Loại hình nội dung tiểu thuyết việt nam sau 1975

  • Số trang: 159 |
  • Loại file: DOC |
  • Lượt xem: 14 |
  • Lượt tải: 0
nhattuvisu

Đã đăng 26946 tài liệu

Mô tả:

1 më ®Çu 1. ý nghÜa khoa häc cña ®Ò tµi 1.1. Sau 1975, v¨n häc ViÖt Nam dÇn tho¸t khái tÝnh chÊt cña v¨n häc chiÕn tranh, tõng bíc vËn ®éng theo quy luËt cña v¨n häc thêi b×nh, hoµ nhËp víi v¨n häc khu vùc vµ thÕ giíi. Trong hoµn c¶nh míi, v¨n häc nãi chung, nhÊt lµ v¨n xu«i ngµy cµng ph¸t triÓn phong phó, ®¹t ®îc nhiÒu thµnh tùu ®¸ng ghi nhËn. §Æc biÖt, víi vÞ trÝ vµ u thÕ n¨ng ®éng cña thÓ lo¹i, tiÓu thuyÕt ngµy cµng hÊp dÉn c¸c thÕ hÖ nhµ v¨n s¸ng t¹o. Tríc hÕt lµ sù tù ®æi míi cña c¸c nhµ v¨n tõng s¸ng t¸c kh¸ v÷ng vµng ë giai ®o¹n tríc, nh NguyÔn Kh¶i, Ma V¨n Kh¸ng, Xu©n ThiÒu, NguyÔn Träng O¸nh, Lª Lùu... TiÕp ®ã lµ líp nhµ v¨n trëng thµnh sau cuéc chiÕn nh B¶o Ninh, Chu Lai, KhuÊt Quang Thôy, Hå Anh Th¸i, D¬ng Híng, T¹ Duy Anh, NguyÔn B×nh Ph¬ng, Vâ ThÞ H¶o... Cµng vÒ sau, trong sù tiÕp xóc, giao lu víi c¸c thµnh tùu v¨n häc hiÖn ®¹i ph¬ng T©y vµ xuÊt ph¸t tõ chÝnh sù ®æi míi cña ®êi sèng x· héi, c¸c c©y bót tiÓu thuyÕt cµng tÝch cùc vµ tá ra nh¹y bÐn trong viÖc lµm míi chÝnh m×nh. T¸c phÈm cña hä lµm nªn diÖn m¹o ®a d¹ng, bÒ bén cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam nh÷ng n¨m cuèi thÕ kû XX, ®Çu thÕ kû XXI. Mét nghiªn cøu hÖ thèng ®Ó cã thÓ n¾m b¾t nh÷ng ®Æc ®iÓm tiÓu thuyÕt ViÖt Nam ®¬ng ®¹i lµ viÖc lµm cÇn thiÕt, gãp phÇn ph¸c th¶o, nhËn diÖn c¸c xu híng ph¸t triÓn cña tiÓu thuyÕt níc nhµ. 1.2. NhiÒu c©y bót phª b×nh, nghiªn cøu tiÓu thuyÕt ®¬ng ®¹i thêng vËn dông nh÷ng lý thuyÕt KÝ hiÖu häc, Thi ph¸p häc, Ph©n t©m häc,... ®Ó kh¶o s¸t, ®¸nh gi¸ nh÷ng c¸ch t©n vÒ bót ph¸p nghÖ thuËt, c¸c ph¬ng diÖn h×nh thøc t¸c phÈm. §©y lµ híng nghiªn cøu g¾n víi c¸c ®Æc trng v¨n häc còng nh nh÷ng tÝnh n¨ng nghÖ thuËt cña thÓ lo¹i, mang l¹i kh«ng Ýt hiÖu qu¶, ph¸t hiÖn míi mÎ, rÊt ®¸ng ghi nhËn. Tuy nhiªn, c¸c ph¬ng diÖn h×nh thøc, néi dung cña v¨n häc lu«n g¾n bã mËt thiÕt, h÷u c¬ t¹o thµnh chØnh thÓ t¸c phÈm. ViÖc ®i s©u t×m hiÓu néi dung cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 lµ cÇn thiÕt, gãp phÇn t¹o nªn sù nhÞp nhµng, toµn diÖn trong nh×n nhËn, ®¸nh gi¸ m¶ng s¸ng t¸c cã quy m« lín nµy. Cïng víi viÖc t×m hiÓu c¸c ph¬ng diÖn, cÊp ®é néi dung nh÷ng s¸ng t¸c cô thÓ, cÇn v¬n tíi kh¸i qu¸t c¸c m« h×nh néi dung, chØ ra ®îc nh÷ng lo¹i h×nh néi dung thÓ lo¹i cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975. §©y lµ híng nghiªn cøu giµu tiÒm n¨ng, phï hîp víi 2 mong muèn nhËn diÖn, ®¸nh gi¸ sù vËn ®éng cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam ®¬ng ®¹i. §ång thêi, nh÷ng nghiªn cøu nµy còng gióp mµi s¾c nh÷ng nhËn thøc lý thuyÕt còng nh kh¶ n¨ng vËn dông kh¸i niÖm “lo¹i h×nh néi dung” trong phª b×nh, nghiªn cøu v¨n häc. 1.3. V¨n xu«i ViÖt Nam sau 1975 nãi chung vµ tiÓu thuyÕt nãi riªng lµ ®èi tîng nghiªn cøu, gi¶ng d¹y Ng÷ v¨n quan träng ë c¸c trêng Trung häc phæ th«ng, nhÊt lµ ë c¸c trêng Cao ®¼ng, §¹i häc. Nghiªn cøu, n¾m b¾t nh÷ng lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 lµ viÖc lµm cÇn thiÕt gãp phÇn n©ng cao hiÖu qu¶ d¹y vµ häc víi ®èi tîng quan träng nµy. Nh vËy, ®Ò tµi “Lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975” võa mang ý nghÜa lý luËn, võa mang ý nghÜa thùc tiÔn. §ã lµ nh÷ng lý do chóng t«i lùa chän nghiªn cøu ®Ò tµi nµy. 2. LÞch sö vÊn ®Ò Nghiªn cøu phª b×nh v¨n häc tríc 1975 nãi chung vµ tiÓu thuyÕt nãi riªng chñ yÕu dùa trªn quan ®iÓm x· héi häc. C¸c t¸c gi¶ chñ yÕu ®¸nh gi¸ t¸c phÈm v¨n häc vÒ néi dung ph¶n ¸nh trong mèi quan hÖ víi hiÖn thùc ®êi sèng. Nh÷ng c¸ch t©n nghÖ thuËt kh«ng ®îc ®¸nh gi¸ ®óng mùc bëi nh÷ng e ng¹i vÒ ranh giíi víi chñ nghÜa h×nh thøc. Víi nh÷ng chuyÓn ®æi c¨n b¶n trong nhËn thøc lý luËn, nghiªn cøu, phª b×nh v¨n häc sau 1975 ®· dÇn ®i s©u vµo b¶n chÊt thÈm mÜ cña v¨n häc. Nh×n chung cã thÓ thÊy, trong phª b×nh nghiªn cøu v¨n häc ViÖt Nam sau 1975, cã kh«ng Ýt c«ng tr×nh, bµi viÕt híng tíi nh÷ng s¸ng t¸c míi mÎ, sù vËn ®éng bÒ bén, phøc t¹p cña tiÓu thuyÕt nh»m th¶o luËn, nhËn thøc vÒ thùc tiÔn v¨n häc vµ dù b¸o xu híng vËn ®éng thÈm mÜ ®¬ng ®¹i. §óng nh nhµ nghiªn cøu NguyÔn BÝch Thu ®· nhËn ®Þnh trong Mét c¸ch tiÕp cËn tiÓu thuyÕt ViÖt Nam thêi k× ®æi míi: “Trong qu¸ tr×nh ®æi míi, tiÓu thuyÕt ®· tr¶i qua nh÷ng bíc th¨ng trÇm. So víi nh÷ng lo¹i h×nh v¨n xu«i kh¸c, tiÓu thuyÕt víi nh÷ng thµnh tùu vµ h¹n chÕ cña nã lu«n lµ vÊn ®Ò nãng thu hót sù quan t©m vµ kÝch thÝch c¶m høng ®èi tho¹i cña c¶ giíi s¸ng t¸c, lý luËn, phª b×nh vµ c«ng chóng.” [211 ; 15]. Nh×n chung, tiÕp cËn tiÓu thuyÕt hiÖn nay víi c¸i nh×n cëi më, híng ®Õn sù ph¸t triÓn ®Ó hoµ vµo dßng ch¶y chung cña v¨n häc thÕ giíi lµ ®iÓm dÔ thÊy ë c¸c c«ng tr×nh. 2.1. Nh÷ng nghiªn cøu vÒ gi¸ trÞ ph¶n ¸nh hiÖn thùc cña tiÓu thuyÕt ViÖt 3 Nam sau 1975 Bªn c¹nh viÖc t×m hiÓu nh÷ng c¸ch t©n vÒ h×nh thøc nghÖ thuËt, nhiÒu nhµ nghiªn cøu còng lµm râ c¸c biÓu hiÖn ®a d¹ng hãa ®Ò tµi, chñ ®Ò, c¶m høng chñ ®¹o trong s¸ng t¸c cña nhµ v¨n, ®i s©u t×m hiÓu nh÷ng ®æi míi trong néi dung tiÓu thuyÕt sau 1975. Bíc vµo thêi k× x©y dùng ®Êt níc trong hoµn c¶nh hßa b×nh víi nh÷ng yªu cÇu vµ th¸ch thøc míi, nhiÒu nhµ nghiªn cøu, phª b×nh ®· tËp trung khai th¸c sù ®æi míi nhu cÇu còng nh nh÷ng gi¸ trÞ ph¶n ¸nh hiÖn thùc cña tiÓu thuyÕt. Mèi quan hÖ gi÷a v¨n häc nãi chung vµ tiÓu thuyÕt nãi riªng víi ®êi sèng ®îc xem nh lµ mèi quan hÖ chñ yÕu nh»m nhËn thøc nh÷ng vËn ®éng c¸ch t©n ë thÓ lo¹i nµy. C¸c t¸c gi¶ víi c¸ch tiÕp cËn kh¸c nhau nhng ®Òu thèng nhÊt ë nhËn ®Þnh : trong sù vËn ®éng ®æi míi cña v¨n häc ViÖt Nam sau 1975, nhÊt lµ tõ sau 1986 ®· cã sù lªn ng«i cña thÓ lo¹i tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i. Sù ®èi tho¹i cña v¨n häc ®æi míi víi c¸c gi¸ trÞ v¨n häc tríc 1975 ®îc béc lé thµnh khuynh híng ph¶n sö thi, ý thøc tù “cëi trãi” ®Ó hoµ nhËp víi dßng ch¶y chung cña v¨n häc nh©n lo¹i. C¸i nh×n míi vÒ c¸c sù kiÖn lÞch sö, vÒ chiÕn tranh, vÒ ngêi lÝnh tríc hÕt xuÊt ph¸t tõ bèi