Tài liệu Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học chương chuyển hóa vật chất và năng lương, sinh học lớp 11, trung học phổ thông luận văn ths. giáo dục học

  • Số trang: 149 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 45 |
  • Lượt tải: 0
tailieuonline

Đã đăng 39801 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ KIM NGÂN TÍCH HỢP GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG TRONG DẠY HỌC CHƢƠNG “CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƢỢNG”, SINH HỌC LỚP 11, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SINH HỌC HÀ NỘI – 2012 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ KIM NGÂN TÍCH HỢP GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG TRONG DẠY HỌC CHƢƠNG “CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƢỢNG”, SINH HỌC LỚP 11, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC (BỘ MÔN SINH HỌC) Mã số: 60 14 10 LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SINH HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học : TS . NGÔ VĂN HƢNG HÀ NỘI – 2012 DANH MỤC VIẾT TẮT TỪ VIẾT TẮT NGHĨA VIẾT TẮT BVMT Bảo vệ môi trƣờng ĐC Đối chứng DHTH Dạy học tích hợp GDMT Giáo dục môi trƣờng GV Giáo viên HS Học sinh MT Môi trƣờng SGK Sách giáo khoa THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông TN Thực nghiệm DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1.1. Kết quả điều tra kiến thức về môi trƣờng của HS lớp 11 phổ thông .......... 36 Bảng 1.2. Thái độ của học sinh khối 11 trƣớc các vấn đề môi trƣờng ................ 37 Bảng 1.3. Hành động của học sinh khối 11 trƣớc các vấn đề môi trƣờng ........... 37 Bảng 3.1. Nội dung kiểm tra – đánh giá trong thực nghiệm sƣ phạm khối 11 .... 89 Bảng 3.2. Bảng thống kê kết quả bài kiểm tra số 1 ............................................ 94 94 Bảng 3.3. Bảng tần suất ( ): số % học sinh đạt điểm xi bài kiểm tra số 1 ... Bảng 3.4. Bảng tần suất hội tụ tiến ( Số % HS đạt điểm xi trở lên) bài kiểm tra số 1 .................................................................................................................. Bảng 3.5.Bảng so sánh các tham số đặc trƣng giữa các lớp TN và lớp ĐC bài kiểm tra số 1 ......................................................................................................... Bảng 3.6. Bảng thống kê điểm bài kiểm tra số 2 ................................................. Bảng 3.7. Bảng tần suất ( ): số % học sinh đạt điểm xi bài điểm tra số 2 .. Bảng 3.8. Bảng tần suất hội tụ tiến ( Số % HS đạt điểm xi trở lên) bài kiểm tra số 2 .................................................................................................................. Bảng 3.9. Bảng so sánh các tham số đặc trƣng giữa các lớp TN và lớp ĐC bài kiểm tra số 2 ................................................................................................... Bảng 3.10. Bảng kiểm định giả thuyết thống kê số trung bình cộng giả thuyết H0 các bài kiểm tra thực nghiệm sƣ phạm ........................................................... Bảng 3.11. Bảng thống kê kết quả kiểm tra độ bền kiến thức ............................ Bảng 3.12. Bảng tần suất ( : Số HS đạt điểm xi trong 2 bài kiểm tra độ bền kiến thức ........................................................................................................ Bảng 3.13. Bảng so sánh các tham số đặc trƣng bài kiểm tra độ bền kiến thức .......... Bảng 3.14. Bảng kiểm định giả thuyết thống kê Ho các bài kiểm tra độ bền kiến thức theo phƣơng pháp U ............................................................................. 94 95 97 97 97 97 100 101 101 103 103 DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 3.1. Biểu đồ biểu diễn tuần suất điểm bài kiểm tra số 1 của hai nhóm lớp đối chứng và thực nghiệm ................................................................... 95 Hình 3.2. Đồ thị biểu diễn đƣờng tần suất hội tụ tiến của hai khối lớp thực nghiệm và đối chứng sau bài kiểm tra số 1.......................................................... 96 Hình 3.3. Biểu đồ biểu diễn tuần suất điểm bài kiểm tra số 2 của hai nhóm lớp đối chứng và thực nghiệm ................................................................... 