Tài liệu Sử dụng phương pháp trò chơi trong dạy học phân môn lịch sử lớp 4

  • Số trang: 74 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 952 |
  • Lượt tải: 16
nhattuvisu

Đã đăng 27125 tài liệu

Mô tả:

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC NGUYỄN THỊ THU TRANG SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRÒ CHƠI TRONG DẠY HỌC PHÂN MÔN LỊCH SỬ LỚP 4 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC SƠN LA, NĂM 2013 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC NGUYỄN THỊ THU TRANG SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRÒ CHƠI TRONG DẠY HỌC PHÂN MÔN LỊCH SỬ LỚP 4 CHUYÊN NGÀNH: PHƯƠNG PHÁP TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Người hướng dẫn: Ths. Lê Văn Đăng SƠN LA, NĂM 2013 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT ĐC Đối chứng GV: Giáo viên HS: Học sinh HSTH: Học sinh tiểu học NXB: Nhà xuất bản SGK: Sách giáo khoa TC: Tiêu chuẩn TCN: Trước công nguyên TN: Thực nghiệm XHCN: Xã hội chủ nghĩa MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU ............................................................................................... 1 1. Lý do chọn đề tài .......................................................................................... 1 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ........................................................................... 2 3. Mục đích nghiên cứu .................................................................................... 3 4. Khách thể và đối tượng nghiên cứu............................................................. 3 5. Giả thuyết khoa học ..................................................................................... 3 6. Nhiệm vụ nghiên cứu.................................................................................... 3 7. Phạm vi nghiên cứu ...................................................................................... 4 8. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................. 4 9. Cấu trúc khóa luận ....................................................................................... 4 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU .................................................................................................................. 5 1.1. Cơ sở lí luận ............................................................................................... 5 1.1.1. Một số khái niệm ..................................................................................... 5 1.1.2. Một số đặc điểm tâm lý của học sinh tiểu học ......................................... 5 1.1.3. Phương pháp trò chơi học tập ................................................................. 7 1.1.3.1. Nguồn gốc của trò chơi ......................................................................... 7 1.1.3.2. Ý nghĩa của phương pháp trò chơi học tập ............................................ 8 1.1.3.3. Một số yêu cầu khi lựa chọn, tổ chức trò chơi học tập ........................... 9 1.1.3.4. Cách xây dựng một trò chơi học tập .................................................... 10 1.1.3.5. Một số lưu ý khi xây dựng trò chơi học tập .......................................... 10 1.1.3.6. Cách tổ chức một trò chơi học tập ....................................................... 11 1.1.3.7. Sự khác biệt giữa trò chơi thường trong thực tế và trò chơi với tư cách là phương pháp dạy học ................................................................................... 11 1.2. Cơ sở thực tiễn ......................................................................................... 12 1.2.1. Mục tiêu của phân môn Lịch sử............................................................ 12 1.2.2. Đặc điểm phân môn Lịch sử................................................................. 12 1.2.3. Đặc điểm nội dung SGK phân môn Lịch sử lớp 4 ................................. 14 1.2.4. Thực trạng việc sử dụng phương pháp trò chơi của giáo viên tiểu học trong quá trình dạy học phân môn Lịch sử .................................................... 15 1.2.4.1. Mục đích khảo sát................................................................................ 16 1.2.4.2. Đối tượng khảo sát .............................................................................. 16 1.2.4.3. Nội dung khảo sát ................................................................................ 16 1.2.4.4. Các phương pháp điều tra khảo sát ..................................................... 16 1.2.4.5. Phân tích kết quả ................................................................................. 16 1.2.4.6. Đánh giá chung về thực trạng.............................................................. 19 TIỂU KẾT CHƯƠNG 1................................................................................. 21 CHƯƠNG 2: SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRÒ CHƠI TRONG DẠY HỌC PHÂN MÔN LỊCH SỬ .................................................................................. 