c¶nh c¸ch t©n s«i næi Êy. Tõ ®©y, nh÷ng c©u chuyÖn cña ®êi sèng thêng ngµy trµn vµo v¨n häc, t¹o nªn nhiÒu ng· rÏ, kh«ng chØ lµ nh÷ng c¸i thuéc vÒ lÞch sö d©n téc, vÒ chiÕn tranh chèng x©m lîc. Ch¼ng h¹n, trong bµi V¨n häc ViÖt Nam tríc vµ sau 1975 - nh×n tõ yªu cÇu ph¶n ¸nh hiÖn thùc, Phong Lª bµy tá c¸i nh×n nhiÒu chiÒu vÒ “c¸i míi” trong v¨n häc g¾n liÒn víi “c¸i míi” trong hiÖn thùc cuéc sèng sau chiÕn tranh víi réng lín nh÷ng tÇng m¶ng phøc t¹p. Theo nhµ nghiªn cøu, hiÖn thùc lín ®ßi hái nh÷ng t¸c phÈm lín : “lín cña t¸c phÈm ph¶i ®îc ®o theo kh¶ n¨ng kh¸i qu¸t nghÖ thuËt, søc m¹nh nghÖ thuËt vµ ch©n lý nghÖ thuËt. MÆt kh¸c, chÊt lîng cña sù kh¸i qu¸t nµy l¹i kh«ng phô thuéc vµo c¸c chiÒu kÝch to réng cña thÕ giíi kh¸ch quan”. ë bµi viÕt nµy, c¸i míi trong tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 còng ®îc nh×n nhËn trong hÖ thÈm mÜ míi víi sù ®a d¹ng cña c¸c ph¹m trï thÈm mÜ, víi sù trë l¹i vÞ trÝ chñ ©m cña c¸i hµi, c¸i bi. §©y lµ sù ph¸t triÓn phï hîp víi tù nhiªn còng nh sù ph¸t triÓn cña quy luËt thÈm mÜ, cho thÊy “v¨n häc d©n téc ®ang më ra nh÷ng c¸nh cöa míi ®Ó ®i vµo mét cuéc giao hßa víi khu vùc vµ nh©n lo¹i”. Phan Cù §Ö trong bµi TiÓu thuyÕt ViÖt Nam ®Çu thêi kú ®æi míi ®· quan t©m ®Õn sù thay ®æi híng tiÕp cËn hiÖn thùc cña tiÓu thuyÕt. Nhµ 4 nghiªn cøu ®· ®· nh×n nhËn vÊn ®Ò theo híng l¹c quan vÒ nh÷ng ®ãng gãp cña tiÓu thuyÕt trªn ph¬ng diÖn nµy : “Dêng nh tiÓu thuyÕt trong ba m¬i n¨m chiÕn tranh ®· dµnh u thÕ cho ph¬ng thøc tiÕp cËn hiÖn thùc (lÞch sö - cô thÓ). Nh÷ng tÝnh c¸ch lu«n lu«n ®îc c¾t nghÜa trong mèi liªn hÖ chÆt chÏ víi hoµn c¶nh x· héi, víi mét thêi ®iÓm nhÊt ®Þnh cña lÞch sö. Chñ nghÜa hiÖn thùc ®ßi hái ph¶i miªu t¶ chÝnh x¸c nh÷ng tÝnh c¸ch ®iÓn h×nh trong nh÷ng hoµn c¶nh ®iÓn h×nh. Trong thêi kú ®æi míi, chñ nghÜa hiÖn thùc kh«ng thÓ lµ mét cÊu tróc nghÖ thuËt khÐp kÝn, mµ nã ph¶i lµ mét hÖ thèng më, mét hÖ thèng ®ang ph¸t triÓn. TiÓu thuyÕt nãi riªng, v¨n xu«i thêi kú ®æi míi nãi chung rÊt ®a d¹ng vÒ ph¬ng ph¸p s¸ng t¸c vµ ph¬ng ph¸p tiÕp cËn hiÖn thùc. VÊn ®Ò lµ nh÷ng ph¬ng ph¸p s¸ng t¸c, nh÷ng ph¬ng thøc tiÕp cËn ®ã ®Òu cã kh¶ n¨ng ph¶n ¸nh ch©n lý cuéc sèng vµ t¹o nªn nh÷ng c¶m høng thÈm mü lµnh m¹nh víi ngêi ®äc”[46 ; 12]. Nhµ nghiªn cøu Phan Cù §Ö ®· nh×n nhËn vµ ®¸nh gi¸ cao kh¶ n¨ng ph¶n ¸nh hiÖn thùc cña tiÓu thuyÕt thêi kú ®æi míi. Cuéc sèng ®æi thay phøc t¹p ®ßi hái v¨n häc còng ph¶i lµm míi m×nh, lµm míi nh÷ng nguyªn t¾c ph¶n ¸nh ®· trë nªn kh«ng phï hîp. Víi kinh nghiÖm nghiªn cøu, phª b×nh dµy d¹n, cã thÓ thÊy nhËn ®Þnh cña Phan Cù §Ö lµ rÊt x¸c ®¸ng. Nhµ v¨n Nguyªn Ngäc trong bµi V¨n xu«i ViÖt nam hiÖn nay - l«gic quanh co cña c¸c thÓ lo¹i, nh÷ng vÊn ®Ò ®ang ®Æt ra vµ triÓn väng chia sÎ c¸ch nh×n toµn diÖn vÒ hiÖn thùc cuéc sèng míi, sù kh¸c biÖt gi÷a cuéc sèng chiÕn tranh vµ hßa b×nh: “NÕu nh trong chiÕn tranh chØ cã mét c©u hái duy nhÊt th× b©y giê v« sè c©u hái mu«n h×nh ngh×n vÎ dÊy lªn tõ nh÷ng tÇng s©u cña x· héi, tÝch lòy ©m thÇm trong nh÷ng qu¸ tr×nh lÞch sö phøc t¹p vµ l©u dµi, bµy hÕt ra tríc con ngêi” [111 ; 170]. Cuéc sèng míi ®Æt ra nh÷ng nhu cÇu míi trong s¸ng t¸c vµ thùc tÕ cho thÊy ®· cã kho¶ng thêi gian dµi, tiÓu thuyÕt cña chóng ta bÞ bÕ t¾c vÒ lèi viÕt. Nhµ v¨n yªu cÇu : “§· qua råi thêi k× cña v¨n häc sö thi ®Çy chÊt tr÷ t×nh c¸ch m¹ng trong chiÕn tranh, mµ mêi n¨m qua v¨n häc sau chiÕn tranh vÉn cßn tr«i theo qu¸n tÝnh. Ph¶i h×nh thµnh cho ®îc ng«n ng÷ míi ®Ó nãi vÒ hiÖn thùc míi v« cïng phøc t¹p cña x· héi vµ con ngêi.” [111 ; 171]. Nghiªn cøu ý thøc c¸ch t©n trong tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975, NguyÔn BÝch Thu nhËn ®Þnh: trªn ph¬ng diÖn ®Ò tµi, tiÓu thuyÕt thêi k× ®æi míi ®· tiÕp cËn vµ khai th¸c s©u h¬n vµo c¸i hiÖn thùc hµng ngµy, c¸i hiÖn 5 thùc cña ®êi sèng c¸ nh©n. C¸c nhµ tiÓu thuyÕt ®· nh×n th¼ng vµo nh÷ng m¶nh vì, nh÷ng bi kÞch nh©n sinh, mæ xÎ, ph¬i bµy nã b»ng c¸i nh×n trung thùc t¸o b¹o. C¸c ®Ò tµi truyÒn thèng hay hiÖn ®¹i ®Òu ®îc ®a vµo trêng nh×n míi, híng nh÷ng gÊp khóc trong ®êng ®êi vµ th©n phËn con ngêi thÊm ®Ém c¶m høng nh©n v¨n [111 ; 226]. Theo t¸c gi¶, v¨n häc ®æi míi lµ giai ®o¹n chuyÓn biÕn tõ t duy sö thi sang t duy tiÓu thuyÕt, tõ c¶m høng lÞch sö d©n téc sang c¶m høng thÕ sù ®êi t. ë giai ®o¹n lÞch sö míi, ngêi viÕt cã nh÷ng chuyÓn híng trong nhËn thøc, t duy vÒ b¶n thÓ ngêi. C¸c nhµ tiÓu thuyÕt ViÖt Nam ®· ph¸ vì c¸i nh×n ®¬n phiÕn, ®Ó t¹o ra mét c¸i nh×n phøc t¹p h¬n, ®a diÖn h¬n vµ v× thÕ s©u s¾c h¬n vÒ con ngêi. C¸c c«ng tr×nh nªu trªn, ë møc ®é nµo ®ã ®· cho thÊy nh÷ng ®æi thay trong hÖ thèng ®Ò tµi, chñ ®Ò cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 so víi c¸c thêi k× tríc ®ã : sù xuÊt hiÖn nh÷ng ®Ò tµi míi (t×nh yªu - t×nh dôc, phô n÷ víi vÎ ®Ñp phån thùc…), c¸ch xö lý kh¸c víi nh÷ng ®Ò tµi ®· cã tõ tríc (®Ò tµi n«ng th«n, ®Ò tµi chiÕn tranh, ngêi lÝnh…). C¶m høng s¸ng t¸c cã nhiÒu thay ®æi: tõ c¶m høng ngîi ca, kh¼ng ®Þnh chuyÓn sang suy t tríc hiÖn thùc phån t¹p. T tëng chñ ®Ò (c¸ch gi¶i quyÕt vÊn ®Ò) còng thay ®æi. ý thøc thÈm mÜ míi ®· ®em l¹i c¶m quan hiÖn thùc míi, ®· chi phèi s©u s¾c viÖc lùa chän ®Ò tµi còng nh gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. 