98 Hình 3.4. Đồ thị biểu diễn đƣờng tần suất hội tụ tiến của hai khối lớp thực nghiệm và đối chứng sau bài kiểm tra số 2.......................................................... 98 Hình 3.5. Biểu đồ biểu diễn tần suất kiểm tra độ bền kiến thức bài kiểm tra số 1...... 102 Hình 3.6. Biểu đồ biểu diễn tần suất kiểm tra độ bền kiến thức bài kiểm tra số 2. ...... 102 MỤC LỤC Trang Lời cảm ơn ........................................................................................................... i Danh mục viết tắt ................................................................................................. Danh mục các bảng .............................................................................................. ii iii Danh mục các hình, sơ đồ .................................................................................... Mục lục ................................................................................................................ iv v 1 MỞ ĐẦU ............................................................................................................. Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TÍCH HỢP GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG TRONG DẠY HỌC CHƢƠNG CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƢỢNG- SINH HỌC 11 ............. 1.1. Cơ sở lí luận .................................................................................................. 5 5 1.1.1. Môi trƣờng ................................................................................................. 1.1.2. Một số vấn đề về sƣ phạm tích hợp ........................................................... 1.1.3. Giáo dục bảo vệ môi trƣờng trong dạy học chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- sinh học 11 .......................................................................... 1.2. Cơ sở thực tiễn .............................................................................................. 1.2.1. Tổng quan về tình hình giáo dục bảo vệ môi trƣờng ................................. 1.2.2. Các văn bản pháp quy về giáo dục bảo vệ môi trƣờng .............................. 1.2.3. Tình hình giáo dục bảo vệmôi trƣờng thông qua dạy học chƣơng 5 9 chuyển hóa vật chất và năng lƣợng,Sinh học 11, trung học phổ thông ............... 1.2.4. Thực trạng về giáo dục bảo vệ môi trƣờng trong nhà trƣờng phổ thông ... Chƣơng 2: NỘI DUNG TÍCH HỢP GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG TRONG DẠY HỌC CHƢƠNG CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƢỢNG - SINH HỌC 11 ..................................................................... 2.1. Phân tích cấu trúc chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11....... 2.1.1. Chuẩn kiến thức, kỹ năng chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợngSinh học 11 .......................................................................................................... 2.1.2. Phân tích cấu trúc nội dung chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11 ............................................................................................... 17 23 23 26 31 33 40 40 40 45 2.1.3. Phân tích cấu trúc kỹ năng chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11 ........................................................................................... 47 2.2. Xác định mục tiêu, nội dung, phƣơng pháp, phƣơng thức tích hợp GDBVMT qua dạy học chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng –Sinh học 11 .................................................................................................................. 47 2.2.1. Khả năng thực hiện giáo dục bảo vệ môi trƣờng trong dạy học chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11 ................................................ 47 2.2.2. Mục tiêu GDBVMT trong chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợngSinh học ............................................................................................................... 2.2.3. Nội dung tích hợp GDBVMT trong chƣơng chuyển hóa vật chất và 48 năng lƣợng- Sinh học 11 ...................................................................................... 2.2.4. Phƣơng pháp tích hợp GDBVMT trong dạy học chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11.................................................................... 50 2.2.5. Một số kỹ thuật dạy học ............................................................................. 2.2.6. Bảng địa chỉ tích hợp nội dung GDBVMT chƣơng chuyển hóa vật 57 chất và năng lƣợng – Sinh học 11 ........................................................................ 58 52 2.2.7. Một số bài soạn có tích hợp nội dung GDBVMT trong chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng – Sinh học 11 ........................................................... Chƣơng 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM......................................................... 3.1. Mục đích, nội dung và phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm ........................ 3.1.1. Mục đích thực nghiệm ............................................................................... 3.1.2. Nội dung thực nghiệm ............................................................................... 3.1.3. Phƣơng pháp thực nghiệm ......................................................................... 3.2. Xử lý số liệu .................................................................................................. 3.2.1. Phƣơng tiện đánh giá ................................................................................. 3.2.2. Phân tích kết quả định tính ........................................................................ 61 89 89 89 89 89 90 90 91 3.2.3. Phân tích kết quả định lƣợng ..................................................................... 91 3.3. Kết quả thực nghiệm ..................................................................................... 3.3.1. Phân tích định tính ..................................................................................... 3.3.2. Phân tích định lƣợng .................................................................................. 93 93 94 105 105 106 107 109 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .................................................................... 1. Kết luận ............................................................................................................ 2. Khuyến nghị ..................................................................................................... TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................. PHỤ LỤC ............................................................................................................ MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Môi trƣờng là không gian sinh sống của con ngƣời và sinh vật, là nơi chứa đựng nguồn tài nguyên cần thiết cho đời sống và sản xuất, là nơi chứa đựng và phân hủy các chất thải do con ngƣời tạo ra trong cuộc sống và hoạt động sản xuất. Bên cạnh đó môi trƣờng còn là nơi lƣu trữ, cung cấp thông tin cho con ngƣời và sự tác động giữa các yếu tố của môi trƣờng có tác động giảm nhẹ tác động có hại của thiên nhiên đến con ngƣời và sinh vật sống trên Trái đất….. Môi trƣờng có vai trò rất quan trọng đối với đời sống con ngƣời. Những năm vừa qua, cùng với sự phát triển của nền kinh tế - xã hội thì môi trƣờng đang có những thay đổi bất lợi, đặc biệt là các yếu tố mang tính chất tự nhiên nhƣ là đất, nƣớc, không khí, hệ động - thực vật…Tình trạng môi trƣờng thay đổi và bị ô nhiễm đang diễn ra trên phạm vi mỗi quốc gia cũng nhƣ trên toàn cầu. Ô nhiễm môi trƣờng là một trong những vấn đề cấp bách không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn cầu. Nguyên nhân gây ô nhiễm môi trƣờng chủ yếu do các hoạt động của con ngƣời: phá rừng, sản xuất công, nông nghiệp, giao thông vận tải, sinh hoạt, dân số tăng nhanh…..nên GDBVMT là một trong những biện pháp hữu hiệu nhất, kinh tế nhất và có tính bền vững nhất để thực hiện mục tiêu bảo vệ môi trƣờng và phát triển bền vững đất nƣớc. Điều quan trọng của giáo dục bảo vệ môi trƣờng không phải chỉ làm cho mọi ngƣời hiểu rõ sự cần thiết của bảo vệ môi trƣờng mà hình thành thói quen, hành vi ứng xử văn minh, thân thiện với môi trƣờng. Đây là một quá trình lâu dài cần đƣợc hình thành ngay từ trên ghế nhà trƣờng. Thực