Tài liệu Cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực ở việt nam hiện nay

  • Số trang: 215 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 43 |
  • Lượt tải: 0
nguyetha

Đã đăng 8489 tài liệu

Mô tả:

Häc viÖn CTHC khu vùc I-Häc viÖn CT-HCQG Hå ChÝ Minh B¸o c¸o tæng kÕt ®Ò tµi: C¹nh tranh trong tuyÓn chän nguån nh©n lùc ë ViÖt Nam hiÖn nay Cn®t: Vò Thanh S¬n 7965 Hµ néi - 2010 CỘNG TÁC VIÊN THAM GIA 1. TS. Vũ Thanh Sơn 2. Th.s Trương Bảo Thanh 3. 4. 5. 6. Cn. Nguyễn Đức Chính 7. 8. 9. 10. Ths. Nguyễn Mai Hương 11. 12. 13. 14. 15. Ths. Nguyễn Thanh Tâm TS. Tạ Thị Đoàn TS. Doãn Hùng Th.s Lª NhËt H¹nh Ths. Phan Tiến Ngọc Ts. §ç §øc Qu©n TS. Lê Thanh Tâm Ths. Đặng Tố Tâm Ths. Phạm Đức Toàn Cn. Trần Thị Thái TS. Đỗ Quang Vinh Khoa Kinh tế chính trị, Học viện CT-HC Khu vực I Khoa Kinh tế chính trị, Học viện CT-HC Khu vực I Học viện CT-HC Khu vực I Học viện CT-HC Khu vực I Học viện CT-HC Khu vực I National Taiwan University of Học viện CT-HC Khu vực I Học viện CT-HC Khu vực I Học viện CT-HC Khu vực I Đại học kinh tế quốc dân, Hà Nội Chủ nhiệm Đề tài Thư ký Cộng tác viên Cộng tác viên Cộng tác viên Cộng tác viên Cộng tác viên Cộng tác viên Cộng tác viên Cộng tác viên Học viện CT-HC Khu vực I Học viện CT-HC Khu vực I Cộng tác viên Cộng tác viên Bộ Nội vụ Bộ Nội vụ Cộng tác viên Học viện CT-HC Khu vực I Cộng tác viên 1 Cộng tác viên DANH MỤC THUẬT NGỮ VIẾT TẮT Bộ LĐTB XH Bộ lao động thương binh và xã hội CNXH Chủ nghĩa xã hội CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa DNNN Doanh nghiệp nhà nước DNTN Doanh nghiệp tư nhân ILO International labor organisation (tổ chức lao động quốc tế) KVC Khu vực công KVT Khu vực tư LĐ Lao động SLĐ Sức lao động TT SLĐ Thị trường sức lao động EEO Equal employment opportunity (cơ hội việc làm bình đẳng) FDI Foreign direct investment (Đầu tư trực tiếp nước ngoài) 2 MỤC LỤC MỞ ĐẦU.................................................................................................................... 5 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH TRONG TUYỂN CHỌN NGUỒN NHÂN LỰC ............................................................................ 19 1.1. NGUỒN NHÂN LỰC VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA NÓ TRONG NỀN KINH TẾ ................................................................................................................ 19 1.1.1. Nguồn nhân lực và đặc điểm của nó................................................... 19 1.1.2. Vai trò của nguồn nhân lực chất lượng cao đối với phát triển kinh tế-xã hội........................................................................................ 25 1.2. THỊ TRƯỜNG SỨC LAO ĐỘNG TRONG NỀN KINH TẾ .......................................... 30 1.2.1. Cung sức lao động .......................................................................... 30 1.2.2. Cầu sức lao động ............................................................................ 32 1.2.3. Động thái cung-cầu về sức lao động .............................................. 34 1.3. CẠNH TRANH TRONG TUYỂN CHỌN NGUỒN NHÂN LỰC.............................................................39 1.3.1. Tiếp cận về cạnh tranh nguồn nhân lực ......................................... 39 1.3.2. Những tác dụng của tuyển chọn cạnh tranh trong xã hội .............. 46 1.3.3. Nhân tố bảo đảm cạnh tranh trong tuyển chọn nhân lực............... 48 1.3.4. Các môi trường tuyển chọn cạnh tranh .......................................... 51 1.4. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VÀ NHỮNG BÀI HỌC CHO VIỆT NAM........................ 54 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CẠNH TRANH TRONG TUYỂN CHỌN NGUỒN NHÂN LỰC Ở VIỆT NAM THỜI GIAN QUA......................... 80 2.1. THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG SỨC LAO ĐỘNG VIỆT NAM THỜI GIAN QUA ........................................................................................................... 