là nguồn cứ liệu để xây dựng các bộ tự điển chữ Nôm. Ngay cả khi nghiên cứu có sử dụng những cơ sở của văn tự học nhưng cũng mới chỉ đề cập đến phần chữ Nôm như là nguồn tư liệu mà thôi. Còn hướng nhìn chúng theo góc độ tự điển học theo nghĩa hẹp hay nghĩa rộng của thuật ngữ này thì vẫn còn bỏ trống. Điều đó cho phép chúng tôi triển khai đề tài theo các yêu cầu mà đề tài phải có. 1.2. Những hướng và lĩnh vực cần được đề tài luận án triển khai Luận án nghiên cứu bốn bộ tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX sẽ được triển khai theo hướng nghiên cứu của từ điển học nói chung, truyền thống từ điển học chữ Hán nói riêng. Do vậy phải có một sự nhận thức cần thiết về các cơ sở của từ điển học hiện đại và truyền thống tự điển và từ điển học chữ Hán. Từ điển học hiện đại sẽ cung cấp những cơ sở có tính phương pháp luận cho nghiên cứu đề tài luận án [phân loại tự điển, từ điển; cấu trúc của tự điển, từ điển (cấu trúc vĩ mô, cấu trúc vi mô - bảng từ và mục từ, cấu tạo mục từ…)]. Còn những nhận thức về truyền thống tự điển, từ điển chữ Hán sẽ đóng vai trò cơ sở cho mọi trình bày của luận án vì chúng cắt nghĩa cho ta hiểu bốn bộ tự điển, từ điển song ngữ Hán Nôm Việt Nam thế kỉ XIX, đối tượng mà luận án nghiên cứu đã được nảy sinh từ một truyền thống như thế nào, chúng được xây dựng theo mẫu hình nào, chúng được chảy từ nguồn nào, chúng đã được tạo lập trong mối quan hệ với các nguồn mạch ra sao, cấu trúc nội tại của chúng thế nào, chúng mang trong mình những đặc điểm vốn có nào của cả truyền 14 thống tự điển, từ điển chữ Hán trong quá khứ nói chung. Do vậy, những tri thức về tự điển học nói chung, tự điển và từ điển học chữ Hán nói riêng sẽ là cơ sở cho mọi trình bày trong luận án. Các bộ tự điển, từ điển chữ Hán trong truyền thống tự điển chữ Hán không chỉ đóng vai trò như là những bảng sưu tập chữ Hán phán ánh chuẩn hóa cách viết, âm đọc mà còn là công cụ cho sự lưu truyền, sử dụng, mở mang văn hóa, cập nhật kiến thức. Các bộ tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX trước hết cũng là những bộ sách học chữ Hán mà nội dung học chữ Hán đó phản ánh Hán học của thời đại mà chúng ra đời. Sự xuất hiện của các bộ sách này cũng là sự điều chỉnh, bổ sung cho Hán học đương thời nhằm đáp ứng các đòi hỏi của xã hội đương thời đối với Hán học. Luận án sẽ đi vào triển khai theo hướng coi bốn bộ sách đó như là những sách học chữ Hán, phổ biến những tri thức đương thời cần có qua chữ Hán trong điều kiện Việt Nam thế kỉ XIX. Với hai định hướng như trên, những vấn đề sau đây sẽ được triển khai trong luận án: Giới thiệu và phân tích các bộ tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX về phương diện văn bản học, phiên âm dịch nghĩa và mô tả chúng về phương diện từ điển học. Nghiên cứu cấu trúc vĩ mô cũng như cấu trúc vi mô của các bộ tự điển, từ điển song ngữ Hán Nôm thế kỉ XIX. Mô tả môi trường song ngữ Hán Việt mà các bộ tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX ra đời. Phân tích và đánh giá mục đích biên soạn cũng như những tri thức văn hóa của chữ Hán được mang ra dạy và học trong các bộ sách này. Những hướng và vấn đề trên đây sẽ được trình bày trong luận án. Ở phần TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN VÀ XÁC LẬP NHỮNG HƯỚNG NGHIÊN CỨU CHỦ YẾU CỦA LUẬN ÁN, về cơ bản 15 chúng tôi chỉ nêu vấn đề mà thôi. Riêng phần các cơ sở của từ điển học hiện đại và tự điển, từ điển chữ Hán trong truyền thống bởi lẽ chúng đóng vai trò nền tảng cho mọi nghiên cứu của đề tài luận án nên chúng sẽ được lược trình dưới đây. Chúng đóng vai trò làm cơ sở cho mọi trình bày trong chương 2, chương 3, chương 4; chúng cũng đóng vai trò như là những số đo cho mọi đánh giá về giá trị của các bộ tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX. Dưới đây là sự trình bày đó. 1.2.1. Cơ sở của từ điển học và từ điển học chữ Hán phục vụ cho đề tài nghiên cứu 1.2.1.1. Một số khái niệm của từ điển học hiện đại Có một quan niệm rằng, “từ điển học là một bộ phận của ngôn ngữ học, nghiên cứu lí luận và biên soạn các công trình tra cứu về ngôn ngữ”. Lại có một quan niệm khác cho rằng, “Từ điển học là chuyên ngành khoa học nhằm nghiên cứu lí luận và biên soạn các công trình tra cứu nói chung” [Nguyễn Văn Lợi, “Từ điển học và bách khoa thư học: Đôi điều suy nghĩ về Ngành, Nghề và Nghiệp”// Từ điển học & Bách khoa thư (số 6), 2013 [40, tr.10-17]. Tuy có các quan niệm hẹp hay rộng như thế, song tựu trung lại, ta thấy rằng, những gì liên quan đến nghiên cứu lí luận và biên soạn từ điển cũng như các công trình tra cứu dù ít dù nhiều cũng đều thuộc phạm trù từ điển học. Từ lí thuyết và thực tiễn biên soạn cũng như những phân tích ngôn ngữ phục vụ cho mục đích biên soạn từ điển, ngôn ngữ học hiện đại đã khái quát nên một số khái niệm có tính cơ sở về từ điển. Chúng thường được trình bày trong các giáo trình ngôn ngữ học. Dưới đây là một số khái niệm cơ bản về từ điển học được chúng tôi tóm lược từ Giáo trình ngôn ngữ học [17] của GS.Nguyễn Thiện Giáp. a. Từ điển là những tập sách tập hợp vốn từ vựng của một ngôn ngữ hay nhiều ngôn ngữ xếp theo những trật tự nhất định nhằm giải thích hay phiên 16 dịch các mục từ. Sự mô tả vốn từ một cách hệ thống là đặc trưng chủ yếu của từ điển. Từ điển nói chung được chia thành từ điển bách khoa (encyclopedia) và từ điển ngữ văn (philological dictionary). Từ điển bách khoa được chia thành bách khoa toàn thư và bách khoa chuyên thư. Cả ở bách khoa toàn thư và bách khoa chuyên thư đều hướng vào giải thích các khái niệm ở các ngành, các lĩnh vực. a1. Từ điển ngữ văn giải thích ý nghĩa và cách sử dụng các từ đã được thu thập vào từ điển. Từ điển ngữ văn lại bao gồm từ điển tường giải (cho một thứ tiếng); từ điển đối chiếu (từ điển song ngữ) cho hai thứ tiếng trở lên. Từ điển tường giải, là từ điển một thứ tiếng, nhằm giải thích ý nghĩa và cách sử dụng của từ, ngữ, chỉ ra những đặc điểm ngữ pháp, ngữ âm và ngữ nghĩa của từ… Từ điển tường giải thường được quan niệm là từ điển giải thích chung cho một ngôn ngữ. Song tùy theo yêu cầu của đối tượng, đích hướng vào có thể bao gồm trong mình những loại nhỏ hơn như: từ điển học sinh, từ điển phương ngữ, từ điển thành ngữ, từ điển từ nguyên, từ điển từ đồng nghĩa, từ điển từ trái nghĩa… a2. Từ điển học hiện đại còn tách từ điển ngữ văn theo cách sắp xếp các mục từ trong đó thành các loại: từ điển biểu âm, từ điển biểu ý. Các từ điển tường giải và đối chiếu sắp xếp mục từ theo trật tự chữ cái, tức là theo trật tự ngữ âm, biểu âm, thường gọi là từ điển biểu âm. Các từ điển xếp các mục từ theo ý nghĩa được gọi là từ điển biểu ý. Trong từ điển biểu ý lại chia thành các loại nhỏ như: Từ điển kho tàng, là từ điển mà vốn từ được thu thập ở trong đó được sắp xếp theo các lớp khái niệm hay các nhóm đề mục, như không gian, thời gian, vật chất, trí tuệ…; Từ điển loại suy, là loại từ điển mà các mục từ được xếp dựa theo mức độ thường dùng nhất của chúng làm trọng tâm; Từ điển học sinh biên soạn theo đề mục (chủ đề, chủ điểm). (Nguyễn Thiện Giáp, tr.239-251)[17]. 