tế cho thấy việc giáo dục bảo vệ môi trƣờng ở trƣờng phổ thông chƣa đƣợc chú trọng nhiều. Vì trong hệ thống giáo dục chƣa có phân môn GDBVMT và một trong những nguyên nhân chính là do thời gian học kiến thức các môn ở trƣờng chiếm rất nhiều thời gian, mà việc giáo dục học sinh nhận thức đƣợc, có những hành động thực tế làm giảm thiểu tác động gây hại môi trƣờng cần đƣợc thực hiện lâu dài nên cần tích hợp trong quá trình dạy học. Sinh học là môn học có mối liên hệ mật thiết GDBVMT. Là một khoa học nghiên cứu bản chất, quy luật của các hiện tƣợng, quá trình quan hệ trong giới hữu cơ và trong chính bản thân con ngƣời. Sinh học góp phần đắc lực trong việc hình thành các ứng xử hợp lí trƣớc thiên nhiên sống và giữa con ngƣời với nhau. Vì vậy tích hợp GDBVMT trong quá trình dạy học sinh học ở trƣờng phổ thông có rất nhiều thuận lợi, đặc biệt là chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11. Với mong muốn tìm hiểu sâu hơn về công tác GDBVMT, phƣơng pháp tích hợp GDBVMT trong môn sinh học sao cho hiệu quả, góp phần trang bị học sinh về kiến thức, ý thức BVMT, năng lực phát hiện và xử lí các vấn đề về môi trƣờng đồng thời nâng cao chất lƣợng GDBVMT hiện nay trong các trƣờng trung học phổ thông mà vẫn đảm bảo phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập tôi chọn đề tài: Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học chương “chuyển hóa vật chất và năng lượng”, sinh học lớp 11, trung học phổ thông. 2. Mục đích nghiên cứu Xây dựng nội dung kiến thức và phƣơng pháp tích hợp giáo dục bảo vệ môi trƣờng vào dạy học chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng, Sinh học 11, trung học phổ thông nhằm nâng cao ý thức, trách nhiệm và hành động tham gia bảo vệ môi trƣờng cho học sinh. 3. Giả thuyết khoa học Nếu trong dạy học chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11 mà tích hợp nội dung giáo dục bảo vệ môi trƣờng thì nâng cao ý thức, trách nhiệm và hành động, đồng thời phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh phổ thông trong việc tham gia bảo vệ môi trƣờng. 4. Nhiệm vụ nghiên cứu - Tìm hiểu về môi trƣờng, GDBVMT. - Nghiên cứu cơ sở khoa học của phƣơng pháp dạy học tích hợp. - Nghiên cứu chƣơng trình và nội dung chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợngSinh học 11. - Điều tra thực trạng về việc tích hợp GDBVMT trong dạy học ở một số trƣờng trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Hà Nội. - Nghiên cứu phƣơng pháp và cách thức tích hợp nội dung GDBVMT vào bài giảng sinh học. - Thiết kế giáo án chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng - Sinh học 11 có tích hợp nội dung GDBVMT. - Thực nghiệm kiểm chứng việc tích hợp GDBVMT khi dạy học chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng - Sinh học 11. - Rút ra những bài học kinh nghiệm, đề xuất và giải pháp về tích hợp GDBVMT trong dạy học chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11. 5. Khách thể, đối tƣợng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 5.1. Khách thể nghiên cứu - Giáo viên dạy sinh học khối 11 trƣờng THPT Ngô Thì Nhậm- Thanh Trì- Hà Nội và trƣờng THPT Việt Nam Ba Lan- Hoàng Mai- Hà Nội. - Học sinh khối 11 trƣờng THPT Ngô Thì Nhậm- Thanh Trì- Hà Nội và trƣờng THPT Việt Nam Ba Lan- Hoàng Mai- Hà Nội. - Nội dung kiến thức chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11. 5.2. Đối tượng nghiên cứu Nội dung và phƣơng pháp tích hợp GDBVMT trong dạy học chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11. 5.3. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi nghiên cứu: chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11. - Thời gian thực hiện đề tài: 03/2012- 12/2012 6. Phƣơng pháp nghiên cứu 6.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận + Đọc tài liệu, phân tích, khái quát và tổng hợp kiến thức. Chọn lọc kiến thức về giáo dục bảo vệ môi trƣờng có liên quan chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11 làm cơ sở cho việc thực hiện đề tài. 6.