Tài liệu Skkn “sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn ngữ văn thcs”

  • Số trang: 24 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 1047 |
  • Lượt tải: 1
dangvantuan

Tham gia: 02/08/2015

Mô tả:

SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ I. Thực trạng tình hình cơ sở vật chất, đổi mới phương pháp dạy học của nhà trường: * Thực trạng cơ sở vật chất, việc đổi mới phương pháp dạy học trên địa bàn huyện: Hầu hết các đơn vị trường học có cơ sở vật chất riêng cho các trường, điểm trường. Từng bước xây dựng cơ sở vật chất kiên cố cho các vùng khó khăn. Tuy nhiên, còn không ít trường cơ sở vật chất vẫn chưa thật sự đảm bảo cho việc thực hiện đổi mới chương trình dạy học; thiếu khối phòng phục vụ học tập: phòng thí nghiệm, phòng bộ môn, nhiều thư viện chưa đạt chuẩn. Về thiết bị dạy học: các trường đều được trang bị, nhưng nhìn chung chất lượng chưa cao, hầu hết đã hư hỏng, hiệu quả sử dụng thấp. Cá biệt có trường được trang bị, nhưng không sử dụng vì cũ, chất lượng kém, không có cán bộ phụ trách thí nghiệm thiết bị chuẩn bị cho giờ thực hành. Khả năng tự làm thiết bị dạy học rất hạn chế do: một phần đội ngũ giáo viên chưa năng động, sáng tạo; một phần hạn chế về thời gian, về kinh phí và thực tế chưa được coi trọng đúng mức vấn đề tự làm và sử dụng đồ dùng dạy học tự làm để áp dụng vào quá trình giảng dạy, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục. Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy, góp phần đổi mới phương pháp còn nhiều hạn chế, nguyên nhân: do thiếu điều kiện về cơ sở vật chất, nhiều giáo viên còn e ngại, chưa thành thạo trong việc thiết kế, sử dụng các phần mềm hỗ trợ giảng dạy trình chiếu, chỉ dụng sử nhiều khi tổ chức thao giảng, hội giảng hay tham gia thi giáo viên dạy giỏi các cấp. * Thực trạng cơ sở vật chất, việc đổi mới phương pháp dạy học tại trường THCS thị trấn Ba Tơ: 1 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 Trường THCS TT Ba Tơ được xây dựng từ năm 2006 và đưa vào sử dụng từ năm học 2007. Hiện trường có 01 nhà Hiệu bộ và 02 dãy phòng học gồm 14 phòng, trong đó có 01 phòng dạy học bộ môn tin, 01 phòng thực hành thí nghiệm bộ môn lí, hóa, 01 phòng trưng dụng làm phòng thiết bị (chưa có cán bộ chuyên môn phụ trách), 01 phòng trưng dụng làm phòng thư viện, 01 phòng dùng để hội họp, 01 phòng sinh hoạt Đội, điểm truy cập Internet, còn lại 8 phòng học / 12 lớp, nhà trường tổ chức học 2 buổi (buổi sáng khối 6 và 8, buổi chiều khối 7 và 9). Chính vì vậy nên việc sinh hoạt hội họp, hội giảng chỉ tổ chức thực hiện vào ngày thứ 7 hàng tuần. Về phương tiện, thiết bị dạy học: trang thiết bị dạy học cơ bản đảm bảo, song nhiều thiết bị cung ứng đã lâu, đã hỏng; nhà trường có 02 màn hình LG 42 in dùng để dạy giáo án điện tử, dùng làm phương tiện trình chiếu trong một số tiết dạy ứng dụng công nghệ thông tin, trường có điểm truy cập internet, có mạng phát wifi tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên truy cập thông tin từ mạng internet phục vụ cho nhu cầu dạy học. Việc tổ chức hội thảo, hội giảng, dạy học có ứng dụng công nghệ thông tin, đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực của học sinh được chuyên môn nhà trường quan tâm, giáo viên tích cực hưởng ứng thực hiện. II. Lý do chọn sáng kiến kinh nghiệm: Một trong những nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông là tập trung vào đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựa vào hoạt động tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh với sự tổ chức và hướng dẫn thích hợp của giáo viên nhằm phát triển tư duy độc lập, sáng tạo góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu, khả năng tự học, bồi dưỡng hứng thú học tập, tạo niền tin và niềm vui trong học