80 2.1.1.Cung sức lao động: số lượng và chất lượng.................................... 80 2.1.2.Cầu sức lao động: số lượng và chất lượng...................................... 86 2.1.3.Sự vận động cung-cầu lao động và những vấn đề đặt ra ................ 90 2.2. NHỮNG TIỀN ĐỀ KHUYẾN KHÍCH CẠNH TRANH TRONG TUYỂN CHỌN NGUỒN NHÂN LỰC Ở VIỆT NAM.......................................................................................................95 2.2.1.Tiền đề chính trị ................................................................................ 95 2.2.2.Tiền đề pháp lý .................................................................................. 100 2.2.3.Tiền đề kinh tế-xã hội........................................................................ 106 2.2.4.Những nhân tố nội tại của cơ cấu tổ chức........................................ 109 2.2.5.Thay đổi nhận thức xã hội về cạnh tranh nguồn nhân lực ............... 115 3 2.3. THỰC TRẠNG CẠNH TRANH TRONG TUYỂN CHỌN NHÂN LỰC Ở VIỆT NAM ............................................................................................ 117 2.3.1.Khái quát một số nét thi tuyển cạnh tranh trong lịch sử Việt Nam ......................................................................................... 117 2.3.2. Thực trạng tuyển chọn nhân lực qua số liệu điều tra cấu trúc.......................119 2.3.2.1. Môi trường cho tuyển chọn cạnh tranh nhân lực.............. 119 2.3.2.2. Tiêu chí chất lượng nhân lực cần tuyển ............................ 126 2.3.2.3.Những khuyến khích thu hút và sử dụng nhân lực ............. 132 2.3.2.4. Ý kiến về tuyển chọn cạnh tranh ở khu vực công .............. 135 2.4. NHỮNG PHÁT HIỆN NGHIÊN CỨU............................................................................ 139 CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP TẠO MÔI TRƯỜNG VÀ XÚC TIẾN CẠNH TRANH TRONG TUYỂN CHỌN NGUỒN NHÂN LỰC THỜI GIAN TỚI Ở VIỆT NAM ................................................................... 148 3.1. ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC VÀ THỊ TRƯỜNG SỨC LAO ĐỘNG ............................................................................................................ 148 3.2. HỆ THỐNG GIẢI PHÁP TẠO MÔI TRƯỜNG VÀ XÚC TIẾN CẠNH TRANH TRONG TUYỂN CHỌN NHÂN LỰC ........................................................................... 153 3.2.1. Nâng cao hiệu lực quản lý vĩ mô đối với thị trường lao động............ 153 3.2.2. Phát triển đồng bộ các yếu tố hợp phần thị trường lao động............. 164 3.2.3. Hoàn thiện sân chơi cạnh tranh trong tuyển chọn nhân lực .............. 176 3.2.4. Đổi mới tư duy về quản trị nguồn nhân lực trong điều kiện hội nhập quốc tế ................................................................................... 180 3.2.5. Một số giải pháp riêng cho tuyển chọn cạnh tranh nguồn lực trong khu vực công.............................................................................. 182 3.3. MỘT SỐ HÀM Ý CHÍNH SÁCH QUẢN TRỊ NHÂN LỰC .......................................... 188 KẾT LUẬN............................................................................................................................. 192 TÀI LIỆU THAM KHẢO..................................................................................................... 195 4 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Vấn đề cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực chất lượng trong các cơ cấu tổ chức (cơ quan hành chính công, tổ chức sản xuất-kinh doanh nhà nước và ngoài nhà nước) là chủ đề còn ít được nghiên cứu một cách hệ thống ở Việt Nam hiện nay. Trong tiến trình phát triển đồng bộ các loại thị trường bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, thị trường sức lao động cũng cần phải vận hành theo đúng nghĩa của nó trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam. Việc cạnh tranh trong lĩnh vực nguồn nhân lực cũng là tất yếu khách quan cần được xem xét một cách toàn diện. Rõ ràng, trong công tác tuyển chọn nguồn nhân lực, vấn đề cạnh tranh cũng cần đặt ra và nghiên cứu một cách nghiêm túc và kịp thời. Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ: (i) những hạn chế về nhận thức lý luận cạnh tranh nguồn nhân lực trong nền kinh tế thị trường và tầm quan trọng của việc lựa chọn và sử dụng hợp lý nguồn nhân lực, và (ii) thực trạng công tác tuyển chọn nguồn nhân lực ở Việt Nam hiện nay. Cụ thể, tính cấp thiết được thể hiện trong những điểm nổi bật sau: Thứ nhất, Ở Việt Nam, vấn đề tuyển chọn cạnh tranh nguồn nhân lực còn bỏ ngỏ, chưa được khám phá một cách hệ thống1. Việc đầu tư nghiên cứu công phu về thực trạng tuyển chọn nhân lực và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện công tác này trong điều kiện kinh tế chính trị Việt Nam mang ý nghĩa thiết thực, phù hợp với xu thế vận động của nền kinh tế thị trường. Điều này sẽ được minh chứng rõ trong “Tình hình nghiên cứu liên quan tới đề tài” ở phần sau. 5 1 Vấn đề cần làm rõ là tuyển chọn nhân lực cần tiến hành như thế nào để lực lượng được tuyển dụng phát huy được năng lực thực sự và nâng cao hiệu suất hoạt động của các tổ chức trong nền kinh tế thị trường. Cơ hội mở và công khai (tiêu chí tuyển chọn rõ ràng, yêu cầu công việc cụ thể gắn với các chế độ hưởng thụ và công hiến phù hợp, môi trường sáng tạo, v.v.) cho mọi ứng cử viên ganh đua tìm việc trên thị trường lao động là tiền đề tiên quyết cho việc lựa chọn nguồn nhân lực phù hợp. Nói cách khác, tuyển chọn cạnh tranh nhân lực có thể là phương cách khách quan trong tuyển chọn nhân lực phù hợp cho các công việc nhất định trong nền kinh tế thị trường. Vấn đề này cần phải nghiên cứu công phu trong điều kiện thực tiễn Việt Nam hiện nay. Thứ hai, điều thiết thực nữa của đề tài nghiên cứu là trong thời gian gần đây Đảng và Nhà nước Việt Nam có chủ trương nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ tốt hơn yêu cầu đổi mới của đất nước và hội nhập quốc tế. Văn kiện Đại hội đại biểu lần thứ X Đảng cộng sản Việt Nam khẳng định: “xây dựng hệ thống pháp luật về lao động và thị trường sức lao động nhằm bảo đảm quyền lựa chọn chổ làm việc và nơi cư trú của người lao động; thực hiện rộng rãi chế độ hợp đồng lao động; bảo đảm quyền lợi của cả người lao động và người sử dụng lao động”2. Trong nhiều cuộc hội thảo và tranh luận khoa học, vấn đề cạnh tranh nguồn nhân lực cũng được đề cập tới nhiều lần và được công bố chính thức trên nhiều loại hình văn đàn chính thức. Thực tế những năm gần đây, các cơ quan chức năng nhà nước cũng nhận thấy rằng áp lực cạnh tranh của khu Đảng cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X. Nxb CTQG, 2006, tr.82 6 2 vực tư trong việc thu hút nhân tài của khu vực công là rất mạnh3. Nếu nhà nước không có những cơ chế chính sách trọng dụng nhân tài phù hợp thì sự chảy máu chất xám khỏi khu vực công ngày càng nhiều hơn. Người lao động trong nền kinh tế thị trường được quyền lựa chọn việc làm phù hợp với năng lực và kỹ năng đào tạo thông qua quy luật cungcầu lao động. Vì thế, cải cách công tác tuyển chọn nguồn nhân lực là cần thiết trong điều kiện mới. Việc nghiên cứu và đề xuất cách thức cải cách công tác tuyển chọn nhân lực chất lượng cao trong môi trường cạnh tranh thị trường không thể không tiến hành ở Việt Nam. Hơn nữa, Việt Nam cần học hỏi những kinh nghiệm nước ngoài về công tác này cũng vô cùng thiết thực cho thực tiễn của mình. Thứ ba, căn cứ tiếp theo luận giải tính cấp thiết của đề tài là những bài học của nhiều quốc gia tiên tiến trong việc thực hiện tuyển chọn cạnh tranh nguồn nhân lực. Đó là những gợi ý hữu ích cho Việt Nam trong việc tìm kiếm giải pháp cho vấn đề của mình. Thông qua cơ chế cạnh tranh, các cơ cấu tổ chức đã lựa chọn được đội ngũ nhân lực đủ năng lực chuyên môn và kỹ năng lao động đáp ứng phù hợp công việc trong các mắt xích phân công lao động xã hội. Đối với nhiều quốc gia như Singapore, Nhật bản, Hàn Quốc, Australia, Mỹ, Canada, Thuỵ Điển, nền tảng pháp luật và quy trình tuyển dụng công khai minh bạch với những tiêu chuẩn rõ ràng được thiết lập tạo ra môi trường cạnh tranh mở cho tất cả các ứng cử viên tham gia tìm kiếm công việc phù hợp với năng lực. Bên cạnh đó, một quy trình giám sát và chế tài hiệu lực được vận hành nhất quán nhằm bảo đảm sự cạnh tranh lành mạnh và kỷ cương trong thị trường lao động. 3 Đài truyền hình Việt Nam VTV. Bản tin thời sự 19h ngày 2 tháng 8 năm 2008. 