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn + Trò chuyện, phỏng vấn. + Phƣơng pháp chuyên gia. + Điều tra bằng phiếu hỏi. + Phƣơng pháp đánh giá tổng hợp. + Nghiên cứu sản phẩm hoạt động. 6.3. Phương pháp xử lí thông tin + Phƣơng pháp thống kê. + Phƣơng pháp xử lí số liệu bằng phần mềm Excel 7. Những đóng góp mới của đề tài - Cung cấp 5 giáo án tích hợp giáo dục bảo vệ môi trƣờng chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11. - Cung cấp một số thông tin gần nhất về sinh học môi trƣờng để dạy môn sinh học đồng thời giáo dục ý thức, trách nhiệm và hành động tham gia bảo vệ môi trƣờng cho học sinh. - Cung cấp những giá trị cụ thể về mức độ thành công của việc đƣa giáo án tích hợp giáo dục bảo vệ môi trƣờng vào thực tiễn dạy học chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11. 8. Cấu trúc luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của tích hợp giáo dục bảo vệ môi trƣờng trong dạy học chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11. Chƣơng 2: Nội dung tích hợp nội dung giáo dục bảo vệ môi trƣờng trong dạy học chƣơng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng- Sinh học 11. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm. CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TÍCH HỢP GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG TRONG DẠY HỌC CHƢƠNG CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƢỢNG- SINH HỌC 11 1.1. Cơ sở lí luận 1.1.1. Môi trường 1.1.1.1. Khái niệm về môi trường Điều 3, Luật Bảo vệ Môi Trƣờng năm 2005 sử dụng các định nghĩa: Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật. Theo chức năng, môi trƣờng sống của con ngƣời đƣợc chia thành các loại: - Môi trƣờng tự nhiên: bao gồm các yếu tố tự nhiên nhƣ các yếu tố vật lí, hóa học và sinh học, chúng tồn tại ngoài ý muốn chủ quan của con ngƣời. - Môi trƣờng xã hội: là tổng thể các quan hệ giữa con ngƣời với con ngƣời, có thể tạo lợi nhuận, cũng có thể gây trở ngại cho sự tồn tại của cá nhân, thậm chí cả cộng đồng ngƣời. Ví dụ nhƣ sự tăng dân số, hiện tƣợng di cƣ.. - Môi trƣờng nhân tạo: gồm tất cả các yếu tố tự nhiên, xã hội do con ngƣời tạo ra nhƣ nhà ở, lớp học,công viên….và chịu sự chi phối của con ngƣời. Nhƣ vậy, môi trƣờng sống của con ngƣời theo nghĩa rộng là tất cả các yếu tố tự nhiên và xã hội cần thiết cho sự sinh sống, sản xuất của con ngƣời nhƣ: tài nguyên thiên nhiên, không khí, đất, nƣớc, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xã hội…. Với nghĩa hẹp, thì môi trƣờng sống của con ngƣời chỉ bao gồm các nhân tố tự nhiên và nhân tố xã hội trực tiếp liên quan tới chất lƣợng cuộc sống của con ngƣời nhƣ nƣớc sạch, thức ăn… ở nhà trƣờng thì môi trƣờng học sinh bao gồm nhà trƣờng với thầy cô giáo, bạn bè, nội quy của nhà trƣờng, lớp học, sân chơi, phòng thí nghiệm…. Tóm lại, môi trƣờng là tất cả những gì xung quanh chúng ta sống, hoạt động và phát triển. 1.1.1.2. Các thành phần cơ bản của môi trường Môi trƣờng có những thành phần chủ yếu sau:  Thạch quyển Thạch quyển là một lớp vỏ cứng rất mỏng có cấu tạo hình thái rất phức tạp. Về cấu tạo, thạch quyển bao gồm vỏ trái đất và phần cứng trên cùng của quyển Manti có độ dày tới 100km. Đất ( thổ nhƣỡng) là lớp ngoài cùng của thạch quyển bị biến đổi dƣới tác động của các yếu tố nƣớc, không khí và sinh vật. Các thành phần chính của đất là nƣớc, không khí, các chất khoáng và các sinh vật.  Thủy quyển Thủy quyển là lớp nƣớc tồn tại và phát triển trong lớp vỏ địa lí. Thủy quyển bao gồm toàn bộ đại dƣơng, biển, sông, suối, ao, hồ. Thủy quyển chiếm 70,8% bề mặt trái đất. Nƣớc tập trung chủ yếu ngay trên bề mặt trái đất, nƣớc có vai trò rất lớn trong tự nhiên và trong xã hội. Trong tự nhiên, nƣớc đóng vai trò đối với khí hậu, đối với địa mạo, đối với địa chất, đối với thổ nhƣỡng và đối với sinh vật.  Khí quyển Khí quyển là lớp các chất khí bao quanh hành tinh trái đất và đƣợc giữ lại bởi lực hấp dẫn của trái đất. Khí quyển bao gồm 78,1% nitơ; 20,9% ôxi; 0,9% agon, khoảng 0,035% cacbon điôxit, hơi nƣớc và các chất khí khác. Khí quyển bảo vệ sự tồn tại của các sinh vật trên trái đất bằng cách hấp thụ các tia cực tím của ánh sáng mặt trời, đồng thời tạo ra sự thay đổi về nhiệt độ giữa ngày và đêm.  Sinh quyển Sinh quyển là khoảng không gian có sinh vật cƣ trú, bao phủ bề mặt trái đất, bao gồm tầng trên của thạch quyển ( có thể sâu tới 11km), toàn bộ thủy quyền, tầng đối lƣu và bình lƣu của khí quyển.  