2.2. Nh÷ng nghiªn cøu vÒ ®æi míi h×nh thøc thÓ lo¹i tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 Bªn c¹nh xu híng t×m hiÓu tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 trong c¸i nh×n bao qu¸t mèi quan hÖ v¨n häc - hiÖn thùc lµ xu híng t×m hiÓu sù vËn ®éng cña thÓ lo¹i nµy tõ gãc ®é nghÖ thuËt, h×nh thøc thÓ lo¹i. Nh÷ng tr¨n trë c¸ch t©n thÓ lo¹i ®· ®îc c¸c nhµ v¨n nhËn thøc s©u s¾c vµ m¹nh d¹n thÓ nghiÖm qua thùc tiÔn s¸ng t¸c. C¸ch t©n thi ph¸p thÓ lo¹i chÝnh lµ ®èi tîng thu hót phÇn lín c¸c nhµ nghiªn cøu, phª b×nh tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975. Trong bµi Nh×n l¹i c¸c bíc ®i - l¾ng nghe nh÷ng tiÕng nãi [111 ; 5570], La Kh¾c Hoµ cho r»ng, nh÷ng ®æi míi cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975, xÐt ®Õn cïng vµ tríc hÕt lµ sù thay ®æi trong quan niÖm vÒ b¶n th©n thÓ lo¹i. Nh÷ng ®æi míi Êy ®îc béc lé ë nhiÒu khÝa c¹nh: më réng quan niÖm hiÖn thùc, ®æi míi quan niÖm nghÖ thuËt vÒ con ngêi, ®æi míi nghÖ thuËt trÇn thuËt vµ ng«n ng÷, giäng ®iÖu. T¸c gi¶ ®· “l¾ng nghe” vµ nhËn thÊy cã 6 mét “tiÕng nãi to” trong v¨n häc, nhÊt lµ tiÓu thuyÕt ViÖt Nam thêi k× ®æi míi, nãi vÒ c¸i sai, c¸i xÊu, c¸i ¸c; nãi vÒ vÎ ®Ñp phån thùc cña cuéc ®êi trÇn thÕ ; tiÕng nãi thÕ sù lµm næi bËt c¸i sù v« lÝ, phi lÝ hiÖn ®ang tån t¹i trªn ®êi. §ã lµ nh÷ng chiÒu kÝch kh¸c nhau chi phèi hÖ thèng ®Ò tµi cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975. Trong bµi VÒ mét híng thö nghiÖm cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam tõ cuèi thËp kØ 80 ®Õn nay, theo NguyÔn ThÞ B×nh, “§a sè tiÓu thuyÕt cña chóng ta cho ®Õn nay vÉn chñ yÕu cùa quËy trong c¸i khung thÓ lo¹i truyÒn thèng: coi träng viÖc kh¸m ph¸ néi dung hiÖn thùc qua c¸c tÝnh c¸ch, sè phËn nh©n vËt, c¸c mèi quan hÖ gi÷a con ngêi víi hoµn c¶nh” [111 ; 212]. §ång thêi, t¸c gi¶ tiÕp cËn c¸c quan ®iÓm míi vÒ tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i, t×m hiÓu vµ ghi nhËn mét sè t¸c phÈm s¸ng t¹o theo híng thÓ nghiÖm c¸c h×nh thøc tiÓu thuyÕt trß ch¬i, gi¶ thuyÕt. Tõ viÖc t¹o ra hiÖn thùc kh«ng ®¸ng tin cËy, trao ®iÓm nh×n trÇn thuËt cho c¸c nh©n vËt dÞ biÖt hoÆc k× ¶o, ®Õn viÖc sö dông phæ biÕn bót ph¸p nh¹i, bót ph¸p huyÒn tho¹i, trµo léng... ®· cho thÊy, tiÓu thuyÕt ViÖt Nam dï míi chØ lµ nh÷ng thö nghiÖm ban ®Çu nhng kh«ng ph¶i kh«ng cã nh÷ng thµnh tùu ®¸ng tr©n träng. NguyÔn ThÞ B×nh tiÕp tôc chó ý ®Õn nÐt ®æi míi thÓ lo¹i khi t×m hiÓu T duy th¬ trong tiÓu thuyÕt ViÖt Nam ®¬ng ®¹i. Theo t¸c gi¶, t duy th¬ lµ nÐt ®Æc trng chi phèi viÖc x©y dùng thÕ giíi nghÖ thuËt trong tiÓu thuyÕt, biÓu hiÖn ë nhiÒu gãc ®é: sù næi bËt vÒ nhÞp ®iÖu; hiÖn tîng “l¹ ho¸” ®îc dïng phæ biÕn; hiÖn thùc cña nh÷ng hoµi niÖm, tiÕc nuèi vµ suy c¶m. Nhµ nghiªn cøu cho r»ng, víi nh÷ng biÓu hiÖn cña t duy th¬, “tiÓu thuyÕt ViÖt Nam ®¬ng ®¹i mét mÆt chøng tá kh¸t väng kh«ng ngõng kh¸m ph¸ nh÷ng tiÒm n¨ng thÓ lo¹i, mÆt kh¸c nã ®¸nh dÊu mét sù chuyÓn ®æi quan träng trong ý niÖm vÒ v¨n ch¬ng” [21 ; 12]. Còng trong nghiªn cøu ý thøc c¸ch t©n trong tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975, NguyÔn BÝch Thu nhËn ®Þnh: trong thùc tiÔn s¸ng t¸c, nhÊt lµ nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kØ XXI, c¸c c©y bót tiÓu thuyÕt ®· cã ý thøc t×m tßi ®æi míi nghÖ thuËt vµ kÜ thuËt tiÓu thuyÕt trªn c¬ së g¾n víi néi dung nh©n b¶n, x· héi ®Ó thóc ®Èy x· héi ph¸t triÓn, gãp phÇn c¸ch t©n vµ hiÖn ®¹i hãa v¨n xu«i ViÖt Nam hiÖn ®¹i. Trong nh÷ng c¸ch t©n Êy cã viÖc thay ®æi lèi viÕt vµ sö dông ng«n ng÷. Theo nhµ nghiªn cøu, so víi ng«n ng÷ thi ca, ng«n ng÷ tiÓu thuyÕt cã ph¹m vi ho¹t ®éng tù do vµ linh ho¹t h¬n. Miªu t¶ cuéc ®êi vµ con ngêi nh nã vèn cã, ng«n ng÷ tiÓu thuyÕt kh«ng chØ ®îc soi s¸ng bëi 7 ng«n ng÷ t¸c gi¶ mµ cßn ®îc soi s¸ng bëi ng«n ng÷ nh©n vËt. TÝnh ®èi tho¹i néi t¹i lµ mét yÕu tè c¬ b¶n trong ng«n ng÷ tiÓu thuyÕt. T¸c gi¶ hoµn toµn kh«ng trung lËp mµ cïng tranh luËn víi ng«n ng÷ nh©n vËt. Ng«n ng÷ tiÓu thuyÕt kh«ng bao giê tho¶ m·n víi mét ý thøc, mét tiÕng nãi, lu«n mang tÝnh ®a thanh [111 ; 226]. Tõ luËn ¸n tiÕn sÜ, ph¸t triÓn thµnh chuyªn luËn, cuèn s¸ch Nh÷ng c¸ch t©n tiÓu thuyÕt ViÖt Nam ®¬ng ®¹i cña t¸c gi¶ Mai H¶i Oanh ®· tr×nh bµy mét c¸ch hÖ thèng nh÷ng c¸ch t©n cña tiÓu thuyÕt ®¬ng ®¹i trªn c¸c ph¬ng diÖn cèt truyÖn, kÕt cÊu, nh©n vËt vµ giäng ®iÖu. §©y lµ c«ng tr×nh quy m« nhÊt t×m hiÓu nh÷ng ®æi míi cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 tõ gãc ®é thÓ lo¹i. Cã thÓ thÊy, c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu nªu trªn ®Òu thèng nhÊt trong nhËn ®Þnh tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 cã sù “lét x¸c” ®Ó ®em l¹i cho m×nh diÖn m¹o míi. Sù c¸ch t©n trong nghÖ thuËt tiÓu thuyÕt ®îc hÇu hÕt c¸c nhµ v¨n ý thøc ®Ó tù ®æi míi m×nh. Cïng víi néi dung, h×nh thøc tiÓu thuyÕt ViÖt Nam ®¬ng ®¹i ®· cã sù ®æi míi nhiÒu mÆt, bíc ®Çu tiÕp cËn víi xu híng v¨n ch¬ng hiÖn ®¹i, hËu hiÖn ®¹i trªn thÕ giíi. Nh÷ng ®æi míi trong kÕt cÊu, cèt truyÖn, ng«n ng÷, giäng ®iÖu, c¸ch miªu t¶, x©y dùng nh©n vËt,... ®· cho thÊy ý thøc c¸ch t©n cña c¸c nhµ v¨n ®èi víi chÝnh nh÷ng s¸ng t¸c cña m×nh. Nh÷ng ®æi míi Êy g¾n víi nhu cÇu thùc tiÔn tiÕp nhËn, xuÊt ph¸t tõ b¶n th©n ®êi sèng phong phó, phøc t¹p vµ còng tõ b¶n th©n sù vËn ®éng n¨ng ®éng cña thÓ lo¹i. Nh×n chung, víi vai trß chñ ®¹o trong dßng vËn ®éng ®æi míi cña v¨n häc ViÖt Nam kÓ tõ sau 1975, tiÓu thuyÕt ®· thu hót sù quan t©m nghiªn cøu ë nhiÒu gãc ®é, trªn nhiÒu ph¬ng diÖn. Nh×n tæng quan, cã thÓ thÊy dï ý kiÕn cña c¸c nhµ phª b×nh, nghiªn cøu cã thÓ kh¸c nhau, song kh¸ héi tô vµ lµm næi bËt vÞ trÝ cña thÓ lo¹i. Tõ ph¸c häa bèi c¶nh v¨n ho¸ lÞch sö ®Õn viÖc ph©n tÝch nh÷ng t¸c phÈm cô thÓ; tõ c¸i nh×n bao qu¸t ®Õn chuyªn biÖt, cô thÓ, c¸c t¸c gi¶ phª b×nh, nghiªn cøu ®· tiÕp cËn, vËn dông nh÷ng quan niÖm lý thuyÕt míi, ®Æt tiÓu thuyÕt trong nh÷ng trêng nh×n míi, tõ ®ã khai th¸c nh÷ng vØa tÇng ý nghÜa cña mçi s¸ng t¸c, nh÷ng ®Æc ®iÓm næi bËt cña mçi nhµ v¨n, kh¸m ph¸ nh÷ng xu híng vËn ®éng míi cña thÓ lo¹i. Nh÷ng thµnh tùu phª b×nh, nghiªn cøu Êy ®· gãp phÇn lµm næi bËt diÖn m¹o míi cña tiÓu thuyÕt trong bøc tranh chung cña v¨n häc ViÖt Nam ®¬ng ®¹i. 8 C¸c c«ng tr×nh, bµi viÕt ®· ®Ò cËp trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp ®Õn c¸c lo¹i h×nh tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975. Tuy nhiªn, cã thÓ thÊy hÇu hÕt nh÷ng ý kiÕn ®· cã thêng mang tÝnh nhËn ®Þnh kh¸i qu¸t, cha cã c«ng tr×nh bµi viÕt nµo bao qu¸t trªn diÖn réng còng nh nh÷ng thÓ hiÖn chiÒu s©u lµm râ c¸c lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt, cha x©u chuçi thµnh nh÷ng luËn ®iÓm giµu ý nghÜa lý thuyÕt vµ tiÒm n¨ng ph¬ng ph¸p luËn. Gi¶i quyÕt nh÷ng vÉn ®Ò cßn ®ang bá ngá ®ã còng chÝnh lµ nhiÖm vô mµ chóng t«i ®Æt ra trong luËn ¸n. 3. §èi tîng, ph¹m vi vµ nhiÖm vô nghiªn cøu 3.1. §èi tîng nghiªn cøu cña ®Ò tµi lµ lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975. 