7 Trong các nước phát triển, việc tuyển chọn nguồn nhân lực được tiến hành chủ yếu thông qua thị trường lao động với những quy định luật lệ mở, minh bạch. Đặc biệt, cơ chế cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực cũng được áp dụng trong khu vực công đối với nhiều bộ phận công chức. Quy trình tuyển mộ, bổ nhiệm, bãi nhiệm vào các vị trí trong bộ máy hành chính nhà nước được thể chế hoá một cách chặt chẽ nhằm tăng tính khách quan và tránh những lobby chính trị không mong muốn. Khảo cứu kinh nghiệm nước ngoài về tuyển chọn cạnh tranh là đòi hỏi thiết thực cho Việt Nam trong việc tìm kiếm giải pháp hoàn thiện công tác này ở Việt Nam trong thời gian tới. Những phân tích so sánh kinh nghiệm quốc tế cho phép chúng ta xây dựng căn cứ thực tiễn và lý luận cho Việt Nam trong tuyển chọn nguồn nhân lực chất lượng cho nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Tóm lại, những lý do nêu trên trả lời câu hỏi tại sao chúng tôi lựa chọn đề tài “cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực ở Việt Nam hiện nay” để nghiên cứu. Quả thực, đây là đề tài cấp bộ không dễ trong hoàn cảnh kinh tế-chính trị-pháp lý Việt Nam, đề tài còn bỏ ngỏ nên cũng tạo ra những thách thức tự khám phá ban đầu đối với nhóm nghiên cứu đề tài cấp bộ. Nhưng hy vọng rằng bằng những phương pháp nghiên cứu và lựa chọn cách tiếp cận phù hợp, nhóm nghiên cứu đề tài sẽ hoàn thành tốt những mục tiêu đặt ra và làm sáng rõ những nội dung của vấn đề cần nghiên cứu nêu trên. 2. Tình hình nghiên cứu liên quan tới đề tài Phần này sẽ tổng kết tình hình nghiên cứu liên quan tới đề tài này ở phạm vi trong nước Việt Nam và ở nước ngoài. 8 (a) Tình hình triển khai nghiên cứu ở nước ngoài Nguồn nhân lực là chủ đề bao hàm nhiều phương diện được nghiên cứu rộng rãi trên thế giới. Trong những phương diện đó, vấn đề cạnh tranh trong tuyển dụng nguồn nhân lực được quan tâm trong các nước có nền kinh tế thị trường phát triển. Song, cho tới thời điểm này chưa có công trình khoa học của các tác giả nước ngoài bàn trực tiếp về tình trạng cạnh tranh trong truyển dụng nguồn nhân lực ở Việt Nam. Những nhận định này được chứng minh dưới đây bằng việc đánh giá tình hình nghiên cứu cụ thể của nhiều tác giả nước ngoài. Việc nghiên cứu cạnh tranh nguồn nhân lực ở nước ngoài đề cập tới nhiều khía cạnh của vấn đề. Bernardin, J và Russell, J.E.A trong tác phẩm của mình "Human resource management: An experiental approach" [Quản lý nguồn nhân lực: tiếp cận kinh nghiệm] , Nxb McGraw-Hill 1993, đề cập đến nguồn nhân lực trong môi trường biến đổi và cạnh tranh. Các tác giả đã luận giải tính cấp thiết và các thủ thuật nhất định trong việc xúc tiến cạnh tranh. Sự tranh giành các nguồn nhân lực chất lượng cao giữa các chủ thể tuyển dụng và việc tuyển dụng vào những vị trí công việc trong từng tổ chức là đòi hỏi khách quan, hợp quy luật. "Human resource management: Gaining a competitive advantage" [Quản lý nguồn nhân lực: tận dụng lợi thế cạnh tranh] của Raymond, A.N; J.R.Hollenbeck và Barry Gerhart, Nxb McGraw-Hill 2003, cung cấp các kiến thức về quản lý nguồn nhân lực, trong đó bao gồm các chiến lược quản lý, cơ hội việc làm bình đẳng và an toàn, tuyển chọn và đào tạo nguồn nhân lực. Tuyển chọn nhân lực phù hợp tạo ra lợi thế cạnh tranh đối với doanh nghiệp và để nguồn nhân lực chất lượng cần phải được đào tạo và tuyển dụng trên nguyên tắc cạnh tranh lành mạnh. 9 Trong cuốn sách của mình “Sáng tạo lại chính phủ: tinh thần kinh doanh sẽ làm biến đổi khu vực công ra sao?”, Osborne và Gaebler khuyến khích vận dụng cạnh tranh vào tuyển chọn nguồn nhân lực đủ năng lực thực hiện công