Tóm lại Giữa các quyển có một mối quan hệ chặt chẽ. Sinh quyển tồn tai trong thủy quyển, nhờ đó mà các sinh vật có thể tránh đƣợc các tia tử ngoại, giảm đƣợc nhiệt độ và giảm ma sát. Còn hoạt động của sinh quyển trong thủy quyển làm thay đổi thành phần của CO2 và O2 trong nƣớc. Mặt khác, thủy quyển tạo điều kiện thuận lợi cho sự phân bố các loài theo chiều thẳng đứng, làm giảm sự cạnh tranh giữa các loài. Sinh quyển tồn tại trong thạch quyển làm biến đổi thành phần hóa học của thạch quyển, tạo các chất khoáng cho sinh quyển tồn tại và phát triển. Còn thạch quyển tạo ra môi trƣờng sống của các loài trong sinh quyển, là nơi chứa các nguồn tài nguyên tái sinh và không tái sinh. Sinh quyển tạo ra ôxi nhờ hoạt động quang hợp của sinh vật tự dƣỡng, khí quyển tạo ra tầng ôzôn. Khí quyển cung cấp ánh sáng, các chất khí cho sự tồn tại của sinh quyển. Chính sự gắn bó chặt chẽ và tƣơng hỗ đó làm cho sự sống trên trái đất đƣợc bền vững, hệ sinh thái tƣơng đối ổn định, dòng tuần hoàn vật chất đƣợc ổn định. 1.1.1.3. Chức năng cơ bản của môi trường sống  Môi trường là không gian sống cho người và sinh vật Con ngƣời cũng nhƣ các sinh vật khác muốn tồn tại đƣợc cần có một khoảng không gian nhất định, đƣợc tính bằng 1 đơn vị diện tích nhất định, có thể là m2, cũng có thể là ha, tùy đối tƣợng.Ví dụ: Mỗi ngƣời mỗi ngày cần 4m2 không khí sạch để hít thở; 2,5 lít nƣớc để uống; một lƣợng lƣơng thực, thực phẩm đủ để tạo ra khoảng 2000 – 2500 calo.Yêu cầu về không gian sống của con ngƣời thay đổi phụ thuộc vào trình độ của loài ngƣời, nó sẽ tỉ lệ nghịch với nhu cầu về không gian sản xuất.  Môi trường là nơi chứa đựng các nguồn tài nguyên của con người Môi trƣờng là nơi cung cấp nguồn tài nguyên cần thiết cho con ngƣời. có thể nói, sự tồn tại và phát triển của con ngƣời hoàn toàn phụ thuộc vào môi trƣờng vì môi trƣờng bao gồm: - Rừng tự nhiên: cung cấp gỗ, dƣợc liệu, duy trì sự cân bằng sinh thái, tạo ra độ phì nhiêu cho đất, bảo tồn đa dạng sinh học.. - Nguồn nƣớc: cung cấp nƣớc cho sinh hoạt, sản xuất, cung cấp năng lƣợng, giao thông đƣờng thủy, là môi trƣờng sống của thủy hải sản và là cảnh quan cho du lịch,…. - Động vật và thực vật: cung cấp lƣợng thực, thực phẩm và các nguồn gen quý hiếm.. - Khí hậu: gồm không khí, nhiệt độ, ánh sáng mặt trời, gió, mƣa…không thể thiếu đƣợc trong sự sống của con ngƣời và động vật, thực vật. - Khoáng sản: than, dầu, khí, thiếc…cung cấp năng lƣợng và nguyên liệu cho các hoạt động sản xuất và đời sống…  Môi trường là nơi chứa đựng các chất thải Các chất phế thải do con ngƣời tạo ra trong mọi hoạt động sống của con ngƣời quay trả lại môi trƣờng. Xã hội ngày càng phát triển, lƣợng phế thải trả lại môi trƣờng ngày càng nhiều, hầu nhƣ không đƣợc xử lí nên đã gây hiện tƣợng ô nhiễm môi trƣờng. Một phần chất thải dƣới tác động của các vi sinh vật và các yếu tố môi trƣờng khác nhƣ nhiệt độ, độ ẩm, không khí…sẽ bị phân hủy, biến đổi từ phức tạp thành đơn giản, từ các thứ bỏ đi thành các chất dinh dƣỡng nuôi sống cây trồng và nhiều sinh vật khác, làm cho các chất thải trở lại trạng thái nguyên liệu của tự nhiên. Chức năng của môi trƣờng trong quá trình này bao gồm: - Quá trình biến đổi lí – hóa: pha loãng, phân hủy hóa học nhờ ánh sáng, hấp thụ, tách chiết các vật thải và các độc tố bởi các thành phần của môi trƣờng. - Quá trình biến đổi sinh hóa: thông qua chu trình tuần hoàn vật chất nhƣ chu trình cacbon, nitơ… - Quá trình biến đổi sinh học: do sự hoạt động của vi sinh vật, thông qua các quá trình khoáng hóa, mùn hóa, amôn hóa, nitrat hóa…  Môi trường là nơi lưu trữ và cung cấp thông tin cho con người - Ghi chép và lƣu trữ thông tin về lịch sử địa chất, lịch sử tiến hóa của vật chất và sinh vật, lịch sử xuất hiện và phát triển văn hóa của loài ngƣời nhƣ các hiện vật di chỉ đƣợc con ngƣời phát hiện, giúp giải thích đƣợc nhiều bí ẩn diễn ra trong quá khứ. Khi kết nối giữa những sự kiện của hiện tại với quá khứ, con ngƣời sẽ dự đoán đƣợc những sự kiện xảy ra trƣớc đây và trong tƣơng lai. - Cung cấp các chỉ thị mang tính chất tín hiệu để báo động sớm các hiểm họa đối với con ngƣời và các sinh vật sống trên trái đất nhƣ những sự cố: bão, động đất, núi lửa… - Lƣu trữ và cung cấp cho con ngƣời sự đa dạng các nguồn gen động vật, thực vật; các hệ sinh thái tự nhiên và nhân tạo, các vẻ đẹp và các cảnh quan thiên nhiên phục vụ cho các hoạt động giải trí của con ngƣời, nhằm giảm stress sau những ngày làm việc căng thẳng.  