Tài liệu Thơ mai văn phấn từ góc nhìn phê bình sinh thái

  • Số trang: 111 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 37 |
  • Lượt tải: 0
hungba1170093

Tham gia: 25/04/2018

Mô tả:

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2 DƢƠNG THỊ PHÚ THƠ MAI VĂN PHẤN TỪ GÓC NHÌN PHÊ BÌNH SINH THÁI LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM HÀ NỘI, 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2 DƢƠNG THỊ PHÚ THƠ MAI VĂN PHẤN TỪ GÓC NHÌN PHÊ BÌNH SINH THÁI Chuyên ngành: Lí luận văn học Mã số : 8 22 01 20 LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp HÀ NỘI, 2018 LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến PGS.TS. Nguyễn Đăng Điệp - ngƣời đã trực tiếp hƣớng dẫn tận tình để tôi có thể hoàn thành luận văn này. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn, đặc biệt là thầy cô trong tổ Lí luận văn học, cùng các thầy cô giáo phòng Sau Đại học trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình triển khai luận văn. Hà Nội, ngày 10 tháng 9 năm 2018 Học viên Dƣơng Thị Phú LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan những nội dung tôi trình bày trong luận văn là kết quả quá trình nghiên cứu của bản thân tôi. Trong quá trình nghiên cứu, tôi có tìm hiểu, tham khảo thành quả khoa học của các tác giả khác với sự trân trọng và biết ơn, nhƣng những nội dung tôi nghiên cứu không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác. Hà Nội, ngày 10 tháng 9 năm 2018 Học viên Dƣơng Thị Phú MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN ................................................................................................... 1 LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................. 3 MỤC LỤC ......................................................................................................... 4 MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1 1. Lí do chọn đề tài ........................................................................................ 1 2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu ........................................................................ 2 3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu ....................................... 11 4. Đối tƣợng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu........................................ 12 5. Phƣơng pháp nghiên cứu......................................................................... 12 6. Giả thuyết khoa học ................................................................................ 14 7. Cấu trúc luận văn .................................................................................... 14 NỘI DUNG ..................................................................................................... 16 Chƣơng 1. KHÁI LƢỢC VỀ PHÊ BÌNH SINH THÁI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA NHÀ THƠ MAI VĂN PHẤN ............................ 16 1.1. Khái lƣợc về phê bình sinh thái ........................................................... 16 1.1.1. Khái niệm phê bình sinh thái .......................................................... 16 1.1.2. Lịch sử phê bình sinh thái ............................................................... 18 1.1.2.1. Cội nguồn triết học của phê bình sinh thái ................................. 18 1.1.2.2. Sự phát triển của phê bình sinh thái ............................................ 21 1.1.3. Phê bình sinh thái trong văn học Việt Nam hiện đại ...................... 22 1.2. Hành trình sáng tạo của nhà thơ Mai Văn Phấn .................................. 23 1.2.1. Thơ Mai Văn Phấn trong dòng chảy thi ca Việt Nam đương đại.............................................................................................................. 23 1.2.2. Những chặng đường sáng tạo ......................................................... 27 1.2.1.1. Giai đoạn từ khởi nghiệp đến năm 1995 ............................... 27 1.2.1.2. Giai đoạn từ 1995 đến 2000 .................................................. 