vụ với trách nhiệm và hiệu qủa cao. Chính phủ tạo môi trường cạnh tranh tích cực giữa những người có năng lực và bố trí vào những vị trí hay công việc phù hợp. Theo Osborne và Gaebler, lợi thế rõ ràng nhất của cạnh tranh là tìm ra được những nguồn nhân lực chất lượng đủ sức vận hành bộ máy hiệu quả cao hơn và trách nhiệm hơn. “Báo cáo phát triển thế giới 1997-chính phủ trong thế giới chuyển đổi” [World Development Report 1997. The State in a changing world] của Ngân hàng thế giới cho rằng vai trò nhà nước trong thế giới hiện đại có nhiều thay đổi, đòi hỏi thiết lập các thể chế đủ năng lực để vận hành nền kinh tế vĩ mô. Để đạt được những mục tiêu này, chất lượng nguồn nhân lực trong bộ máy công quyền nói riêng và toàn bộ nền kinh tế nói chung cần phải được sàng lọc và tuyển chọn cạnh tranh và minh bạch theo tài năng, chuyên môn đào tạo và kinh nghiệm công tác. Vì thế, Báo cáo này cũng nhấn mạnh tới cơ chế cạnh tranh nguồn nhân lực đủ năng lực chuyên môn, phẩm chất và lương tâm nghề nghiệp để đảm nhận công vụ theo đúng chức năng và trách nhiệm được giao dù ở cấp nào trong guồng máy nhà nước. Tác phẩm “Phục vụ và duy trì: giới thiệu hành chính công trong một thế giới cạnh tranh”, đã giới thiệu tổng thể các nội dung liên quan tới vận hành nền hành chính nhà nước dưới áp lực cạnh tranh. Theo nhóm tác giả, cạnh tranh lành mạnh không chỉ cần thiết cho việc bảo đảm hiệu quả về hoạt động mua sắm hàng hoá và dịch vụ công mà còn củng cố lòng tin của công chúng vào sự vận hành các hoạt động kinh tế bởi một lực lượng công chức đủ công minh, tài năng, trách nhiệm cao và không vụ lợi. Nhóm tác giả, gồm Chiavo-Campo và Sundaram, P.S.A. bàn tới những khía cạnh về 10 quản lý nhân lực chính phủ như yêu cầu, cơ chế tuyển chọn và sa thải, những nhân tố tác động với chất lượng nguồn nhân lực, v.v. Họ đã lập luận rằng trong thế giới cạnh tranh hiện nay, công tác tuyển chọn nguồn nhân lực cũng cần phải dựa vào khả năng tương xứng và cạnh tranh công khai. Các tác giả còn giới thiệu các hệ thống tuyển dụng, kinh nghiệm tuyển chọn của nhiều quốc gia trên thế giới. Điều mà các tác giả lưu ý là việc cạnh tranh nhân lực ở các nước không đồng nhất. Trong các nước phát triển, việc này đã diễn ra một cách phổ biến, ngược lại tình hình cạnh tranh nguồn nhân lực, đặc biệt nhân lực cho bộ máy chính phủ còn nan giải trong các nước đang phát triển vì nhiều lý do khác nhau, như điều kiện chính trị-pháp lýkinh tế chưa đầy đủ và minh bạch. Compton, R. L. trong cuốn sách “Effective recruitment & selection practices” [Hoạt động tuyển mộ và lựa chọn hiệu quả], Nxb North Ryde: CCH Australia limited, 1991 xây dựng chiến lược bổ sung và lựa chọn toàn diện nguồn nhân lực, phân tích nghề nghiệp và dự án nghề nghiệp, các vấn đề về luật và hợp đồng đối với những người làm việc ở Úc và New Zealand...Cuốn sách cung cấp cho người đọc những kinh nghiệm của các quốc gia phát triển về tuyển dụng nguồn nhân lực chất lượng đáp ứng nhu cầu thị trường lao động. Như vậy, nhiều công trình nghiên cứu nước ngoài đã giải quyết nhiều khía cạnh liên quan tới vấn đề cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn lực. Đó là cơ sở thực tiễn của nhiều nước và nền tảng lý luận được hoàn thiện mà chúng ta có thể tham khảo và kế thừa sáng tạo vào điều kiện cụ thể Việt Nam trong lĩnh vực này. Một điều khẳng định nữa là các công trình nghiên cứu nước ngoài cũng chưa hề đề cập trực tiếp tới vấn đề cạnh tranh trong tuyển dụng nhân 11 lực của Việt Nam. Vì thế, nội dung của vấn đề này ở Việt Nam cần phải có sự nghiên cứu độc lập, xuất phát từ thực tiễn của Việt Nam. (b) Tình hình triển khai nghiên cứu ở Việt nam Ở Việt Nam, nhiều công trình nghiên cứu, bài viết và luận án bàn về nguồn nhân lực đã được công bố. Các tác giả bàn chủ yếu về sự cần thiết nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu CNH, HĐH đất nước, giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực, quản lý nhân lực trong các doanh nghiệp và tổ chức nhà nước, v.v. Tuy nhiên, một