Tài liệu Vai trò của nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở việt nam hiện nay

  • Số trang: 165 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 70 |
  • Lượt tải: 0
thanhphoquetoi

Tham gia: 05/11/2015

Mô tả:

MỤC LỤC MỞ ĐẦU ...................................................................................................................... 1 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI ................................................................................................................................ 6 1.1. Những công trình nghiên cứu vấn đề lý luận về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam ................................ 6 1.2. Những công trình nghiên cứu về thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam .............................. 19 1.3. Những công trình nghiên cứu về giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam ...................... 27 1.4. Nhận xét chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục triển khai nghiên cứu ................................................................. 32 Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ...................................................... 36 2.1. Kinh tế thị trường ................................................................................................. 36 2.2. Vai trò của nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường ................................... 52 Chương 3. VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY: THỰC TRẠNG VÀ NGUYÊN NHÂN ......................................................... 66 3.1. Khái lược quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam ........................................................................................... 66 3.2. Thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay ........................................................................ 78 3.3. Nguyên nhân thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay ....................................... 111 Chương 4 MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁP HUY VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỔI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY ............................................................. 115 4.1. Đổi mới sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hộ chủ nghĩa .......................................................................... 115 4.2. Đổi mới vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ............................................................................................................. 122 KẾT LUẬN .............................................................................................................. 146 DANH MỤC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ ............ 149 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................... 150 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định rằng: Trong lịch sử nhân loại, sự phát triển các những hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên. Vì vậy, “theo quy luật tiến hóa của lịch sử, loài người nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội”. Trong tiến trình lịch sử - tự nhiên đó, kinh tế thị trường tất yếu ra đời và trở thành phương thức phát triển kinh tế - xã hội về mọi mặt mà tất cả các nước trên thế giới đều phải sử dụng. Để đi tới chủ nghĩa xã hội, loài người nhất định phải sử dụng một cách sáng tạo kinh tế thị trường theo đúng quy luật vốn có của nó, để qua đó chuẩn bị dần dần những điều kiện cần thiết về kinh tế, chính trị, văn hóa cho chủ nghĩa xã hội. Kinh tế thị trường được hiểu là giai đoạn phát triển cao của kinh tế hàng hóa, là hình thức kinh tế phổ biến, chi phối nền sản xuất xã hội. Lịch sử phát triển nền sản xuất xã hội cho thấy, sản xuất và trao đổi hàng hoá là tiền đề quan trọng cho sự ra đời và phát triển của kinh tế thị trường. Trong quá trình sản xuất và trao đổi, các yếu tố thị trường như cung cầu, giá cả có tác động điều tiết quá trình sản xuất hàng hóa, phân bổ các nguồn lực và tài nguyên như vốn, tư liệu sản xuất, sức lao động, phục vụ cho sản xuất và lưu thông. Thị trường giữ vai trò là một công cụ phân bổ các nguồn lực kinh tế. Trong một nền kinh tế, khi các nguồn lực được phân bổ bằng nguyên tắc thị trường thì gọi đó là nền kinh tế thị trường. Đặc trưng cơ bản nhất của kinh tế thị trường là sự tồn tại của nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, đa dạng hóa các loại hình doanh nghiệp trong điều kiện phân công lao động xã hội ngày càng phát triển. Trong lịch sử phát triển xã hội, kinh tế thị trường không phát triển theo một mô hình duy nhất. Thực tiễn hiện nay cho thấy, trên thế giới có rất nhiều mô hình kinh tế thị trường khác nhau, điển hình như mô hình kinh tế thị trường tự do, mô hình kinh tế thị trường xã hội, kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc. Và ở Việt Nam đó là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là “nền kinh tế vận hành đồng bộ, đầy đủ theo các quy luật của kinh tế thị trường, đồng thời bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước. Đó 1 là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế; có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” [37, tr.102]. Sau hơn 30 năm xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước, nước ta đã thu được những thành tựu có ý nghĩa lịch sử to lớn. Những thành tựu đó không chỉ khẳng định đường lối và chủ trương đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam là đúng đắn, mà còn giúp chúng ta tháo gỡ được nhiều băn khoăn, vướng mắc trong tư tưởng và nhận thức đối với một phương thức phát triển mới. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta vẫn còn nhiều vấn đề cần được làm sáng tỏ hơn nữa, trong đó có vấn đề vai trò của nhà nước Việt Nam đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Ở nước ta hiện nay, khi luận giải về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa còn có những quan điểm khác nhau, có quan điểm cho rằng, yếu tố chi phối phát triển kinh tế phải là những nhân tố nội tại của nền kinh tế, vì phát triển là quá trình tự thân vận động, do những mâu thuẫn nội tại của nó quy định, do đó không cần sự can thiệp của Nhà nước. Quan điểm khác lại cho rằng, do tính đặc thù của nền kinh tế thị trường của nước ta là theo định hướng xã hội chủ nghĩa, nên nhất thiết phải do các yếu tố bên ngoài kinh tế quy định, đó chính là chính trị, vì vậy, họ tuyệt đối hóa vai trò của Nhà nước đối với nền kinh tế thị trường. Thực tiễn xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hơn 30 năm qua cho thấy, cả nhân tố kinh tế và chính trị đều có vai trò quan trọng trong việc định hướng và phát triển nền kinh tế. Đối với nhân tố chính trị, Đảng đưa ra chủ trương, đường lối định hướng, Nhà nước cụ thể hóa chủ trương, đường lối định hướng đó thành các chính sách, chương trình cụ thể thực hiện trong thực tiễn. Đối với nhân tố kinh tế, kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể có vai trò chủ đạo, kinh tế tư nhân là động lực quan trọng của nền kinh tế. Sự phát triển của chúng sẽ trở thành nền tảng, cơ sở vật chất nội tại cho việc phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. 2 Tuy nhiên, do chưa nhận thức rõ vai trò của Nhà nước với tư cách là một nhân tố chính trị đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nên việc phát huy vai trò của Nhà nước còn hạn chế, dẫn đến hiệu quả quá trình phát triển kinh tế chưa cao, đặc biệt là khiến cho những biểu hiện chệch hướng có nguy cơ gia tăng. Điều đó đặt ra vấn đề khách quan, cấp bách là cần tiếp tục nghiên cứu, làm sáng tỏ hơn nữa vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay. Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh chọn vấn đề “Vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ triết học cho mình. 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án Mục đích nghiên cứu: Làm rõ một số vấn đề lý luận về vai trò của nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường và thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, để trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu: Một là, tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Hai là, hệ thống những vấn đề lý luận về vai trò của nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường. Ba là, đánh giá thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Bốn là, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Nhà đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án Đối tượng nghiên cứu: Luận án nghiên cứu, tìm hiểu vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu: 3 Luận án tập trung làm rõ vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam ở ba nội dung cơ bản là tạo lập môi trường pháp lý về kinh tế, điều tiết để ổn định kinh tế vĩ mô, định hướng xã hội chủ nghĩa đối với phát triển kinh tế thị trường từ năm 1986 đến nay ở Việt Nam. 4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án Cơ sở lý luận: Luận án dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Ngoài ra, trong quá trình thực hiện, luận án còn kế thừa một số thành tựu của các công trình khoa học có liên quan. Phương pháp nghiên cứu: Để hoàn thành mục đích và nhiệm vụ đặt ra, luận án chủ yếu dựa trên cơ sở những nguyên tắc phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đồng thời kết hợp các phương pháp khác như: phân tích, tổng hợp, logic, lịch sử, quy nạp, diễn dịch, thu thập thông tin, khảo sát, tra cứu, đối chiếu so sánh. 5. Đóng góp mới của luận án Luận án làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Luận án làm rõ thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. Luận án bước đầu đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. 6. Ý nghĩa của luận án Luận án góp phần hoàn thiện thiện hơn về mặt lý luận những vấn đề liên quan đến vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. 4 Luận án là công trình tham khảo có giá trị cho việc nghiên cứu, giảng dạy những vấn đề liên quan đến lĩnh vực vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Những vấn đề luận án đề cập và giải quyết sẽ góp phần nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. 7. Kết cấu của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án được kết cấu thành 4 chương, 12 tiết 5 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1. Những công trình nghiên cứu vấn đề lý luận về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Xây dựng và phát triển kinh tế thị trường là nhiệm vụ chiến lược, quan trọng trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Để đảm bảo nền kinh tế phát triển theo đúng định hướng đã đề ra, Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhân tố giữa vai trò quyết định. Do đó, vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là vấn đề lý luận không chỉ được Đảng và Nhà nước quan tâm mà còn đông đảo các tổ chức, các nhà khoa học nghiên cứu. Thực tế cho thấy, đã có nhiều công trình được công bố liên quan đến vấn đề này. Trong số đó, có thể đề cập tới một số công trình tiêu biểu sau: Trong cuốn “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” của tác giả Nguyễn Cúc (Nxb Thống kê, Hà Nội, 1995), đã đề cập đến những vấn đề mới trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường ở nước ta, trong đó nổi bật là lý luận