28 1.2.1.3. Giai đoạn từ năm 2000 đến nay............................................. 30 1.2.3. Quan niệm nghệ thuật ..................................................................... 32 TIỂU KẾT CHƢƠNG 1.................................................................................. 34 Chƣơng 2. SINH THÁI TRONG THƠ MAI VĂN PHẤN QUA CÁC BIỂU TƢỢNG CƠ BẢN ................................................................................ 35 2.1. Khái niệm “biểu tƣợng” ....................................................................... 35 2.2. Sinh thái trong thơ Mai Văn Phấn qua các biểu tƣợng cơ bản ............ 36 2.2.1. Hệ biểu tượng về bầu trời ............................................................... 36 2.2.1.1. Biểu tượng ánh sáng .............................................................. 36 2.2.1.2. Biểu tượng ngọn gió, giọt sương, chim muông ...................... 50 2.2.2. Hệ biểu tượng về mặt đất ................................................................ 53 2.2.2.1. Biểu tượng đất ........................................................................ 53 2.2.2.2. Biểu tượng nước ..................................................................... 59 2.2.2.3. Biểu tượng cỏ cây, hoa lá ...................................................... 65 TIỂU KẾT CHƢƠNG 2.................................................................................. 73 Chƣơng 3. MỐI QUAN HỆ HÀI HÒA GIỮA CON NGƢỜI VÀ TỰ NHIÊN: SỰ THỨC TỈNH CỦA ĐẠO ĐỨC SINH THÁI ............................ 74 3.1. Sự hài hòa giữa con ngƣời và tự nhiên ................................................ 74 3.1.1. Người mẹ: cội nguồn thế giới ......................................................... 74 3.1.2. Người tình: đắm say, rạo rực và tình tứ ......................................... 79 3.1.3. Anh trong miên man cảm xúc bất tận ............................................. 86 3.2. Sự thức tỉnh của đạo đức sinh thái ....................................................... 89 3.2.1. Cái nhìn trân trọng môi trường tự nhiên ........................................ 89 3.2.2. Những âu lo khi tự nhiên bị tàn phá ............................................... 93 TIỂU KẾT CHƢƠNG 3.................................................................................. 96 KẾT LUẬN ..................................................................................................... 97 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................... 100 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1.1. Trong thời đại ngày nay, vấn đề sinh thái đã và đang trở thành vấn đề cấp bách mang tính toàn cầu. Sự ích kỉ của con ngƣời và sự tận diệt tự nhiên đang đe dọa sự tồn tại của toàn nhân loại. Ngƣời ta thấy rằng để giải quyết mối căng thẳng giữa con ngƣời với tự nhiên, chống lại sự nổi giận của thiên nhiên không chỉ bằng sức mạnh vật chất mà còn phải dựa vào khoa học nhân văn. Giữa thập niên 90 của thế kỉ XX, phê bình sinh thái ra đời có sứ mệnh phân tích, chỉ ra căn nguyên văn hóa, tƣ tƣởng dẫn đến nguy cơ sinh thái, đặt ra vấn đề nghiên cứu mối quan hệ giữa con ngƣời và môi trƣờng tự nhiên để nhận ra nguyên nhân của tình trạng nói trên. 1.2. Sự xuất hiện của văn học sinh thái và phê bình sinh thái không những nhằm cảnh tỉnh thái độ ứng xử của con ngƣời với tự nhiên mà còn mở ra cách tiếp cận mới trong nghiên cứu văn học. Từ một phƣơng pháp phê bình đƣợc ứng dụng trên thế giới, gần đây lí thuyết này cũng bắt đầu đƣợc giới nghiên cứu văn học ở Việt Nam áp dụng và cho những thành tựu khả quan. Các nhà nghiên cứu, phê bình văn học cho rằng đã có một “khuynh hƣớng văn xuôi sinh thái Việt Nam sau năm 1975” [21] với quan điểm tác phẩm sinh thái đƣợc nhận diện ở ba dấu hiệu: Thứ nhất, tác phẩm từ bỏ cái nhìn mang tính ẩn dụ về tự nhiên để viết với ý thức sinh thái; thứ hai, văn học sinh thái lấy tƣ tƣởng “sinh thái là trung tâm”, tác phẩm viết về mối quan hệ giữa con ngƣời và thiên nhiên phải có quan điểm sinh thái; thứ ba, cân bằng tự nhiên cũng