Tài liệu Thiết kế và sử dụng các hoạt động khám phá để dạy học phần sinh thái học sinh học 12 thpt.

  • Số trang: 98 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 525 |
  • Lượt tải: 0
dangvantuan

Tham gia: 02/08/2015

Mô tả:

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH --------  -------- PHẠM THỊ MINH THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG CÁC HOẠT ĐỘNG KHÁM PHÁ ĐỂ DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC SINH HỌC 12 THPT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Nghệ An – 2014 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH PHẠM THỊ MINH THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG CÁC HOẠT ĐỘNG KHÁM PHÁ ĐỂ DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC SINH HỌC 12 THPT Chuyên ngành : Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học Mã số : 60.14.01.11 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: TS. VŨ ĐÌNH LUẬN Nghệ An – 2014 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là khách quan, trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác. Tác giả Phạm Thị Minh ii LỜI CẢM ƠN -------------Tác giả xin chân thành cảm ơn TS. Vũ Đình Luận đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tạo điều kiện trong quá trình tiến hành và hoàn thành đề tài. Cảm ơn ban lãnh đạo Trường Đại Học Vinh, khoa Sau Đại học, khoa Sinh học và các thầy giáo, cô giáo, cán bộ, bạn bè và những người thân trong gia đình đã giúp đỡ tác giả hoàn thành luận văn. Cảm ơn Ban giám hiệu nhà trường, các thầy cô giáo trong Tổ bộ môn Sinh học trường THPT Lê Quí Đôn, THPT Nguyễn Huệ … đã cộng tác, giúp đỡ, tạo điều kiện để tác giả tiến hành điều tra, thực nghiệm thành công. Mặc dù đã rất nỗ lực cố gắng, nhưng chắc chắn đề tài không thể tránh khỏi những thiếu sót. Tác giả rất mong nhận được những đóng góp chân thành của các nhà khoa học, các thầy giáo, cô giáo và bạn bè để luận văn được hoàn chỉnh hơn. Xin chân thành cảm ơn ! Tây Ninh, tháng 06 năm 2014 Tác giả luận văn Phạm Thị Minh iii MỤC LỤC Lời cam đoan ...................................................................................................... i Lời cảm ơn ........................................................................................................ ii Mục lục ............................................................................................................. iii Danh mục các chữ viết tắt ................................................................................ vi Danh mục bảng................................................................................................ vii Danh mục các hình, sơ đồ, biểu đồ ................................................................. vii MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1 1. Lý do chọn đề tài ....................................................................................... 1 2. Mục đích nghiên cứu ................................................................................. 2 3. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................ 2 4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu .......................................................... 2 5. Phạm vi nghiên cứu ................................................................................... 2 6. Phương pháp nghiên cứu........................................................................... 3 7. Giả thuyết khoa học .................................................................................. 5 8. Những đóng góp mới của luận văn ........................................................... 5 9. Cấu trúc của luận văn ................................................................................ 5 CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ............. 6 1.1. Cơ sở lý luận của đề tài .......................................................................... 6 1.1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề .............................................................. 6 1.1.1.1. Trên thế giới ............................................................................. 6 1.1.1.2. Trong nước ............................................................................... 8 1.1.2. Khái niệm hoạt động và hoạt động khám phá trong học tập .......... 9 1.1.2.1. Hoạt động là gì? ....................................................................... 9 1.1.2.2. Hoạt động khám phá trong học tập ........................................ 10 1.1.3. Đặc điểm của dạy học bằng các hoạt động khám phá .................. 