tập. Tiếp tục vận dụng những ưu thế của phương pháp truyền thống và dần dần làm quen với phương pháp dạy học mới. 2 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 Đổi mới phương pháp dạy học luôn luôn đặt trong mối quan hệ với đổi mới mục tiêu, nội dung dạy học, đổi mới cơ sở vật chất và thiết bị dạy học; đổi mới các hình thức tổ chức dạy học để phù hợp giữa dạy học cá nhân và các nhóm nhỏ hoặc cả lớp, giữa dạy học trong phòng học và ngoài hiện trường; đổi mới môi trường giáo dục để học tập gắn với thực hành và vận dụng; đổi mới đánh giá kết quả học tập của học sinh qua đổi mới nội dung, hình thức kiểm tra, xây dựng các bộ công cụ đánh giá, phối hợp kiểu đánh giá truyền thống với cách trắc nghiệm khách quan, đảm bảo đánh giá khách quan, trung thực mức độ đạt được mục tiêu giáo dục của từng học sinh. Một trong những phương pháp dạy học mới và hiện đại được đưa vào là phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy (BĐTD) - một phương pháp dạy học mới đang được rất nhiều nước trên thế giới áp dụng, một phương pháp dạy học thể hiện sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, thể hiện được khả năng tư duy hệ thống giữa người dạy và cả người học thông qua việc sơ đồ hóa kiến thức, sử dụng được phương pháp này một cách hiệu quả cũng thể hiện được sự sáng tạo của giáo viên thông qua dụng cụ dạy học trực quan. Qua việc tìm hiểu (từ việc tham gia các lớp tập huấn, bồi dưỡng, qua việc dự giờ giáo viên) và đã từng vận dụng phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy trong bộ môn Ngữ văn, tôi nhận thấy phương pháp dạy học này rất có hiệu quả trong công tác giảng dạy và học tập của học sinh. Bước đầu đã giảm bớt được tâm lý ngại học văn, khơi gợi trong học sinh tình yêu đối với môn học, đồng thời đem đến cho các em cái nhìn mới, tư duy mới về môn học Ngữ văn. Vậy thế nào là phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy? Cần sử dụng bản đồ tư duy như thế nào để nâng cao chất lượng trong các giờ học văn? Đó là những vấn đề tôi muốn cùng được chia sẻ với quý đồng nghiệp qua sáng kiến kinh nghiệm: Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích ở bộ môn Ngữ văn Trung học cơ sở. III. Thời gian, địa điểm nghiên cứu 1/ Thời gian: 3 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 - Bắt đầu nghiên cứu trong các năm học 2012 – 2013, 2013 - 2014. - Hoàn thành tháng 10/2014. 2/ Địa điểm: Trường THCS thị trấn Ba Tơ, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi. IV. Phương pháp nghiên cứu: BĐTD được bản thân áp dụng thực hiện có hiệu quả trong công tác giảng dạy tại đơn vị Trường trung học cơ sở thị trấn Ba Tơ và cũng đã cùng đồng nghiệp trao đổi (góp ý giờ dạy thông qua dự giờ, qua hội thảo ứng dụng công nghệ thông tin trong Ngày hội công nghệ thông tin ngành giáo dục và đào tạo huyện lần thứ nhất được tổ chức vào tháng 12 năm 2012), và đồng nghiệp đã đưa vào áp dụng có hiệu quả ở một số đơn vị trường trung học cơ sở trong địa bàn huyện. Để nghiên cứu, áp dụng sáng kiến kinh nghiệm “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích ở bộ môn Ngữ văn Trung học cơ sở”, bản thân đã sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau: - Phương pháp quan sát: Hình thức chủ yếu của phương pháp này là dự giờ đồng nghiệp từ đó tôi có thể phát hiện ra những ưu nhược điểm trong bài dạy của các đồng nghiệp. - Phương pháp so sánh: với phương pháp này tôi có thể phân loại, đối chiếu kết quả nghiên cứu. - Ngoài ra tôi còn sử dụng những phương pháp hỗ trợ khác như: đọc tài liệu, thống kê, kiểm chứng, thăm dò ý kiến của học sinh, trao đổi kinh nghiệm cùng đồng nghiệp. 