Môi trường làm giảm nhẹ các tác động có hại của thiên nhiên tới con người và sinh vật trên trái đất Các thành phần của môi trƣờng sống giúp cho sự tồn tại của con ngƣời, nhƣ giúp cho nhiệt độ trái đất ổn định, không quá cao nằm trong giới hạn chịu đựng của con ngƣời, giảm nhẹ tác động có hại của thiên nhiên đến con ngƣời và các sinh vật, cung cấp năng lƣợng cho các hoạt động sống của con ngƣời… 1.1.2. Một số vấn đề về sư phạm tích hợp 1.1.2.1. Khái niệm sư phạm tích hợp Thế giới đang ngày một biến đổi, đặc biệt là sự gia tăng về khối lƣợng tri thức và khả năng tiếp cận thông tin. Điều này đã tác động sâu sắc tới quá trình dạy học: Những chức năng truyền thống của ngƣời giáo viên là chỉ truyền đạt kiến thức cho học sinh ngày càng mất ý nghĩa, vì các thông tin có thể tiếp nhận từ nhiều nguồn phong phú. Chính vì vậy, cần phải định hƣớng lại chức năng của ngƣời giáo viên. Điều quan trọng đầu tiên là đòi hỏi ngƣời giáo viên phải “ngày càng có năng lực tốt hơn”. Khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển, trong nhà trƣờng học sinh không chỉ lĩnh hội biết lĩnh hội kiến thức mà còn phải có khả năng sử dụng kiến thức đó vào cuộc sống. Trƣớc những đòi hỏi đó sƣ phạm tích hợp ra đồi nhằm đáp ứng lại những yêu cầu xã hội đặt ra. Theo Xavier Roegier “Khoa sƣ phạm tích hợp dựa trên tƣ tƣởng năng lực, tức là biết cách sử dụng các kỹ năng trong một tình huống có vấn đề”.Qua đó chỉ ra trong quá trình dạy học nhà trƣờng phải tiếp tục là một đảm bảo cho những giá trị quan trọng của xã hội. Nhà trƣờng không chỉ có chức năng ƣu tiên là truyền đạt kiến thức và thông tin mà còn giúp học sinh có khả năng tìm thông tin, quản lí thông tin và tổ chức kiến thức. Ngoài khía cạnh kiến thức đơn thuần nhà trƣờng trƣớc hết phải tập trung cố gắng dạy học sinh cách sử dụng kiến thức của mình vào những tình huống có ý nghĩa với học sinh. Theo Xavier Roegiers, “Sƣ phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập góp phần hình thành ở những học sinh có năng lực rõ rang, có dự tính trƣớc những điều cần thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho quá trình học tập tƣơng lai hoặc làm cho quá trình học tập có ý nghĩa”. Ngoài những hoạt động riêng lẻ cần thiết cho các năng lực riêng lẻ, sƣ phạm tich hợp còn dự tính những hoạt động tích hợp trong đó học sinh học cách sử dụng, phối hợp những kiến thức, kỹ năng, thao tác đã lĩnh hội một cách rời rạc để giải quyết một tình huống có ý nghĩa trong thực tế. Sƣ phạm tích hợp gọi những năng lực và mục tiêu đó là năng lực tích hợp và mực tiêu tích hợp. Nhƣ vậy theo quan điểm của Xavier Roegiers, năng lực là cơ sở của sƣ phạm tích hợp, gắn học đi đôi với hành. Theo Phạm Văn Lập “ Tích hợp có ý nghĩa là những kiến thức, kỹ năng học đƣợc ở phân môn này, phần này của môn học đƣợc sử dụng nhƣ những công cụ để nghiên cứu học tập trong môn học khác, trong các phần khác của cùng một môn học”. Thí dụ, toán học đƣợc sử dụng nhƣ một công cụ đắc lực trong nghiên cứu sinh học. Tin học đƣợc sử dụng nhƣ một công cụ để mô hình hóa các quá trình Sinh học…. 1.1.2.2. Mục đích của sư phạm tích hợp Mục đích của sƣ phạm tích hợp làm cho quá trình học tập có ý nghĩa bằng cách gắn học tập với cuộc sống hàng ngày, tiến hành trong quan hệ với các tình huống cụ thể mà học sinh sau này gặp phải, những tình huống có ý nghĩa trong cuộc sống, hòa nhập thế giới học đƣờng với cuộc sống. Mục đích tích hợp là là phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn. Cái cốt yếu là những năng lực cơ bản cần thiết giúp học sinh vận dụng để xử lý những tình huống có ý nghĩa trong cuộc sống hoặc đặt cơ sở không thể thiếu trong quá trình học tập tiếp theo. Dạy học theo quan điểm tích hợp giúp học sinh vận dụng kiến thức trong tình huống cụ thể. Thay vì chú trọng đến việc truyền thụ kiến thức thuần túy thì nó chú trọng tập dƣợt cho học sinh nhiều kiến thức, kỹ năng vào các tình huống thực tế có ích cho cuộc sống. Ngoài ra, tích hợp dạy học là giúp ngƣời học xác lập các mối quan hệ giữa các khái niệm đã học. Trong quá trình học tập, học sinh đƣợc học các