đảm bảo cho cân bằng xã hội, đó là lí do vì sao văn học sinh thái tích hợp với các vấn đề xã hội: giới tính (sinh thái nữ quyền), chủng tộc, giai cấp, xã hội (sinh thái hậu thực dân, sinh thái xã hội, sinh thái chủ nghĩa Mác,… 2 1.3. Dĩ nhiên, văn học sinh thái không chỉ xuất hiện trong văn xuôi mà còn xuất hiện cả trong thơ Việt Nam đƣơng đại. Bên cạnh nhiều nhà văn xuôi quan tâm đến văn học sinh thái, chủ đề sinh thái cũng đƣợc nhiều nhà thơ thể hiện hết sức sinh động. Trong số đó, Mai Văn Phấn là một cây bút đáng chú ý. Đọc thơ Mai Văn Phấn, ta dễ bị cuốn hút vào thế giới hình tƣợng thơ vừa gần gụi, tự nhiên vừa độc đáo. Bạn đọc cũng dễ nhận ra hai tuyến hình ảnh – biểu tƣợng làm nên vẻ đẹp tƣợng trƣng – siêu thực trong thế giới nghệ thuật ấy: một – Con người và một – Thiên nhiên. Cảm hứng sinh thái đến với nhà thơ không hề gò ép mà tự động chảy ra từ mạch nguồn trong sâu thẳm nhân tâm. Vì những lí do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài luận văn thạc sĩ của mình là: Thơ Mai Văn Phấn từ góc nhìn phê bình sinh thái. 2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2.1. Khái lược về phê bình sinh thái Trên thế giới, phê bình sinh thái đƣợc manh nha vào những năm 70 của thế kỉ trƣớc nhƣng phải đến những năm 90 của thế kỉ XX mới thực sự trở thành một khuynh hƣớng nghiên cứu văn học ở Mĩ và tiếp đó lan ra nhiều nƣớc trên thế giới. Trong bài viết Những tương lai của phê bình sinh thái và văn học, Karen Thornber cho rằng phê bình sinh thái “khảo sát cặn kẽ những ngụ ý về môi trƣờng sinh thái và quan hệ giữa con ngƣời – tự nhiên trong bất kì văn bản văn chƣơng nào, kể cả những văn bản (thoạt nhìn) dƣờng nhƣ không để ý gì đến thế giới con ngƣời” [18]. Phê bình sinh thái ra đời đã bổ sung thêm một hƣớng tiếp cận văn chƣơng và hứa hẹn đem lại những gợi ý khám phá về một phƣơng diện mới mẻ của các tác phẩm văn học. Ở Việt Nam, từ sau năm 1986, giới nghiên cứu văn học đã cởi mở hơn trong việc tiếp thu các luồng tƣ tƣởng, học thuyết mới nhƣng với phê bình sinh thái vẫn còn nhiều dè dặt. Năm 2012, khi viết bài Phê bình sinh thái – khuynh hướng nghiên cứu văn học mang tính cách tân Đỗ Văn Hiểu đã lí giải 3 hiện tƣợng này. Theo nhà nghiên cứu, nguyên nhân khiến phê bình sinh thái chƣa thể phát triển mạnh ở Việt Nam là bởi nó mang sự cách tân về tƣ tƣởng nòng cốt, chuyển đổi từ tƣ tƣởng “nhân loại trung tâm luận” sang lấy “sinh thái trung tâm luận” làm nền tảng. Phê bình sinh thái mang sứ mệnh mới là “nhìn nhận lại văn hóa nhân loại”. Nó có nguyên tắc mĩ học riêng, xác lập đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu riêng [13]. Những dẫn nhập về phê bình sinh thái đƣợc giới thiệu ở Việt Nam chủ yếu là qua các bài dịch của Hải Ngọc nhƣ Những tương lai của phê bình sinh thái và văn học, Đỗ Văn Hiểu dịch bài Phê bình sinh thái – cội nguồn và sự phát triển phần 1, phần 2 từ bản tiếng Trung: Phê bình sinh thái Âu Mĩ, Nxb Học Lâm, 2008, và Phê bình sinh thái: Phát triển và nguồn gốc, trong Tuyển tập văn luận văn học sinh thái Trung quốc và thế giới, Nxb Đại học công Thƣơng Triết Giang, 2010, Giáo sƣ Trần Đình Sử có bài Phê bình sinh thái tinh thần trong nghiên cứu văn học hiện nay. Ở bài viết của mình, GS Trần Đình Sử hƣớng tới quan niệm vận dụng tƣ tƣởng sinh thái để xem xét mối quan hệ giữa văn học và môi trƣờng văn hóa, tinh thần xã hội [43]. Cùng quan điểm với giáo GS Trần Đình Sử, PGS.TS Trần Lê Bảo cũng có bài viết Bàn về văn hóa sinh thái văn chương. Ông nhấn mạnh “nghiên cứu sinh thái văn chƣơng cần có cái nhìn toàn diện và tổng thể cả về sinh thái tự nhiên, sinh thái xã hội, lẫn sinh thái vật chất và sinh thái tinh thần. Đó là những yếu tố quan trọng trong quá trình nghiên cứu sinh thái văn chƣơng” [51, tr.67]. Những bài viết trên là nguồn tƣ liệu quan trọng cho giới nghiên cứu Việt Nam vận dụng lí thuyết của phê bình sinh thái vào nghiên cứu văn học. Bài tạp chí Thiên nhiên – Nguồn cảm hứng bất tận của văn chương phương Đông [28] của Trần Thị Ánh Nguyệt cho rằng: Thiên nhiên có một địa vị trung tâm trong