về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam. Mở đầu cuốn sách, tác giả nêu vấn đề “trong lý luận kinh tế học đến nay chưa có một khái niệm chính thức về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [18, tr.25]. Vì vậy, theo tác giả “cần phải có nhận thức mới để lý giải nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn một cách khoa học” [18, tr.25]. Đồng nhất quan điểm với một số nhà khoa học, tác giả cho rằng cần phải phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Tuy nhiên, theo tác giả ngoài việc “đều sử dụng cỗ xe kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường để phát triển lực lượng sản xuất” [18, tr.30] thì giữa nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa và nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa còn có sự khác nhau, đó là “sự cân bằng giữa kinh tế, xã hội, con người và quan hệ con người với con người, quan hệ phân phối, thiết chế chính trị” [18, tr.30-31]. Vì vậy theo tác giả, trong quá trình phát triển kinh tế thị trường cần hết sức quan tâm đến vấn đề định hướng, để nền kinh tế thị trường đó phải là nền kinh tế mới mang tinh thần dân chủ, giải phóng sức sản xuất, thật sự tôn trọng cá nhân, trong đó quyền công dân về kinh tế, trước hết là quyền tự do sản xuất, biết làm giàu cho chính mình và cho xã hội được đảm bảo, đồng 6 thời thực hiện công bằng xã hội, kết hợp đúng đắn được mục tiêu kinh tế với mục tiêu xã hội. Và để xây dựng và phát triển được nền kinh tế như thế, theo tác giả, nhân tố trực tiếp và quan trọng nhất là vai trò quản lý của Nhà nước, tác giả viết “mọi quốc gia, trong các trường hợp kinh tế phát triển thành công hay suy thoái trì trệ, giàu hay nghèo, ổn định hay rối loạn đều tìm thấy nguyên nhân chủ yếu ở vai trò của nhà nước. Vì thế chuyển sang kinh tế thị trường chỉ là điều kiện cần, điều kiện đủ là vai trò của nhà nước” [18, tr.48]. Tác giả đánh giá, thực tế những thành tựu to lớn trong phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta đã khẳng định vai trò to lớn của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Những thành tựu đó đã tạo ra “bước ngoặt” trong phát triển kinh tế - xã hội. Đồng quan điểm với Nguyễn Cúc, trong “Một số vấn đề về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta”, Vũ Văn Phúc và Trần Thị Minh Châu (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001) cũng cho rằng, giữa kinh tế thị trường và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vừa có sự thống nhất, vừa có sự khác nhau, do đó “nền kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường ở nước này không thể là bản sao kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường ở nước khác” [122, tr.14]. Vì vậy, vai trò của nhà nước trong hai nền kinh tế này cũng khác nhau, tác giả lập luận “trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa vấn đề công bằng xã hội chỉ được đặt ra khi mặt trái của cơ chế thị trường đã làm gay gắt các vấn đề xã hội, tạo ra nguy cơ bùng nổ xã hội, đe dọa sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản. Mục đích giải quyết các vấn đề xã hội của nhà nước tư sản chỉ giới hạn trong khuôn khổ tư bản chủ nghĩa, chỉ được xem là phương tiện để duy trì chế độ tư bản chủ nghĩa và nhà nước tư sản. Còn trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhà nước chủ động giải quyết ngay từ đầu mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội. Vấn đề công bằng xã hội không chỉ là phương tiện phát triển kinh tế mà còn là mục tiêu của chế độ xã hội mới” [122, tr.18]. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thì Nhà nước “là nhân tố đóng vai trò “nhân vật trung tâm” và điều tiết nền kinh tế vĩ mô… cơ chế thị trường là nhân tố trung tâm của nền kinh tế, đóng vai trò “trung gian” giữa nhà nước và doanh nghiệp” [122, tr.17]. Dương Thị Liễu trong “Tác động của điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan đối với quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt 7 Nam” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001) lại xem vai trò của Nhà nước là một trong những nhân tố chủ quan đặc biệt quan trọng trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Tác giả lập luận “không có một nhà nước nào đứng ngoài đời sống kinh tế, không có một nền kinh tế thị trường nào thuần túy, mà ở những mức độ khác nhau đều có sự can thiệp của Nhà nước” [83, tr.124]. Hơn nữa, quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đầy khó khăn và phức tạp, bởi nền kinh tế thị trường mà chúng ta đang xây dựng là kiểu tổ chức kinh tế - xã hội chưa từng có tiền lệ trong lịch sử, chúng ta chưa thể đưa ra một cách đầy đủ các đặc trưng của nền kinh tế thị trường nước ta, chúng chỉ thể hiện đầy đủ qua quá trình thực hiện. Vì thế, vai trò của Nhà nước càng trở nên quan trọng. Vai trò đó thể hiện “trước hết là phải thúc đẩy sự hình thành các điều kiện tiền đề, trên cơ sở đó mới có kinh tế thị trường và vận hành nó một cách hiệu quả” [83, tr.124]. Tuy nhiên, tác giả nhấn mạnh “bản thân Nhà nước không sinh ra kinh tế thị trường, mà phải là một nền kinh tế hàng hóa phát triển”. Do đó, “Nhà nước không thể nóng vội, dùng mệnh lệnh hành chính để đẩy nhanh các điều kiện tiền đề của kinh tế thị trường mà Nhà nước phải phối hợp, lựa chọn các công cụ, phương pháp quản lý để làm sao vừa chấp nhận sự điều chỉnh của thị trường, vừa chủ động điều tiết nền kinh tế”. Vai trò của Nhà nước được tác giả xem như là “toàn bộ nghệ thuật quản lý của Nhà nước xuyên suốt từ định hướng chiến lược đến các khâu kế hoạch, công cụ quản lý kinh tế vĩ mô” [83, tr.125]. Trong bài viết “Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam” trình bày tại “Hội thảo khoa học Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam” (Hội