11 1.1.4. Ưu, nhược điểm của dạy học bằng các hoạt động khám phá ....... 11 1.1.4.1. Ưu điểm.................................................................................. 11 1.1.4.2. Nhược điểm ............................................................................ 12 1.1.5. Những yêu cầu khi thiết kế và sử dụng các hoạt động khám phá. 12 1.1.6. Các dạng hoạt động và các hình thức tổ chức hoạt động khám phá ................................................................................................................. 13 iv 1.2. Cơ sở thực tiễn của đề tài ..................................................................... 15 1.2.1. Thực trạng dạy - học Sinh học của giáo viên và học sinh ở một số trường Trung học phổ thông trong tỉnh Tây Ninh ........................ 15 1.2.1.1. Phương pháp dạy học của giáo viên. ..................................... 15 1.2.1.2. Ý kiến của học sinh về phương pháp dạy học của giáo viên . 16 1.2.2. Đặc điểm nội dung kiến thức phần “Sinh thái” bậc THPT........... 17 Kết luận chương 1 ........................................................................................... 19 CHƯƠNG 2. THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG CÁC HOẠT ĐỘNG KHÁM PHÁ ĐỂ DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC – SINH HỌC 12 .......... 20 2.1. Đặc điểm cấu trúc, nội dung phần sinh thái học b ậc trung học phổ thông ..................................................................................................... 20 2.1.1. Cấu trúc, nội dung chương trình Sinh học bậc Trung học phổ thông ...................................................................................... 20 2.1.2. Cấu trúc và nội dung phần Sinh thá i lớp 12 bậc Trung học phổ thông ...................................................................................... 21 2.1.3. Nhận xét về cấu trúc nội dung chung của các bài trong phần Sinh thái lớp 12 Trung học phổ thông .................................................. 25 2.1.4. Đánh giá về cấu trúc nội dung và thành phần kiến thức phần Sinh thái bậc Trung học phổ thông ........................................................ 26 2.2. Thiết kế các hoạt động khám phá để dạy – học phần sinh thái............ 28 2.2.1.Qui trình thiết kế các hoạt động khám phá trong dạy học ............. 28 2.2.2. Hệ thống các hoạt động khám phá để dạy học phần Sinh thái: .... 29 2.2.2.1. Dạng hoạt động trả lời câu hỏi ............................................... 29 2.2.2.2. Dạng hoạt động dạng điền từ, điền bảng, điền sơ đồ câm....... 32 2.2.2.3. Dạng hoạt động phân tích bảng biểu, sơ đồ, đồ thị................ 39 2.2.2.4. Dạng hoạt động tranh luận về một vấn đề............................... 43 2.2.2.5. Dạng hoạt động xử lí tình huống ........................................... 46 2.3. Quy trình sử dụng hoạt động khám phá để dạy – học phần sinh thái bậc trung học phổ thông .................................................................................... 51 2.3.1. Quy trình chung............................................................................. 51 2.3.2. Sử dụng hoạt động khám phá để dạy - học phần Sinh thái bậc THPT ...................................................................................... 52 v 2.3.2.1. Hoạt động dạng trả lời câu hỏi ............................................... 52 2.3.2.2. Hoạt động dạng điền từ, điền bảng, điền sơ đồ câm .............. 54 2.3.2.3. Hoạt động dạng phân tích biểu bảng, sơ đồ, đồ thị ............... 56 2.3.2.4. Hoạt động dạng tranh luận về một vấn đề............................... 57 2.3.2.5. Hoạt động dạng xử lí tình huống ........................................... 58 Kết luận chương 2 ........................................................................................... 59 CHƯƠNG 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ................................................ 60 3.1. Mục đích thực nghiệm ......................................................................... 60 3.2. Nội dung thực nghiệm.......................................................................... 60 3.3. Phương pháp thực nghiệm ................................................................... 60 3.3.1. Chọn trường thực nghiệm ............................................................. 60 3.3.2. Các bước thực nghiệm .................................................................. 60 3.3.2.1. Thực nghiệm thăm dò ............................................................ 60 3.3.2.2. Thực nghiệm chính thức ........................................................ 