4 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 PHẦN II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM I. Cơ sở lý luận Nghị quyết số 40/2008/QH10, ngày 09 tháng 12 năm 2000 của Quốc hội khóa X về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đã khẳng định mục tiêu của việc đổi mới chương trình phổ thông: “Xây dựng nội dung chương trình, phương pháp giáo dục, sách giáo khoa phổ thông mới nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phù hợp với thực tiễn và truyền thống Việt Nam, tiếp cận trình độ giáo dục phổ thông ở các nước phát triển trong khu vực và trên thế giới.” và “Việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông phải quán triệt mục tiêu, yêu cầu về nội dung, phương pháp giáo dục của các bậc học, cấp học quy định trong Luật Giáo dục; khắc phục những mặt hạn chế của chương trình, sách giáo khoa; tăng cường tính thực tiễn, kĩ năng thực hành, năng lực tự học; coi trọng kiến thức khoa học xã hội và nhân văn; bổ sung những thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh, đảm bảo sự thống nhất, kế thừa và phát triển của chương trình giáo dục; tăng cường tính liên thông giữa giáo dục phổ thông với giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học; thực hiện phân luồng trong hệ thống giáo dục quốc dân để tạo nguồn cân đối về cơ cấu nguồn lực; đảm bảo sự thống nhất về chuẩn kiến thức và kĩ năng, có phương án vận dụng chương trình, sách giáo khoa phù hợp với hoàn cảnh và điều kiện của các địa bàn khác nhau. Đổi mới nội dung chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy và học phải thực hiện đồng bộ với việc nâng cấp và đổi mới trang thiết bị dạy học, tổ chức đánh giá, thi cử, chuẩn hóa trường sở, đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và công tác quản lí giáo dục.” 5 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 Môn học Ngữ văn, là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội. Đây là môn học có vai trò rất quan trọng trong đời sống và trong sự phát triển tư duy của con người. Đồng thời môn học này có tầm quan trọng trong việc giáo dục quan điểm, tư tưởng, tình cảm cho học sinh. Mặt khác nó cũng là môn học thuộc nhóm công cụ, môn văn còn thể hiện rõ mối quan hệ với rất nhiều các môn học khác trong nhà trường phổ thông. Học tốt môn văn sẽ tác động tích cực tới các môn học khác và ngược lại, các môn học khác cũng góp phần học tốt môn văn. Điều đó đặt ra yêu cầu tăng cường tính thực hành, giảm lí thuyết, gắn học với hành, gắn kiến thức với thực tiễn hết sức phong phú, sinh động c ủa cuộc sống. II. Cơ sở thực tiễn Lâu nay, trong quá trình dạy học, người giáo viên vẫn thường dùng các mô hình, sơ đồ, biểu đồ,… để khái quát, cô đọng kiến thức cho học sinh, nhất là các bài tổng kết, bài ôn tập. Cách làm này có thể nói đã đem lại những hiệu quả thiết thực nhất định trong việc ôn tập, củng cố, hệ thống kiến thức cho học sinh, bởi cách trình bày ngắn gọn, lo-gic. Song, bên cạnh những ưu điểm ấy, nó vẫn còn có những hạn chế nhất định, bởi trước hết cả lớp cùng chung cách trình bày giống như cách của giáo viên hoặc của tài liệu, chứ không phải do học sinh tự xây dựng theo cách hiểu của mình, chưa phát huy được tính tư duy, sáng tạo, tính tích cực, chủ động, tìm tòi, phát hiện và chiếm lĩnh tri thức của bài học. Trong thời gian gần đây, Sở Giáo dục và Đào tạo Quảng Ngãi có tổ chức nhiều lớp tập huấn về đổi mới phương pháp dạy học, về ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy (trên cở các lớp tập huấn từ Bộ Giáo dục), trong đó có sử dụng BĐTD. BĐTD (Mind Map) hay còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy là phương pháp dạy học chú trọng đến cơ chế ghi nhớ, dạy cách học, cách tự học, là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng, một dạng sơ đồ mở. BĐTD, một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ 6 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của bộ não. Tuy