đồng lý luận Trung ương, 2004), tác giả Đỗ Hoài Nam đã đi vào phân tích sâu sắc vai trò của Nhà nước trên khía cạnh đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam. Tác giả khẳng định: “kinh tế thị trường chỉ là phương thức phát triển kinh tế dựa trên những nguyên tắc của thị trường có sự điều tiết của nhà nước. Nó không thể quyết định bản chất và định hướng phát triển của một chế độ xã hội. Bản chất của một chế độ chính trị - xã hôi quyết định bản chất của nền kinh tế thị trường chứ không thể (và không phải) ngược lại” [58, tr.6]. Theo tác giả, một trong những điều kiện tiên quyết để đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường đó là phải có vai trò quản lý và điều hành 8 của Nhà nước xã hội chủ nghĩa, điều này thể hiện qua nhận định: “quá trình chuyển sang kinh tế thị trường tự nó không thể mang lại những kết quả tích cực. Thực tế đổi mới cho thấy, để đạt được những kết quả tích cực, cần có những điều kiện tiên quyết như vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản; vai trò quản lý điều hành của Nhà nước xã hội chủ nghĩa; vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước”[58, tr.4]. Không có những điều kiện tiên quyết đó, không thể có tính chất xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường. Tác giả nhận định, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa chưa có tiền lệ trong lịch sử nhưng chúng ta có những tiền đề chính trị - xã hội cho sự lựa chọn định hướng đó, đó là sự tồn tại của Đảng Cộng sản và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Vì thế, việc lựa chọn định hướng xã hội chủ nghĩa trở thành một tất yếu lịch sử của nước ta trong giai đoạn hiện nay. Tác giả chỉ rõ, tính định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường hay nói cách khác là bản chất của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta thể hiện ở sáu đặc điểm cơ bản đó là: mục tiêu phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; nền kinh tế có nhiều hình thức sở hữu, trong đó công hữu là nền tảng; nền kinh tế nhiều thành phần những kinh tế nhà nước nhưng giữ vai trò chủ đạo; lấy phân phối thu nhập theo hiệu quả kinh doanh và năng suất lao động là chính; tăng trưởng kinh tế đồng thời với đảo bảo công bằng tiến bộ xã hội; có sự quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa. Và những định hướng xã hội chủ nghĩa có được đảm bảo hay không là phụ thuộc vào chế độ kinh tế - xã hội; kết cấu kinh tế và cơ chế kinh tế; kết cấu xã hội và kết cấu thượng tầng kiến trúc. Cùng bàn về tính định hướng xã hội chủ nghĩa và vai trò của Nhà nước trong quá trình định hướng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam, Trần Xuân Trường trong đề tài khoa học cấp nhà nước “Về định hướng xã hội chủ nghĩa trên các lĩnh vực cơ bản của đời sống xã hội” (đề tài KHXH.01-07, 2004) đã đưa ra khái niệm về định hướng xã hội chủ nghĩa trong lĩnh vực kinh tế, đó là “hoạt động tự giác của Nhà nước và nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng trên cơ sở nhận thức và vận dụng những quy luật kinh tế để xác định đúng phương hướng phát triển, điều khiển sự vận động của nền kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩ xã hội nhằm xây dựng một nền kinh tế phát triển cao, lực lượng sản xuất hiện đại dựa trên chế độ công hữu về các tư liệu sản xuất chủ yếu, kết 9 hợp hài hóa giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng và tiến bộ xã hội, chống sự chệch hướng sang quỹ đạo tư bản chủ nghĩa” [175, tr.72]. Theo các tác giả, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đặt ra yêu cầu phải tăng cường vai trò của Nhà nước xã hội chủ nghĩa. Vai trò đó thể hiện ở những nội dung chủ yếu: Khắc phục tính mù quáng của thị trường; khắc phục tình trạng cạnh tranh thiếu lành mạnh; khắc phục tình trạng bất bình đẳng trong phân phối thu nhập; can thiệp kịp thời và có hiệu quả để giảm thiểu hiện tượng hiệu ứng ngoài thị trường; cung cấp và xử lý thông tin của thị trường phục vụ các chủ thể sản xuất kinh doanh; ngoài ra vai trò to lớn của Nhà nước trong kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta còn do sự cần thiết, cấp bách phải giải quyết những yếu kém, bất cập, trở ngại cho việc phát triển một nền kinh tế thị trường lành mạnh và vững chắc. Trong cuốn “Quản lý nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” do Lương Xuân Quỳ chủ biên (Nxb Lý luận Chính trị, Hà Nội, 2006) các tác giả đã đi vào phân tích và làm rõ những cơ sở lý luận của việc quản lý nhà nước về kinh tế. Sau khi tìm hiểu những lý thuyết và kinh nghiệm quốc tế về vai trò quản lý nhà nước về kinh tế thị trường, các tác giả đi vào trình bày quản lý nhà nước về kinh tế trong mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Theo các tác giả, thực chất “quản lý nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam là tổng thể những tác động có tổ chức bằng quyền lực của Nhà nước đến toàn bộ nền kinh tế và các bộ phận hợp thành thông qua các phương pháp và công cụ để thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” [128, tr.93]. Do đó, quản lý nhà nước có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế thị trường ở nước ta, nó góp phần thúc đẩy tăng trưởng nhanh và bền vững, thực hiện công bằng xã hội, và ổn định kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, theo các tác giả, trong quản lý kinh tế, Nhà nước phải tôn trọng các quy luật khách quan của kinh tế thị trường, chủ yếu thông qua các chính sách kinh tế để kích thích thị trường phát triển, tránh can thiệp quá sâu làm bóp méo thị trường. Nhà nước chỉ cần làm tốt kế hoạch hóa ở tầm vĩ mô và các hoạt động kinh tế để định hướng thị trường phát triển