vấn đề quan trọng liên quan tới nhân lực lại chưa được đầu tư nghiên cứu công phu-đó là cách thức tuyển dụng nhân lực chất lượng đáp ứng khả năng đạt mục tiêu của nền kinh tế nói chung. Việc nghiên cứu về tuyển dụng cạnh tranh đối với nguồn nhân lực chất lượng cao nhằm đáp ứng nhu cầu đổi mới và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN còn chưa được quan tâm thỏa đáng cho tới thời điểm hiện nay ở Việt Nam. - Theo Danh mục đề tài và luận án của Đại học kinh tế quốc dân được xuất bản mới đây, trong hơn 660 luận án tiến sỹ và 1300 luận văn thạc sỹ với nhiều chuyên ngành khác nhau chỉ có gần 20 công trình bàn về nguồn nhân lực, nhưng không có công trình nào nghiên cứu về cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực. - Cơ sở dữ liệu của Viện quản lý kinh tế Trung ương hiện đang lưu trữ một số sách nước ngoài bàn về nguồn nhân lực, quản lý nguồn nhân lực nhưng không hề có một công trình của Việt Nam bàn trực tiếp về tuyển dụng cạnh tranh nguồn nhân lực. Một số sách dịch từ nước ngoài thông qua vài dự án tài trợ của Úc, Canada, Pháp, Thuỵ điển, v.v. về quản lý nhà nước đối với các lĩnh vực trong nền kinh tế, trong đó có đề cập tới những vấn đề 12 chung liên quan tới nguồn nhân lực. Chúng ta chưa có sách nghiên cứu tỉ mỹ về cạnh tranh nguồn nhân lực ở Việt Nam. - Một số luận án tiến sỹ đã hoàn thành tại Học viện Chính trị-Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh và Viện Kinh tế Việt Nam đề cập tới một số khía cạnh của nguồn nhân lực nhưng chưa hề có luận án nào tiếp cận tới vấn đề cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực. - Nhiều tài liệu khác được tra cứu như sách tham khảo do nhiều nhà xuất bản ấn hành, bài nghiên cứu trên các tạp chí chuyên ngành và mạng internet đều minh chứng rằng vấn đề cạnh tranh trong tuyển dụng nguồn nhân lực chưa được quan tâm thỏa đáng ở Việt Nam hiện nay. Cụ thể, có thể dẫn chứng một số tài liệu như là: Trong cuốn sách mới do Nxb Chính trị-Hành chính xuất bản 2009 “Cạnh tranh đối với khu vực công trong cung ứng hàng hóa và dịch vụ”, tác giả Vũ Thanh Sơn đưa ra khuôn khổ phân tích khoa học về cạnh tranh, đề xuất nhiều giải pháp khả thi cho nâng cao môi trường cạnh tranh. Tuy nhiên, trọng tâm cuốn sách là cạnh tranh trong khu vực công, chưa đề cập tới cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực. Phạm Thành Nghị và Vũ Hoàng Ngân chủ biên cuốn sách “Quản lý nguồn nhân lực ở Việt Nam: một số vấn đề lý luận và thực tiễn”. Nxb Khoa học xã hội, bàn về nhiều vấn đề gay cấn, chính sách quản lý nguồn nhân lực trong nhiều ngành và địa phương ở Việt Nam. Vấn đề đào tạo, thu hút và sử dụng cũng được đặt ra trong cuốn sách này, nhưng các tác giả không tập trung vào luận giải cụ thể cơ chế hay cách thức thu hút hay tuyển chọn như thế nào. Trần Văn Tùng với sách chuyên khảo “Đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực tài năng”, Nxb Thế Giới, giới thiệu kinh nghiệm của Mỹ, Đức, Pháp, Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều quốc gia khác trong việc thu hút, 13 tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ các ngành của nền kinh tế. Trần Văn Tùng và Lê ái Lâm trong cuốn sách “Phát triển nguồn nhân lực: Kinh nghiệm thế giới và thực tiễn nước ta” nghiên cứu chính sách phát triển nguồn nhân lực của một số nước trên thế giới và Việt nam. 3. Mục tiêu của đề tài Mục đích bao quát của đề tài nghiên cứu này là phác thảo bức tranh cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực hiện tại, nhận diện các nét “sáng” và “tối” của bức tranh và từ đó đề xuất những ý kiến khoa học góp phần làm thay đổi diện mạo bức tranh trong tương lai cho phù hợp với xu thế vận động khách quan của nền kinh tế thị trường Việt Nam. Để đạt được mục đích này, đề tài thực hiện tốt những nhiệm vụ chính sau đây: - Khái quát khuôn khổ lý luận về cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực; - Lựa chọn giới thiệu một số kinh nghiệm về cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực ở một số nước trên thế giới; - Khảo sát thực trạng công tác tuyển chọn nguồn nhân lực ở Việt nam thời gian qua; và - Đề xuất những giải pháp xúc tiến tuyển chọn cạnh tranh nguồn nhân lực ở Việt Nam trong nền kinh tế thị trường. 