cùng một chủ đề nhưng mỗi em có thể có những cách sáng tạo, thể hiện khác nhau, rất riêng, mang tính cá nhân tư duy của bản thân. BĐTD giúp học sinh (HS) có được phương pháp học hiệu quả hơn: Việc rèn luyện phương pháp học tập cho HS không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học. Thực tế cho thấy một số học sinh học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, các em thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau. Phần lớn số học sinh khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình. Sử dụng thành thạo BĐTD trong dạy học sẽ gúp học sinh có được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy. BĐTD sẽ giúp học sinh học tập một cách tích cực. Một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy việc sử dụng BĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não. III. Thực trạng của việc dạy học môn Ngữ văn hiện nay Thực tế hiện nay, môn Ngữ văn đang dần dần mất vị trí là một môn học chính, quan trọng mà bị xếp sau một số môn học được coi là thực tế hơn để thi tuyển sinh vào các trường Đại học, Cao đẳng như Toán, Hóa, Lý, Anh, Tin… Môn Ngữ văn là một môn học khó với học sinh bởi dung lượng kiến thức rất nhiều. Học sinh phải học văn học Việt Nam (Văn học dân gian, văn học Việt Nam trung đại, cận đại, hiện đại), và văn học Thế giới (Văn học Trung Quốc, Ấn Độ, Phương Tây). Các kiến thức về tiếng Việt, Tập làm văn cũng không hề đơn giản. Có rất nhiều văn bản mới được đưa thêm vào trong sách giáo khoa. 7 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 Vừa qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thực hiện chương trình giảm tải, lược bỏ đi một số bài học hoặc đưa một số bài học chính vào phần đọc thêm. Song không vì thế mà chương trình đã thật sự nhẹ nhàng. Qua thực tế giảng dạy ở trường, bản thân nhận thấy rằng có rất nhiều biểu hiện tâm lý chán học văn của học sinh, cụ thể là: - Học sinh thờ ơ với Văn: Đa phần các em xem thường và không muốn học Văn. Các em thường chỉ quan tâm đến các môn tự nhiên và phần lớn dành thời gian cho các môn này. Và nếu có học thì đó cũng chỉ là đối phó, qua loa. Mặt khác, chính vì môn văn có khối lượng kiến thức nhiều và khó, tâm lí thực dụng nặng nề nên nhiều em học sinh thấy học văn là một công việc nặng nhọc, mệt mỏi, khó khăn! Đôi khi giờ học văn đối với các em thật vất vả… - Khả năng trình bày: Khi học sinh tạo lập một văn bản giáo viên có thể dễ dàng nhận ra những lỗi sai cơ bản của học sinh như: dùng từ sai, viết câu sai, viết chính tả sai, bố cục và lời văn hết sức lủng củng, thiếu logic. Đặc biệt có những bài văn diễn đạt ngô nghê, tối nghĩa, lủng củng ...Đây là một tình trạng đã trở nên phổ biến và thậm chí là đáng báo động trong bậc học THCS. Điều đó, một phần thể hiện rõ qua kết quả khảo sát đầu năm học 20132014: Lớp Sĩ dạy số 9B 36 Dự khảo sát 35 Giỏi Khá Yếu TB Kém SL % SL % SL % SL % SL % 4 11.4 7 20 9 25.7 9 25.7 6 17.2 *Nguyên nhân: - Đối với người dạy: Đa số giáo viên đều có tình yêu nghề, mến trẻ, tận tụy với công tác giảng dạy, chăm lo quan tâm đến học sinh. Tuy nhiên, vẫn còn những mặt hạn chế sau: 8 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 + Phương pháp giảng dạy chưa thực sự phù hợp với một bộ phận không nhỏ học sinh yếu kém dẫn đến chất lượng chưa cao. + Do điều kiện khách quan nên việc sử dụng đồ dùng dạy học, phương pháp trực quan vào tiết học hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng tiếp thu bài của học sinh. + Một số giáo viên chưa thực sự tâm huyết với nghề, chưa khơi gợi được mạch nguồn cảm xúc ẩn sau mỗi trái tim người học. - Đối với học sinh: + Một số học sinh vì lười học, chán học mải chơi, hổng kiến thức nên không chuẩn bị tốt tâm thế cho giờ học Ngữ văn. + Địa phương xã Ba Cung và một phần