theo mục tiêu đã lựa chọn. Và để làm được như thế, Nhà nước xây dựng được một khung khổ pháp luật đồng bộ, đầy đủ, minh 10 bạch và vững chắc, tạo ra được môi trường cạnh tranh lành lành mạnh và sân chơi bình đẳng cho mọi chủ thể tham gia vào phát triển kinh tế. Cuốn “Nguồn lực và động lực phát triển trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” của Lê Du Phong chủ biên (Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, 2006) đề cập đến một nội dung quan trọng trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nguồn lực và động lực. Ở phần thứ nhất của cuốn sách, các tác giả đã làm rõ các khái niệm nguồn lực và động lực phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cũng như vai trò và vị trí của từng nguồn lực, từng động lực đối với sự phát triển. Theo các tác giả, cần đặc biệt lưu tâm đến những đòi hỏi, những yêu cầu cần phải đảm bảo trong việc huy động, phân bố, sử dụng nguồn lực và tạo ra động lực trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Và để tận dụng tốt các nguồn lực, phát huy được động lực đó đòi hỏi phải có vai trò của Nhà nước. Bởi chính Nhà nước là người xây dựng các chích sách, đồng thời cũng là đưa các chính sách đó vào thực tiễn. Tuy đây là nội dung không liên quan trực tiếp đến đề tài, nhưng vấn đề nguồn động lực trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa lại là nội dung mà tác giả đáng lưu tâm trong quá trình thực hiện luận án. Trong “Cơ sở lý luận và điều kiện thực hiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” của Trần Đình Thiên, (Tạp chí Cộng sản, số 779, 2007), thì lại khẳng định “mục đích của chủ nghĩa xã hội là phát triển, bao hàm phát triển con người. Kinh tế thị trường là phương thức có hiệu quả để đạt được phát triển. Theo nghĩa đó, thị trường và định hướng xã hội chủ nghĩa là đồng hướng (cùng véc-tơ) lịch sử chứ không phải là nghịch lý” [146, tr.45]. Tuy nhiên, tác giả cũng nhận định, kinh tế thị trường mà nước ta xây dựng là theo định hướng xã hội chủ nghĩa, mà định hướng xã hội chủ nghĩa có những nội dung vượt ra ngoài thị trường, cao hơn những kết quả do thị trường mang lại. Do đó, cần phải có vai trò của Nhà nước để một mặt khắc phục những thất bại của thị trường, mặt khác đạt tới những mục tiêu mà thị trường không đạt tới. Tác giả còn bàn luận thêm về vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường, theo tác giả “vai trò chủ đạo vẫn là một khái niệm quan trọng trong nền kinh tế thị trường. Nó càng quan trọng hơn trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Với nghĩa dẫn dắt trò chơi, 11 định hướng phát triển, khái niệm chủ đạo trước hết, chủ yếu gắn với việc đưa ra “luật chơi” và giám sát “cuộc chơi” [146, tr.48]. Với nội dung đó, vai trò chủ đạo trong nền kinh tế phải do Nhà nước nắm, thuộc về Nhà nước. Vì vậy, phát triển kinh tế thị trường và đặc biệt là định hướng xã hội chủ nghĩa sẽ được đảm bảo bằng Nhà nước xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, để thực hiện được vai trò đó đòi hỏi Nhà nước phải giải quyết được mối quan hệ chức năng nhà nước và thị trường. Nhà nước phải xây dựng hệ thống thể chế; đổi mới cơ cấu sở hữu, hình thành cấu trúc chủ thể của nền kinh tế thị trường; xây dựng cơ chế thị trường trong đó, khâu quan trọng nhất là phân định chức năng nhà nước và thị trường. Trong “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” do Vũ Đình Bách chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008), các tác giả cho rằng “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vừa là vấn đề lý luận vừa là vấn đề thực tiễn hết sức mới mẻ, gắn bó giữa nhận thức sâu sắc tính quy luật khách quan, sự lựa chọn con đường và mô hình phát triển của dân tộc trong thời đại toàn cầu hóa với phát huy vai trò chủ động sáng tạo của Đảng Cộng và Nhà nước xã hội chủ nghĩa” [7, tr.5], các tác giả cũng khẳng định: “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một xu hướng tất yếu bởi cả về lý luận và kinh nghiệm của các nước đã xây dựng chủ nghĩa xã hội đều khẳng định sự cần thiết phải sử dụng kinh tế thị trường cho mục tiêu phát triển và từng bước quá độ lên chủ nghĩa xã hội, tức thừa nhận tính tất yếu của mô hình kinh tế thị trường đặc biệt kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [7, tr.15]. Các tác giả đã phác họa những nét cơ bản về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đó là nền kinh tế vừa đảm bảo yêu cầu hiện đại và hội nhập, đồng thời phải phù hợp với những đặc thù của Việt Nam; nền kinh tế vừa tuân theo những quy luật thị trường, đồng thời lại dựa trên cơ sở và được dẫn dắt, chi phối bởi các nguyên tắc mang bản chất của chủ nghĩa xã hội; Đảng Cộng sản và Nhà nước xã hội chủ nghĩa giữ vai trò lãnh đạo, tổ chức và quản lý nền kinh tế. Theo các tác giả, định hướng xã hội chủ nghĩa, xét về mục tiêu: dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, là mục tiêu của thời đại và mang tính nhân loại. Để thực hiện được đính hướng xã hội chủ nghĩa về mục tiêu trên, thì điều quyết định là phải phát triển kinh tế thị trường với những quy luật vốn có của nó. Những việc làm dẫn tới bóp méo hệ kinh tế thị trường và vi phạm những tất yếu, những quy luật 12 của kinh tế thị trường, xét cho cùng là cách làm dẫn đến chệch hướng xã hội chủ nghĩa. Và để làm được điều đó thì sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước là “nhân tố có ý nghĩa quyết định sống còn” đối với việc đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trường ở nước ta. Trong “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với nhà nước pháp quyền và xã hội dân sự nước ta” của Trần Ngọc Hiên (Tạp chí Cộng sản số 787, 2008), sau khi trình bày cơ sở kinh tế - xã hội hình thành