22 2.1. Vị trí của phương pháp trò chơi trong dạy học phân môn Lịch sử ...... 22 2.2. Một số đặc điểm của trò chơi trong quá trình dạy học ở tiểu học ........ 23 2.3. Những loại trò chơi thường được sử dụng để dạy học ở tiểu học ......... 24 2.4. Các loại trò chơi trong dạy học phân môn Lịch sử và cách sử dụng .... 26 2.4.1. Trò chơi đóng vai ................................................................................... 27 2.4.1.1. Tìm hiểu về trò chơi đóng vai .............................................................. 27 2.4.1.2. Cách thức tiến hành trò chơi đóng vai ................................................. 27 2.4.1.3. Ví dụ minh họa: Bài 24: “Nghĩa quân Tây Sơn tiến ra Thăng Long” (Lịch sử 4) ........................................................................................................ 27 2.4.2. Trò chơi ô chữ ....................................................................................... 28 2.4.2.1. Tìm hiểu về trò chơi ô chữ ................................................................... 28 2.4.2.2. Cách thức tiến hành trò chơi ô chữ...................................................... 28 2.4.2.3. Ví dụ minh họa: Bài 5: “Chiến thắng Bạch Đằng do Ngô Quyền lãnh đạo” (Lịch sử lớp 4) ......................................................................................... 29 2.4.3. Trò chơi Bảy sắc cầu vồng “Đi tìm sự kiện” ......................................... 30 2.4.3.1. Tìm hiểu về trò chơi “Đi tìm sự kiện” .................................................. 30 2.4.3.2. Cách thức tiến hành trò chơi “Đi tìm sự kiện” .................................... 31 2.4.3.3. Ví dụ minh họa: Bài 25: “Quang Trung đại phá quân Thanh” (Lịch sử 4) ...................................................................................................................... 31 2.4.4. Trò chơi “Điền sơ đồ trống’’ ................................................................. 31 2.4.4.1. Tìm hiểu về trò chơi “Điền sơ đồ trống’’ ............................................. 31 2.4.4.2. Cách thức tiến hành trò chơi “Điền sơ đồ trống”................................ 31 2.4.4.3. Ví dụ minh họa: Bài 1: “Nước Văn Lang” (Lịch sử lớp 4) .................. 32 2.4.5. Trò chơi “Điền lược đồ trống” .............................................................. 32 2.4.5.1. Tìm hiểu về trò chơi “Điền lược đồ trống” .......................................... 32 2.4.5.2. Cách thức tiến hành trò chơi “Điền lược đồ trống” ............................ 33 2.4.5.3. Ví dụ minh họa: Bài 16: “Chiến thắng Chi Lăng” (Lịch sử lớp 4)....... 33 2.4.6. Trò chơi “Hái hoa” ............................................................................... 34 2.4.6.1. Tìm hiểu về trò chơi “Hái hoa” ........................................................... 34 2.4.6.2. Cách thức tổ chức trò chơi “Hái hoa”................................................. 34 2.4.6.3. Ví dụ minh họa .................................................................................... 34 2.4.7. Trò chơi “Theo dòng lịch sử” ............................................................... 35 2.4.7.1. Tìm hiểu về trò chơi “Theo dòng lịch sử”............................................ 35 2.4.7.2. Cách thức tiến hành trò chơi “Theo dòng lịch sử” .............................. 35 2.4.7.3. Ví dụ minh họa .................................................................................... 36 2.5. Điều kiện để tổ chức trò chơi cho học sinh trong quá trình dạy học phân môn Lịch sử ........................................................................................... 38 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2................................................................................. 39 CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM .................................................. 40 3.1. Những vấn đề chung ................................................................................ 40 3.1.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm ............................................................ 40 3.1.2. Đối tượng thực nghiệm ......................................................................... 40 3.1.3. Phạm vi thực nghiệm............................................................................. 40 3.1.4. Điều kiện thực nghiệm .......................................................................... 40 3.1.5. Thời gian thực nghiệm .......................................................................... 40 3.1.6. Nội dung thực nghiệm ........................................................................... 40 3.1.7. Tổ chức thực nghiệm............................................................................. 40 3.1.8. Chuẩn bị thực nghiệm ........................................................................... 41 3.2. Quy trình thực nghiệm ............................................................................ 