tâm thức của ngƣời phƣơng Đông từ xƣa đến nay. Điều đó thể hiện ở tình yêu tha thiết với thiên nhiên trên mọi chủ đề. Nếu nhƣ văn học phƣơng 4 Tây luôn coi tự nhiên là nền cảnh để làm nổi bật con ngƣời thì trong văn học phƣơng Đông, thiên nhiên là biểu tƣợng cơ bản để biểu hiện tâm hồn. Đó cũng là nơi mà con ngƣời vơi bớt những buồn phiền, hệ lụy của thế sự nhiêu khê. Văn học hiện đại phƣơng Đông sau một giai đoạn phần nào bỏ rơi thiên nhiên đã quay trở lại với vấn đề thời sự - cần bảo vệ sinh thái, sống cân bằng với tự nhiên mới có đƣợc hạnh phúc và yên ổn. Bài tạp chí Thiên nhiên trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư từ góc nhìn phê bình sinh thái [27] của Trần Thị Ánh Nguyệt có viết: Theo Cheryll Glotfelty, phê bình sinh thái, nói một cách đơn giản nhất, là nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và môi trƣờng tự nhiên. Nó phản biện lại các lí thuyết khoa học nhân văn lấy “con ngƣời làm trung tâm” trƣớc đó, để đề xuất cách nhìn nhận, tiếp cận “trái đất làm trung tâm”. Bài viết này muốn từ tƣ tƣởng cốt lõi đó để “đọc” truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tƣ. Từ góc nhìn ấy, nhà văn đã đặt ra một cách trực diện những vấn đề môi trƣờng và số phận của con ngƣời trong thời đại khủng hoảng môi sinh. Đồng thời tác giả cũng đề xuất một cách lắng nghe tiếng nói từ tự nhiên để tìm cho ra câu trả lời cho những khủng hoảng của con ngƣời thời hiện đại và đề xuất một thái độ sống gần gũi tự nhiên để đƣợc chia sẻ và thanh thản. Từ những bài viết mang tính khám phá, khai mở nhƣ Thơ mới từ góc nhìn sinh thái học văn hóa của PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp đến những nghiên cứu chuyên sâu nhƣ Con người và tự nhiên trong văn xuôi Việt Nam sau 1975 từ góc nhìn phê bình sinh thái của Trần Thị Ánh Nguyệt hay Rừng khô, suối cạn, biển độc…và văn chương của Nguyễn Thị Tịnh Thy,… phê bình sinh thái đã trở thành một hƣớng tiếp cận tác phẩm văn học mới mẻ, hấp dẫn và lí thú. Cuối năm 2017, ấn phẩm Phê bình sinh thái là gì? do Hoàng Tố Mai chủ biên, Đặng Thị Thái Hà, Lê Quốc Hiếu, Phạm Phƣơng Chi,... dịch và tổng thuật những bài viết về phê bình sinh thái của các học giả quốc tế nơi khởi 5 nguyên phê bình sinh thái nhƣ Phê bình sinh thái trong bối cảnh khủng hoảng môi trường toàn cầu (Kate Rigby), Những môi trường sinh thái, những mơ hồ về môi trường và các nền văn học (Karen Laura Thornber),… Và Viện văn học chủ trì hội thảo khoa học quốc tế mang tên Phê bình sinh thái: Tiếng nói bản địa, tiếng nói toàn cầu cùng với đó kỉ yếu của hội thảo đƣợc in ấn với hơn một ngàn trang sách của hàng trăm tham luận của các học giả trong và ngoài nƣớc thì phê bình sinh thái thực sự đã trở nên quen thuộc đối với ngành nghiên cứu, lí luận và phê bình văn học ở Việt Nam. Phê bình sinh thái cũng đến gần hơn với độc giả quan tâm tới văn học nƣớc nhà. 2.2. Những nghiên cứu về thơ Mai Văn Phấn 2.2.1. Nghiên cứu chung về sáng tác của Mai Văn Phấn Mai Văn Phấn là gƣơng mặt đã dần trở nên quen thuộc với bạn đọc yêu thơ đƣơng đại Việt Nam và thế giới. Tên tuổi của ông đƣợc ghi nhận qua những giải thƣởng văn học có giá trị cả ở trong nƣớc và quốc tế, nhƣ: giải thƣởng “Cuộc thi thơ” tuần báo Ngƣời Hà Nội năm 1994, giải thƣởng “Cuộc thi thơ” tuần báo Văn nghệ (Hội Nhà văn Việt Nam) năm 1995, giải thƣởng Văn học Nguyễn Bỉnh Khiêm (Hải Phòng) các năm 1991, 1993, 1994, 1995, giải thƣởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2010 (cho tập thơ “Bầu trời không mái che”), giải thƣởng văn học Cikada Thụy Điển năm 2017. Ở Việt Nam, Mai Văn Phấn đã xuất bản 15 tập thơ, một cuốn sách, phê bình – tiểu luận. Ông có 14 tập thơ xuất bản ở nƣớc ngoài. Thơ ông đã đƣợc dịch ra 24 thứ tiếng trên thế giới, xuất hiện trên hơn 50 tuyển tập thơ và tạp chí quốc tế. Có thể nói, với bút lực ấy Mai Văn Phấn đã tạo dựng cho mình một phong cách mới mẻ, đa dạng nhƣng cũng không kém phần phức tạp. Thơ ông đang thu hút sự quan tâm của nhiều độc giả cùng các nhà nghiên cứu, phê bình văn học. Đầu tiên phải kể đến là chuyên luận Mai