60 3.3.3. Kiểm tra ......................................................................................... 61 3.3.4. Xử lý số liệu .................................................................................. 63 3.4. Kết quả thực nghiệm ............................................................................ 63 3.4.1. Kết quả thực nghiệm tại trường THPT Lê Quí Đôn ..................... 63 3.4.2. Kết quả thực nghiệm tại trường THPT Nguyễn Huệ .................... 65 3.5. Nhận xét, đánh giá hiệu quả của việc sử dụng hoạt động khám phá để dạy học phần sinh thái sinh học 12 trung học phổ thông ............................ 67 3.5.1. Phân tích định lượng ..................................................................... 67 3.5.2. Về mặt định tính ............................................................................ 68 Kết luận chương 3 ........................................................................................... 70 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ............................................................... 71 1. Kết luận ................................................................................................... 71 2. Khuyến nghị ............................................................................................ 72 TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 73 PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT -------------Viết tắt Đọc là ĐC Đối chứng TN Thực nghiệm GV Giáo viên HS Học sinh HSTT Học sinh trung tâm STH Sinh thái học SVSX Sinh vật sản xuất SVTT Sinh vật tiêu thụ KT Kiểm tra PPDH Phương pháp dạy học DHKP Dạy học khám phá HĐKP Hoạt động khám phá CH Câu hỏi BT Bài tập PHT Phiếu học tập TLCH Trả lời câu hỏi SGK Sách giáo khoa SGV Sách giáo viên STT Số thứ tự THPT Trung học phổ thông TB Trung bình TW Trung Ương VD Ví dụ vii DANH MỤC BẢNG Trang Bảng 1.1. Bảng 1.2. Kết quả điều tra về phương pháp dạy học của giáo viên....................... 15 Kết quả điều tra thực trạng thiết kế và sử dụng hoạt động khám phá Bảng 1.3. trong dạy học Sinh học .......................................................................... 16 Kết quả điều tra ý kiến của giáo viên về sự cần thiết của việc thiết kế hoạt động khám phá để tổ chức học sinh học tập ..................... 16 Bảng 1.4. Kết quả điều tra ý kiến của học sinh về phương pháp dạy học của giáo viên Sinh học ................................................................................. 17 Bảng 1.5. Các hoạt động khám phá kiến thức phần Sinh thái có trong SGK Sinh học 12 cơ bản ................................................................................ 18 Cấu trúc chương trình Sinh học THPT.................................................. 20 Cấu trúc và nội dung phần Sinh thái lớp 12 bậc THPT ........................ 21 Qui trình thiết kế các HĐKP ................................................................. 28 Bảng 2.1. Bảng 2.2. Bảng 2.3. Bảng 2.4. Bảng so sánh hai giá trị kích thước tối thiểu và kích thước tối đa của quần thể sinh vật .................................................................................... 33 Bảng 2.5. Bảng so sánh biến động theo chu kì và biến động không theo chu kì .. 35 Bảng 2.6. Các kiểu hệ sinh thái chủ yếu trên Trái Đất .......................................... 37 Bảng 2.7. Bảng phân biệt các loại tháp sinh thái ................................................... 38 Bảng 2.8. Số liệu về tình trạng đánh bắt theo nhóm tuổi của quần thể cá ở 3 mức độ đánh bắt khác nhau ................................................................... 39 Bảng 2.9. Các mối quan hệ đối kháng giữa các loài trong quần xã ....................... 44 Bảng 2.10. Bảng phân biệt tăng trưởng theo tiềm năng sinh học với tăng trưởng thực tế .................................................................................................... 48 Bảng 2.11. Bảng so sánh biến động theo chu kì và biến động không theo chu kì .. 54 Bảng 2.12. Bảng so sánh biến động theo chu kì và biến động không theo chu kì .. 55 Bảng 3.1. Các kiểu hệ sinh thái chủ yếu trên Trái Đất .......................................... 61 Bảng 3.2. Bảng phân phối tần suất điểm các lần kiểm tra ..................................... 63 Bảng 3.3. Bảng tần suất hội tụ điểm kiểm tra ở trường THPT Lê Quí Đôn .......... 64 Bảng 3.4. Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng ................................................... 65 Bảng 3.5. Bảng phân phối tần suất điểm các lần kiểm tra ..................................... 