41 3.3. Phân tích kết quả ..................................................................................... 42 TIỂU KẾT CHƯƠNG 3................................................................................. 44 KẾT LUẬN - KIẾN NGHỊ ............................................................................ 46 1. Kết luận....................................................................................................... 46 2. Kiến nghị ..................................................................................................... 46 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.1. Giáo dục tiểu học là cơ sở ban đầu hết sức quan trọng đặt nền móng cho sự phát triển toàn diện nhân cách con người, đặt nền tảng vững chắc cho giáo dục phổ thông và cho toàn hệ thống giáo dục quốc dân. Bước vào tiểu học, học sinh đến với nền văn minh nhà trường, đến với dạng hoạt động mới: hoạt động học tập. Nhờ đó, mà học sinh tiểu học hình thành được cách học với hệ thống kĩ năng cơ bản tạo thành năng lực học tập của các em như là năng lực tạo ra các năng lực khác. Chính vì vậy, mà ngay từ bậc học này, chúng ta phải dạy cho học sinh biết cách suy nghĩ, cách tư duy sáng tạo, tự mình chiếm lĩnh tri thức bằng hành động của mình. Để làm được điều đó, thì ngay từng bài học, phần học, môn học, người giáo viên phải biết tổ chức quy trình dạy học theo hướng tích cực, biết thiết kế những hoạt động cụ thể của học sinh theo phương châm “Thầy thiết kế - trò thi công”. Học sinh được đặt trước những tình huống thực tế cụ thể của cuộc sống vô cùng phong phú để tự mình giải quyết những mâu thuẫn khó khăn trong nhận thức từ đó tìm ra cái chưa biết, cái cần khám phá, có như vậy mới nâng cao được hiệu quả dạy học, chất lượng đào tạo mới đạt được những mục tiêu giáo dục đề ra trong chiến lược phát triển con người. 1.2. Phân môn Lịch sử lớp 4 là một phân môn quan trọng ở bậc tiểu học. Mục tiêu cơ bản của phân môn Lịch sử là giúp học sinh tiểu học lĩnh hội một số tri thức cơ bản, ban đầu thiết thực về các sự kiện Lịch sử và văn hoá, một số danh nhân, anh hùng dân tộc, các nhà khoa học tiêu biểu điển hình từ buổi đầu dựng nước cho đến ngày nay. Học sinh có những hiểu biết đúng đắn, có những biểu tượng sinh động và tương đối toàn diện về Lịch sử Việt Nam qua các mặt xây dựng đất nước và chống giặc ngoại xâm. Đồng thời, giáo dục cho học sinh lòng tự hào về truyền thống anh hùng của dân tộc, ngưỡng mộ và noi theo các tấm gương tận tuỵ can đảm, mưu trí và sự hy sinh anh dũng của các anh hùng dân tộc, các danh nhân, các nhà khoa học trong việc xây dựng và bảo vệ đất nước. Vì vậy, bên cạnh những phương pháp dạy học đặc trưng như phương pháp kể chuyện, các phương pháp trực quan và các phương pháp dùng lời khác như thuyết trình, tường thuật... thì phương pháp trò chơi là một phương pháp cần được sử dụng. Phương pháp này rất phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tiểu học, phù hợp với yêu cầu sử dụng phương pháp truyền thống theo hướng đổi mới hiện nay. Trò chơi có tác dụng phát huy tính tích cực nhận thức, gây hứng thú học tập cho học sinh, qua trò chơi học sinh tiếp thu kiến thức bài học một cách nhẹ nhàng, tự nhiên, đồng thời qua trò chơi phát triển tính tự giác, 1 ý thức cộng đồng, tính mạnh dạn, óc sáng kiến của học sinh và tạo được nhiều cơ hội để học sinh tự bộc lộ, học hỏi lẫn nhau, giúp đỡ lẫn nhau cùng tiến bộ. Thực tiễn dạy học phân môn Lịch sử hiện nay ở bậc tiểu học cho thấy: Giáo viên tiểu học còn gặp nhiều khó khăn trong việc vận dụng phương pháp dạy học. Giáo viên lên lớp chủ yếu thuyết trình giảng giải, chưa biết vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học Lịch sử, vì thế mà giáo viên gặp rất nhiều khó khăn trong việc sử dụng phương pháp để dạy học phân môn này. Khi tiến hành giờ dạy, giáo viên thường cho học sinh trả lời một số câu hỏi để củng cố khắc sâu mà chưa chú ý tới việc tổ chức các trò chơi nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh. Vì vậy, học sinh tiếp thu kiến thức do giáo viên truyền đạt một cách thụ động, áp đặt, còn chưa hứng thú trong việc học Lịch sử nên giờ học chưa phát huy được tính tích cực nhận thức của học sinh. Các kiến thức mà học sinh có được sau mỗi bài học chỉ dừng ở mức độ ghi nhớ và tái hiện đơn thuần, thiếu tính sáng tạo, thiếu tính bền vững. Mặt khác, trò chơi là phương pháp được giáo viên tiểu học sử dụng còn chưa thường xuyên, chỉ sử dụng như là một phương pháp phụ, thay đổi không khí trạng thái của tiết học, chứ chưa sử dụng phương pháp này với tư cách là phương pháp chính, chủ yếu để giúp học sinh lĩnh hội kiến thức cơ bản của bài. Trên thực tế, việc sử dụng phương pháp này trong dạy học phân môn Lịch sử chưa đạt kết quả cao, quá trình tổ chức trò chơi còn đơn điệu, chưa thực sự lôi cuốn, hấp dẫn học sinh, chưa tổ chức được trò chơi tập thể để có thể huy động được nhiều học sinh tham gia một lúc. Đặc biệt, ít giáo viên biết cách tổ chức cho học sinh tham gia vào trò chơi một các có hiệu quả để học sinh tự mình phát hiện được tri thức cần học. Mặc dù đây là cách dạy học tích cực theo định hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, vì vậy việc tìm hiểu sử dụng phương pháp trò chơi trong dạy học phân môn Lịch sử không những có ý nghĩa về mặt lí luận mà còn có ý nghĩa về mặt thực tiễn: Giúp cho giáo viên tiểu học có thể vận dụng phương pháp này vào quá trình dạy học phân môn Lịch sử, góp phần nâng cao chất lượng hiệu quả dạy học phân môn này ở tiểu học. Vì vậy, chúng tôi chọn khóa luận nghiên cứu của mình là: “Sử dụng phương pháp trò chơi trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4”. 