mối quan hệ giữa kinh tế thị trường với nhà nước pháp quyền và xã hội dân sự đã đi vào phân tích mối quan hệ giữa kinh tế thị trường với nhà nước pháp quyền và xã hội dân sự ở Việt Nam hiện nay. Theo tác giả “mối quan hệ này ở Việt Nam chỉ bắt đầu ra đời khi chuyển sang kinh tế thị trường… nó “được hình thành một cách chậm chạp nhưng không có gì cưỡng nổi” [50, tr.52]. Tác giả có lý khi cho rằng “kinh tế tri thức ra đời và phát triển báo hiệu một nấc thang cao hơn về xã hội hóa lao động và sản xuất hình thành” [50, tr.52] thì mối quan hệ giữa kinh tế thị trường và Nhà nước pháp quyền cũng có sự thay đổi. Vì vậy, theo tác giả “cần nhận rõ và đúng những thay đổi, biết vận dụng vào xây dựng thể chế kinh tế chính trị phù hợp với mỗi nấc thang phát triển của nước ta” [50, tr.53]. Cũng theo tác giả “cạnh tranh trong giai đoạn kinh tế tri thức đòi hỏi chất lượng cao, thời gian rút ngắn đã buộc các doanh nghiệp phải luôn đổi mới để giành và giữ thị phần. Do đó, tạo ra sức ép đổi mới đối với Nhà nước. Ở các nước đã có nền kinh tế tri thức thì vai trò nhà nước có mặt tăng lên, có mặt giảm mạnh… nhà nước chỉ làm những gì mà nhân dân không làm được” [50, tr.54]. Trong bài viết “Vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” (Tạp chí Cộng sản, số 798, 2009) Phạm Ngọc Quang lại chủ yếu đề cập đến vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường, tác giả đã nhận định: “ở Việt Nam hiện nay, vai trò của Nhà nước đối với kinh tế không chỉ xuất phát từ yêu cầu phổ biến của quá trình phát triển kinh tế thị trường, mà còn xuất phát từ tính đặc thù của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [124, tr.28]. Nhà nước có tác động trực tiếp nhất tới sự vận động của nền kinh tế thị trường. Cụ thể, trên lĩnh vực sở hữu, “Nhà nước thông qua hệ thống chính sách, pháp luật, đòn bẩy kinh tế để định hướng, làm cho kinh tế nhà nước nắm vai trò chủ đạo, cùng với kinh tế tập thể tạo thành nền tảng của kinh tế quốc dân” [124, tr.28]. Trên lĩnh vực quản lý, “Nhà nước phải 13 xây dựng cơ chế chính sách tạo điều kiện cho người lao động tham gia vào tổ chức, giám sát, kiểm tra việc thực hiện các kế hoạch phát triển kinh tế” [124, tr.28]. Trên lĩnh vực phân phối, “Nhà nước phải định hướng, can thiệp và phân phối lại theo hướng ưu tiên phân phối theo lao động và phúc lợi xã hội, kết hợp tăng trưởng kinh tế với thực hiện công bằng xã hội” [124, tr.28]. Đặc biệt theo tác giả, trong sự phát triển kinh tế thị trường ở nước ta, “Nhà nước có vai trò to lớn trong đảm bảo sự ổn định của kinh tế vĩ mô cho phát triển và tăng trưởng kinh tế, tạo lập môi trường cho thị trường phát triển” [124, tr.28]. Kỷ yếu Hội thảo quốc gia “Mô hình kinh tế tổng quát trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam: Cở sở lý luận và thực tiễn” của Hội đồng Lý luận Trung ương và Trường Đại học Kinh tế quốc dân (Nxb Kinh tế quốc dân, Hà Nội, 2009) là tập hợp 70 bài tham luận của các nhà khoa học, nghiên cứu trong cả nước, các bài tham luận trong kỷ yếu đã đề cập sâu sắc và tâm huyết trên nhiều phương diện về mô hình kinh tế tổng quát trong thời kỳ quá độ ở nước ta, đặc biệt là bàn về mối quan hệ giữa thị trường và Nhà nước cũng như vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường. Các bài tham luận trong kỷ yếu đều thừa nhận một tất yếu rằng, nền kinh tế thị trường vốn có những mặt trái – những tác động tiêu cực không mong muốn nên không thể thiếu vai trò của Nhà nước. Hơn nữa nhiều bài viết trong kỷ yếu còn chỉ rõ đâu là chức năng của Nhà nước và đâu là chức năng của thị trường. Mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đang diễn ra theo xu hướng nào? Nhà nước đã làm gì, đang làm gì và cần phải làm gì? Nhìn chung trong các bài tham luận, các tác giả đều cho rằng mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường ở nước ta hiện nay còn chưa rõ ràng và mạch lạc, do đó vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường chưa được phát huy. Tuy nhiên, khi đi sâu nghiên cứu để tìm ra nguyên nhân của thực trạng trên, từ đó tìm ra các giải pháp mang tính đột phá để phát huy hơn nữa vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thì các bài tham luận còn chưa đề cập rõ. Mặc dù vậy, quan điểm của các tác giả trong các bài viết được trình bày tại kỷ yếu đã là nguồn tư liệu quý cho nghiên cứu sinh kế thừa, vận dụng để thực hiện luận án của mình. 14 Trong tác phẩm “Chủ nghĩa xã hội Việt Nam hiện nay những quan điểm lý luận cơ bản” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2013), tác giả Trần Thành đã trình bày hệ thống quan điểm lý luận cơ bản về chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay, đặc biệt là lý luận về cơ sở kinh tế và kiến trúc thượng tầng chính trị của chủ nghĩa xã hội Việt Nam trong những thập niên đầu thế kỷ XXI, trong đó có trình bày về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa - quyền lực của nhân dân. Tác giả đã nhận định rằng, việc chuyển đổi mô hình kinh tế ở Việt Nam là đúng đắn. Tuy nhiên, quá trình thực hiện mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta cũng đã gặp những khó khăn vướng mắc và bộc lộ những tồn tại, hạn chế. Nhà nước bị động trong giải quyết các vấn đề kinh tế. Do đó, cần phải xác định rõ cụ thể nội dung vai trò của Nhà nước với tư cách là người “cầm lái” nền kinh tế. Tác giả cho rằng “không để kinh tế thị trường chi phối Nhà nước, Nhà nước chỉ đi sau giải quyết những hậu quả của cơ chế thị trường gây ra” [141, tr.187]. Theo tác giả, trong thời gian tới vai trò của Nhà nước cần tập trung vào một số nội dung như: tạo lập môi trường thuận lợi cho nền kinh tế thị trường phát triển, kiểm tra, giám sát đối với hoạt động của các chủ thể kinh