65 Bảng 3.6. Bảng tần suất hội tụ điểm kiểm tra ở trường THPT Nguyễn Huệ ........ 66 Bảng 3.7. Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng ................................................... 67 viii DANH MỤC CÁC HÌNH, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Trang Hình 2.1. Hình 2.2. Mật độ cá thể của một số quần thể sinh vật........................................... 29 Một số loài sinh vật trong một quần xã rừng ........................................ 30 Hình 2.3. Hình 2.4. Tháp sinh thái: tháp số lượng (a), tháp sinh khối (b), tháp năng lượng (c) .... 31 Phim: Chu trình Nitơ ............................................................................. 31 Hình 2.5. Hình 2.6. Phim: Vòng tuần hoàn của nước ........................................................... 32 Sơ đồ mô tả hai giá trị kích thước tối thiểu và kích thước tối đa của Hình 2.7. quần thể sinh vật .................................................................................... 33 A - Mèo rừng săn bắt thỏ; B - Đồ thị biến động số lượng thỏ và mèo Hình 2.8. rừng Canađa theo chu kì 9 - 10 năm...................................................... 34 Đồ thị biến động số lượng chó sói và nai sừng tấm Bắc Mỹ theo chu Hình 2.9. Hình 2.10. Hình 2.11. Hình 2.12. Hình 2. 13. Hình 2.14. Hình 2.15. Hình 2.16. Hình 2.17. Hình 2.18. Hình 2.19. Hình 2.20. Hình 2.21. Hình 2.22. Hình 2.23. Hình 2.24. Hình 2.25. Hình 2.26. kì 5 năm. ................................................................................................ 34 Đồ thị biến động số lượng cá thể thỏ không theo chu kì ở Ôxtrâylia .. 35 Đồ thị biến động số lượng không theo chu kì của quần thể diệt xám ở Anh ..................................................................................................... 35 Sơ đồ mối quan hệ giữa các thành phần chủ yếu của một hệ sinh thái 36 Sơ đồ các thành phần cấu trúc chủ yếu của hệ sinh thái ....................... 36 Các kiểu hệ sinh thái trên Trái Đất ........................................................ 37 Tháp sinh thái: tháp số lượng (a), tháp sinh khối (b), tháp năng lượng (c) .... 38 Đồ thị tăng trưởng dân số thế giới ......................................................... 40 Sơ đồ khái niệm về hệ sinh thái............................................................. 41 Sơ đồ tổng quát về chu trình trao đổi vật chất trong tự nhiên ............... 41 Khu sinh học (biôm) trên cạn phân bố theo vĩ độ và mức độ khô hạn của các vùng trên Trái Đất..................................................................... 42 Đường cong tăng trưởng của quần thể sinh vật ..................................... 47 Sơ đồ cơ chế điều chỉnh số lượng cá thể của quần thể .......................... 49 Chu trình Cacbon ................................................................................... 49 Chu trình nitơ......................................................................................... 50 Sơ đồ quy trình sử dụng HĐKP............................................................. 51 Sơ đồ khái niệm về hệ sinh thái............................................................. 56 Sơ đồ cơ chế điều chỉnh số lượng cá thể của quần thể .......................... 58 Sơ đồ cơ chế điều chỉnh số lượng cá thể của quần thể .......................... 59 ix Hình 3.1. Hồ Dầu Tiếng (Tây Ninh)...................................................................... 62 Hình 3.2. Hình 3.3. Sơ đồ hình tháp năng lượng của một chuỗi thức ăn .............................. 62 Sơ đồ minh họa dòng năng lượng trong một hệ sinh thái đồng cỏ ....... 63 Hình 3.4. Hình 3.5. Đồ thị tần suất điểm các lần kiểm tra trong thực nghiệm...................... 64 Đồ thị tần suất hội tụ tiến của các lần kiểm tra - Trường THPT Lê Hình 3.6. Quí Đôn ................................................................................................. 64 Đồ thị tần suất điểm các lần kiểm tra trong thực nghiệm...................... 66 Hình 3.7. Đồ thị tần suất hội tụ tiến của các lần kiểm tra - Trường THPT Nguyễn Huệ ........................................................................................... 