3.2. Tõ viÖc x¸c ®Þnh ®èi tîng nh trªn, luËn ¸n cã nhiÖm vô nghiªn cøu nh÷ng ph¬ng diÖn lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt. Theo ®ã, chóng t«i sÏ tËp trung nghiªn cøu ®Ó tõng bíc ®i ®Õn chøng minh cho c¸c gi¶ thuyÕt chÝnh sau : (1) Sù vËn ®éng cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam tõ sau 1975 g¾n liÒn víi bèi c¶nh v¨n ho¸ - x· héi míi, thÞ hiÕu thÈm mÜ míi cña c«ng chóng, tr×nh ®é thÈm mÜ cña nhµ v¨n vµ chÞu t¸c ®éng cña lÝ thuyÕt còng nh nh÷ng thµnh tùu cña tiÓu thuyÕt thÕ giíi. Trong ®ã, lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 ®· cã sù ®æi míi so víi tiÓu thuyÕt giai ®o¹n tríc ®ã víi sù kh¼ng ®Þnh vÞ thÕ cña thÓ tµi ®êi t (víi nh÷ng dÊu Ên ngµy cµng phong phó, ®Ëm nÐt cña c¸c thÓ tµi thÕ sù, ®êi t). (2) Qua c¸c thµnh tùu tiªu biÓu cña tiÓu thuyÕt sau 1975, cã thÓ thÊy nh÷ng vËn ®éng ®æi míi vÒ ®Ò tµi, chñ ®Ò, c¶m høng t tëng vµ c¸c gi¸ trÞ thÈm mÜ theo híng ®a d¹ng hãa. §©y chÝnh lµ mét ph¬ng diÖn biÓu hiÖn tÝnh ®a d¹ng trong lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 so víi côc diÖn cña b¶n th©n thÓ lo¹i nµy trong suèt ba m¬i n¨m chiÕn tranh. 3.3. Nh vËy, ph¹m vi nghiªn cøu cña ®Ò tµi sÏ lµ : - VÒ mÆt lÝ thuyÕt, ngoµi c¸c c«ng tr×nh vÒ tiÓu thuyÕt cña M. Bakhtin, M. Kundera, c¸c c«ng tr×nh giíi thiÖu vµ nghiªn cøu vÒ lo¹i h×nh néi dung v¨n häc, vÒ lÞch sö ph¸t triÓn cña lo¹i h×nh néi dung v¨n häc, chóng t«i sö dông quan niÖm lo¹i h×nh thÓ lo¹i cña G. N. Pospelov. - VÒ mÆt t¸c phÈm, chóng t«i tËp trung kh¶o s¸t c¸c tiÓu thuyÕt tiªu biÓu cña c¸c t¸c gi¶ ®îc d luËn phª b×nh, nghiªn cøu ®¸nh gi¸ cao nh: 9 NguyÔn Kh¶i, Lª Lùu, Ma V¨n Kh¸ng, B¶o Ninh, Chu Lai, KhuÊt Quang Thuþ, Ph¹m ThÞ Hoµi, NguyÔn Kh¾c Trêng, D¬ng Híng, NguyÔn ViÖt Hµ, NguyÔn B×nh Ph¬ng, T¹ Duy Anh, §µo Th¾ng, Hå Anh Th¸i, NguyÔn ThÕ Hoµng Linh, ThuËn,... nh»m lµm râ nh÷ng ®Æc ®iÓm vµ sù ®an xen c¸c lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975. - Ph©n tÝch sù vËn ®éng cña c¸c lo¹i h×nh néi dung cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975. Trong khi nghiªn cøu, ®Ó lµm s¸ng tá nguyªn nh©n cña sù vËn ®éng ®æi míi tiÓu thuyÕt, cã thÓ chóng t«i sÏ bµn ®Õn sù t¸c ®éng cña lÝ thuyÕt còng nh thµnh tùu s¸ng t¸c tiÓu thuyÕt cña níc ngoµi, nhng ®©y kh«ng ph¶i môc ®Ých chÝnh cña ®Ò tµi. V× vËy, vÒ mÆt nµy, chóng t«i chñ yÕu dùa trªn nh÷ng kÕt qu¶ tæng kÕt, nhËn ®Þnh cña mét sè nhµ nghiªn cøu uy tÝn. 4. Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu Chóng t«i sö dông ph¬ng ph¸p lo¹i h×nh, thi ph¸p häc hiÖn ®¹i, tù sù häc hiÖn ®¹i, lÝ thuyÕt hÖ thèng,... nh nh÷ng ph¬ng ph¸p chñ yÕu trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu. - Ph¬ng ph¸p lo¹i h×nh : §©y lµ ph¬ng ph¸p h×nh thµnh vµ phæ biÕn vµo thÕ kû XX trong nghiªn cøu v¨n häc. Ph¬ng ph¸p nµy chñ yÕu ®îc dïng ®Ó ph©n lo¹i c¸c hiÖn tîng v¨n häc trªn c¬ së chøng minh c¸c nhãm hiÖn tîng gièng nhau theo mét tiªu chuÈn nµo ®ã. VËn dông ph¬ng ph¸p lo¹i h×nh khi nghiªn cøu néi dung tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 sÏ më ra c¬ héi m« h×nh hãa c¸c lo¹i h×nh néi dung, tõ ®ã nhËn diÖn vµ ®¸nh gi¸ sù vËn ®éng cña thÓ lo¹i nµy. - Ph¬ng ph¸p tiÕp cËn thi ph¸p häc : Thi ph¸p häc hiÖn ®¹i ®· ®îc øng dông trong nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu ë ViÖt Nam. V¨n häc, qua sù c¾t nghÜa thi ph¸p ®· béc lé ®îc b¶n chÊt s¸ng t¹o trong tÝnh quan niÖm, gi¸ trÞ s©u s¾c cña b¶n thÓ v¨n ch¬ng. Nh÷ng biÓu hiÖn cña thi ph¸p t¸c phÈm, t¸c gi¶, lÞch sö v¨n häc... lµ c¨n cø ®Ó x¸c ®Þnh lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975. - Ph¬ng ph¸p tiÕp cËn hÖ thèng : Nghiªn cøu lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt ViÖt Nam 1975 cÇn mét c¸i nh×n hÖ thèng, bëi lÏ mçi mét t¸c phÈm, mçi giai ®o¹n v¨n häc ®Òu cã sù ®an cµi cña c¸c thÓ tµi. C¸i nh×n hÖ thèng còng sÏ gióp chóng t«i lÝ gi¶i vËn ®éng cña lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975. Ngoµi ra, c¸c thao t¸c ph©n tÝch, so s¸nh, thèng kª, b×nh luËn, tæng 10 hîp... còng thêng xuyªn ®îc vËn dông trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu ®Ò tµi nµy. 5. §ãng gãp míi cña luËn ¸n (1) LuËn ¸n lµ c«ng tr×nh ®Çu tiªn nghiªn cøu, hÖ thèng lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975, gãp phÇn miªu t¶ qu¸ tr×nh vËn ®éng cña thÓ lo¹i. (2) Ph©n tÝch mét c¸ch hÖ thèng c¸c lo¹i h×nh tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 trªn ph¬ng diÖn néi dung víi nh÷ng biÓu hiÖn ®a d¹ng. LuËn ¸n lÝ gi¶i hîp lÝ sù vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975. (3) Nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu cã thÓ ®îc sö dông trong gi¶ng d¹y, häc tËp bé m«n Lý luËn v¨n häc vµ V¨n häc ViÖt Nam hiÖn ®¹i. 6. CÊu tróc luËn ¸n Ngoµi phÇn më ®Çu vµ kÕt luËn, tµi liÖu tham kh¶o, luËn ¸n gåm 4 ch¬ng : Ch¬ng 1. Bèi c¶nh lÞch sö - v¨n hãa vµ lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 (tõ trang13 ®Õn trang 48) Ch¬ng 2. Søc sèng cña thÓ tµi sö thi trong tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 (tõ trang 49 ®Õn trang 96) Ch¬ng 3. Sù trçi dËy cña thÓ tµi thÕ sù trong tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 (tõ trang 97 ®Õn trang 138) Ch¬ng 4. VÞ thÕ míi cña thÓ tµi ®êi t trong tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 (tõ trang 139 ®Õn trang 188) 11 Ch¬ng 1 Bèi c¶nh lÞch sö, v¨n hãa vµ lo¹i h×nh néi dung tiÓu thuyÕt viÖt nam sau 1975 1.1. Bèi c¶nh lÞch sö, v¨n hãa vµ sù vËn ®éng cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 1.1.1. Bèi c¶nh lÞch sö, v¨n hãa §¹i th¾ng mïa xu©n n¨m 1975 kÕt thóc th¾ng lîi cuéc kh¸ng chiÕn chèng MÜ cøu níc, më ra thêi kú míi trong lÞch sö d©n téc, ®ång thêi ®a v¨n häc, nghÖ thuËt bíc vµo chÆng ®êng ph¸t triÓn míi. Cuéc chiÕn tranh vÖ quèc vÜ ®¹i ®· ®i qua, sau nh÷ng ngµy th¸ng trêng kú trong ®¹n bom ¸c liÖt, c¶ d©n téc ta còng nh mçi ngêi d©n trë l¹i cuéc sèng b×nh thêng trong hoµn c¶nh hßa b×nh. Mêi