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Cùng với học, chơi là một nhu cầu không thể thiếu được của học sinh tiểu học. Dù không còn là hoạt động chủ đạo, song vui chơi vẫn giữa một vai trò quan trọng trong hoạt động sống của học sinh tiểu học, vẫn có một ý nghĩa lớn lao đối với các em. 2 Tuy nhiên hiện nay, trò chơi ở tiểu học vẫn chưa được sử dụng như là phương pháp dạy học, một hình thức dạy học chính ở hầu hết các môn học, đặc biệt là phân môn Lịch sử. Có rất nhiều tác giả đã đề cập đến việc sử dụng trò chơi trong dạy học, tuy nhiên vấn đề này chỉ đề cập rất ít ỏi trong giáo trình dành cho sinh viên ở các trường sư phạm. Ở Việt Nam, đã có một số tác giả nghiên cứu về vấn đề tổ chức cho học sinh tham gia trò chơi trong quá trình dạy học ở tiểu học, đặc biệt là trong phân môn Lịch sử như: TS. Bùi Phương Nga, Trần Văn Lưu... Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu về dạy học bằng phương pháp trò chơi trong phân môn Lịch sử còn rất ít, chủ yếu chỉ dừng lại ở mức độ lí luận chung, chưa có công trình đi sâu nghiên cứu về việc sử dụng phương pháp trò chơi trong dạy học phân môn Lịch sử, đặc biệt là đối với phân môn Lịch sử ở tiểu học. Để góp phần vào tình trạng trên, chúng tôi mạnh dạn đi sâu nghiên cứu khóa luận của mình: Sử dụng phương pháp trò chơi trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4. 3. Mục đích nghiên cứu Chúng tôi chọn đề tài này nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học phân môn Lịch sử lớp 4. 4. Khách thể và đối tượng nghiên cứu 4.1. Khách thể nghiên cứu Quá trình dạy học phân môn Lịch sử ở lớp 4. 4.2. Đối tượng nghiên cứu Các loại trò chơi và cách thức sử dụng chúng trong quá trình dạy học phân môn Lịch sử lớp 4 ở trường tiểu học. 5. Giả thuyết khoa học Chúng tôi cho rằng: Nếu trong quá dạy học phân môn Lịch sử giáo viên biết khai thác, sử dụng trò chơi một các hợp lý, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tiểu học, phù hợp với nội dung của từng bài học thì sẽ giúp học sinh lĩnh hội, củng cố kiến thức một cách nhẹ nhàng, thoải mái và từ đó nâng cao chất lượng dạy học phân môn này ở trường tiểu học. 6. Nhiệm vụ nghiên cứu 6.1. Tìm hiểu cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu (phương pháp trò chơi 3 trong dạy học) của giáo viên ở trường tiểu học. 6.2. Thiết kế các loại trò chơi trong dạy học phân môn Lịch sử và cách thức sử dụng chúng một cách có hiệu quả trong dạy học phân môn Lịch sử. 7. Phạm vi nghiên cứu Việc sử dụng phương pháp trò chơi trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4. 8. Phương pháp nghiên cứu Khi nghiên cứu đề tài này chúng tôi sử dụng các phương pháp sau đây: 8.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết Đọc và nghiên cứu, tổng kết các tài liệu có liên quan đến đề tài nghiên cứu. 8.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn * Phương pháp tổng kết kinh nghiệm dạy và học của giáo viên và học sinh. * Phương pháp quan sát việc dạy và học của học sinh trường thực nghiệm. * Phương pháp điều tra an két trên các đối tượng giáo viên và học sinh. * Phương pháp thực nghiệm sư phạm. * Phương pháp trò chuyện phỏng vấn giáo viên. * Phương pháp thống kê toán học để chứng minh độ tin cậy của các kết quả nghiên cứu. 9. Cấu trúc khóa luận Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, khóa luận gồm có 3 chương: Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu Trong chương này chúng tôi tiến hành nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng phương pháp trò chơi trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4 làm cơ sở khoa học cho khóa luận. Chương 2: Sử dụng phương pháp trò chơi trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4 Xuất phát từ cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn tới đề xuất 3 trò chơi trong dạy học phân môn lịch sử lớp 4 và cách thức tiến hành các trò chơi. Bên cạnh đó, chúng tôi lấy ví dụ minh họa cho từng trò chơi cụ thể. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm Chúng tôi tiến hành soạn giáo án dạy thí nghiệm và tiến hành kiểm tra so sánh kết quả nhằm khẳng định tính khả quan của khóa luận. 4 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1. Cơ sở lí luận 1.1.1. Một số khái niệm Phương pháp được hiểu là cách thức, con đường phương tiện để đạt tới mục đích, để giải quyết những nhiệm vụ nhất định. Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm giải quyết những nhiệm vụ giáo dục, giáo dưỡng và phát triển trong quá trình dạy học. Đổi mới phương pháp dạy học là đổi mới cách thức tiến hành phương pháp, đổi mới phương tiện và hình thức triển khai phương pháp trên cơ sở khai thác triệt để ưu điểm của phương pháp cũ và vận dụng linh hoạt một số phương pháp dạy học mới nhằm phát huy tối đa tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học. Trò chơi là hoạt động vui chơi có chủ đề, có nội dung nhất định, có những qui định buộc người chơi phải tuân thủ nhằm mục đích vui chơi, giải trí. Trò chơi học tập là trò chơi có nội dung gắn với hoạt động học tập của học sinh. Phương pháp trò chơi học tập là phương pháp tổ chức hoạt động học tập của học sinh mà trong đó học sinh lĩnh hội được các kiến thức cần thiết nhờ tham gia tích cực vào các hoạt động của trò chơi. 1.1.2. Một số đặc điểm tâm lý của học sinh tiểu học - Nhu cầu, động cơ, hứng thú của học sinh tiểu học Bước vào nhà trường tiểu học, các em được hoạt động trong một môi trường mới, môi trường nhà trường với hoạt động chủ đạo là học tập. Do đó, nhu cầu học tập của học sinh ngày càng có ý nghĩa quan trọng hơn đối với sự phát triển trí tuệ. Chính nhu cầu học tập đã trở thành động cơ thúc đẩy các em tự giác tích cực học tập. Theo các nhà tâm lý học “ở tiểu học phần lớn học sinh chưa hứng thú chuyên biệt với từng môn học các em cũng chưa chú ý đi sâu vào ý nghĩa mỗi môn học. Việc các em học sinh tiểu học thích môn nào, bài nào phụ thuộc khả năng sư phạm của người giáo viên” (10). Các nhà nghiên cứu còn cho thấy “Động cơ học tập không sẵn có, cũng không thể áp đặt từ ngoài vào mà phải hình thành dần trong quá trình học sinh ngày càng đi sâu và chiếm lĩnh đối tượng học tập dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Nếu trong tiết học, giáo viên biết tổ chức cho học sinh phát hiện ra những điều mới lạ (cả nội dung lẫn 5 phương pháp dạy học, học sinh chiếm lĩnh tri thức đó) thì dần dần quan hệ thân thiết giữa các em với tri thức khoa học sẽ được hình thành, học tập dần dần trở thành một nhu cầu không thể thiếu được của các em và sẽ thúc đẩy các em vươn tới giành lấy tri thức” [5]. Như vậy, việc tổ chức trò chơi cho học sinh trong quá trình dạy học một cách phù hợp sẽ góp phần khêu gợi nhu cầu, hình thành động cơ đúng đắn, hứng thú học tập cho học sinh. - Đặc điểm trí nhớ Học sinh tiểu học nói chung có trí nhớ tốt. Ở những lớp đầu bậc tiểu học, ghi nhớ không chủ định chiếm ưu thế, các em chỉ ghi nhớ những gì mình thích, những gì gây được ấn tượng mạnh mẽ, gây cảm xúc thì các em dễ nhớ và nhớ lâu. Càng lên các lớp trên thì trí nhớ có chủ định càng tăng. Tuy vậy, cũng như các lớp đầu cấp (lớp 1, 2, 3) các lớp cuối cấp (lớp 4,5) vẫn thường có khuynh hướng học thuộc một cách máy móc kiểu học vẹt. Chính vì vậy, mà các em cảm thấy khó khăn khi sử dụng những kiến thức đó vào học tập, cũng như vào trong cuộc sống. Để khắc phục nhược điểm này, trong quá trình dạy học giáo viên cần phải tổ chức cho các em chơi trò chơi học tập nhằm dẫn dắt các em dễ tìm đến tri thức mới. - Đặc điểm tư duy Tư duy của trẻ mới đến trường chủ yếu là tư duy cụ thể mang tính hình thức, dựa vào những bề ngoài của sự vật và hiện tượng. Theo Peopiagie “Tư duy của trẻ đến 10 tuổi về cơ bản còn ở giai đoạn những thao tác cụ thể, dựa trên cơ sở có thể diễn ra quá trình hệ thống hoá các thuộc tính, tài liệu trong kinh nghiệm trực quan” [7]. Trong hoạt động phân tích tổng hợp: Hoạt động phân tích của học sinh đầu bậc tiểu học (lớp 1, 2, 3) về hình thức cũng như nội dung rất đơn giản nên khi tiến hành phân tích tổng hợp các em thường căn cứ vào những đặc điểm bên ngoài mang tính cụ thể. Lên lớp 4, 5 phân tích tổng hợp trong óc phát triển mạnh, với khái niệm dễ hiểu các em phân tích trong óc một cách tương đối tốt. Trong hoạt động trừu tượng khái quát hoá: Học sinh lớp 1, 2, 3 chủ yếu dựa trên dấu hiệu bên ngoài dễ nhận thấy, dễ xúc động, lên lớp 4, 5 mới có thể dựa vào những dấu hiệu bên trong (bản chất). Đây chính là, cơ sở để chúng ta xác định mức độ hình thành khái niệm cho học sinh ở giai đoạn đầu cấp (lớp 1, 2, 3) còn hết sức sơ đẳng. 6 Trong phán đoán suy luận: Học sinh ở những lớp đầu bậc tiểu học thường phán đoán vào những dấu hiệu duy nhất, nên hay phán đoán khẳng định mà chưa suy nghĩ xem khả năng nào là hiện thực, còn với học sinh lớp 4, 5 đã có thể chứng minh lập luận, phán đoán cho mình về trình độ suy luận có thể dựa trên các tài liệu trừu tượng hơn. Song để học sinh suy luận thì các em vẫn thường dựa trên các tài liệu trực quan. Chính từ đặc điểm tư duy nêu trên, khi thiết kế bài học có sử dụng phương pháp trò chơi giáo viên cần chú ý đến việc gắn điều trông thấy với hoạt động thực tiễn và nội dung của bài học. - Đặc điểm tưởng tượng Tưởng tượng là một trong những quá trình nhận thức quan trọng, tưởng tượng của học sinh tiểu học được hình thành và phát triển trong hoạt động học và các hoạt động khác của