17 b. Cấu trúc của từ điển. Một cuốn tự điển, từ điển nói chung thường được cấu trúc thành hai bộ phận: Một là cấu trúc vĩ mô và hai là cấu trúc vi mô. Cấu trúc vĩ mô là cấu trúc bảng từ, trong đó bao gồm toàn thể các mục từ được sắp xếp theo một trật tự nhất định. Đối với các tự điển, từ điển Hán Nôm chúng ta đang nghiên cứu nói riêng thì cấu trúc vĩ mô của nó chính là tất cả các môn loại được tập hợp trong đó. Cấu trúc vi mô là cấu trúc của từng mục từ cụ thể trong hệ thống bảng từ. Như tác giả Lí Toàn Thắng đã định nghĩa trong “Một số vấn đề về cấu trúc vi mô của từ điển" đăng trên Từ điển học & Bách khoa thư (số 3)[55]: “Nói chung ở Việt Nam, cấu trúc vi mô của từ điển giải thích (đơn ngữ) được hiểu là cấu trúc mục từ, bao gồm toàn bộ những thông tin/ tri thức được trình bày trong mục từ đó. Mỗi yếu tố của cấu trúc vi mô mang một thông tin nhất định và thông tin này được diễn đạt bằng một phương tiện nào đó" (Lí Toàn Thắng, tr.18). Như vậy, mục từ là đơn vị từ vựng được lựa chọn để giải thích trong từ điển. Mục từ là một phức thể bao gồm phần cần được giải thích (phần đem ra giải thích) và phần giải thích. Phần cần được giải thích lại tương ứng với các đơn vị của ngôn ngữ. Ở các từ điển hiện đại, phần được giải thích thường là “từ” (từ đơn, từ phức) hay những đơn vị lớn hơn từ như ngữ, cú. Trong các tự điển chữ Hán, phần được giải thích thường là một chữ Hán (đơn tự) nhưng cũng có khi là một tổ hợp lớn hơn (phức tự). Trên đây là một số cơ sở của từ điển học hiện đại. Chúng được xem như là một trong những cơ sở có tính lí thuyết và phương pháp để chúng ta suy xét, đánh giá về bốn bộ TĐHN.TkXIX của đề tài luận án này nghiên cứu. Tuy vậy, đó là cách nhìn của từ điển học hiện đại vì từ điển học hiện đại lấy “từ” làm đơn vị cở sở cho xây dựng mục từ. Đối với các tự điển, từ điển Hán Nôm, ngoài việc được xem xét theo cách nhìn của từ điển học hiện đại, chúng ta cần phải dựa trực tiếp vào một số cơ sở của truyền thống từ điển học chữ Hán vì 18 các bộ tự điển, từ điển Hán Nôm thế kỉ XIX đều được xây dựng trên sự kế thừa nhất định truyền thống đó. 1.2.1.2. Truyền thống từ điển học chữ Hán Việc biên soạn từ điển học chữ Hán đã có truyền thống trên 2000 năm, gắn liền với sự tăng tiến và mở mang của chữ Hán, tiếng Hán, văn hóa Hán cũng như văn hóa các nước trong khu vực Đông Á nên đã đặt cơ sở cho sự ra đời của truyền thống từ điển chữ Hán. Từ điển học chữ Hán truyền thống bắt đầu với những ý tưởng và thao tác nhằm sưu tập, thống nhất, mở rộng phạm vi người biết chữ Hán. Thống nhất chữ Hán diễn ra trước tiên ở phương diện tự thể - thể của chữ. Chữ Hán đã trải qua những biến đổi sau đây về tự thể: Giáp cốt văn (chữ trên mai rùa, xương thú, chủ yếu sử dụng cho mục đích bói toán, mà các chứng tích của chúng ra đời vào thời Ân Thương, khoảng thế kỉ XV Tr. (chữ khắc trên chuông trên đỉnh, còn gọi là kim văn CN); Chung đỉnh văn ) thế kỉ XI Tr.CN; Đại triện Tr.CN; Lệ thư thế kỉ VIII Tr.CN; Tiểu triện thế kỉ II Tr.CN; Thảo thư nhanh từ Lệ thư); Khải thư kỉ III; Hành thư thế kỉ III thời Hán (là biến thể nhằm viết ), phổ biến ở thời Tam Quốc và thời nhà Tấn, thế (nằm giữa Khải thư và Thảo thư; Giản thể (lưu hành trong cải cách văn tự năm 1958 ở Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa nhưng một phần của nó lưu hành tự phát trong dân gian suốt trong chiều dài lịch sử và được chính thức công nhận từ 1958). Về phương diện văn tự học, ngữ văn Trung Hoa truyền thống đã xây dựng thuyết Lục thư , chuyển chú (tượng hình , giả tá , chỉ sự , hội ý , hình thanh ). Lục thư vừa phục vụ cho việc học chữ Hán của mọi người nói chung nhất là với trẻ em, vừa là sự khái quát hóa cũng như giải thích kết cấu của chữ Hán về phương