66 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Mục tiêu đào tạo của bậc học phổ thông trong giai đoạn hiện nay là đào tạo ra những con người năng động, sáng tạo, góp phần tích cực vào sự phát triển của cộng đồng, chủ động phát hiện và giải quyết kịp thời những vấn đề nảy sinh trong đời sống và sản xuất [33]. Để thực hiện được mục tiêu này, trong quá trình dạy học, người thầy giáo phải biết cách kích thích được tư duy tích cực, tạo được sự hứng thú, niềm say mê học tập và khơi dậy tiềm năng học của học sinh bằng cách tổ chức bài học trên cơ sở một chuỗi hoạt động phù hợp với năng lực của từng loại học sinh, trong đó, giáo viên đóng vai trò là người cố vấn, gợi mở, trọng tài cho các hoạt động tranh luận, tìm tòi, phát hiện của học sinh để học sinh có thể tự giành lấy kiến thức, tự đánh giá kết quả học tập của mình [33]. Muốn làm được như vậy, việc lựa chọn phương pháp thích hợp với từng nội dung và phù hợp với từng đối tượng học sinh rất quan trọng. Dạy học khám phá là phương pháp dạy học mới, có nhiều ưu điểm, đang được nghiên cứu và áp dụng trong dạy học ở trường trung học phổ thông. Phương pháp dạy học khám phá thích hợp đưa vào áp dụng trong giảng dạy nhiều môn học, đặc biệt là các môn học có nội dung kiến thức gần gũi với tự nhiên và có mối liên hệ thiết thực đến đời sống và sản xuất của con người. Phần Sinh thái học thuộc chương trình Sinh học 12 bậc THPT là một trong những nội dung rất thích hợp để thiết kế các hoạt động dạy học theo hướng khám phá để giúp học sinh phát huy tính tích cực, niềm say mê và sự hứng thú trong học tập. Bởi vì, nội dung kiến thức phần Sinh thái học gần gũi với tự nhiên ở chỗ phản ánh mối quan hệ sinh thái giữa các cấp tổ chức sống (cá thể, quần thể, quần xã và hệ sinh thái), mối quan hệ trong nội bộ tổ chức sống và tác động của con người với môi trường xung quanh. Do đó, nội dung của phần sinh thái học còn giúp cho học sinh hiểu được cơ sở khoa học cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, giúp ngăn ngừa ô nhiễm môi trường và định hướng xây dựng mối quan hệ hài hòa giữa con người và thế giới tự nhiên. Với ý nghĩa lý luận và thực tiễn cao của phần kiến thức này thì việc thiết kế các hoạt động khám phá đủ tiêu chuẩn phục vụ cho các mục tiêu hình thành kiế n thức mới ở các bài của phần Sinh thái học rất cần thiết để góp phần tích cực hóa hoạt động nhận thức , rèn luyện các kỹ năng tư duy như : phân tích, tổng hợp, khái 2 quát hóa, vận dụng các kiến thức vào thực tiễn đời sống sản xuất. Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài “Thiết kế và sử dụng các hoạt động khám phá để dạy học phần Sinh thái học - Sinh học 12 THPT”. 2. Mục đích nghiên cứu Thiết kế một số hoạt động khám phá để dạy học phần Sinh thái học - Sinh học 12 THPT và sử dụng các hoạt động đó trong dạy học để góp phần nâng cao chất lượng dạy học phần Sinh thái học. 3. Nhiệm vụ nghiên cứu 3.1. Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của hoạt động khám phá trong dạy học sinh học nói chung và phần Sinh thái Sinh học 12 THPT nói riêng. 3.2. Điều tra thực trạng dạy học môn Sinh học ở một số trường THPT tỉnh Tây Ninh. 3.3. Phân tích cấu trúc, nội dung phần Sinh thái Sinh học 12 THPT làm cơ sở cho việc thiết kế các hoạt động khám phá. 3.4. Xác định quy trình thiết kế các hoạt động khám phá trong dạy học, trên cơ sở đó xây dựng hệ thống các hoạt động khám phá theo nội dung các bài trong phần kiến thức: Sinh thái học - Sinh học 12. Phân tích các nội dung có thể tiến hành các hoạt động khám phá. 3.5. Xác định và xây dựng quy trình sử dụng các hoạt động khám phá vào khâu hình thành kiến thức mới trong dạy học Sinh thái học ở trường THPT. 3.6. Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi của việc sử dụng hình thức dạy học khám phá vào khâu hình thành kiến thức mới trong các bài thuộc phần phần Sinh thái học - Sinh học 12. 4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu 4.1. Đối tượng nghiên cứu Qui trình thiết kế và sử dụng các hoạt động khám phá trong dạy học các bài thuộc phần Sinh thái học - Sinh học lớp 12. 4.2. Khách thể nghiên cứu Khách thể nghiên cứu: quá trình dạy học Sinh học 12 Khách thể khảo sát: GV và HS khối 12 ở một số trường THPT trong tỉnh Tây Ninh. 5. Phạm vi nghiên cứu Thiết kế và sử dụng các hoạt động khám phá để dạy học phần Sinh thái học – Sinh học 12. 3 6. Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện đề tài này chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp sau: 6.1. Nghiên cứu lý thuyết Nghiên cứu các loại tài liệu về chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước trong công tác giáo dục. Nghiên cứu tổng quan các tài liệu lý luận dạy học, các giáo trình về Sinh thái học, đặc biệt là các tài liệu về sử dụng các hoạt động khám phá trong dạy học làm cơ sở cho việc thiết kế và sử dụng các hoạt động khám phá vào việc dạy học phần Sinh thái học – Sinh học 12 THPT. Nghiên cứu cấu trúc, nội dung chương trình Sinh thái học bậc THPT. Nghiên cứu các luận án, luận văn có liên quan đến đề tài. 6.2. Phương pháp điều tra Điều tra thực trạng sử dụng hình thức dạy học khám phá trong dạy học các bài thuộc phần Sinh thái học qua phiếu điều tra, trao đổi trực tiếp với GV ở các trường THPT trong tỉnh Tây Ninh để thu thập thông tin về tình hình dạy học các bài thuộc phần kiến thức Sinh thái học. 6.