các em. Theo các công trình nghiên cứu về tâm lý học, ở các lớp đầu bậc tiểu học hình ảnh của tưởng tượng còn đơn giản chưa bền vững. Nhưng càng về các lớp cuối cấp, hình ảnh tưởng tượng của các em càng bền vững và gần thực tế hơn. Đặc biệt lúc này, các em đã bắt đầu có khả năng tưởng tượng dựa trên những tri giác đã có từ trước và dựa trên ngôn ngữ [5]. Đối với học sinh tiểu học, tình cảm có vị trí đặc biệt vì nó là khâu trọng yếu gắn liền nhận thức với hành động của các em. Đối tượng gây xúc cảm cho học sinh tiểu học thường là những sự vật, hiện tượng cụ thể, những câu chuyện sinh động. Do đó, những bài giảng khô khan, khó hiểu nặng nề về lí luận không gây cho học sinh những cảm xúc tích cực, thậm chí làm cho các em mệt mỏi, chán chường. Nói chung, hoạt động trí tuệ của các em đượm màu sắc xúc cảm, các em suy nghĩ bằng “hình thức”, “xúc cảm”, “âm thanh”, các quá trình nhận thức, hoạt động của các em đều chịu sự chi phối mạnh mẽ của cảm xúc và đều đượm màu cảm xúc [10]. Từ đặc điểm này, ta thấy trong quá trình dạy học, có thể khơi dậy ở trẻ xúc cảm học tập qua việc tổ chức trò chơi học tập cho các em, từ đó phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh, nâng cao hiệu quả học tập. Tóm lại, từ việc phân tích những đặc điểm tâm lý của học sinh tiểu học có thể rút ra kết luận rằng: Việc tổ chức trò chơi cho học sinh là biện pháp quan trọng nhằm tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học phân môn Lịch sử ở trường tiểu học. 1.1.3. Phương pháp trò chơi học tập 1.1.3.1. Nguồn gốc của trò chơi Từ thời kì nguyên thủy, con người đã có nhu cầu về chơi, sau những ngày 7 lao động mệt mỏi như săn bắt, hái lượm người ta tụ tập nhau lại để bày tỏ sự vui mừng của mình và họ nhảy múa, reo hò suốt đêm. Trong những cuộc vui như vậy thì những người lập được chiến công thường kể lại, diễn lại những thao tác quyết định như ném đá, phóng lao, đuổi bắt...nhờ những hành động đó, mà họ đã bắt được nhiều thú rừng. Cứ như vậy, sự bắt chước biến thành trò chơi và dần dần trò chơi ngày càng đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống, trò chơi là món ăn tinh thần tiếp thêm sức mạnh cho người lao động. Đây là nguồn ngốc, là sự ra đời sơ khai nhất của trò chơi. Lúc đầu, sự bắt chước mang tính chân thực và đơn điệu, nhưng rồi trong quá trình chơi mỗi người thêm bớt một chút sẽ dần làm cho trò chơi mang tính khái quát và trườu tượng từ đó tư duy và ngôn ngữ của con người cũng phát triển. Cũng nhờ khả năng tư duy, ngôn ngữ phát triển mà con người bắt đầu biết tích lũy kinh nghiệm trong cuộc sống. Nhờ vậy, mà chúng ta dần thấy được tầm quan trọng của sự chuẩn bị trước công cụ lao động, sức khỏe và sự tập luyện những thao tác cơ bản nhờ đó mà kết quả lao động đạt được cao hơn. Lúc đầu, sự chuẩn bị các thao tác này mang tính chất tự nhiên dưới hình thức vui chơi mà tập luyện, tập luyện mà vui chơi, sau đó người ta dùng trò chơi để dạy cho con cháu, dạy cho lớp trẻ, chuẩn bị cho họ tiếp bước cha anh tham gia tích cực, có hiệu quả vào cuộc sống lao động, đấu tranh sinh tồn và phát triển của mình. Như vậy, sau khi ra đời, trò chơi đã mang ý nghĩa giáo dục rất cao và có một vai trò quan trọng trong xã hội loài người. Cuộc sống xã hội ngày càng phát triển, trường học được hình thành và ngày càng mở rộng và là nơi thu hút những mầm non của xã hội. Ở đây, người ta sử dụng nhiều nội dung nhiều phương pháp để giáo dục, rèn luyện thế hệ trẻ trong đó có trò chơi. Ngày nay cũng vậy, trò chơi trở thành một trong những phương pháp giáo dục hiệu quả nhất, đặc biệt đổi với trẻ ở bậc tiểu học. 1.1.3.2. Ý nghĩa của phương pháp trò chơi học tập Vui chơi là một hoạt động không thể thiếu đối với con người trong bất cứ xã hội nào, nó giúp con người giải tỏa căng thẳng, lo lắng hay buồn phiền...Đặc biệt trong xã hội ngày nay, khi con người trở nên bận rộn với guồng quay hối hả của cuộc sống thì nhu cầu về vui chơi giải trí ngày càng lớn hơn. Trò chơi có một ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với HSTH bởi vì ở lứa tuổi này đặc điểm tâm lý nổi bật của các em là: “Học mà chơi, chơi mà học”, các em chưa thể tập trung chú ý quá lâu vào một hoạt động. Vì vậy, đưa trò chơi vào học tập vừa là món ăn tinh thần trong mỗi tiết học vừa là phương tiện góp phần phát triển trí tuệ của HS. Trong quá trình chơi, HS phải sử dụng các giác quan 8 để thực hiện các thao tác chơi, nhiệm vụ chơi do đó mà các giác quan của HS trở nên tinh nhạy hơn, ngôn ngữ mạch lạc hơn và tư duy trừu tượng cũng được phát triển. Ngoài ra, trò chơi học tập còn làm thay đổi hình thức học tập làm cho không khí lớp học thoải mái và dễ chịu hơn. Đặc biệt, qua trò chơi học tập HS tiếp thu bài tự giác, tích cực hơn, HS được củng cố và hệ thống hóa kiến thức. Trò chơi sẽ giúp HS biết cách nhìn nhận, phân tích, so sánh khái quát kiến thức đã lĩnh hội trước đó. Thông qua trò chơi sẽ giúp HS có ấn tượng mạnh mẽ về kiến thức đó, vì thế mà HS nắm bắt bài nhanh hơn. Trong dạy học, GV sử dụng phương pháp trò chơi sẽ giúp HS phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh, HS hào hứng tham gia vào nhiệm vụ học tập đã được lồng sẵn vào các trò chơi cụ thể. Bằng cách này, học sinh sẽ khắc sâu kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo một cách vững chắc. Đây là cơ sở để giúp học sinh dễ dàng phát hiện ra kiến thức và ghi nhớ kiến thức của bài học. Qua việc HS được tham gia vào trò chơi học tập là các em đã được làm quen, tiếp cận với phương pháp dạy học tích cực, qua phương pháp trò chơi HS học tập một cách chủ động và có sự tự tin hơn vào bản thân mình khi tìm ra được tri thức mới của bài học. 1.1.3.3. Một số yêu cầu khi lựa chọn, tổ chức trò chơi học tập Trò chơi trong dạy học chính là phương pháp tổ chức hoạt động học tập cho các em. Trong lúc chơi, các em sẽ không ý thức được mình là đang học mà các em sẽ thúc đẩy bằng động cơ vui chơi: Cố gắng làm nhanh, làm đúng để thắng cuộc. Vì vậy, để sử dụng phương pháp trò chơi một cách có hiệu quả, cần phải đạt được những yêu cầu sau: - Trò chơi phải là một thành tố hữu cơ của bài dạy, trò chơi phục vụ chủ yếu cho chủ đề của bài học. - Trò chơi phải phục vụ thiết thực cho việc giúp HS lĩnh hội, củng cố kiến thức bài học. Ví dụ: Sử dụng trò chơi “Tìm sự kiện” nhằm thi đua để kiểm tra kiến thức cơ bản của bài học. - Các trò chơi được sử dụng trong bài học phải bảo đảm tính khoa học, tính chất và mức độ của trò chơi phải phù hợp với lứa tuổi, với đặc điểm tâm sinh lý của trẻ em, phù hợp với đặc điểm giới tính của trẻ. - Khi tiến hành trò chơi, có thể kết hợp với một số phương pháp khác để làm nổi bật lên mấu chốt của bài học, làm sao gây được hứng thú cho HS, tránh tẻ nhạt và đơn điệu. 9 - GV phải nắm thật vững mục đích của trò chơi, cách thức tổ chức hướng dẫn HS chơi và phải tổng kết, kết luận để làm rõ kiến thức cần lĩnh hội. - Khi tiến hành trò chơi, GV phải theo dõi sát tiến trình và kết quả của trò chơi tức là phải có được thông tin phản hồi từ phía HS để nhận định đánh giá khen chê đúng lúc, kịp thời động viên khích lệ để HS ngày càng mạnh dạn tham gia tích cực hơn. 1.1.3.4. Cách xây dựng một trò chơi học tập Khi xây dựng trò chơi học tập GV cần tuân thủ những bước sau: Bước 1: Lựa chọn trò chơi - Phân tích yêu cầu cần đạt được của bài học. - Chọn thử trò chơi nào đó để phân tích nội dung bài học và khả năng ứng dụng của trò chơi đó. - Đối chiếu khả năng giáo dục của trò chơi (vừa chọn thử) với yêu cầu của bài học (nếu thấy không phù hợp thì cần trở lại việc chọn thử trò chơi). Bước 2: Chuẩn bị tổ chức trò chơi - GV thiết kế giáo án chuẩn bị đầy đủ các phương tiện, đồ dùng phục vụ cho trò chơi. - Chuẩn bị thực hiện giáo án. Bước 3: Giới thiệu và giải thích trò chơi GV nêu tên trò chơi, cách thức chơi, những thao tác cần thiết, cố gắng thật ngắn gọn, rõ ràng làm sao để HS hiểu rõ cách thực hiện trò chơi. Bước 4: Điều khiển, nhận xét, đánh giá 1.1.3.5. Một số lưu ý khi xây dựng trò chơi học tập Khi xây dựng trò chơi học tập GV cần chú ý tới: - Phải thể hiện được tính thi đua giữa các cá nhân và các nhóm. - Có qui định về sự thưởng phạt rõ ràng. - Có cách chơi cụ thể (bao gồm cả thời gian). - Có cách tính điểm. Như vậy, để xây dựng một trò chơi học tập, GV cần lựa chọn từ các hoạt động đảm bảo được các nhân tố cơ bản trên. 10 Ngoài các trò chơi trong (sách giáo viên) SGK, GV có thể bổ xung các trò chơi hợp lí với bài học và trình độ nhận thức của HS. 1.1.3.6. Cách tổ chức một trò chơi học tập Khi tổ chức một trò chơi học tập, GV cần tiến hành theo các bước sau: Bước 1: Giới thiệu tên trò chơi, hướng dẫn cách chơi, thơi gian chơi và phổ biến luật chơi. Bước 2: Cho HS chơi thử nhằm giúp HS có biểu tượng về trò chơi. Bước 3: Chơi thật. Bước 4: Nhận xét kết quả trò chơi (có thể thưởng phạt người thắng hoặc người thua). Nhận xét thái độ của người chơi và rút kinh nghiệm. Bước 5: Kết thúc: GV hỏi xem HS đã học được gì qua trò chơi hoặc GV tổng kết lại những gì cần học thông qua trò chơi này. 1.1.3.7. Sự khác biệt giữa trò chơi thường trong thực tế và trò chơi với tư cách là phương pháp dạy học Đối với trẻ em nói chung, bất kì em nào cũng thích vui chơi, trò chơi nhằm giáo dục cho các em một cách toàn diện. Đây là một nhu cầu cần thiết để tăng cường sức khỏe, góp phần tích cực cho việc thực hiện và hoàn thành mục tiêu giáo dục đối với các em. Trên thực tế, trò chơi được sử dụng như một phương tiện giải trí, trò chơi giúp cho HS thoải mái, phấn khởi và tham gia một cách tích cực. Thông thường, khi chơi các em được chơi thử sau đó mới chơi thật. Đối với lứa tuổi tiểu học, trò chơi giúp các em phát triển toàn diện về thể chất và tinh thần. Trong dạy học, nhiều GV chỉ sử dụng trò chơi để giải lao sau mỗi tiết học mệt nhọc mà chưa xem trò chơi là phương pháp dạy học. Trò chơi với tư cách là phương pháp dạy học ngoài những đặc điểm nêu trên khi đưa vào tổ chức dạy học sẽ rất hấp dẫn cho HSTH. Trò chơi được sử dụng là phương pháp dạy học phải có mục tiêu và nội dung phục vụ cho kiến thức và kĩ năng trọng tâm của bài học đồng thời phải có cấu trúc của trò chơi như: đề trò, cốt trò, luật trò gây hứng thú học tập cho HS. Thông qua những trò chơi đó các em được phát hiện ra tri thức và củng cố bài học. Trò chơi đảm bảo các điều kiện đó thì trò chơi không chỉ có tác dụng giải trí mà còn có tác dụng là một phương pháp dạy học. 11 Như vậy, trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lương dạy học và thực mục tiêu đào tạo giáo dục con người mới thì trò chơi đóng góp một vai trò quan trọng trong dạy học nói chung và dạy học phân môn Lịch sử nói riêng. 