n¨m sau ngµy Tæ quèc thèng nhÊt, díi sù l·nh ®¹o cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam, chóng ta tõng bíc x©y dùng l¹i ®Êt níc theo ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa, dÇn phôc håi vµ ph¸t triÓn c¸c ngµnh s¶n xuÊt, c¶i thiÖn ®êi sèng vËt chÊt vµ v¨n ho¸ cña nh©n d©n lao ®éng. Trªn thùc tÕ, mét mÆt, do nÒn kinh tÕ vèn nghÌo nµn, l¹c hËu l¹i bÞ chiÕn tranh tµn ph¸ liªn miªn, céng thªm chÝnh s¸ch cÊm vËn cña MÜ; mÆt kh¸c, do nh÷ng h¹n chÕ chñ quan trong c¶i t¹o, x©y dùng kinh tÕ, nh×n chung thêi k× nµy ®Êt níc cha tho¸t khái t×nh tr¹ng khñng ho¶ng, tr× trÖ. §êi sèng v¨n ho¸ - v¨n häc còng kh«ng n»m ngoµi thùc tr¹ng ®ã. T tëng x©y dùng nÒn v¨n ho¸ míi, con ngêi míi ®îc qu¸n triÖt, song vÒ c¬ b¶n vÉn mang nÆng tµn d gi¸o ®iÒu, l¹c hËu. ChØ ®Õn §¹i héi toµn quèc lÇn thø VI cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam (1986) víi nh÷ng chñ tr¬ng ®æi míi toµn diÖn, ®ång bé tõ kinh tÕ, chÝnh trÞ ®Õn t tëng, x· héi th× v¨n ho¸ - v¨n häc míi cã nh÷ng ®iÒu kiÖn thùc sù chuyÓn biÕn. Chñ tr¬ng ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ hµng ho¸ nhiÒu thµnh phÇn theo ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa vËn ®éng theo c¬ chÕ thÞ trêng, cã sù qu¶n lÝ cña Nhµ níc lµ mét quyÕt s¸ch ®óng ®¾n, t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn mäi mÆt cña ®êi sèng x· héi, trong ®ã cã viÖc h×nh thµnh mét hÖ gi¸ trÞ v¨n ho¸ míi phï hîp víi quy luËt vËn ®éng cña ®êi sèng, ®¸p øng nhu cÇu bøc thiÕt cña con ngêi trong hoµn c¶nh míi. TiÕp sau §¹i héi VI cña §¶ng lµ NghÞ quyÕt 05 cña Bé chÝnh trÞ, cuéc gÆp cña Tæng bÝ th NguyÔn V¨n Linh víi ®¹i diÖn giíi v¨n nghÖ sÜ vµo cuèi n¨m 1987 ®· më ra cho v¨n häc nghÖ thuËt d©n téc c¬ héi ®æi míi thùc sù, trªn tinh thÇn ®æi míi t duy, nh×n th¼ng vµo sù thËt. Cha bao 12 giê vai trß, tr¸ch nhiÖm cña ngêi cÇm bót vµ tÝnh ch©n thùc cña v¨n häc l¹i ®îc ®Æt ra mét c¸ch rèt r¸o vµ toµn diÖn ®Õn thÕ. Qua c¸c k× §¹i héi tiÕp theo, ®êng lèi ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi kh«ng ngõng ®îc bæ sung, hoµn thiÖn nh»m ®a ®Êt níc ngµy cµng ph¸t triÓn xøng tÇm víi c¸c quèc gia trong khu vùc vµ trªn thÕ giíi. Trªn ph¬ng diÖn tæng thÓ, ®Þnh híng ph¸t triÓn mét nÒn v¨n ho¸ tiªn tiÕn, ®Ëm ®µ b¶n s¾c d©n téc g¾n liÒn víi sù ph¸t triÓn chung cña x· héi, trong ®ã con ngêi ®îc gi¶i phãng khái ¸p bøc, bãc lét, bÊt c«ng, cã cuéc sèng Êm no, tù do, h¹nh phóc, cã ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn toµn diÖn c¸ nh©n ®· ®îc nhËn thøc vµ biÓu hiÖn thµnh nh÷ng biÕn ®æi thùc tÕ. §iÒu ®ã diÔn ra ®ång thêi víi con ®êng kÕ thõa vµ ph¸t huy nh÷ng gi¸ trÞ truyÒn thèng v¨n ho¸ tèt ®Ñp cña tÊt c¶ c¸c d©n téc anh em trong ®¹i gia ®×nh ViÖt Nam, tiÕp thu nh÷ng tinh hoa v¨n ho¸ nh©n lo¹i, x©y dùng mét x· héi d©n chñ, v¨n minh v× lîi Ých vµ phÈm gi¸ ch©n chÝnh cña con ngêi. Thµnh tùu ®æi míi còng cho thÊy ®ã lµ hÖ qu¶ cña viÖc kÕt hîp hµi hoµ c¸c lîi Ých toµn x· héi víi lîi Ých cña c¸c tËp thÓ, cña mçi c¸ nh©n; lµ hÖ qu¶ cña sù ph¸t huy d©n chñ trªn c¸c lÜnh vùc chÝnh trÞ, kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi. Cã rÊt nhiÒu yÕu tè t¹o nªn søc m¹nh cña c«ng cuéc ®æi míi v¨n häc ViÖt Nam tõ sau 1975, trong ®ã kh«ng thÓ kh«ng kh¼ng ®Þnh vai trß quan träng cña nh÷ng ®Þnh híng ph¸t triÓn v¨n häc trong chiÕn lîc ph¸t triÓn v¨n hãa cña §¶ng vµ Nhµ níc ta. Mét kh«ng khÝ d©n chñ trong ®êi sèng v¨n hãa vµ v¨n häc ®· cã t¸c ®éng lín lao ®Õn ®éi ngò nh÷ng ngêi s¸ng t¸c. Gi÷a nhµ v¨n vµ b¹n ®äc dÇn tiÖm cËn môc tiªu xãa bá nh÷ng ng¨n c¸ch, x©y dùng quan hÖ b×nh ®¼ng ®Ó råi nh÷ng va ch¹m, t¸c ®éng cña c¸c yÕu tè nµy trong m«i trêng d©n chñ thóc ®Èy sù ph¸t triÓn cña ®êi sèng v¨n häc. NhiÖt t×nh ®æi míi x· héi, kh¸t väng d©n chñ vµ tinh thÇn nh×n th¼ng vµo sù thËt ®· lµ nh÷ng ®éng lùc cho v¨n häc thêi kú ®æi míi ph¸t triÓn m¹nh mÏ, s«i næi. §©y võa lµ kÕt qu¶, võa lµ ®éng lùc cho nh÷ng t×m tßi c¸ch t©n trong s¸ng t¸c, ®ång thêi g¾n bã, t¸c ®éng qua l¹i m¹nh mÏ víi thÞ hiÕu thÈm mÜ vµ qu¸ tr×nh tiÕp nhËn cña b¹n ®äc. Sù ®æi míi ý thøc nghÖ thuËt n»m ë chiÒu s©u cña ®êi sèng v¨n hãa, v¨n häc. T duy v¨n häc míi dÇn h×nh thµnh, lµm thay ®æi c¸c quan niÖm vÒ chøc n¨ng v¨n häc, vÒ quan hÖ gi÷a v¨n häc vµ ®êi sèng, nhµ v¨n vµ b¹n ®äc, s¸ng t¸c vµ tiÕp nhËn. Chøc n¨ng thÈm mü cña v¨n häc ®îc nhÊn m¹nh, 13 coi träng hµng ®Çu. C¸c chøc n¨ng ®a d¹ng, phong phó cña v¨n häc ®îc suy ngÉm, bµn th¶o mong ®i ®Õn nh÷ng lý gi¶i thÊu ®¸o. V¨n häc ®îc nh×n nhËn nh lµ t duy vÒ c¸i kh¶ nhiªn. “V¨n häc kh«ng gi¶n ®¬n chØ lµ ph¶n ¸nh c¸c kh¶ n¨ng cña hiÖn thùc. Lµm nh thÕ v¨n häc sÏ ch¼ng kh¸c nµo chÝnh trÞ, t¬ng lai häc, x· héi häc,... Mäi ngêi ®Òu biÕt, t duy ch¼ng ph¶i g× kh¸c, mµ lµ hµnh ®éng xuyªn qua hiÖn thùc ®Ó tiÕn ®Õn c¸c kh¶ n¨ng bÞ che giÊu trong ®ã. Nh thÕ, chØ nãi ®Õn kh¶ n¨ng lµ cha ®ñ. §iÓm ®Æc thï cña v¨n häc cßn lµ s¸ng t¹o nh÷ng c¸i kh¶ nhiªn cña ®êi sèng” [188 ; 21]. Nh÷ng khÝa c¹nh, vÊn ®Ò vÒ tÝnh ch©n thùc cña v¨n häc, vÒ mèi quan hÖ gi÷a v¨n häc vµ ®êi sèng còng liªn tôc ®îc bµn luËn, bæ sung, t¸i nhËn thøc. “Chóng ta kh«ng thÓ nãi mét c¸ch ch¾c ch¾n hoµn toµn nh÷ng g× v¨n häc biÓu hiÖn lµ ch©n lý, bëi ®ã lµ nhËn thøc cña nhµ v¨n trong nh÷ng hoµn c¶nh nhÊt ®Þnh díi h×nh thøc h cÊu vµ rÊt nhiÒu ngÉu nhiªn. Nhng ta cã thÓ nãi ®ã lµ nh÷ng c¸i kh¶ nhiªn do t¸c gi¶ s¸ng t¹o nh»m më réng tÇm hiÓu biÕt vÒ cuéc sèng, gi¶i phãng con ngêi khái mäi thãi quen tr× trÖ, mäi c¸i nh×n bªn ngoµi, kÝch thÝch sù chó ý ®Õn mäi biÕn dÞ vµ ®a d¹ng cña cuéc ®êi” [188 ; 22]. Vµ ®Æc trng cña v¨n häc g¾n liÒn víi c¬ chÕ cña sù ph¶n ¸nh thÈm mÜ còng ®îc soi s¸ng trong mèi quan hÖ ®a chiÒu gi÷a chñ thÓ s¸ng t¹o vµ chñ thÓ tiÕp nhËn. Cã thÓ nãi, mäi ph¬ng diÖn cña ®êi sèng v¨n häc ®· ®îc nh×n nhËn, ®¸nh gi¸ trong nh÷ng quan niÖm hiÖn ®¹i, s¶n phÈm cña mét t duy míi vÒ nghÖ thuËt. §ång thêi, nh÷ng ®æi míi t duy nghÖ thuËt b¾t nguån tõ nh÷ng ®æi thay quan niÖm v¨n hãa còng thóc ®Èy m¹nh mÏ nh÷ng t×m tßi, thÓ nghiÖm vÒ c¸ch tiÕp cËn vµ thÓ hiÖn thùc