học sinh thị trấn Ba Tơ, kinh tế còn khó khăn, hầu hết phụ huynh đều đi làm ăn xa, ít có thời gian quan tâm kèm cặp con em mình. Bản thân các em còn phải phụ giúp gia đình ngoài giờ lên lớp, ít dành thời gian cho việc tự học ở nhà. + Đời sống văn hóa tinh thần ngày một nâng cao, một số nhu cầu giải trí như xem ti vi, chơi game, sử dụng các trò chơi từ điện thoại di động, . . . ngày càng nhiều làm cho một số em chưa có ý thức học bị lôi cuốn dẫn đến sao nhãng việc học tập. IV. Giải pháp sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học tích cực ở bộ môn Ngữ văn Trung học cơ sở IV.1. Bản chất phương pháp dạy học bằng BĐTD: BĐTD là kĩ thuật dạy học tổ chức và phát triển tư duy giúp người học chuyển tải thông tin vào bộ não rồi được thông tin ra ngoài bộ não một cách dễ dàng, đồng thời là phương tiện ghi chép sáng tạo và hiệu quả, mở rộng, đào sâu và kết nối các ý tưởng, bao quát được các ý tưởng trên phạm vi sâu rộng. Sử dụng bản đồ tư duy giúp người học có được: 9 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 1. Sự hình dung: BĐTD có rất nhiều hình ảnh để hình dung về kiến thức cần nhớ. 2. Sự liên tưởng, tưởng tượng: BĐTD hiển thị sự liên kết giữa các ý tưởng một cách rất rõ ràng. 3. Làm nổi bật sự việc: Thay cho những từ ngữ tẻ nhạt đơn điệu, khi thể được thể hiện trên màn hình máy chiếu, hay được vẽ ra giấy, BĐTD cho phép giáo viên và học sinh làm nổi bật các ý tưởng trọng tâm bằng việc sử dụng những màu sắc, kích cỡ, hình ảnh đa dạng. Hơn nữa, việc BĐTD dùng rất nhiều màu sắc khiến giáo viên và học sinh phải vận dụng trí tưởng tượng sáng tạo đầy phong phú của mình. Nhưng đây không chỉ là một bức tranh đầy màu sắc sặc sỡ thông thường, BĐTD giúp tạo ra một bức tranh mang tính lý luận, liên kết chặt chẽ về những gì được học. IV.2. Yêu cầu đối với giáo viên và học sinh 1. Đối với giáo viên Để vận dụng phương pháp dạy học thông qua BĐTD, người dạy cần: - Biết cách sử dụng phần mềm Imindmap (phần mềm vẽ BĐTD trên máy tính): + Tải và cài đặt phần mềm Imindmap vào máy tính (bằng cách vào trang web www.download.com.vn gõ vào ô “tìm kiếm” cụm từ Mindmap có thể tải về bản miễn phí ConceptDraw MINDMAP 5 Professional hoặc từ địa chỉ web: www.mind-map.com - trang web chính thức của Tony Buzan). + Tham khảo tài liệu, video clip về cách sử dụng Imindmap. + Liên kết, thực hiện trình chiếu qua PowerPoint. - Khái quát hóa kiến thức bài học thông qua sơ đồ (phát thảo trên giấy). Lưu ý: việc sử dụng BĐTD không phải bài học, đơn vị kiến thức nào cũng tùy tiện sử dụng, dễ gây ra hiện tượng nhàm chán. BĐTD không được sử dụng khi lượng kiến thức cần hệ thống quá đơn giản (chẳng hạn vấn đề chỉ có 2 ý - 2 nhánh kiến thức) hoặc quá dài dòng, rờm rà. 10 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 - Hướng dẫn HS khái quát hóa kiến thức bằng BĐTD (bài mới, hệ thống kiến thức đã học) khi được gọi lên bảng, hay thực hiện trên giấy, hoặc thực hiện trước ở nhà. 2. Đối với học sinh Biết cách vẽ, thiết kế BĐTD, thể hiện ý tưởng, trang trí thêm sinh động. IV.3. Vận dụng BĐTD trong quá trình dạy học tích cực ở bộ môn Ngữ văn 1. Quy trình tổ chức hoạt động vẽ BĐTD trên lớp - Hoạt động 1: Cho HS lập BĐTD theo nhóm hay cá nhân thông qua gợi ý của giáo viên (qua một chủ đề, từ khóa cho trước). - Hoạt động 2: HS hoặc đại diện các nhóm học sinh lên báo cáo, thuyết trình về BĐTD mà nhóm đã thiết lập. - Hoạt động 3: HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện, chia sẻ kinh nghiệm. Giáo viên đóng vai trò cố vấn, định hướng, dẫn dắt HS thực hiện. - Hoạt động 4: Củng cố, tiểu kết (hay tổng kết) lại nội dung vấn đề bằng một BĐTD đã chuẩn bị sẵn (trình chiếu hoặc qua đồ dùng trực quan khác). 2. Sử dụng BĐTD để hỗ trợ quá trình dạy học: Trong quá trình dạy học, tùy vào đơn vị kiến thức bài học, tùy vào điều kiện không gian, thời gian hay phương tiện, người giáo viên có thể sử dụng BĐTD để: dạy kiến thức bài mới; củng cố, hệ thống hóa kiến thức cuối mỗi bài học hay cuối chương, cuối kỳ, hoặc có thể dùng để ra đề kiểm tra (kiểm tra miệng, kiểm tra viết từ 15 phút trở lên), hay dùng trong tiết ngoại khóa,…. Nhưng cơ bản đều có cách tiến hành giống nhau, đó là: giáo viên đưa ra một vấn đề (từ khóa) và yêu cầu học sinh vẽ hệ thống kiến thức liên quan, chẳng hạn như: - Khi dạy bài Từ và cấu tạo của từ tiếng Việt (Tiết 3, Ngữ văn lớp 6), giáo viên cho từ khóa “Từ (xét về mặt cấu tạo)” gồm có những loại nào? Em hãy vẽ BĐTD giới thiệu chi tiết về chúng. 11 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 - Khi dạy bài Đức tính giản dị của Bác Hồ (Tiết 93, Ngữ văn lớp 7), giáo viên cho từ khóa “Đức tính giản dị của Bác Hồ” và yêu cầu học sinh vẽ BĐTD chi tiết về đức tính giản dị của Bác Hồ thể hiện qua những phương diện nào trong văn bản. - Khi dạy bài Ôn tập truyện kí Việt Nam (Tiết 38, Ngữ văn lớp 8), giáo viên cho từ khóa “Truyện kí Việt Nam” và yêu cầu học sinh vẽ BĐTD: kể tên các truyện kí đã học, khái quát về nội dung, nghệ thuật chủ yếu của mỗi tác phẩm. - Để dạy tốt bài Luyện tập sự phát triển của từ vựng (Tiết 25, Ngữ văn lớp 9), giáo viên có thể cho từ khóa “Các cách phát triển của từ vựng tiếng Việt”, yêu cầu học sinh vẽ BĐTD cụ thể về các cách ấy. Như vậy, rõ ràng có rất nhiều đơn vị bài học, giáo viên có thể sử dụng phương pháp BĐTD để cung cấp kiến thức mới, hoặc củng cố lại kiến thức cho học sinh, và điều quan trọng là giáo viên biết cách đặt vấn đề, dẫn dắt, hướng dẫn để học sinh phát huy khả năng sáng tạo, tư duy lo-gic của mình trong quá trình chủ động chiếm lĩnh tri thức. Sau đây là một số cách sử dụng BĐTD đã thực hiện hiệu quả: a. Sử dụng BĐTD để dạy bài mới: Giáo viên đưa ra một từ khoá để nêu kiến thức của bài mới rồi yêu cầu học sinh vẽ BĐTD bằng cách đặt câu hỏi, gợi ý cho các em để các em tìm ra kiến thức liên quan đến từ khoá đó và hoàn thiện BĐTD. Qua BĐTD đó học sinh sẽ ghi nhớ kiến thức bài học một cách dễ dàng. *Ví dụ: Với văn bản: Thầy bói xem voi (Tiết 40, Ngữ văn lớp 6), sau phần đọc và tìm hiểu chung, giáo viên ghi từ khóa “Thầy bói xem voi” (có một số từ khóa có thể là tên văn bản) lên trung tâm bảng đen (có thể minh họa bằng hình ảnh vui nhộn, nếu giáo viên có khiếu vẽ), sau đó giáo viên đặt câu hỏi dẫn dắt học sinh cùng tìm hiểu, khám phá kiến thức mới: - Câu hỏi tạo nhánh cấp 1 thứ nhất: Năm ông thầy bói xem voi trong hoàn cảnh như thế nào? (lúc này, giáo viên vẽ lên bảng nhánh cấp 1 thứ nhất từ “Hoàn cảnh”), sau khi học sinh trả lời, cùng thống nhất vấn đề, giáo viên vẽ các 12 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 nhánh cấp 2 sinh ra từ nhánh cấp 1 thứ nhất để minh họa cho “hoàn cảnh xem voi của những ông thầy bói”, cụ thể có 3 nhánh cấp 2 (phát sinh từ nhánh cấp 1 thứ nhất) như sau: ế hàng, chưa biết hình thù voi, các thầy mù mắt. - Tương tự, giáo viên đặt hệ thống câu hỏi dẫn dắt học sinh tìm hiểu đến nhánh cấp 1 thứ 5 và các ý minh họa cho các nhánh cấp 1 này, kiến thức tương ứng với mỗi nhánh như sau: + Nhánh cấp 1 thứ 2: “Cách xem”, có các nhánh cấp 2 thể hiện những ý sau: sờ bằng tay; xem một bộ phận. + Nhánh cấp 1 thứ 3: “Phán về voi”, có các nhánh cấp 2 thể hiện những ý sau: như con đĩa; như cái đòn càn; như cái quạt thóc; như cái cột đình; như cái chổi sể. + Nhánh cấp 1 thứ 4: “Kết quả”, có các nhánh cấp 2 thể hiện những ý sau: không ai chịu ai; xô xát, đánh nhau. + Nhánh cấp 1 thứ 5: “Bài học”, có các nhánh cấp 2 thể hiện những ý sau: chế giễu, phê phán; xem xét đánh giá. (Nội dung các nhánh được vẽ, nêu ngắn gọn, trong quá trình giảng dạy, giáo viên giải