1.2. Cơ sở thực tiễn 1.2.1. Mục tiêu của phân môn Lịch sử - Cung cấp cho HS các sự kiện, nhân vật lịch sử tiêu biểu có hệ thống theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nước cho tới cuối thế kỉ XX. - Hình thành cho HS những kĩ năng quan sát, thu thập tìm kiếm tư liệu lịch sử và trình bày kết quả lại bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ… - Góp phần bồi dưỡng và phát triển ở HS tình yêu thiên nhiên, con người, văn hóa và những giá trị nhân văn sâu sắc của dân tộc ta. Tôn trọng, có ý thức bảo vệ các di tích lịch sử, giữ gìn và phát huy những giá trị lịch sử văn hóa của dân tộc ta. 1.2.2. Đặc điểm phân môn Lịch sử Sử học là bộ môn góp phần hết sức đắc lực vào việc hình thành nhân cách tốt đẹp cho học sinh. Đây là bộ môn giúp học sinh xây dựng niềm tin vững chắc vào lý tưởng cách mạng vào con đường XHCN. Nội dung học tập ở nhà trường phổ thông cung cấp cho các em hiểu được quy luật phát triển của xã hội loài người về sự ra đời, hưng thịnh và suy vong của mỗi chế độ xã hội tồn tại trong Lịch sử, trong đó có sự thay thế của chế độ cao hơn, tiến bộ hơn chế độ trước là một quy luật. Trên cơ sở được học tập như vậy, học sinh dần dần hình thành một thế giới quan duy vật biện chứng khoa học, lòng tin vững chắc vào sự phát triển của dân tộc trong sự nghiệp xây dựng đất nước hiện nay. Lợi thế của phân môn Lịch sử trong việc giáo dục nhân cách cho học sinh chính là các sự kiện Lịch sử, các mốc Lịch sử đáng chú ý. Đặc biệt là các nhân vật Lịch sử, những người anh hùng cứu nước, những chiến sĩ cách mạng hết lòng vì dân vì nước. Đây là những nhân cách lớn, những tấm gương sáng chói về nhiều mặt cho học sinh noi theo. Những nhân vật Lịch sử như vậy ở thời kỳ nào cũng có, ở nước nào cũng có. Nhân cách của kẻ sĩ Việt Nam, nhân cách người chiến sĩ cách mạng trong sự nghiệp giải phóng đất nước. Nhân cách con người Việt Nam trong thời kỳ dựng nước và giữ nước hoặc những nhân cách lớn của thế giới trong các thời kỳ là những bài học lớn về nhân cách cho học sinh. Thông qua việc tìm hiểu những nhân vật, sự kiện Lịch sử, chúng ta sẽ giúp các 12 em hiểu được cái lõi nhân cách của người Việt Nam trong mối quan hệ với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Đó chính là, tình yêu quê hương đất nước, lòng tự hào dân tộc, quý trọng lao động, quyết giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, tự tin, trung thực, ham học hỏi, nhân hậu, khiêm tốn, sống lạc quan... Chính bản sắc riêng trong nhân cách của người Việt Nam qua các nhân vật Lịch sử mà học sinh tiếp thu được qua giờ học góp phần hết sức to lớn với việc hình thành và phát triển nhân cách ở các em. Từ việc nắm các kiến thức Lịch sử về truyền thống đấu tranh kiên cường của cha ông ta. Học sinh xác định rõ trách nhiệm của mình trong cuộc sống hiện đại. Việc giáo dục truyền thống và tự hào với quá khứ vẻ vang của dân tộc là điều hết sức cần thiết trong việc hình thành nhân cách cho học sinh. Phần Lịch sử lớp 4, không trình bày Lịch sử theo một hệ thống chặt chẽ mỗi bài học là một sự kiện, hiện tượng hay nhân vật Lịch sử tiêu biểu điển hình của một giai đoạn Lịch sử nhất định. Sự lựa chọn cấu trúc và mức độ nội dung như vậy nhằm đảm bảo mục tiêu phù hợp với thời lượng giành cho môn học cũng như trình độ nhận thức của học sinh. Tuy nhiên, một sự kiện hiện tượng hay nhân vật Lịch sử không thể hình thành và phát triển một cách cô lập mà trong một bối cảnh cụ thể có liên quan rất nhiều sự kiện nhân vật Lịch sử trong bối cảnh đó. Phân môn Lịch sử cung cấp kiến thức cho học sinh tiểu học gồm bốn loại cơ bản sau: + Kiến thức về các sự kiện Lịch sử. + Kiến thức về các nhân vật Lịch sử. + Kiến thức cơ bản về các thành tựu mọi mặt trong đời sống xã hội của Lịch sử dân tộc. + Kiến thức cơ bản về một giai đoạn thời kỳ Lịch sử. Trong các nhóm kiến thức trên thì nhóm kiến thức về các sự kiện Lịch sử chiếm thời lượng lớn, nhân vật Lịch sử vừa phải. Từ những đặc điểm của môn học như đã trình bày ở trên, chúng tôi nhận thấy đây là môn học mà GV có nhiều cơ hội để đổi mới phương pháp dạy học. Vận dụng phương pháp trò chơi vào trong dạy học phân môn Lịch sử là một trong những phương hướng đổi mới phù hợp. Hướng đổi mới này không những phát huy được vốn sống, vốn kiến thức ở các em mà còn phù hợp với xu hướng đổi mới phương pháp dạy học và yêu cầu đào tạo con người mới trong giai đoạn hiện nay. Khi sử dụng phương pháp này giáo viên không còn là người truyền thụ 13
- Xem thêm -