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm Thực nghiệm ở một số trường phổ thông để đánh giá tính khả thi của việc sử dụng hình thức dạy học khám phá vào khâu hình thành kiến thức mới trong các bài thuộc phần phần Sinh thái học - chương trình Chuẩn - Sinh học 12 THPT. 6.4. Phương pháp thống kê toán học Sử dụng các phép thống kê để xử lí số liệu thu được trong các khảo sát và thực nghiệm. Chúng tôi sử dụng một số công thức toán học dưới đây để xử lý số liệu nghiên cứu: + Trung bình cộng ( X ) : Đo độ trung bình (TB) của một tập hợp X = 1 n k ∑ xi ni i =1 xi : giá trị của từng điểm số nhất định ni: số bài có điểm số đạt xi n: tổng số bài làm + Độ lệch chuẩn (s): Khi có hai giá trị trung bình như nhau nhưng chưa đủ kết luận hai kết quả trên là giống nhau mà còn phụ thuộc vào các giá trị của các đại Trong đó: 4 lượng phân tán ít hay nhiều xung quanh hai giá trị trung bình cộng, sự phân tán đó được mô tả bởi độ lệch chuẩn theo công thức sau: 2 1 k . ∑ n i =1 ( x i − X ) ni s= ± + Sai số trung bình cộng (m): m= s n + Hệ số biến thiên (Cv): Biểu thị mức độ biến thiên trong nhiều tập hợp có X khác nhau. Cv (%) = Trong đó: Cv từ 0 - 9% : s .100(%) X dao động nhỏ, độ tin cậy cao Cv từ 10 - 29% : dao động trung bình Cv từ 30 - 100% : dao động lớn độ tin cậy nhỏ + Hiệu trung bình (đTN-ĐC): So sánh điểm trung bình cộng ( X ) của nhóm lớp TN và ĐC trong các lần kiểm tra. DTN-ĐC = X TN - X ĐC Trong đó : X TN: X của lớp thực nghiệm X ĐC: X của lớp đối chứng + Độ tin cậy (Tđ): Kiểm chứng độ tin cậy về sự chênh lệch của hai giá trị TB cộng của TN và ĐC theo công thức: Td = Trong đó: X TN − X DC 2 2 S TN S DC + nTN n DC S2TN: Phương sai của lớp TN S2ĐC: Phương sai của lớp đối chứng nTN: Số bài KT của lớp TN nĐC: Số bài KT của lớp ĐC Giá trị tới hạn của T là Tα tìm được trong bảng phân phối Student α = 0.05, bậc tự do là f = n1+ n2 – 2. + Nếu Tđ < Tα thì sự sai khác giữa X TN và X ĐC là không có nghĩa hay X TN không sai khác với X ĐC . 5 + Nếu Tđ >Tα thì sự sai khác giữa X TN và X ĐC là có nghĩa hay X TN sai khác với X ĐC Các số liệu điều tra cơ bản được xử lý thống kê toán học trên bảng Excel, tính số lượng và % số bài đạt các loại điểm và tổng số bài có điểm 7 trở lên làm cơ sở định lượng, đánh giá chất lượng lĩnh hội kiến thức, từ đó tìm ra nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng học tập. Các số liệu xác định chất lượng của lớp ĐC và TN được chi tiết hoá trong đáp án bài kiểm tra và được chấm theo thang điểm 10. 6.5. Phương pháp chuyên gia Khi thực hiện đề tài này chúng tôi đã trao đổi xin ý kiến với thầy hướng dẫn, các chuyên gia cùng các đồng nghiệp có kinh nghiệm. 7. Giả thuyết khoa học Nếu thiết kế được hệ thống các hoạt động khám phá cho các bài thuộc phần Sinh thái học ở lớp 12 đủ tiêu chuẩn và sử dụng hợp lý vào khâu hình thành kiến thức mới của quá trình dạy học thì sẽ nâng cao chất lượng dạy học phần Sinh thái học. 8. Những đóng góp mới của luận văn - Vận dụng quy trình thiết kế các hoạt động khám phá trên cơ sở câu hỏi và bài tập tự luận để xây dựng được một hệ thống các hoạt động khám phá có thể sử dụng trong dạy học các bài thuộc phần kiến thức Sinh thái học - Sinh học 12 THPT. - Đề xuất quy trình sử dụng các hoạt động khám phá vào dạy bài mới trong dạy học các bài thuộc phần Sinh thái học ở trường THPT. - Bước đầu điều tra thực trạng sử dụng các PPDH tích cực trong dạy học Sinh thái học ở một số trường THPT tỉnh Tây Ninh và thực trạng sự dụng các HĐKP trong dạy học. 9. Cấu trúc của luận văn Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chương: Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài. Chương 2. Thiết kế và sử dụng hình thức dạy học khám phá trong dạy học các bài thuộc phần Sinh thái học trong chương trình sinh học 12 THPT. Chương 3. Thực nghiệm sư phạm. Tài liệu tham khảo. Phần Phụ lục. 6 CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1.1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1.1.1.1. Trên thế giới Có thể nói “phát hiện ra, tìm ra” là những từ ngữ được xuất hiện cùng với thời vua Hiero II, Archimedes đã reo lên “Eureca! Eureca!