4. Giới hạn nghiên cứu Đề tài tập trung vào giải quyết nội dung liên quan trực tiếp tới sự tương tác cạnh tranh để tuyển chọn nguồn nhân lực trong nền kinh tế quốc dân Việt Nam hiện nay. - Giới hạn đối tượng nghiên cứu: đề tài xem xét quan hệ tương tác, ganh đua của các chủ thể tìm việc (người lao động) và các chủ thể sử dụng 14 lao động (tổ chức, doanh nghiệp công và tư), cách thức cạnh tranh và môi trường yếu tố bảo đảm cạnh tranh. Đối tượng nghiên cứu nhằm vào quan hệ sản xuất, quan hệ giao dịch trên thị trường sức lao động chứ không đi vào những khía cạnh kỹ thuật của quản trị nhân lực. - Giới hạn thời gian: đề tài chủ yếu tập trung vào vấn đề cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực diễn ra trong giai đoạn đổi mới ở Việt Nam sau 1986 và luận giải những định hướng, giải pháp cho tương lai - Giới hạn không gian: Nội dung chính của đề tài chỉ giới hạn nghiên cứu trong khuôn khổ nền kinh tế Việt Nam. Những kinh nghiệm quốc tế là một tiền đề để tham khảo cho việc luận giải thuyết phục hơn. 5. Phương pháp nghiên cứu Với mục tiêu và nội dung được xác định như trên, điều quan trọng là lựa chọn và sử dụng những phương pháp thích hợp để đạt hiệu quả tối ưu. Những phương pháp và kỹ thuật chủ yếu đã được sử dụng bao gồm: (1) Phương pháp logic kết hợp với phương pháp lịch sử: Xem xét các hiện tượng cạnh tranh nguồn nhân lực trong những điều kiện chính trịpháp lý-kinh tế nhất định. Theo các chuỗi thời gian, yêu cầu và phạm vi cạnh tranh nguồn nhân lực thay đổi khác nhau. Trong các điều kiện chính trị-pháp lý-kinh tế khác nhau, vấn đề cạnh tranh nguồn nhân lực cũng cần phải được cân nhắc theo những các tiếp cận đặc thù riêng. (2) Phân tích - tổng hợp: Đây là các phương pháp được sử dụng phổ biến. Phân tích các hiện tượng, sự vật đang diễn ra trong thực tiễn và mổ xẻ thực trạng vấn đề, từ đó tổng hợp khái quát thành các luận đề khoa học. (3) Điều tra bảng hỏi: Xác định tiêu chí điều tra, quy mô mẫu điều tra theo mục tiêu yêu cầu nghiên cứu. Bảng hỏi được cấu trúc thành 20 câu hỏi, nhằm thu thập thông tin: (1) thái độ và nhận thức của người Việt Nam 15 về tuyển chọn cạnh tranh; (2) thực trạng môi trường tuyển chọn cạnh tranh trong các tổ chức; (3) các hình thức và tiêu chí tuyển chọn cạnh tranh. Quy mô mẫu điều tra là 201 quan sát trong một số ngành thuộc doanh nghiệp trong nước, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, đơn vị sự nghiệp và cơ quan hành chính nhà nước. (4) Tọa đàm hội thảo: Phương pháp này sử dụng nhằm lấy ý kiến khách quan từ nhiều quan điểm và góc nhìn khác nhau, nhằm làm sáng rõ vấn đề cần nghiên cứu. Thông tin thực tiễn và lý luận từ nhiều phía thông qua tọa đàm bổ sung thêm database cho thông tin thu thập bằng phương pháp cấu trúc. (5) Nghiên cứu tình huống: Lựa chọn các tình huống có vấn đề nghiên cứu, so sánh đối chứng với những lập luận hiện hữu. Tình huống lựa chọn nghiên cứu bao gồm tình huống trong nước và ngoài nước. Kỹ thuật sử dụng: phần mềm SPSS được sử dụng để xử lý số liệu thu thập từ bảng hỏi cấu trúc và phân tích các tương quan cần thiết nhằm làm rõ đối tượng nghiên cứu của đề tài. Ngoài ra, nhiều kỹ thuật trình diễn kết quả khác cũng được sử dụng tối đa, như các sơ đồ, biểu đồ, hình ảnh, hộp nghiên cứu tình huống, v.v. 6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài Kết quả nghiên cứu của đề tài đem lại những ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng đối với việc làm rõ cơ chế cạnh tranh trong nền kinh tế nói chung và thị trường sức lao động nói riêng ở Việt Nam hiện nay. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài được thể hiện thông qua một số điểm nổi bật sau: • Đề tài củng cố hệ thống lý luận căn bản về vấn đề cạnh tranh trong nền kinh tế nói chung, đặc biệt cơ sở lý luận cạnh tranh được vận 16 dụng cụ thể trong một lĩnh vực quan trọng-tuyển chọn nguồn nhân lực cho các cơ cấu tổ chức của nền kinh tế. Điều cần thiết là thiết lập một khung khổ căn bản làm nền tảng khoa học vững chắc cho công tác tuyển chọn nguồn nhân lực đáp ứng khả năng đạt mục tiêu hiệu quả nhất của mỗi tổ chức nói riêng và nền kinh tế nói chung. • Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể gợi mở tư duy và cách tuyển chọn nguồn nhân lực phù hợp hơn trong xu thế vận động của thị trường trong nước và hội nhập thị trường lao động toàn cầu. Sự nhìn nhận tính tất yếu và tính hợp lý về hiện tượng cạnh tranh trong lựa chọn nhân lực trong tổ chức nhà nước và tổ chức ngoài nhà nước ở Việt Nam có ý nghĩa quan trọng trong việc làm thay đổi tiếp cận chính sách tuyển dụng hiện hành. Tư duy đúng đắn dễ dàng dẫn tới hành động nhất quán trong cách tiến hành tuyển dụng nhân lực phù hợp cho tiến trình đạt mục tiêu hiệu quả nhất trong từng tổ chức. • Tiếp cận mở của đề tài có tầm quan trọng đặc biệt trong việc cung cấp thông tin toàn diện từ kinh nghiệm nước ngoài và thực trạng trong nước. Việc khảo cứu kinh nghiệm của các nước tiên tiến về tuyển chọn cạnh tranh nguồn nhân lực có ý nghĩa tham khảo nhất định đối với việc củng cố lý luận và kiểm chứng thực tiễn ở Việt Nam. Những đề xuất và giải pháp nhằm giải quyết thực trạng ở Việt Nam có thể là những gợi ý tiếp cận chính sách tuyển dụng mang tính thiết thực hơn trong nền kinh tế thị trường. • Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể là những đề xuất thiết thực được chắt lọc từ những luận cứ khoa học tin cậy và thực tiễn phong phú. Những đề xuất này có ý nghĩa quan trọng đối với Việt Nam trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường nói chung và thị trường nhân lực nói riêng. Đề tài góp phần làm thay đổi cách tiếp cận bức tranh 17 tổng thể nguồn nhân lực Việt Nam thông qua quy trình tuyển chọn cạnh tranh lành mạnh, công khai và minh bạch. 7. Cấu trúc của Báo cáo tổng hợp Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, đề tài được bố cục thành 3 chương chính như sau: - Chương 1: Cơ sở lý luận về cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực - Chương 2: Thực trạng cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực ở Việt Nam thời gian qua - Chương 3: Định hướng, giải pháp xúc tiến cạnh tranh trong tuyển chọn nguồn nhân lực thời gian tới ở Việt Nam 18 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH TRONG TUYỂN CHỌN NGUỒN NHÂN LỰC 1.1. NGUỒN NHÂN LỰC VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA NÓ TRONG NỀN KINH TẾ 1.1.1. Nguồn nhân lực và đặc điểm của nó Nguồn nhân lực được hiểu theo nhiều góc độ khác nhau, tùy thuộc vào mục tiêu nghiên cứu hay cách tiếp cận vấn đề. Theo nghĩa hẹp, nguồn nhân lực được xác định đơn thuần là lực lượng lao động hay bộ phận dân số trong độ tuổi lao động theo quy định và có khả năng lao động và mong muốn lao động. Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) định nghĩa “Lực lượng lao động là một bộ phận của dân số, trong độ tuổi quy định, thực tế có tham gia lao động và những người không có việc làm, đang tích cực tìm việc làm”. Điều lưu ý ở đây là lực lượng lao động này phải tuân thủ quy định độ tuổi. Đối với mỗi quốc gia, lãnh thổ khác nhau việc xác định độ tuổi lao động không giống nhau.1 Theo nghĩa rộng, nguồn nhân lực được hiểu là tổng nguồn lực con người tồn tại trong phạm vi quốc gia, vùng lãnh thổ. Nguồn nhân lực là một bộ phận hợp thành trong hệ thống các nguồn lực có khả năng huy động và có giá trị sử dụng tích cực trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Theo quan điểm của kinh tế học chính thống, nguồn nhân lực là một trong các nguồn lực cơ bản đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế. Cụ thể các 1 Ở Việt Nam, độ tuổi lao động được Hiến pháp quy định từ 16 đến 60 tuổi đối với nam, từ 16 đến 55 tuổi đối với nữ. Hiện nay, Bộ luật Lao động mới quy định tuổi lao động đối với nam từ 15 đến 60 tuổi, đối với nữ từ 15 đến 55 tuổi. 19
- Xem thêm -