t¹i, c¸ch t©n thñ ph¸p nghÖ thuËt, ph¸t huy c¸ tÝnh s¸ng t¹o, kÝch thÝch tµi n¨ng vµ phong c¸ch cña c¸c nhµ v¨n. V¨n hãa chÝnh lµ mét trô cét cña ®êi sèng, võa lµ ®éng lùc, võa lµ môc tiªu híng tíi cña sù nghiÖp c¸ch m¹ng trong thêi kú ®æi míi. M«i trêng d©n chñ võa cho phÐp, võa ®ßi hái sù phong phó, ®a d¹ng trong c¸ch thøc, néi dung ph¸t triÓn v¨n hãa. V¨n häc lµ mét yÕu tè n¨ng ®éng cña v¨n hãa. Trong m«i trêng míi, nh÷ng ®iÒu kiÖn còng nh nh÷ng “¸p lùc” Êy trë thµnh néi lùc m¹nh mÏ cho nh÷ng t×m tßi ®æi míi v¨n häc. Cuéc sèng trong hoµn c¶nh hßa b×nh ®· h×nh thµnh líp c«ng chóng ®éc gi¶ víi thÞ hiÕu kh¸c tríc. Bíc ra khái cuéc chiÕn tranh, con ngêi ®èi diÖn víi mu«n vÎ cña mét hiÖn thùc réng lín, phøc t¹p. Nh÷ng t¸c phÈm v¨n häc quan niÖm cuéc ®êi mét chiÒu, ®¬n gi¶n kh«ng thÓ tháa m·n nhu cÇu 14 phong phó muèn kh¸m ph¸ nh÷ng bÝ Èn cña cuéc sèng, con ngêi. Nhu cÇu vÒ c¸c gi¸ trÞ thÈm mÜ míi cña ®êi sèng thêi b×nh rÊt phong phó, ®a d¹ng. Mçi ngêi, mçi ®iÒu kiÖn, hoµn c¶nh kh¸c nhau ®Òu cã nh÷ng nhu cÇu riªng. §iÒu ®ã t¸c ®éng, ¶nh hëng ®Õn c¸ch thøc c¶m nhËn, kh¸m ph¸, diÔn t¶, ®¸nh gi¸ vÒ cuéc sèng con ngêi ë hiÖn t¹i còng nh khi nh×n vÒ qu¸ khø. ThÞ hiÕu thÈm mÜ míi g¾n liÒn víi t duy míi vÒ v¨n häc, ®ßi hái v¨n häc ph¶i ch©n thËt theo ®óng nghÜa, ®µo s©u tËn cïng b¶n thÓ c¸ nh©n, n¬i Èn chøa nh÷ng bÝ mËt v« tËn vÒ con ngêi. N¨m 1978, tham gia th¶o luËn c¸ch thøc ViÕt vÒ chiÕn tranh, ®øng tríc thùc tr¹ng ®éc gi¶ ngo¶nh mÆt víi v¨n häc, NguyÔn Minh Ch©u ®· m¹nh d¹n khuÊy ®éng bÇu kh«ng khÝ quen thuéc cña v¨n häc viÕt vÒ chiÕn tranh nh ®· trë thµnh qu¸n tÝnh trong suèt nhiÒu thËp kû. Tõ b¨n kho¨n ph¶i viÕt vÒ chiÕn tranh nh thÕ nµo, khi mµ “tÊt c¶ nh÷ng vÊn ®Ò quy luËt cña chiÕn tranh ®· ph¸t triÓn trän vÑn”, NguyÔn Minh Ch©u ®a ra c©u tr¶ lêi: “ph¶i viÕt vÒ con ngêi” víi tÊt c¶ nh÷ng tÝnh c¸ch ®a d¹ng bÊy nay “t¹m thêi giÊu m×nh trªn trang s¸ch” [28 ; 13]. Cã thÓ nãi, chÝnh thÞ hiÕu thÈm mÜ cña c«ng chóng v¨n häc thay ®æi theo chiÒu híng ngµy cµng phong phó, ®a d¹ng lµ mét trong nh÷ng ®éng lùc quan träng ®Ó c¸c c©y bót bøt ph¸ khái bi kÞch ®¸nh mÊt m×nh, t×m ®Õn nh÷ng trang viÕt ch©n thùc. Trong nh÷ng n¨m th¸ng chiÕn tranh, ®éc gi¶ hµo høng tiÕp nhËn nh÷ng t¸c phÈm v¨n häc ph¶n ¸nh c¸i chung, nh÷ng sù kiÖn lÞch sö d©n téc, nh÷ng tÊm g¬ng anh dòng, phi thêng. Hßa b×nh lËp l¹i, tríc sù ®æi thay thÞ hiÕu thÈm mÜ, thay v× ph¶n ¸nh nh÷ng sè phËn c¸ nh©n khuÊt ch×m trong sè phËn cña c¶ céng ®ång, c¸c nhµ v¨n lÊy sè phËn c¸ nh©n lµm ®iÓm khëi ®Çu, lµ ®Ých ®Õn ®ång thêi lµ trung t©m cña l¨ng kÝnh nghÖ thuËt. Cµng vÒ sau, trong bèi c¶nh ®æi míi, khi kinh nghiÖm thÈm mÜ cña ®éc gi¶ ®îc n©ng cao, thÞ hiÕu thÈm mÜ ®ßi hái nhµ v¨n kh«ng chØ mang ®Õn cho hä néi dung g× mµ cßn lµ viÕt néi dung nh thÕ nµo th× v¨n häc l¹i bíc vµo cuéc chuyÓn m×nh míi, theo xu híng hiÖn ®¹i, rót ng¾n kho¶ng c¸ch ®Ó tõng bíc hßa nhËp nÒn v¨n häc, v¨n hãa d©n téc vµo dßng ch¶y chung cña nh©n lo¹i. Trong bèi c¶nh v¨n hãa chung Êy, tiÓu thuyÕt víi ®Æc trng lµ mét cÊu tróc ng«n tõ “®éng”, híng ®Õn tÝnh chÊt “trß ch¬i” víi kh¶ n¨ng tiÕp cËn thÕ giíi ®a chiÒu ®· kh¼ng ®Þnh søc m¹nh vµ vÞ thÕ cña m×nh trong ®¸p øng nh÷ng mong muèn cña c«ng chóng b¹n ®äc. Tõ quan niÖm tiÓu thuyÕt tù 15 “b¶n th©n nã ph¶i lµ mét thÕ giíi thay v× chØ ph¶n ¸nh ®êi sèng mét c¸ch ®¬n gi¶n mµ nã ph¶i t¹o ra nhiÒu cÊp ®èi tho¹i” [4 ; 155], c¸c c©y bót ®· cã nh÷ng c¸ch t©n râ nÐt trªn c¸c ph¬ng diÖn kÕt cÊu t¸c phÈm. §ã lµ kiÓu kÕt cÊu phøc hîp, nh÷ng kÕt thóc më, sù dung n¹p c¸c thÓ lo¹i dÞ biÖt, néi t©m hãa nh©n vËt, “ch¬i cÊu tróc”, gi¶i cÊu tróc,... Nh÷ng t×m tßi ®æi míi ®· ®Ó l¹i nh÷ng thµnh tùu bíc ®Çu ®îc ®«ng ®¶o b¹n ®äc, sau nh÷ng bì ngì, ®· nhiÖt t×nh ®ãn nhËn. §ã lµ trêng hîp c¸c tiÓu thuyÕt Thiªn sø, KÎ m¾c chøng ®iªn, C¬ héi cña chóa, Câi ngêi rung chu«ng tËn thÕ,... §Õn víi tiÓu thuyÕt cïng víi thÞ hiÕu míi, nhu cÇu ®äc vµ c¸ch ®äc míi, ®éc gi¶ ®· thùc sù t¸c ®éng ®Õn sù ph¸t triÓn cña v¨n häc nãi chung vµ tiÓu thuyÕt nãi riªng. §iÒu ®ã thóc ®Èy sù t×m tßi, ®æi míi cña c¸c c©y bót tiÓu thuyÕt ®¬ng ®¹i. Vµ ë mét khÝa c¹nh kh¸c cã thÓ kh¼ng ®Þnh, chÝnh nh÷ng t×m tßi ®æi míi cña c¸c c©y bót ®· t¸c ®éng tÝch cùc lµm thay ®æi thÞ hiÕu thÈm mÜ cña ®éc gi¶. Víi ý thøc c¸ch t©n m¹nh mÏ, c¸c nhµ v¨n ®· s¸ng t¸c nh÷ng t¸c phÈm híng ®Õn nguyªn t¾c ®a ©m, më réng kh¶ n¨ng ®èi tho¹i. TÝnh chÊt nµy gãp phÇn t¹o nªn nh÷ng tiÒm n¨ng ý nghÜa kh¸c nhau cho t¸c phÈm, gîi nªn nh÷ng håi ©m kh¸c nhau, thËm chÝ tr¸i ngîc nhau ë ngêi ®äc, ®ång thêi t¹o nªn nh÷ng kh«ng gian “®ång s¸ng t¹o” trong ý thøc tiÕp nhËn. Nh÷ng t¸c phÈm Êy ®· tõng bíc ph¸ vì qu¸n tÝnh ®äc v¨n nh qu¸ tr×nh truy t×m ch©n lý duy nhÊt, kh¾c phôc tÝnh “®¬n ©m” nghÌo nµn trong tiÕp nhËn thÈm mÜ. Ch¼ng h¹n, khã cã thÓ gi¶i ®o¸n mét c¸ch “tËn cïng” néi dung t tëng cña nh÷ng tiÓu thuyÕt nh Thiªn sø cña Ph¹m ThÞ Hoµi. Cã qu¸ nhiÒu biÓu tîng, ký hiÖu, m« h×nh trong t¸c phÈm cho phÐp vµ ®ßi hái ngêi ®äc tÝch cùc tiÕp nhËn, lý gi¶i, t¹o dùng c¸ch hiÓu hîp lý (BÐ Hon - Thiªn sø, Quang lïn, Homo A, homo Z, homo spacien, cÆp chÞ em song sinh H»ng - Hoµi, nhµ th¬ Ph., lÔ cÇu h«n chÞ H»ng...). Nhµ v¨n kh¼ng ®Þnh quan niÖm “ThÕ giíi b©y giê lµ ®a nguyªn. T«i kh«ng cã c¸ch nµo kh¸c ®Ó kiÓm so¸t hiÖn thùc tèt h¬n lµ thiÕt lËp nh÷ng m« h×nh - t¸c phÈm cña t«i lµ nh÷ng m« h×nh” [53 ; 42]. T¬ng tù nh Thiªn sø, cã thÓ kÓ Nh÷ng thiªn ®êng mï cña D¬ng Thu H¬ng, Nçi buån chiÕn tranh cña B¶o Ninh,... ChÝnh tÝnh chÊt nhiÒu tÇng bËc cña c¸c líp nghÜa t¸c phÈm ®· gãp phÇn dÇn thay ®æi quan niÖm ®äc v¨n nãi chung vµ tiÓu thuyÕt nãi riªng cña c«ng chóng tiÕp nhËn. Trong t¬ng t¸c nhiÒu chiÒu cña ®êi sèng v¨n häc, nh÷ng c¸ch t©n tiÓu thuyÕt ®· ®îc céng hëng bëi thÞ hiÕu cña ®éc gi¶ hiÖn ®¹i. 16 1.1.2. Nhu cÇu ®æi míi nh×n tõ gãc ®é lÝ thuyÕt 1.1.2.1. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn tù th©n cña v¨n häc Tõ phÝa ngêi s¸ng t¹o, ý thøc lao ®éng nghÖ thuËt vµ mong muèn kh¾c phôc hiÖn tr¹ng nghÌo nµn vÒ nghÖ thuËt kh¸m ph¸ ®êi sèng ®· ®Æt ra nh÷ng bøc xóc t×m tßi ®æi míi. Tríc ®©y, cuéc sèng thêi chiÕn ®Çy rÉy khã kh¨n, gian khæ nhng xÐt ë mét mÆt nµo ®ã l¹i ®Þnh h×nh nh÷ng nÐt chung, æn ®Þnh, dÔ n¾m b¾t. Cuéc sèng thêi b×nh víi v« vµn t©m tr¹ng phøc t¹p, nh÷ng sè phËn c¸ nh©n ®a d¹ng ®ßi hái v¨n häc ph¶i cã nh÷ng bíc chuyÓn thùc sù trong nh×n nhËn vµ biÓu hiÖn con ngêi. Tríc sù ®æi thay m¹nh mÏ vµ toµn diÖn cña ®êi sèng, nhiÒu nhµ v¨n tù thÊy kh«ng thÓ viÕt theo khuynh híng thÈm mÜ tríc ®ã, cÇn ph¶i ®æi míi s¸ng t¸c, ®æi míi t duy, ®æi míi quan niÖm vµ h×nh thøc thÓ hiÖn. NguyÔn Minh Ch©u cã thÓ xem lµ nhµ v¨n ®i ®Çu trong c«ng cuéc biÕn chuyÓn lín lao nµy. Cïng víi nh÷ng suy ngÉm, göi g¾m qua mçi t¸c phÈm cña m×nh nh÷ng ý tëng ®æi míi, trong bµi viÕt H·y ®äc lêi ai ®iÕu cho mét giai ®o¹n v¨n nghÖ minh häa tõng ®îc coi lµ mét hiÖn tîng chÊn ®éng ®êi sèng v¨n häc, NguyÔn Minh Ch©u kiªn quyÕt gi· tõ “tÊm ch¨n mÞn mµng minh häa mét chiÒu”, gi· tõ lèi viÕt minh häa chØ quen víi viÖc “cµi hoa, kÕt l¸, vên m©y” cho nh÷ng khu«n khæ ®· cã s½n. NguyÔn Minh Ch©u kh¼ng ®Þnh, cæ vò nhµ v¨n “quyÕt t©m lµm míi l¹i m×nh víi th¸i ®é ch©n thµnh, cëi më ®Ó cïng nhau x©y dùng mét giai ®o¹n v¨n häc vµ nghÖ thuËt míi” [26 ; 15]. Sù ®æi míi ý thøc nghÖ thuËt cña ®éi ngò s¸ng t¹o b¾t nguån tõ sù ®æi thay c¸c gi¸ trÞ ®êi sèng ®· thùc sù më ®êng cho mét giai ®o¹n ®æi míi m¹nh mÏ trong lÞch sö v¨n häc d©n téc. Tõ phÝa ngêi tiÕp nhËn, tríc nh÷ng nhu cÇu ®a d¹ng cña mét cuéc sèng kh¸c tríc, thÞ hiÕu thÈm mÜ ®· thay ®æi. Sù ®æi thay Êy lµ hÖ qu¶ cña vËn ®éng tÊt yÕu trªn nhiÒu ph¬ng diÖn. Trong mét bµi viÕt, Nguyªn Ngäc tõng ph¸t biÓu: “Trong chiÕn tranh, mäi quan hÖ x· héi vµ con ngêi dån l¹i vµ thu hÑp vµo mét quan hÖ duy nhÊt: sèng - chÕt. Ngêi ta ph¶i sèng phi thêng, phi thêng cã thÓ lµ cao c¶, nhng phi thêng còng ®ång thêi lµ triÖt tiªu ®i bao nhiªu quan hÖ b×nh thêng mµ v« cïng phong phó vµ phøc t¹p cña con ngêi, ®Èy tÊt c¶ c¸c quan hÖ Êy vÒ phÝa sau. (…) Ngän löa chiÕn tranh thiªu ch¸y c¶ nh÷ng nhá nhen, nhiªu khª cña cuéc sèng thêng ngµy. Hoµ b×nh th× kh¸c h¼n. Hoµ b×nh tøc lµ trë l¹i ®èi mÆt víi c¸i b×nh thêng h»ng ngµy, c¸i b×nh thêng mµ mu«n thña, tÊt c¶ nh÷ng nhiªu khª cña cuéc sèng bÞ che lÊp 17 trong chiÕn tranh b©y giê thøc dËy, v©y quanh con ngêi tõng giê ë kh¾p mäi n¬i.” [111 ; 169 – 170]. Kh¸c víi thêi kú chiÕn tranh, khi hoµ b×nh lËp l¹i, con ngêi cßn cã nhu cÇu ®îc c©n b»ng gi÷a gi¸ trÞ x· héi víi gi¸ trÞ tù nhiªn, gi÷a lÝ tëng víi nhu yÕu th«ng thêng, riªng t. Trong bèi c¶nh ®ã, nhu cÇu thÈm mÜ tÊt yÕu sÏ thay ®æi. Tõ kinh tÕ tËp trung, bao cÊp chuyÓn sang kinh tÕ thÞ trêng, thÞ hiÕu thÈm mÜ tÊt yÕu ®æi thay. Kinh tÕ thÞ trêng, víi quy luËt vËn hµnh cña nã ®· t¸c ®éng ®Õn toµn bé ®êi sèng x· héi. Tù do c¹nh tranh, th¬ng m¹i ho¸ c¸c lÜnh vùc ®êi sèng x· héi, hiÖu qu¶ kinh tÕ trë thµnh thíc ®o n¨ng lùc con ngêi... ®Òu cã nh÷ng t¸c ®éng tÝch cùc vµ tiªu cùc ®Õn ý thøc x· héi. Trong t¸c ®éng tÝch cùc cña nã, kinh tÕ thÞ trêng khiÕn ngêi ta buéc ph¶i ý thøc cao h¬n vÒ chÊt lîng ®Ých thùc cña cuéc sèng, ph¶i quan t©m ®Õn nh÷ng nhu cÇu, thÞ hiÕu kh¸c nhau cña con ngêi. §ång thêi, kinh tÕ thÞ trêng còng t¹o ra tÝnh thùc dông trong quan niÖm vÒ gi¸ trÞ ®êi sèng. TiÒn b¹c len lái vµo mäi quan hÖ x· héi. T©m lÝ sßng ph¼ng, l¹nh lïng xuÊt hiÖn phæ biÕn trong quan hÖ ngêi víi ngêi. Sù ph©n ho¸ x· héi còng trë nªn m¹nh mÏ h¬n trong sù ph¸t triÓn cña kinh tÕ thÞ trêng. Sù h×nh thµnh c¸c ®« thÞ hiÖn ®¹i, nhu cÇu sèng thÞ d©n hiÖn ®¹i, trÝ thøc hiÖn ®¹i... ®îc tÝch cùc ho¸ trong xu thÕ tÊt yÕu cña th¬ng m¹i ho¸. Vµ khi gi¸ trÞ kinh tÕ trë thµnh tiªu chÝ th× an sinh x· héi lu«n cã nguy c¬, sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng ®îc ®Æt ra... Cã thÓ nãi, ë c¸c mÆt tÝch cùc vµ tiªu cùc, quy luËt kinh tÕ thÞ trêng ®· t¸c ®éng m¹nh ®Õn sù h×nh thµnh thÞ hiÕu thÈm mÜ míi. Tõ quan hÖ hÇu nh chØ khÐp kÝn trong hÖ thèng c¸c níc x· héi chñ nghÜa ®Õn chñ tr¬ng më cöa, héi nhËp toµn diÖn víi thÕ giíi, tÊt yÕu n¶y sinh nhu cÇu thay ®æi thÞ hiÕu thÈm mÜ. Sù sôp ®æ cña Liªn X« vµ c¸c níc x· héi chñ nghÜa §«ng ¢u kh«ng nh÷ng ®· kh«ng khiÕn chóng ta l¹c híng mµ cßn ®· t¹o ra nh÷ng chuyÓn biÕn quan träng trong th¸i ®é ®èi víi c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸, t tëng phong phó cña thÕ giíi, ®Æc biÖt lµ ph¬ng T©y hiÖn ®¹i. §êng lèi ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi, ®êng lèi ngo¹i giao ®óng ®¾n trong bèi c¶nh quèc tÕ ngµy cµng t¨ng cêng héi nhËp, liªn kÕt ®a chiÒu, ®a ph¬ng ®îc x¸c ®Þnh ®· t¸c ®éng lín ®Õn sù h×nh thµnh hÖ gi¸ trÞ thÈm mÜ míi trong ®êi sèng. Sù më mang ®èi s¸nh, sù du nhËp ngµy cµng phong phó c¸c trµo lu t tëng triÕt häc, mÜ häc... ®· gióp cho tr×nh ®é ý thøc x· héi kh«ng ngõng ®îc 18 n©ng cao. NhËn thøc vÒ gi¸ trÞ cña cuéc sèng con ngêi, c¶ trªn ph¬ng diÖn c¸ nh©n lÉn ph¬ng diÖn x· héi, c¶ qu¸ tr×nh nhËn thøc l¹i qu¸ khø, truyÒn thèng lÉn hiÖn t¹i, t¬ng lai... ®· ngµy cµng tho¸t khái ý thøc hÖ gi¸o ®iÒu, l¹c hËu ®Ó båi ®¾p tiÒm lùc v¨n ho¸, b¶n lÜnh v¨n ho¸ theo híng tiªn tiÕn, ®Ëm ®µ b¶n s¾c d©n téc. Tãm l¹i, bèi c¶nh lÞch sö - x· héi míi tõ sau 1975, nhÊt lµ tõ 1986 ®· tÊt yÕu t¹o ra sù thay ®æi thÞ hiÕu thÈm mÜ cña c¶ x· héi. Mét hÖ gi¸ trÞ thÈm mÜ phong phó, ®a d¹ng, ®¸p øng nhu cÇu nhiÒu mÆt cña ®êi sèng con ngêi, phï hîp víi sù ph¸t triÓn hiÖn ®¹i cña x· héi ViÖt Nam ®· vµ ®ang tiÕp tôc ®îc sinh thµnh. §©y lµ tiÒn ®Ò thiÕt yÕu t¹o ra sù thay ®æi hÖ thèng gi¸ trÞ thÈm mÜ trong ®êi sèng v¨n häc. HÖ gi¸ trÞ thÈm mÜ trong nghÖ thuËt ph¶n ¸nh lý tëng thÈm mÜ cña thêi ®¹i. Vµ xÐt tõ gãc ®é lý thuyÕt tiÕp nhËn, sù thay ®æi lý tëng thÈm mÜ, thÞ hiÕu thÈm mÜ cña ®éc gi¶ chÝnh lµ ®éng lùc cho sù ®æi míi v¨n häc. TiÒn Trung V¨n ®· cã mét kh¸i qu¸t vÒ sù chuyÓn ®æi trong ý thøc tiÕp nhËn cña thêi kú hËu chiÕn ®èi víi v¨n häc Trung Quèc, mµ chóng t«i nhËn thÊy nhiÒu ®iÓm t¬ng ®ång víi côc diÖn vËn ®éng cña v¨n häc ViÖt Nam sau 1975 : “khi ý thøc quÇn thÓ chÝnh trÞ liªn tôc bÞ gi¶i thÓ, l¹i h×nh thµnh cùc nhanh lo¹i ý thøc mang ®Æc trng quÇn thÓ kh¸c, cã ®iÒu ®©y lµ lo¹i ý thøc quÇn thÓ thÈm mÜ, còng chÝnh lµ ý thøc thÈm mÜ v¨n häc ®¹i chóng” [224 ; 12]. Tõ gi÷a nh÷ng n¨m 80 cña thÕ kØ XX, cïng víi sù xuÊt hiÖn vµ ph¸t triÓn cña kinh tÕ thÞ trêng, ë ViÖt Nam ®· h×nh thµnh mét nÒn v¨n ho¸ ®¹i chóng míi. V¨n häc víi tÝnh ®¹i chóng còng ®· xuÊt hiÖn. TÝnh ®¹i chóng cña v¨n häc tõ thêi ®æi míi béc lé ë “tÝnh th¬ng phÈm”, “tÝnh tiªu dïng”, “tÝnh thÕ tôc”, “tÝnh th«ng tôc”, “tÝnh phôc chÕ” vµ “tÝnh lu hµnh réng r·i” [224 ; 11]. TÝnh ®¹i chóng cña v¨n häc ®æi míi kh¸c víi tÝnh ®¹i chóng cña v¨n häc chiÕn tranh c¸ch m¹ng. V¨n häc chiÕn tranh c¸ch m¹ng v¬n tíi tÝnh ®¹i chóng ë môc tiªu “phôc vô chÝnh trÞ, cæ vò chiÕn ®Êu”, “híng vÒ ®¹i chóng, tríc hÕt lµ c«ng n«ng binh” [224 ; 14]. Trong hoµn c¶nh chiÕn tranh, tÝnh ®¹i chóng cña ý thøc quÇn thÓ chÝnh trÞ nh thÕ ®· tá râ søc m¹nh tËp hîp, ®oµn kÕt nh©n d©n chung søc v× nhiÖm vô cô thÓ tríc m¾t. Nhng sau 1975, ngay c¶ khi c¬ chÕ kinh tÕ thÞ trêng cha xuÊt hiÖn th× v¨n häc mang qu¸n tÝnh ý thøc quÇn thÓ chÝnh trÞ ®· gÆp ph¶i t×nh tr¹ng ghÎ l¹nh cña c«ng chóng. §¹i chóng ho¸ theo ý thøc quÇn thÓ chÝnh trÞ ®· kh«ng cßn phï hîp víi sù vËn ®éng tÊt yÕu cña ®êi sèng kinh tÕ, v¨n ho¸ thêi b×nh. Bíc vµo thêi k× ®æi míi, tÝnh ®¹i chóng cña v¨n ho¸ - v¨n häc g¾n liÒn víi quy luËt cña 19 kinh tÕ thÞ trêng ®· trë thµnh mét trong nh÷ng ®iÓm thay ®æi quan träng khiÕn cho v¨n häc, nhÊt lµ v¨n xu«i ph¸t huy hÕt søc m¹nh tõ ®Æc trng thÈm mÜ cña nã. Mét hÖ qu¶ cña tÝnh ®¹i chóng lµ sù ph©n ho¸ cña quan niÖm v¨n häc vµ thÞ hiÕu thÈm mÜ cña ®éc gi¶ tõ ®¬n nhÊt chuyÓn sang ®a d¹ng. Sù ®a d¹ng cña quan niÖm v¨n häc, thÞ hiÕu thÈm mÜ cña ®éc gi¶ trong bèi c¶nh v¨n ho¸ thêi kinh tÕ thÞ trêng ®· ®îc kÝch ho¹t tÝch cùc víi sù më réng giao lu ®a d¹ng víi v¨n ho¸, v¨n häc, t tëng triÕt häc, mÜ häc… níc ngoµi, nhÊt lµ ph¬ng T©y hiÖn ®¹i. V¨n häc xuÊt hiÖn tÝnh ®a khuynh híng, ®a d¹ng ho¸ c¸i nh×n vµ thÓ nghiÖm nghÖ thuËt. Bªn c¹nh nh÷ng s¸ng t¸c “b¸c häc”, ngêi ta cßn chÊp nhËn sù tån t¹i cña v¨n ch¬ng th«ng tôc. Nhµ v¨n vµ ®éc gi¶ ngµy cµng cã ®îc hµnh lang réng r·i h¬n, tù do h¬n trong s¸ng t¹o vµ thëng thøc. C¸c gi¸ trÞ thÈm mÜ trë nªn ®a d¹ng trong bèi c¶nh v¨n ho¸ - v¨n häc chÞu nh÷ng t¸c ®éng, chi phèi ®a d¹ng cña quy luËt ph¸t triÓn cña x· héi hiÖn ®¹i. Sù ®æi míi kh«ng chØ biÓu hiÖn ë chç nhµ v¨n chñ ®éng kh¾c phôc nh÷ng mÆt khuyÕt thiÕu cña v¨n häc tríc 1975 (mÆc dï trong thêi ®iÓm “ph¶n sö thi” ý thøc nµy lµ cÇn thiÕt vµ tÊt yÕu sÏ x¶y ra), mµ cßn lµ sù vËn ®éng tù th©n cña quan niÖm v¨n häc, ®ßi hái cña tÝnh ®¹i chóng míi, sù ¶nh hëng cña v¨n ho¸ - v¨n häc níc ngoµi. TÊt c¶ diÔn ra trong mét thÕ côc ngµy cµng ®a d¹ng c¶ vÒ ®êng lèi vµ thùc tiÔn. Cïng víi sù xuÊt hiÖn cña líp b¹n ®äc míi, nh÷ng ®æi thay tõ thÞ hiÕu thÈm mÜ, lý tëng thÈm mÜ ®· t¹o ra hiÖn tr¹ng vªnh lÖch gi÷a tÇm ®ãn ®îi cña ®éc gi¶ vµ c¸c t¸c phÈm v¨n häc. §¸p øng nh÷ng nhu cÇu thÈm mü míi lµ vÊn ®Ò sèng cßn cña ®êi sèng v¨n häc, t¹o ra søc m¹nh tù th©n cña qu¸ tr×nh ®æi míi v¨n häc ViÖt Nam sau khi hßa b×nh lËp l¹i. 1.1.2.2. Sù tiÕp xóc víi lÝ thuyÕt "ngo¹i sinh" Bªn c¹nh viÖc tiÕp xóc víi c¸c t¸c phÈm v¨n häc níc ngoµi b»ng nhiÒu nguån kh¸c nhau, kh«ng thÓ phñ nhËn vai trß quan träng cña c¸c t¸c phÈm lý luËn v¨n häc níc ngoµi ®îc giíi thiÖu ®èi víi c«ng cuéc ®æi míi v¨n häc nãi chung, v¨n xu«i vµ tiÓu thuyÕt nãi riªng. Nhê chñ tr¬ng më cöa, t¨ng cêng giao lu mµ nhiÒu lý thuyÕt, trêng ph¸i v¨n häc thÕ giíi, nhÊt lµ ph¬ng T©y ®· ®îc dÞch vµ giíi thiÖu ë ViÖt Nam. Trong ®ã, Thi ph¸p häc ®îc giíi thiÖu vµ vËn dông rÊt sím, tõ nh÷ng n¨m 80 vµ ®Èy m¹nh trong nh÷ng n¨m 90, víi 20 c¸c c«ng tr×nh cña TrÇn §×nh Sö (Thi ph¸p th¬ Tè H÷u, DÉn luËn thi ph¸p häc, Thi ph¸p v¨n häc trung ®¹i, Thi ph¸p TruyÖn KiÒu), §ç §øc HiÓu (§æi míi phª b×nh v¨n häc, Thi ph¸p hiÖn ®¹i),... §Õn nay c¸c kh¸i niÖm vµ c¸c ph¹m trï cña thi ph¸p häc ®· trë nªn quen thuéc víi giíi nghiªn cøu, phª b×nh. Ngoµi ra còng ph¶i kÓ ®Õn Ký hiÖu häc ®îc Hoµng Trinh giíi thiÖu vµ vËn dông vµo viÖc ph©n tÝch ca dao vµ th¬ (Ký hiÖu häc vµ phª b×nh v¨n häc). Tr¬ng §¨ng Dung giíi thiÖu lý thuyÕt tiÕp nhËn, NguyÔn V¨n D©n dÞch vµ giíi thiÖu v¨n häc phi lý ph¬ng T©y, §ç Lai Thóy giíi thiÖu nhiÒu quan niÖm vµ c¸ch thøc nghiªn cøu phª b×nh v¨n häc níc ngoµi (Sù ®áng ®¶nh cña ph¬ng ph¸p), Ph¬ng Lùu giíi thiÖu Lý luËn - phª b×nh v¨n häc ph¬ng T©y thÕ kû XX, lý luËn v¨n häc cæ ®iÓn Trung Quèc. Lý luËn vÒ tiÓu thuyÕt cña M. Bakhtin, M. Kundera ®· ®Õn víi giíi nghiªn cøu vµ c«ng chóng v¨n häc ViÖt Nam qua c¸c b¶n dÞch cña Ph¹m VÜnh C, TrÇn §×nh Sö, L¹i Nguyªn ¢n, Nguyªn Ngäc. Mét sè c«ng tr×nh dÞch nguyªn gèc c¸c t¸c phÈm thuéc c¸c trµo lu, trêng ph¸i v¨n häc hiÖn ®¹i, hËu hiÖn ®¹i ë ph¬ng T©y, ch¼ng h¹n §é kh«ng cña lèi viÕt (1996), V¨n häc lµ g×? cña J. P. Sartre (1999) … thu hót sù quan t©m cña c¸c nhµ nghiªn cøu vµ ®«ng ®¶o b¹n ®äc. Víi sù më réng tiÕp cËn nh÷ng lý thuyÕt, quan niÖm v¨n häc níc ngoµi, ph¬ng ph¸p phª b×nh, nghiªn cøu v¨n häc ®· cã sù ®æi míi râ rÖt vµ trë nªn ®a d¹ng. T duy lý luËn v¨n häc vèn ngù trÞ trong giai ®o¹n v¨n häc tríc ®ã ®· thay ®æi c¨n b¶n. Ph¬ng ph¸p x· héi häc vÉn ®îc vËn dông, nhÊt lµ trong viÖc nghiªn cøu v¨n häc sö, nhng ®· hÇu nh gi¶m h¼n lèi vËn dông m¸y mãc, dung tôc. Thi ph¸p häc, nh trªn ®· nãi trë thµnh mét híng kh¸ phæ biÕn vµ ®· cã kh«ng Ýt sù vËn dông thµnh c«ng. Ký hiÖu häc, ph©n t©m häc, cÊu tróc luËn tuy cha thùc sù ®îc biÕt ®Õn réng r·i, nhng còng ®· cã nh÷ng c«ng tr×nh vËn dông, thÓ nghiÖm ®¸ng chó ý. Phª b×nh mÜ häc, phª b×nh tiÓu sö ®ãng gãp nh÷ng thµnh tùu ®¸ng kÓ. GÇn ®©y, nh÷ng thÓ nghiÖm nghiªn cøu, phª b×nh v¨n hãa häc, nh©n häc ®· b¾t ®Çu ®îc quan t©m. Nh×n chung cã thÓ nhËn diÖn mét sè vÊn ®Ò c¨n b¶n cña sù tiÕp xóc víi nh÷ng lý thuyÕt “ngo¹i sinh” cïng nh÷ng t¸c ®éng cña nã ®Õn lý luËn, phª b×nh, ®éi ngò s¸ng t¸c vµ c¸c ph¬ng diÖn kh¸c cña ®êi sèng v¨n häc. Næi bËt nhÊt trong c«ng cuéc du nhËp cña lý thuyÕt tõ bªn ngoµi vµo ®êi sèng
- Xem thêm -