tế, sử dụng các tác nhân của nền kinh tế thị trường để thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội đã định, mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế gắn với thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội. Trong cuốn“Sự phát triển nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” Phạm Quốc Trung, Phạm Thị Túy đồng chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2013), các tác giả đã trình bày tiền đề lý luận và thực tiễn hình thành nhận thức và quá trình phát triển nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Các tác giả nhận định: “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là vấn đề lý luận và thực tiễn hết sức mới mẻ và phức tạp, gắn bó gữa việc nhận thức sâu sắc tính quy luật khách quan với phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của chủ thể là Đảng Cộng sản và Nhà nước xã hội chủ nghĩa” [171, tr.9]. Do đó, theo các tác giả “sự hình thành tư duy về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là cả một “quá trình tìm tòi, thử nghiệm, phát triển từ thấp đến cao, từ chưa đầy đủ, chưa hoàn thiện tới ngày càng đầy đủ, sâu sắc và hoàn thiện hơn” [171, tr.9]. Vì vậy, nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phải luôn được 15 “điều chỉnh và nhận thức lại”. Các tác giả đi sâu phân tích sự chuyển biến trong nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà một trong những nội dung quan trọng là nhận thức về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế ở Việt Nam trong từng giai đoạn. Các tác giả nhìn nhận trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam: “Nhà nước không còn đóng vai trò trung tâm và gần như độc tôn trong lĩnh vực đầu tư, xây dựng cơ cấu kinh tế mới” [171, tr.70], “Nhà nước không còn và không thể can thiệp quá sâu vào hoạt động của các đơn vị kinh tế cơ sở” [171, tr.74], và vai trò của Nhà nước khi chuyển sang nền kinh tế thị trường dần được xác định rõ nét hơn. Tác giả Lương Đình Hải trong bài “Vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta hiện nay” (Tạp chí Triết học số 9, 2015) đã tập trung nêu ra một số quan điểm quan trọng về vai trò của Nhà nước trong sự phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta giai đoạn hiện nay. Tác giả cho rằng, sau 30 năm đổi mới, mọi mặt của đời sống xã hội đã có những chuyển biến rất quan trọng. Vì thế tương ứng với những thay đổi đó thì “vai trò và nhiệm vụ của Nhà nước cũng cần có sự thay đổi cho phù hợp, để quản lý sự phát triển kinh tế - xã hội tốt hơn, hiệu quả hơn tạo nền những tiền đề, điều kiện thuận lợi hơn cho sự phát triển kinh tế, xã hội”. Vì “nền kinh tế thị trường của Việt Nam là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, vẫn đang trong quá trình xây dựng trên các phương diện khác nhau”, nên “Vai trò của Nhà nước là hết sức quan trọng” [44, tr.16-17]. Tác giả đề cập và phân tích vai trò của Nhà nước trên nhiều khía cạnh khác nhau như đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa; đảm bảo cạnh tranh lành mạnh; đảm bảo tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và ổn định; đảm bảo tối đa sự công bằng và bình đẳng cho mọi tầng lớp nhân dân lao động; đảm bảo phân phối một cách tích cực các nguồn lực cho sự phát triển; đảm bảo chất lượng nguồn nhân lực; xây dựng hệ thống hạ tầng kinh tế; cung cấp hàng hóa, dịch vụ công cho xã hội; thực hiện hội nhập kinh tế quốc tế và đặc biệt là vai trò “kiến tạo” của Nhà nước trong giai đoạn hiện nay. Các tác giả của Bộ sách “Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn mới đang đặt ra” của Nguyễn Xuân Thắng, Nguyễn Viết Thông... đồng chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2014) khẳng định: “mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam chưa có tiền lệ, nên việc xây dựng một hệ thống lý luận thực sự khoa học và hiện thực 16 hóa mô hình này một cách sống động, với những kết quả thiết thực có thể lượng hóa được qua từng giai đoạn phát triển là một cuộc cách mạng lâu dài và đầy khó khăn” [144, tr.5]. Tập 1 của cuốn sách tập trung vào các vấn đề: Những quan niệm mới về định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam, trong đó nêu rõ những quan điểm mới có tác dụng thúc đẩy nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển nhanh và bền vững hơn. Phân tích những kinh nghiệm của quốc tế đối với việc giải quyết mối quan hệ giữa các vấn đề kinh tế và các vấn đề xã hội, việc sử dụng kinh tế thị trường để tạo lập những điều kiện, tiền đề cần thiết cho xã hội tương lai. Đưa ra những nội dung có giá trị tham khảo cho Việt nam về cơ chế, chính sách mới trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Đây là những tư tưởng lý luận quý giá của các nhà khoa học về định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường mà nghiên cứu sinh kế thừa trong quá trình thực hiện luận án của mình. Cuốn “Một số vấn đề lý luận – thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam qua 30 năm đổi mới” của tập thể 42 tác giả do Phùng Hữu Phú, Lê Hữu nghĩa, Vũ Văn Hiền, Nguyễn Viết Thông đồng chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016) được biên soạn trên cơ sở chắt lọc nội dung của 31 đề tài cấp nhà nước đã trình bày một cách tổng quát những vấn đề cơ bản nhất trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, đặc biệt là vấn đề phát triển kinh tế thị trường và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Các tác giả nhận định, qua 30 năm đổi mới, nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã có những bước phát triển thể hiện ở một số vấn đề: nội hàm của định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ngày càng được làm rõ; lộ trình thực hiện