Văn Phấn và hành trình thơ vào cõi khác của Ngô Hƣơng Giang, Nguyễn Thanh Tâm. Tác phẩm chính là sự 6 phát triển một khoa nhân học vi mô từ hƣớng tiếp cận văn hóa và văn học thông qua một trƣờng hợp cụ thể là Mai Văn Phấn và thơ của ông. Qua đó, tác phẩm làm hiện lên một cách sống động gia tài thơ cũng nhƣ ngƣời thơ Mai Văn Phấn trong dòng chảy thơ Việt Nam đƣơng đại. Trong bài viết Mai Văn Phấn – những chặng đường sáng tạo thơ, PGS. TS. Đào Duy Hiệp đánh giá Mai Văn Phấn là nhà thơ đã đạt đƣợc quá trình chinh phục, khám phá sáng tạo, cách tân thơ ca bằng việc để lại cột mốc đáng ghi nhớ trong suốt ba mƣơi năm kiên trì, miệt mài và không có điểm dừng [11]. Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên viết trong bài Thơ là ngôi lời cũng có nhận định khái quát về thơ ca của Mai Văn Phấn nhƣ sau: Mai Văn Phấn ngay từ đầu đã muốn tạo nên sự mới khác trong sự nghiệp sáng tác của mình. Sự mới khác ấy đƣợc thể hiện lần đầu và khá rõ ràng là trong việc cách tân những câu thơ lục bát. Những câu thơ lục bát truyền thống đƣợc cách tân đã báo hiệu một Mai Văn Phấn đầy bản lĩnh, đầy sức khám phá và khá là chững chạc trong việc cách tân, sáng tạo. Mai Văn Phấn đã từng bƣớc thể hiện sự mãnh liệt, nhẫn nại, quyết tâm trong việc khai sơn, mở lối vào “ngõ ngách tâm hồn mình và những thế trận, ma trận chữ” [26]. Tác giả Nguyễn Thanh Tâm nhận định về Mai Văn Phấn trong Lập thể của ký ức và tưởng tượng xuyên qua Bầu trời không mái che rằng Mai Văn Phấn có sức quyến luyến ngƣời đọc bằng cấu trúc ngôn từ thơ, sự biểu hiện của hình ảnh, ngôn từ chứ không phải bằng sự mƣợt mà, du dƣơng của vần điệu. Tác giả Nguyễn Thanh Tâm gọi đó là “những lập thể của ký ức và tƣởng tƣợng” [44]. Ngoài ra, một số những tài liệu nhƣ bài tạp chí Mai Văn Phấn, kết thúc cho một khởi đầu của Inrasara, Mai Văn Phấn và khúc biến tấu Hôm sau của Đặng Văn Sinh, Lộ trình thơ Mai Văn Phấn của Dƣơng Kiều Minh, và Dấu ấn chủ nghĩa siêu thực trong thơ Mai Văn Phấn của Nguyễn Thị Thùy Trang… cũng đã đi tìm hiểu về lộ trình thơ và đặc trƣng thơ của Mai Văn Phấn. 7 Trong Xóa nhòa ranh giới giữa thơ ca và văn xuôi trong thơ văn xuôi của Mai Văn Phấn, nhà nghiên cứu phê bình văn học Nguyễn Ngọc Thiện đã khẳng định rằng thơ Mai Văn Phấn đã có sự phân biệt với những sáng tác của thế hệ đi trƣớc. Thơ văn xuôi của Mai Văn Phấn mạnh về việc tổ chức ý tƣởng và ngôn từ, sự tổ chức ấy khá là chặt chẽ, không bị dàn trải theo trục tuyến tính mà là sản phẩm của những “cơn xoáy của miền cảm xúc ám ảnh”, dòng tâm tƣ tranh biện. Ở đó có sự đan xen giữa hiện tại và quá khứ, giữa đƣơng đại và tƣơng lai giữa các mặt đối lập, chồng lấn... Thơ văn xuôi Mai Văn Phấn gần với biểu hiện của dòng thơ ca tƣợng trƣng, biểu tƣợng. Nguyễn Ngọc Thiện còn cho rằng thơ Mai Văn Phấn bộc lộ tham vọng của nhà thơ đi tìm kiếm quyền lực tối thƣợng để tạo ra một cấu trúc văn bản mới lạ, sử dụng mọi cách sáng tạo ngay từ câu từ, con chữ. Mai Văn Phấn sử dụng khá nhuần nhuyễn những đặc điểm nghệ thuật của thơ ca truyền thống, tƣợng trƣng, siêu thực, hiện đại, hậu hiện đại. Thơ văn xuôi của Mai Văn Phấn ẩn chứa tiềm tàng những năng lực của sự gợi mở, khơi gợi sự tri âm, đồng điệu, đồng cảm của ngƣời đọc [45]. Bài viết Cách tân, như là đẩy thơ vượt qua tai họa của nhà thơ Thi Hoàng có đoạn nhận xét về thơ cách tân của Mai Văn Phấn rất đáng chú ý. Nhà thơ Mai Văn Phấn đã thành công khi sử dụng sự mạo hiểm trong việc cách tân thơ ca, bỏ qua những khó khăn, chông gai, sự đơn độc. Thơ cách tân của Mai Văn Phấn xông xáo đi vào những con đƣờng ít ngƣời đi, mạnh dạn thể nghiệm những cách mà ít ngƣời thể nghiệm. Điểm mạnh của việc cách tân thơ ca của Mai Văn Phấn là ông đã vận dụng tối đa những đặc điểm về nội dung và hình thức của thơ ca để nâng tầm ngƣời đọc và tìm ra thi pháp của bản thân [14]. Viết bài Thơ tạo sinh nghĩa Mai Văn Phấn, PGS. TS. Hồ Thế Hà đã đƣa ra nhận định về thơ Mai Văn Phấn là một hiện tƣợng độc đáo của thơ ca 8 đƣơng đại Việt Nam. Mai Văn Phấn luôn ý thức cách tân thi ca trong từng bài thơ ông sáng tác. Thơ của ông muốn đi tới hƣớng phủ định chính mình trong mỗi lần sáng tác để cho những sáng tác của mình luôn mới mẻ. Thơ Mai Văn Phấn luôn tạo sinh ý nghĩa, điều đó làm cho thế giới thơ ông luôn vận động và không ngừng đổi thay [9]. Trong Mai Văn Phấn trong “vòng xoáy” của thơ hậu – hiện – đại nhà thơ Nguyễn Việt Chiến từng chỉ rõ Mai Văn Phấn chính là một nhà thơ đang thƣờng xuyên tự đổi mới thơ mình, phá vỡ các lối mòn để thể nghiệm và thực nghiệm những khám phá, sáng tạo mới mẻ. Nguyễn Việt Chiến khái quát con đƣờng sáng tác của Mai Văn Phấn nhƣ sau “Từ trữ tình cổ điển, anh bay thẳng một mạch vào hậu hiện đại rồi từ đó lao vào vòng xoáy đầy ấn tƣợng của thơ cách tân” [2]. Cuốn sách Thơ Mai Văn Phấn và Đồng Đức Bốn khác biệt và thành công [20] của Đình Kính đây là cuốn sách không chỉ giới thiệu về cuộc đời, phong cách của hai nhà thơ đƣơng đại là Mai Văn Phấn và Đồng Đức Bốn mà còn đi đối chiếu so sánh phong cách thơ ca của hai nhà thơ này. Từ đó, tác giả Đình Kính đƣa ra những nhận xét rất xác thực và sắc sảo về diện mạo thơ ca của hai nhà thơ tiêu biểu của thơ ca Việt Nam đƣơng đại. Hơn nữa, tác giả Đình Kính cũng nhận xét, đánh giá sự thành công của hai nhà thơ và tìm ra nguyên nhân để lý giải sự thành công đó. Bài viết Mai Văn Phấn với Hôm sau và đột nhiên gió thổi [39] của Vĩnh Phúc là lời giới thiệu với độc giả hai tập thơ của Mai Văn Phấn đó là Hôm sau, và đột nhiên gió thổi. Ở đây, tác giả Vĩnh Phúc vừa thể hiện sự cảm thụ về nội dung, nghệ thuật của hai tác phẩm để đƣa ra các lời gợi dẫn độc giả vừa thể hiện sự đúc kết của bản thân về đặc điểm phong cách thơ ca của tác giả Mai Văn Phấn. 9 Nhìn chung, về sự nghiệp, phong cách, đặc điểm thơ Mai Văn Phấn đều đã đƣợc các học giả, học viên, bạn đọc tìm hiểu, nghiên cứu từ nhiều phƣơng diện. Các tác giả đã chỉ ra những thành công chủ yếu về các phƣơng diện nội dung, nghệ thuật và đặc biệt là sự cách tân mới mẻ của ngòi bút Mai Văn Phấn. Tuy nhiên, nếu tiếp cận tác phẩm của Mai Văn Phấn từ góc nhìn lý thuyết phê bình mới, sẽ có đƣợc cái nhìn khách quan và toàn diện hơn. 2.2.2. Về chủ đề sinh thái trong thơ Mai Văn Phấn Tiếp cận và nghiên cứu về thơ của Mai Văn Phấn từ góc nhìn phê bình sinh thái, cho đến nay chƣa có công trình nào đề cập một cách có hệ thống và chuyên sâu. Tuy còn ít ỏi nhƣng vấn đề về mối quan hệ giữa con ngƣời với tự nhiên trong sáng tác của Mai Văn Phấn đã đƣợc một số tác giả đề cập tới trong một số bài nghiên cứu, khảo sát về thơ của ông. Khi tìm hiểu về Đặc trưng thế giới nghệ thuật thơ Mai Văn Phấn PGS.TS Lê Hồ Quang đã nhận ra rằng “những hình tƣợng nhƣ mùa màng, đất đai, cánh đồng, sự gieo trồng, sinh nở,… - chúng có một sức hút lạ thƣờng với nhà thơ, cho dù ông hoàn toàn không phải kiểu tác giả “chân quê” thƣờng thấy. Không đơn thuần là biểu trƣng của nền văn minh lúa nƣớc hay những giá trị văn hóa cổ truyền, với Mai Văn Phấn, chúng tƣợng trƣng cho sự sống phồn thực, bất tận, vĩnh hằng của thế giới” [40]. Đây thực sự là một phát hiện có ý nghĩa. Nhã Thuyên trong tham luận Khí quyển thơ – sinh thái của Mai Văn Phấn: Thơ, bầu trời và những linh hồn tại hội thảo “Thơ Mai Văn Phấn và Đồng Đức Bốn, khác biệt và thành công” nhận định: “Không khó nhận ra mối quan hệ mật thiết giữa thơ và sinh thái trong thơ Mai Văn Phấn, không khó cảm nhận Mai Văn Phấn là nhà thơ – tình nhân đích thực của thiên nhiên nhƣng điều tôi muốn nhấn mạnh là, ở mỗi nhà thơ, mỗi thế hệ thơ, mỗi truyền thống thơ ca, mỗi thời đại, mối quan hệ giữa con ngƣời và môi trƣờng sinh 10 thái lại có những nét khác biệt cần khám phá. Chính bởi thế, việc tiếp cận từ góc độ phê bình sinh thái ở trƣờng hợp thơ Mai Văn Phấn, không phải chỉ là một mối quan tâm về không gian nhƣ một yếu tố nổi trội của thơ anh, mà còn là một cách tra vấn mối quan hệ giữa thơ ca và tự nhiên tƣởng nhƣ yên ổn trong truyền thống thơ Việt Nam và thơ phƣơng Đông” [48]. Phạm Xuân Nguyên thì khám phá ra trong thơ Mai Văn Phấn có hai hình tƣợng chứa đựng nhiều cảm xúc, đó là “Ban mai và ngọn lửa”. “Thơ Mai Văn Phấn nhiều những ban