- tìm ra rồi!” khi ông phát hiện ra cách kiểm tra xem chiếc vương miện của nhà vua có phải là vàng nguyên chất hay không (theo yêu cầu của nhà vua). Bằng kinh nghiệm của bản thân, khả năng tìm tòi, sáng tạo ông đã đưa nhân loại đến với những phát kiến vĩ đại [4]. Thế kỷ XII, A.Kômenski đã viết: “Giáo dục có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán, phát triển nhân cách… hãy tìm ra phương pháp cho phép GV dạy ít hơn, HS học nhiều hơn”[4]. J.J.Rousseau (thế kỉ XVIII) là một nhà cải cách giáo dục người Pháp, ông cho rằng: “Đối với phương pháp dạy học phải tìm hiểu đứa trẻ và tôn trọng khả năng tự nhận thức của nó. Trẻ em phải tự khám phá ra kiến thức và được khêu gợi tính tò mò tự nhiên”[4]. Năm 1903, lí thuyết hoạt động của A.N Leonchiev - nhà tâm lý học người Nga - ra đời đặt nền móng cho quan niệm dạy học bằng các hoạt động khám phá. Lí thuyết hoạt động đã được vận dụng để giải quyết hàng loạt vấn đề lí luận và thực tiễn dạy học, trong đó chủ yếu là việc thiết kế và tổ chức các hoạt động học tập cho người học. Vận dụng lí thuyết hoạt động vào dạy học được nhiều nhà giáo dục học quan tâm nghiên cứu [4]. Quan điểm của Ferriere Jerome Bruner (Mỹ - 1915) là: phương pháp “bánh đúc bày sàng” sẽ làm cho học sinh mất đi cơ hội tự mình suy nghĩ. Theo ông, chương trình hiện đại cần loại bỏ toàn bộ trừ những sự kiện cốt lõi và nên dành thời gian cho việc dạy kỹ năng tư duy. Ông nghĩ rằng trí thông minh là “sự hoạt động của các công cụ tư duy”. Nổi bật hơn là mô hình dạy học bằng các hoạt động khám phá của ông. Mô hình này được đặc trưng bởi 4 yếu tố chủ yếu: hoạt động tìm tòi, khám phá của học sinh; cấu trúc tối ưu của nhận thức; cấu trúc của chương trình dạy học và bản chất của sự thưởng phạt. Trong đó nêu bật vai trò của hoạt động tìm tòi, khám phá của học sinh [4]. 7 Ferriere Jerome Bruner rất có ảnh hưởng trong việc nghiên cứu học tập khám phá. Ông cho rằng học tập khám phá là “lối tiếp cận dạy học mà qua đó, học sinh tương tác với môi trường của họ, bằng cách khảo sát và sử dụng các đối tượng, giải đáp những thắc mắc và tranh luận hoặc là biểu diễn thí nghiệm”[4]. Saymour Papert cũng đã nói: “Bạn không thể dạy hoc sinh mọi thứ mà chúng cần. Cách tốt nhất bạn có thể làm là đặt chúng vào nơi chúng có thể tìm ra những thứ đó; giúp chúng xác định được cái mình cần biết là gì và khi nào thì cần đến nó” [4]. Lí thuyết kiến tạo nhận thức của J. Piaget (1896-1980) cho rằng: Học tập là quá trình cá nhân tự hình thành tri thức cho mình, đó là quá trình cá nhân tổ chức các hoạt động tìm tòi, khám phá thế giới bên ngoài và cấu tạo lại chúng dưới dạng sơ đồ nhận thức [4]. Lí thuyết kiến tạo nhận thức cùng với lí thuyết hoạt động tiếp tục làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo. B. Skinner (1904-1990) trong hai tác phẩm chính của mình: “Hành vi của sinh vật” (1938) và “Công nghệ dạy học” (1968) đã cho rằng: Học là quá trình tự điều chỉnh hành vi để dẫn tới hành vi mong muốn, dạy là tạo thuận lợi cho học. Như vậy, học theo Skinner là quá trình tự khám phá [4]. S. Rassekh (1987) cho rằng: “Người thầy tồi là người đem kiến thức đến cho học sinh; nguời thầy giỏi làm cho học sinh tự tìm ra kiến thức”[4]. R.R.Singh lại chỉ ra rằng: “Trong quá trình dạy học, người dạy và người học là những người bạn cùng làm việc, cùng nhau tìm hiểu và khám phá”[4]. Lí thuyết dạy học bằng các hoạt động khám phá đã được vận dụng vào quá trình dạy học ở các nước trên thế giới từ rất sớm, bắt đầu từ những năm 1920 và phát triển rầm rộ ở những năm 70 của thế kỉ này. Ở Anh, năm 1920 đã hình thành những nhà trường mới nhằm phát huy năng lực trí tuệ của trẻ, khuyến khích các hoạt động tự lực, tích cực của học sinh. Ở Pháp, sau đại chiến thế giới thứ hai đã hình thành một số trường thí điểm lấy hoạt động sáng kiến, hứng thú nhận thức của học sinh làm trung tâm, giáo viên chỉ là người giúp đỡ, phối hợp các hoạt động của học sinh hướng vào việc hình thành nhân cách của các em [4]. Trong những năm 1970-1980, Bộ Giáo dục - Đào tạo Pháp đã khuyến khích tăng cường vai trò tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình học tập [4]. Ở Mĩ, phương pháp dạy học cá nhân hóa bằng cách giáo viên xác định mục tiêu, cung cấp phiếu hướng dẫn để học sinh tiến hành công việc độc lập theo nhịp độ phù hợp với năng lực đã được tiến hành tại một số trường thực nghiệm những năm 1970 [4]. 8 Như vậy, trên thế giới quan niệm dạy học tự phát hiện đã được nhắc đến từ lâu. Cũng từ lâu trong giáo dục đã xuất hiện các thuật ngữ “sự tự giáo dục”, “người tự giáo dục”. 