định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam bước đầu xác định được lộ trình thực hiện; bước đầu làm rõ vai trò của Nhà nước, của Đảng và các tổ chức chính trị - xã hội trong thực hiện định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Kế thừa và phát triển các quan niệm về tính định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường, các tác giả đã cho rằng: “tính định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường phản ánh mục tiêu, phương thức phát triển, phân phối và cơ chế quản lý kinh tế, nhằm khai thác tốt nhất lợi thế của thị trường, đồng 17 thời khắc phục và hạn chế tới mức thấp nhất những khuyết tật của nó phục vụ lợi ích cho mọi người dân, hướng tới các mục tiêu của chủ nghĩa xã hội” [121, tr.270]. Bên cạnh đó, các tác giả cũng đưa ra các tiêu chí về định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam đó là: phát huy trí tuệ và các nguồn lực quan trọng khác của cả dân tộc và từ bên ngoài để thực hiện muc tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”; phát triển nền kinh tế nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế; thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách phát triển; giữ vững độc lập, tự chủ kết hợp đúng đắn với bảo vệ lợi ích của quốc gia dân tộc trong hội nhập kinh tế quốc tế; phát huy quyền làm chủ của nhân dân, đảm bảo vai trò quản lý, điều tiết nền kinh tế của Nhà nước, vai trò lãnh đạo của Đảng [121, tr.271-272]. Tác giả Vũ Văn Phúc trong cuốn “Phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta lý luận và thực tiễn” (Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2017) sau khi phân tích những đặc trưng mang tính quy luật, bản chất của nền kinh tế thị trường và nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã đưa ra các nhận định về sự khác nhau giữa vai trò của Nhà nước tư sản và nhà nước xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường. Theo tác giả “nhà nước tư sản điều tiết kinh tế thị trường nhưng không thay đổi những nền tảng cơ bản như: sở hữu tư nhân, quyền tự do kinh doanh, giá cả do thị trường định đoạt là chủ yếu, nhà nước chỉ tham gia điều tiết lại của cải qua ngân sách nhà nước, tác động vào cung hoặc cầu khi có những cú sốc… Nhà nước xã hội chủ nghĩa tự cho phép mình có thể can thiệp sâu hơn vào vào nền kinh tế thị trường thông qua thay đổi chế độ sở hữu của khối lượng tư liệu sản xuất nào đó, hoặc nâng đỡ các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh có lợi cho người lao động như hợp tác xã, doanh nghiệp nhà nước” [123, tr.14-15]. Hơn nữa, Nhà nước tư bản chủ nghĩa “chỉ hỗ trợ để ổn định thị trường và hỗ trợ ở mức có thể cho những người thua thiệt” [123, tr.15]. Còn nhà nước xã hội chủ nghĩa “chú trọng đào tạo người lao động, tạo điều kiện cho họ làm chủ quá trình sản xuất, phân phối… những gì người lao động không thể thì Nhà nước sẽ hộ trợ” [123, tr.15]. Như vậy, nhà nước tư sản trong nền kinh tế thị trường, trọng tâm chỉ dừng lại đến việc hướng đến thị trường, còn nhà nước xã hội chủ nghĩa thì không chỉ dừng lại tại đó mà trung tâm nhất trong vai trò của nhà nước là hướng tới người lao động. Dẫn lại quan điểm của Đảng tại Đại hội XII, trong thời gian 18 tới, theo tác giả, vai trò của Nhà nước tập trung vào các nội dụng “định hướng, xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, minh bạch và lành mạnh; sử dụng các công cụ, chính sách và các nguồn lực của Nhà nước để định hướng và điều tiết nền kinh tế, thúc đẩy sản xuất kinh doanh và bảo vệ môi trường; thực hiện tiến bộ công bằng xã hội trong từng bước, từng chính sách phát triển. Phát huy vai trò làm chủ của nhân dân trong phát triển kinh tế - xã hội” [123, tr.18]. 1.2. Những công trình nghiên cứu về thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Trong cuốn “Cơ chế thị trường và vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế Việt Nam” (Nxb Thống kê, Hà Nội 1994), Tác giả Lương Xuân Quỳ sau khi trình bày những vấn đề lý luận về vai trò của Nhà nước trong kinh tế thị trường đã đi vào đánh giá thực trạng quản lý kinh tế của Nhà nước ta từ khi đổi mới kinh tế đến những năm đầu của thập kỷ 90. Theo tác giả, từ khi đổi mới nền kinh tế, nước ta đã có những thay đổi căn bản. Nhưng trong giai đoạn này, nền kinh tế thị trường nước ta mới chỉ sơ khai, chưa đầy đủ. Nền kinh tế còn đang trong bước quá độ, nên Nhà nước cũng chưa kiên quyết từ bỏ ngay cách quản lý trực tiếp đối với nền kinh tế để chuyển sang quản lý gián tiếp mà thực hiện một cách đan xen. Tuy đã có những quan điểm bước đầu về kinh tế thị trường như việc Nhà nước không can thiệp sâu vào việc kinh doanh sản xuất của các cơ sở sản xuất. Nhưng nhiều cơ quan nhà nước, nhiều cấp chính quyền vẫn không muốn từ bỏ sự can thiệp này. Nhà nước đã xóa sự ngăn sông cấm chợ, xóa bỏ chế độ nhiều giá để khuyến khích sự phát triển của kinh tế thị trường. Tuy nhiên, lại chưa có những chính sách, giải pháp rõ ràng để hình thành các loại thị trường, thúc đẩy kinh tế thị trường phát triển như thị trường sức lao động, thị trường đất đai, thị trường tiền tệ… điều này dẫn đến cản trở sự phát triển sản xuất hàng hóa ở nước ta. Tác giả cho rằng, ở giai đoạn đầu của thời kỳ đổi mới kinh tế, vai trò Nhà nước vẫn còn nhiều hạn chế, nhất là việc xây dựng hệ thống các các công cụ quản lý kinh tế, đặc biệt hệ thống pháp luật còn chậm, việc cải tổ bộ máy để nâng cao hiệu lực quản lý kinh tế của Nhà nước đã thực hiện, nhưng tiến hành chậm, còn nhiều lúng túng, vướng mắc. Vì thế, theo tác giả, chúng ta cần phải có “một lộ trình tổng quát để chỉ đạo quá trình đổi mới bộ máy nhà nước, đổi mới phương thức sử dụng các công cụ quản lý cho phù hợp với cơ chế mới” [127, tr.118]. 19
- Xem thêm -