diện văn tự học. 19 Đến thời cận đại, Lục thư đã được rút thành thuyết Tam thư hình , tượng ý , tượng thanh Biên soạn tự thư , tự điển (tượng ). , từ thư trở thành một trong những lĩnh vực phát triển nhất của ngữ văn học Trung Hoa truyền thống. Sưu tập vốn chữ Hán còn gắn liền với việc thống nhất cách viết. Thời Tần (thế kỉ III Tr.CN) nhu cầu thống nhất và giản hóa văn tự trở nên cấp bách cùng với sự thống nhất lãnh thổ. "Thư đồng văn" đã trở thành cách nói không chỉ ở phương diện thống nhất văn tự mà còn là cách nói có tính biểu tượng cho sự thống nhất quốc gia, thống nhất nhà nước. Chữ Hán được thống nhất về cách viết theo lối chữ Tiểu triện nhà Tần. Bộ Tam Thương (thư đồng văn của thời nhằm sưu tập chữ Hán cho sự thống nhất văn tự ), đã được đặt tên theo Thương Hiệt, nhân vật đã sáng tạo nên chữ Hán theo huyền thoại. Tam Thương bao gồm: Thương Hiệt thiên thiên của Hồ Vô Kính ; Viên lịch thiên của Lí Tư ; Bác học của Triệu Cao . Chúng là bảng sưu tập chữ Hán được sử dụng làm sách giáo khoa đem dạy cho học trò. Đến thời Hán, ba bộ này được hợp thành một bản, mang tên chung là Thương Hiệt thiên quan của Hoàng đế , đặt tên theo nhân vật huyền thoại, là sử , người đã sáng tạo ra văn tự là Thương Hiệt như trên đây đã nói. Dù nguyên thư nay đã thất truyền, song các tên gọi còn truyền lại đã cho ta thấy sự nhận thức về tầm quan trọng của tự điển học chữ Hán và bộ sách đó cũng là sự mở đầu cho truyền thống tự điển học chữ Hán. Truyền thống tự điển học, từ điển học chữ Hán đã có lịch sử khoảng 2000 năm, gắn liền với việc thu thập và chú giải từ ngữ trong các văn bản cổ. Các kinh điển của trường phái Nho học được viết bằng các ngôn ngữ cổ, do vậy, theo thời gian đã dần không được người đương thời hiểu. Điều này đã thúc đẩy sự ra đời của Nhĩ nhã , một bộ từ thư ra đời vào thời Tây Hán - 20 nhằm sưu tập từ ngữ cũng như chữ nghĩa có từ thời Chu - Tần cũng như đầu thời Hán từ các văn bản cổ. Bản Nhĩ nhã “ hiện còn gồm 19 thiên ( ). Ba thiên đầu “ Thích ngôn”, “ Thích hỗ”, Thích huấn” thu thập các từ theo đồng nghĩa có nguồn gốc từ văn bản cổ. Các thiên như “ Thích cung”, “ Thích thân”, “ Thích khí”… nhằm giải nghĩa các danh vật, tức là tên các sự vật. Đồng hành với việc biên soạn tự thư, tự điển, từ thư là sự chú ý đến chữ Hán về mặt văn tự học cũng như về mặt ngôn ngữ học. Một chữ Hán ở đây được chú ý đến ở cả ba phương diện: Hình thể - Âm đọc - Ý nghĩa. Phương diện hình thể vừa liên quan đến thư pháp vừa liên quan đến cấu tạo của chữ. Phương diện hình thể làm nảy sinh sự ra đời của các bộ tự thư nhằm sưu tập chữ theo tự (Triện, Lệ, Khải). Phương diện âm đọc cho chữ Hán làm nảy sinh nhu cầu chú âm cũng như các phương thức chú âm như: trực âm Với phiên thiết , độc nhược , phiên thiết . , cấu trúc âm tiết tiếng Hán đã được phân đôi thành thanh mẫu (phụ âm đầu) và vận mẫu (phần vần). Phương diện ý nghĩa của chữ Hán gắn liền với việc thích nghĩa và ví dụ minh họa từ các sách kinh điển, sách vở cổ cũng như các ý nghĩa từ cuộc sống mới nảy sinh cũng như các vấn đề về xã hội văn hóa khác nữa. Truyền thống tự điển, từ điển học chữ Hán Trung Quốc nói riêng, Đông Á nói chung mang trong mình nhiều bộ phận thành viên như: 1. Tự thư , là những bộ sách công cụ lấy tự (chữ) làm đơn vị sưu tập và giải thích ý nghĩa, chú trọng vào tự thể của chữ, phục vụ cho việc thống nhất cách viết về phương diện tự thể, trong đó chủ yếu hướng vào tự thể của chữ triện, chữ lệ, chữ khải. Các bộ tự thư chữ Hán nổi tiếng trong truyền thống tự điển học Trung Hoa như:
- Xem thêm -

Tài liệu liên quan

Tài liệu xem nhiều nhất