thích rõ ràng để học sinh hiểu). Sơ đồ minh hoạ, thông qua Imind Map (Nếu giáo viên sử dụng phương tiện trình chiếu – mỗi lần kích chuột sẽ làm xuất hiện một nhánh mang nội dung kiến thức đã soạn sẵn): Mô hình Bản đồ tư duy văn bản: Thầy bói xem voi – Tiết 40, Ngữ văn 6 13 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 Hình 1- Bản đồ tư duy: Thầy bói xem voi b. Sử dụng BĐTD để củng cố kiến thức sau mỗi tiết học và hệ thống kiến thức sau mỗi phần (bài ôn tập- thường ở chương trình lớp 9): Sau mỗi bài học, giáo viên hướng dẫn, gợi ý để học sinh tự hệ thống kiến thức trọng tâm, kiến thức cần nhớ của bài học bằng cách vẽ BĐTD. Giáo viên có thể hướng dẫn cho học sinh vẽ vào vở sau mỗi bài học (hay phần, chương), hoặc có thể vẽ vào một quyển tập riêng hay vẽ từng bản rời, sau đó kẹp (đóng) thành tập. Việc làm này sẽ giúp các em dễ ôn tập, xem lại kiến thức khi cần một cách nhanh chóng, dễ dàng và có hệ thống. Ví dụ 1: Trước khi dạy bài Tổng kết từ vựng (Tiết 50, Ngữ văn lớp 9), giáo viên có thể yêu cầu học sinh vẽ BĐTD khái quát hóa lại hệ thống kiến thức theo yêu cầu của bài ôn tập này. Như vậy, BĐTD của học sinh khi vẽ phải đáp ứng nội dung như sau: phải vẽ đầy đủ 5 nhánh cấp 1, tương ứng với 5 đơn vị kiến thức, trong mỗi nhánh cấp 1 có các nhánh cấp 2 với lượng kiến thức tương ứng. Sơ đồ vẽ minh họa như sau: Hình 2-Bản đồ tư duy: Tổng kết từ vựng 14 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 *Ví dụ 2: Sau khi dạy xong bài Truyện Kiều của Nguyễn Du (Tiết 26, Ngữ văn lớp 9), giáo viên yêu cầu học sinh về nhà vẽ lại BĐTD hệ thống kiến thức lại đã học (hoặc có thể tổ chức vào cuối giờ học để giáo viên củng cố tiết học). Đối với bài học này, có hai nội dung lớn: về tác giả Nguyễn Du và về tác phẩm Truyện Kiều. Giáo viên có thể yêu cầu học sinh vẽ 2 BĐTD riêng biệt về 2 nội dung trên, hoặc các em có vẽ gọp thành 1 BĐTD (yêu cầu khổ gấy vẽ phải lớn, cỡ từ khổ A4 trở lên). Hình vẽ minh họa như sau: Hình 3-Bản đồ tư duy: Truyện Kiều 15 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 c. Sử dụng BĐTD trong kiểm tra Phương pháp dạy học thông qua BĐTD còn có thể sử dụng trong kiểm tra: kiểm tra bài cũ, kiểm tra từ 15 phút trở lên nhằm tăng cường việc rèn luyện thói quen tư duy lô-gic, tư duy hệ thống góp phần phát triển năng lực tư duy sáng tạo của học sinh. Riêng đối với kiểm tra bài cũ, có thể phải mất nhiều thời gian, cách này ít sử dụng. Đối với việc kiểm tra thông qua bài làm trên giấy, giáo viên vẫn thực hiện theo cách: cho “từ khóa” và yêu cầu học sinh vẽ BĐTD về nội dung kiến thức liên quan đến “từ khóa” đã cho. Lưu ý, việc kiểm tra kiến thức cũ bằng phương pháp vẽ BĐTD chỉ là một hình thức kiểm tra nhằm giúp học sinh củng cố, hệ thống kiến thức có tính chất lí thuyết. Do đó, giáo viên nên chọn kiểm tra những kiến thức có tính hệ thống, xâu chuỗi, những kiến thức mà học sinh có thể dễ dàng hệ thống bằng BĐTD. Ví dụ: lập BĐTD về Từ loại (xét về cấu tạo từ, xét về ngữ pháp), về các phương châm hội thoại, về nghĩa của từ… trong phân môn Tiếng Việt; lập BĐTD về hệ thống luận điểm, luận cứ trong một văn bản nghị luận, về dàn ý của một kiểu văn bản nào đó… trong phân môn Tập làm văn; hay lập BĐTD để khái quát hóa kiến thức về tác giả, tác phẩm nào đó, về quá trình phát triển, diễn biến tâm lí nhân vật, … trong phân môn Văn bản. Mặt khác, yêu cầu “từ khóa” giáo viên đưa ra phải ngắn gọn, cụ thể, dễ hiểu. Một số ví dụ: * Ví dụ 1: Cho từ khóa Truyện Kiều. Em hãy vẽ bản đồ tư duy giới thiệu nguồn gốc, thể loại và giá trị “Truyện Kiều” của Nguyễn Du. 16 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 Hình 4- Bản đồ tư duy: Truyện Kiều * Ví dụ 2: Bài thơ “Viếng lăng Bác” ghi lại diễn biến tâm trạng cảm xúc của nhà thơ Viễn Phương theo trình