1.1.1.2. Trong nước Ở nước ta, vấn đề phát huy tính tích cực chủ động của học sinh nhằm đào tạo những người lao động sáng tạo đã được đặt ra trong ngành giáo dục từ những năm 1960 và được quan tâm từ những năm 70-80 của thế kỉ XX, đặc biệt trong thời gian gần đây, khi Đảng và nhà nước thấy được tầm quan trọng của đổi mới phương pháp dạy học. Đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu về phương pháp dạy học tích cực như: Nguyễn Ngọc Quang[35], Đinh Quang Báo[5], Nguyễn Đức Thành[5], Nguyễn Bá Kim[27], Trần Kiều[25], Thái Duy Tuyên[46], Đỗ Đình Hoan[13]... Các phương pháp dạy học tích cực được nghiên cứu, áp dụng nhiều trong đó phương pháp dạy học bằng các hoạt động khám phá là một hướng dạy học thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà giáo dục. Có rất nhiều tác giả nghiên cứu về phương pháp dạy học này như: Tác giả Nguyễn Thị Dung- Trường Cao đẳng sư phạm Hà Nội có bài viết: Nâng cao năng lực tư duy của học sinh thông qua dạy học khám phá (Tạp chí phát triển giáo dục, số 6 - Tháng 6 năm 2005), theo tác giả, dạy học khám phá sẽ giúp nâng cao các năng lực tư duy của học sinh, đặc biệt là năng lực tư duy logic và tư duy sáng tạo ; tác giả Nguyễn Thị Hồng Nam - Đại học Cần Thơ có bài: Vận dụng hình thức dạy học khám phá vào dạy học Văn ở trường Đại học (Tạp chí dạy và học ngày nay, số 9, tháng 7/2003), tác giả cho rằng dạy học khám phá là một trong những phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm, là con đường nhằm tích cực hoá hoạt động của học sinh....Trong số đó nổi bật là những bài viết của tác giả Trần Bá Hoành trên các báo, tạp chí chuyên ngành như: Học bằng các hoạt động khám phá (Tạp chí Thế giới trong ta, số 35 + 36, tháng 1 + 2 năm 2005); Đổi mới cách viết sách giáo khoa bậc trung học (Tạp chí giáo dục, số 89, năm 2004)... Những bài viết này đã được tác giả tập hợp lại trong cuốn sách: Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách giáo khoa, NXB Đại học sư phạm, năm 2006. Trong các bài viết đó, tác giả nêu bật bản chất của dạy học khám phá, phương pháp tổ chức các hoạt động khám phá, ưu nhược điểm và những điều kiện áp dụng phương pháp dạy học bằng các hoạt động khám phá. Năm 2004, tác giả Nguyễn Bá Hùng học viên trường Đại học sư phạm Huế có đề tài : "Cải tiến bổ sung các hoạt động để tổ chức dạy - học Sinh học 10 ban KHTN"[22]. Năm 2006, tác giả Đặng Thị Bé Trang với đề tài: "Thiết kế các hoạt 9 động để tổ chức học sinh học tập phần Cơ sở di truyền học bậc trung học phổ thông"[40]; năm 2007, tác giả Nguyễn Thị Thu Hiền - Trường Đại học sư phạm Huế với đề tài “Sử dụng các hoạt động khám phá để dạy – học phần Sinh học Tế bào bậc THPT”[12] ; năm 2013, tác giả Huỳnh Thị Nguyên Anh – Trường Đại học Vinh với đề tài “Sử dụng các hoạt động khám phá để dạy – học chương III, IV Sinh học 11 bậc THPT” [4] đã cho thấy hiệu quả của việc sử dụng các hoạt động nói chung, hoạt động khám phá nói riêng trong dạy học Sinh học. Nhìn chung, các tác giả đều cho rằng thông qua hoạt động khám phá kiến thức, học sinh phát triển được tính tự lực, tăng cường hành vi tìm tòi, phát hiện trong quá trình chiếm lĩnh tri thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo, làm cho người học thích ứng với cuộc sống, áp dụng đựơc kiến thức và kỹ năng học ở nhà trường vào cuộc sống. Tuy nhiên, việc đề ra một qui trình cụ thể cho việc thiết kế các hoạt động khám phá trong dạy học thì chưa thấy có tác giả nào đề cập đến. Như vậy, việc nghiên cứu và sử dụng hoạt động khám phá trong dạy học đã được chú ý từ rất sớm , nhưng hệ thống hoạt động khám phá ở các bộ môn nói chung, môn Sinh học nói riêng đặc biệt là phần Sinh thái còn nhiều hạn chế . Vì vậy, việc thiết kế một hệ thống các hoạt động khám phá để tổ chức học sinh học tập phần Sinh thái là hết sức cần thiết. 1.1.2. Khái niệm hoạt động và hoạt động khám phá trong học tập 1.1.2.1. Hoạt động là gì? Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về hoạt động: Thông thường người ta coi hoạt động là sự tiêu hao năng lượng thần kinh và cơ bắp của con người tác động vào hiện thực khách quan nhằm thỏa mãn nhu cầu nào đó của con người [6]. Về phương diện triết học, người ta quan niệm hoạt động là phương thức tồn tại của con người trong thế giới. Hoạt động là mối quan hệ tác động qua lại giữa con người (chủ thể) và thế giới (đối tượng) để tạo ra sản phẩm cả về phía thế giới và con người [6]. Về mặt tâm lí học, hoạt động là tính tích cực bên trong (trí lực) và bên ngoài (thể lực) của con người. Hoạt động được sinh ra từ nhu cầu và được điều chỉnh bởi mục tiêu mà chủ thể nhận thức được. Hoạt động gắn liền với nhận thức và ý chí, dựa hẳn vào chúng và không thể xảy ra nếu thiếu chúng.
- Xem thêm -