khái niệm khác nhau trong một môn học và trong nhiều môn học khác nhau. Điều quan trọng là học sinh phải biểu đạt các khái niệm đã học trong những mối quan hệ của các môn học, có cái nhìn khái quát về khái niệm đó trong một tổng thể các môn học với nhau. Nguồn thông tin càng đa dạng phong phú thì học sinh càng hiểu khái niệm ở nhiều góc cạnh, hiểu kiến thức càng sâu sắc hơn. Trên cơ sở đó học sinh mới có thể có thể làm chủ kiến thức và vận dụng kiến thức đã học đó nhằm đƣơng đầu với những tình huống thử thách trong cuộc sống. 1.1.2.3. Mục tiêu dạy học tích hợp Từ mục đích của sƣ phạm tích hợp, dạy học tích hợp có những mục tiêu cụ thể sau: - Làm cho quá trình học tập có ý nghĩa bằng cách gắn học tập với cuộc sống hàng ngày, trong quan hệ với các tình huống cụ thể mà học sinh sẽ gặp sau này, hoà nhập thế giới học đƣờng với thế giới cuộc sống. - Phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn. Cái cốt yếu là những năng lực cơ bản cần cho HS vận dụng vào xử lí những tình huống có ý nghĩa trong cuộc sống, hoặc đặt cơ sở không thể thiếu cho quá trình học tập tiếp theo.Trong thực tế nhà trƣờng có nhiều điều chúng ta dạy cho HS nhƣng không thật sự có ích, ngƣợc lại có những năng lực cơ bản không đƣợc dành đủ thời gian. Chẳng hạn ở tiểu học, HS đƣợc biết nhiều quy tắc ngữ pháp nhƣng không biết đọc diễn cảm một bài văn, HS biết có bao nhiên centimét trong một kilômét nhƣng lại không chỉ ra đƣợc một mét áng chừng dài bằng mấy gang tay. - Dạy sử dụng kiến thức trong tình huống cụ thể. Thay vì tham nhồi nhét cho HS nhiều kiến thức lí thuyết đủ loại, DHTH chú trọng tập dƣợt cho HS vận dụng các kiến thức kĩ năng học đƣợc vào các tình huống thực tế, có ích cho cuộc sống sau này làm công dân, làm ngƣời lao động, làm cha mẹ, có năng lực sống tự lập. - Xác lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học. Trong quá trình học tập, HS có thể lần lƣợt học những môn học khác nhau, những phần khác nhau trong mỗi môn học nhƣng HS phải biểu đạt các khái niệm đã học trong những mối quan hệ hệ thống trong phạm vi từng môn học cũng nhƣ giữa các môn học khác nhau. Thông tin càng đa dạng, phong phú thì tính hệ thống phải càng cao, có nhƣ vậy thì các em mới thực sự làm chủ đƣợc kiến thức và mới vận dụng đƣợc kiến thức đã học khi phải đƣơng đầu với một tình huống thách thức, bất ngờ, chƣa từng gặp. 1.1.2.4. Các quan điểm tích hợp trong dạy học Quan điểm tiếp cận tích hợp cho phép xem xét các sự vật, hiện tƣợng trong một cách nhìn tổng thể đang trở thành xu hƣớng tất yếu trong thời đại ngày nay. Các môn, các ngành học ứng dụng tiếp cận tích hợp ở nhiều mặt khác nhau, trong giáo dục, tích hợp kiến thức và tích hợp dạy học là cơ bản nhất. Tích hợp kiến thức là sự liên kết, kết hợp, lồng ghép chi thức của các khoa học khác nhau thành một kiến thức thống nhất. Tích hợp dạy học là quá trình dạy học trong đó có sự lồng ghép, liên hệ những tri thức khoa học, những quy luật chung gần gũi với nhau, qua đó ngƣời học không chỉ lĩnh hội đƣợc chi thức khoa học của môn học chính mà cả tri thức khoa học đƣợc tích hợp, từ đó hình thành cho ngƣời học cách nhìn khái quát hơn đối với các khoa học có cùng đối tƣợng nghiên cứu, đồng thời có đƣợc phƣơng pháp xem xét vấn đề một cách lôgic, biện chứng. Ngày nay không còn lúc đặt vấn đề thảo luận dạy học tích hợp là cần hay không nữa. Câu trả lời khẳng định là : “Cần phải tích hợp các môn học nhƣng thực hiện dạy học tích hợp nhƣ thế nào? Sau đây là một số quan điểm tích hợp đối với các môn học”. Điều cần thiết đầu tiên là phải vượt lên trên cách nhìn bộ môn tức là vƣợt lên trên cách nhìn quen thuộc về vai trò của từng môn học riêng rẽ, quan niệm đúng hơn về tƣơng tác giữa các môn học.Theo D’ Hainaut (1977) có 4 quan điểm khác nhau đối với các môn học: - Quan điểm “đơn môn”: có thể xây dựng chƣơng trình học tập theo hệ thống của mỗi môn học riêng biệt. Các môn học đƣợc tiếp cận một cách riêng rẽ. - Quan điểm “đa môn”: có thể xây dựng chƣơng trình học tập theo hệ thống của mỗi môn học riêng biệt. Các môn học đƣợc tiếp cận một cách riêng rẽ. Quan điểm “đa môn”: thực chất là những tình huống, những đề tài đƣợc nghiên cứu theo những quan điểm khác nhau, nghĩa là theo những môn học khác nhau. Ví
- Xem thêm -