tự không gian và thời gian của chuyến ra thăm lăng Bác Hồ. Với cụm từ khóa “Viếng lăng Bác”, em hãy lập bản đồ tư duy ghi lại diễn biến tâm trạng cảm xúc ấy của tác giả qua mỗi khổ thơ. Hình 5- Bản đồ tư duy: Văn bản Viếng lăng Bác 17 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 *Ví dụ 3: Có mấy cách phát triển của từ vựng? Em hãy lập bản đồ tư duy minh họa với cụm từ khóa sau: “Sự phát triển của từ vựng” Hình 6- Bản đồ tư duy: Sự phát triển của từ vựng *Ví dụ 4: Em hãy lập bản đồ tư duy trình bày những hiểu biết của em về nhà thơ Nguyễn Du (Tên hiệu, xuất thân, thời đại, cuộc đời, sự nghiệp văn học?) Hình 7- Bản đồ tư duy: Nhà thơ Nguyễn Du 18 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 * Lưu ý: - Giáo viên có thể linh hoạt sử dụng các câu hỏi yêu cầu học sinh lập bản đồ tư duy ở khâu kiểm tra bài cũ và kiểm tra viết (15 phút, 1 tiết) hoán đổi cho nhau đều được. - Đối với kiểm tra miệng, 15 phút ta lấy thang điểm 10; còn đối với kiểm tra 1 tiết thì tùy theo mức độ của từng câu hỏi, ta có thể cho từ 2-3 điểm. (xem như câu hỏi yêu cầu lập bản đồ tư duy là một phần trong đề kiểm tra) IV.4. Kết quả nghiên cứu Qua thời gian thực tế công tác và tham khảo kết quả giảng dạy của quý đồng nghiệp, việc áp dụng BĐTD trong đổi mới phương pháp dạy học bước đầu đã nhận được những kết quả khả quan. Đối với người dạy, giúp rèn luyện thành thạo kỹ năng sử dụng BĐTD một cách hiệu quả trong hầu hết các khâu lên lớp, từ việc kiểm tra bài cũ, dạy bài mới cho đến các bài mang tính khái quát, ôn tập, hệ thống hóa kiến thức. Với học sinh, qua tìm hiểu, bản thân và quý đồng nghiệp nhận thấy: đa số các em biết cách sử dụng BĐTD để ghi chép bài học, tổng hợp kiến thức môn học, vận dụng thành thạo các thao tác trong việc hệ thống kiến thức đã học, giúp học sinh có được phương pháp học hiệu quả, ý thức học tập tích cực. Việc sử dụng BĐTD trong quá trình dạy học còn giúp học sinh: 1. Tăng cường sự hứng thú trong học tập. 2. Phát huy khả năng sáng tạo, năng lực tư duy của học sinh. 3. Tiết kiệm thời gian rất nhiều. 4. Nhìn thấy được bức tranh tổng thể. 5. Ghi nhớ tốt hơn. 6. Thể hiện phong cách cá nhân, dấu ấn riêng của mỗi em. Tóm lại, với những ưu điểm của mình, BĐTD trở thành một công cụ gợi mở, kích thích quá trình tìm tòi kiến thức của học sinh. Việc sử dụng BĐTD trong quá trình dạy học giúp các em học tập một cách chủ động, tích cực và huy 19 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ SKKN “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học tích cực ở bộ môn Ngữ văn THCS” Năm học 2014 – 2015 động tất cả học sinh cùng tham gia xây dựng bài một cách hào hứng. Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng em không chỉ về trí tuệ, hệ thống hóa kiến thức, khả năng hội họa, sự vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống. BĐTD còn là một công cụ tư duy thực sự hiệu quả trong hoạt động nhóm. Mỗi thành viên đều rèn luyện được khả năng tư duy, kỹ năng thuyết trình và làm việc khoa học. Sử dụng BĐTD kết hợp với các phương pháp dạy học khác như: dạy học nhóm,vấn đáp, gợi mở, thuyết trình, đặt vấn đề,… có khả thi cao góp phần đổi mới phương pháp dạy học. Việc áp dụng BĐTD trong dạy học đã góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn, thể hiện ở kết quả khảo sát sau khi triển khai đề tài: Lớp Sĩ dạy số 9B 36 Dự khảo sát 36 Giỏi Khá SL % SL 9 25 10 Yếu TB % SL % 27.8 14 38.9 Kém SL % SL % 3 8.3 0 0 Đồng thời góp phần nâng cao kết quả tham gia bồi dưỡng thi học sinh giỏi lớp 9 các cấp: Năm học 20122013 20132014 Cấp trường Tham gia dự Cấp huyện Nhất Nhì Ba KK 15 2 7 4 2 15 2 7 4 2 thi 20 Nhất 2 Nhì Ba KK 4 4 5 5 2 3 Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Trinh - Đơn vị: Trường THCS TT Ba Tơ, h. Ba Tơ
- Xem thêm -