mai. Cái nguyên sơ, trong trẻo của buổi ban ngày, khi bóng đêm qua ánh sáng tới, mang ý nghĩa khải thị, hồi sinh. Cảm hứng thơ Mai Văn Phấn đi từ ban mai đến những sự nở sinh, phát triển, đến sự hòa đồng, hài hòa của vũ trụ thiên nhiên con ngƣời. Nỗi khát ban mai là nỗi khát thƣờng trực trong thơ anh”. Nguyễn Việt Chiến gọi Mai Văn Phấn là Người tụng ca thiên nhiên bằng tình yêu mật rót. Trong cảm nhận của nhà thơ Nguyễn Việt Chiến, “thiên nhiên hiện hữu trong thơ Mai Văn Phấn với những giác độ huyền ảo và sinh động của một đời sống ngôn ngữ giàu hình tƣợng lập thể, luôn khơi gợi vẻ đẹp thuần khiết của nhục cảm và thân xác trong một thế giới mê hoặc của tình yêu đƣợc hiến dâng và sáng tạo” [3]. PGS.TS Đào Duy Hiệp trong Mai Văn Phấn – những chặng đường sáng tạo thơ phát hiện thấy thơ Mai Văn Phấn có những “ẩn dụ ám ảnh” về cỏ và nƣớc. Còn Nguyễn Tham Thiện Kế thì tuyển và giới thiệu Mai Văn Phấn và 101 câu thơ về cỏ. Văn Giá trong Thơ sinh ra để nói niềm hy vọng của con người khẳng định: “Toàn bộ thơ Mai Văn Phấn đã dựng lên một thế giới phồn sinh và hóa sinh bất định”. “Trong rất nhiều thi ảnh bề bộn ở thơ Mai Văn Phấn, có ba hình ảnh cô đọng nhất, chụm nhất, nên trở thành tiêu biểu nhất: Đất đai, Ánh sáng và Ngƣời tình (đƣợc gọi là “em”). Cả ba hình ảnh này đều nằm trong sự quy chiếu của lẽ phồn sinh và hóa sinh bất định với tất cả sự sống động của chúng” [6]. 11 Nhìn chung, vấn đề sinh thái trong sáng tác của Mai Văn Phấn chỉ đƣợc đề cập khá sơ lƣợc trong một số nghiên cứu, tham luận. Theo khảo sát của chúng tôi, chƣa có một nghiên cứu nào đi sâu tìm hiểu vấn đề trên một cách có hệ thống và toàn diện. Thực tế, có một nguồn mạch sinh thái khi âm thầm, khi lặng lẽ chảy trong thơ Mai Văn Phấn. Đó là điều trăn trở của ông từ khi viết Giọt nắng, Gọi xanh,... Điều này tạo điều kiện thuận lợi để chúng tôi triển khai đề tài nghiên cứu: Thơ Mai Văn Phấn từ góc nhìn phê bình sinh thái. 3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu 3.1. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu đề tài Thơ Mai Văn Phấn từ góc nhìn phê bình sinh thái chúng tôi hƣớng đến những mục đích sau: - Khám phá những đặc sắc của thơ Mai Văn Phấn từ một phƣơng pháp tiếp cận mới mẻ - phê bình sinh thái. - Chỉ ra những cái mới và đóng góp của Mai Văn Phấn trong dòng văn học sinh thái. 3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu Để hoàn thành luận văn này, chúng tôi sẽ thực hiện những nhiệm vụ sau: - Làm sáng tỏ các khái niệm lí luận liên quan về phê bình sinh thái và thực tế nghiên cứu văn học từ góc độ phê bình sinh thái ở Việt Nam. Hành trình sáng tạo của nhà thơ Mai Văn Phấn. - Làm rõ mối quan hệ giữa môi trƣờng sinh thái và con ngƣời trong thơ Mai Văn Phấn. - Giải mã các kí hiệu sinh thái trong thơ Mai Văn Phấn từ góc nhìn văn hóa, tôn giáo để lí giải nguồn gốc, nguyên nhân của tƣ tƣởng sinh thái trong thơ Mai Văn Phấn. 12 4. Đối tƣợng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 4.1. Đối tượng nghiên cứu Luận văn tập trung tìm hiểu, phân tích và làm sáng tỏ những đóng góp của thơ trữ tình Mai Văn Phấn từ góc nhìn của lí thuyết phê bình sinh thái qua việc nghiên cứu hình tƣợng thiên nhiên, mối quan hệ giữa môi trƣờng tự nhiên và con ngƣời trong thơ của Mai Văn Phấn. 4.2. Phạm vi nghiên cứu - Tìm hiểu các tài liệu về phê bình sinh thái. - Mai Văn Phấn là một cây bút tài năng đã khẳng định đƣợc vị trí của mình trên thi đàn Việt Nam đƣơng đại cũng nhƣ trong lòng công chúng yêu thơ. Ông đƣợc ghi nhận trên cả hai mảng thơ trữ tình và thơ văn xuôi. Trong phạm vi luận văn này, chúng tôi tập trung khảo sát thơ trữ tình của Mai Văn Phấn. Luận văn xác định phạm vi nghiên cứu cụ thể là nội dung, nghệ thuật thể hiện vấn đề sinh thái trong những sáng tác của Mai Văn Phấn, cụ thể là trong những tập thơ đã xuất bản của Mai Văn Phấn. Bên cạnh đó, luận văn còn tham khảo, nghiên cứu thêm các tài liệu văn học về con ngƣời, sự nghiệp, phong cách của Mai Văn Phấn, đặc điểm thơ Mai Văn Phấn. Hơn nữa, những tài liệu có tính học thuật chuyên sâu về phê bình sinh thái, những bài báo, tạp chí, phỏng vấn… những tài liệu đƣợc kể đến ở phần Lịch sử nghiên cứu vấn đề cũng góp phần định hình phạm vi nghiên cứu của luận văn. 5. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận văn “Thơ Mai Văn Phấn từ góc nhìn phê bình sinh thái” sử dụng nhiều phƣơng pháp để thực hiện mục tiêu nghiên cứu đặt ra, trong đó có thể kể đến những phƣơng pháp nghiên cứu chính nhƣ sau: 13 Phƣơng pháp loại hình học: Nghiên cứu thơ của Mai Văn Phấn, chúng tôi căn cứ những đặc trƣng cơ bản của lí thuyết phê bình sinh thái để chỉ ra những đặc điểm chung của thơ ông, đồng thời làm rõ những nét riêng, độc đáo. Phƣơng pháp hệ thống: Những bài thơ của Mai Văn Phấn là sự thể hiện của lối suy tƣởng, cảm xúc định hình phong cách của tác giả. Tƣ tƣởng và phong cách của tác giả sẽ đƣợc thể hiện qua hầu hết những chi tiết về nội dung cũng nhƣ cấu tứ của tác phẩm. Vì vậy, rõ ràng là trong một tác phẩm, những đặc trƣng về tƣ duy nghệ thuật của tác giả có thể sẽ không tập trung vào một phần nào nhất định mà thƣờng là biểu hiện qua tất cả các phần và tạo nên một hệ thống. Phƣơng pháp hệ thống đƣợc sử dụng nhằm tập hợp những yếu tố tƣơng đồng của những chi tiết nhƣ ngôn ngữ, nhân vật, hình ảnh, thủ pháp nghệ thuật, cấu trúc... để đƣa ra những kết luận về đặc điểm của tác phẩm. Phƣơng pháp thi pháp học: Nội dung, ý nghĩa của các sáng tác thơ Mai Văn Phấn đƣợc thể hiện thông qua tƣ tƣởng sinh thái mang nghĩa. Chúng tôi tiếp cận thơ của Mai Văn Phấn dựa trên các dấu hiệu hình thức độc đáo của phê bình sinh thái, từ đó khám phá ý nghĩa bên trong, tƣ tƣởng sinh thái ẩn sau mỗi hình thức (quan niệm về con ngƣời – tự nhiên, tự nhiên – văn học). Nhận diện khuynh hƣớng thơ sinh thái bên cạnh khuynh hƣớng văn xuôi sinh thái đã đƣợc các nhà nghiên cứu khẳng định. Phƣơng pháp liên ngành: Chúng tôi dùng phƣơng pháp này để liên kết văn học với lí thuyết phê bình sinh thái nghĩa là sinh thái học nhân văn, từ đó đáp ứng nhu cầu giải quyết vấn đề của thực tiễn văn học, vấn đề sinh thái hiện nay. Phƣơng pháp văn hóa học: Chúng tôi đặt các sáng tác thơ ca của Mai Văn Phấn trong nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái liên hệ với văn hóa, tôn giáo nhằm hiểu sâu sắc hơn ý nghĩa của các tác phẩm và lí giải nguồn gốc hình thành của lí thuyết phê bình sinh thái, phân tích biểu hiện và thông điệp toát lên từ lí thuyết phê bình sinh thái qua các tập thơ của Mai Văn Phấn. 14 Phƣơng pháp thống kê: Tác giả luận văn dùng phƣơng pháp thống kê để khảo sát định lƣợng những chi tiết về nội dung cũng nhƣ hình thức thể hiện trong những tác phẩm của Mai Văn Phấn. Việc thống kê những chi tiết nhƣ vậy giúp cho tác giả luận văn nhận diện đƣợc đặc điểm mang tính hệ thống trong tƣ tƣởng cũng nhƣ nghệ thuật của đối tƣợng nghiên cứu. 6. Giả thuyết khoa học 6.1. Về phương diện khoa học Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu thơ trữ tình của Mai Văn Phấn từ góc nhìn của lí thuyết phê bình sinh thái, do đó, kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ góp thêm một nét vẽ, một mảng màu trong bức tranh đang dần hoàn thiện về thơ Mai Văn Phấn. Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ đem đến một diễn giải mới về thơ của tác giả Mai Văn Phấn, chỉ ra những đóng góp đặc biệt của ông ở mảng văn học sinh thái. 6.2. Về phương diện thực tiễn Do tính cấp thiết và giá trị nhân văn sâu rộng, vấn đề môi sinh đã trở thành một nội dung trong chƣơng trình dạy học tích hợp ở nhà trƣờng phổ thông. Mặc dù thơ Mai Văn Phấn chƣa đƣợc đƣa vào chƣơng trình Ngữ văn của cấp học này nhƣng đề tài nghiên cứu phần nào xác lập một hƣớng tiếp cận các tác phẩm văn học trong chƣơng trình Ngữ văn của nhà trƣờng phổ thông từ cái nhìn sinh thái. Đề tài góp phần nâng cao nhận thức của con ngƣời, nhất là thế hệ trẻ về trách nhiệm bảo vệ môi trƣờng sinh thái, giáo dục lối ứng xử nhân văn với môi trƣờng sống xung quanh. 7. Cấu trúc luận văn Ngoài phần Mục lục, Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn bao gồm 3 chƣơng, cụ thể là:
- Xem thêm -