Tài liệu Skkn một số biện pháp sử dụng bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn ngữ văn thcs

  • Số trang: 30 |
  • Loại file: DOC |
  • Lượt xem: 998 |
  • Lượt tải: 1
dangvantuan

Tham gia: 02/08/2015

Mô tả:

Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS PHẦN 1 ĐẶT VẤN ĐỀ 1.1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Nghị quyết số 29 -NQ/TW ngày 4/11/2013 của Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 8 khóa XI về “Đổi mới toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” đã chỉ ra cần phải đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương tiện tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh. Thực tế cho thấy một thời gian dài vừa qua, hầu hết các trường đều áp dụng phương pháp dạy học truyền thống thụ động, một chiều, vừa quá tải về kiến thức, vừa gây nhàm chán cho người học. Môn Ngữ văn cũng không phải là ngoại lệ. Chất lượng cũng đang ngày càng đi xuống. Số lượng học sinh chọn học các môn xã hội, trong đó có môn văn có chiều hướng giảm; nhiều người học theo kiểu đối phó, thuộc vẹt, học tủ; sự hứng khởi và đam mê của học sinh với môn văn có biểu hiện mất dần. Thực hiện chủ trương đổi mới phương pháp dạy học, rất nhiều phương pháp dạy học tích cực đã được sử dụng nhằm nâng cao chất lượng dạy học. Một trong những phương pháp dạy học mới đã được đưa vào là Phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy. Tuy nhiên, việc ứng dụng bản đồ tư duy trong quá trình dạy học là vấn đề còn khó khăn, lúng túng đối với nhiều giáo viên, trong đó có giáo viên dạy môn Ngữ văn. Họ tỏ ra băn khoăn không biết sử dụng bản đồ tư duy vào khâu nào trong quá trình dạy học? Phương pháp thiết kế bản đồ tư duy, hướng dẫn cách thức sử dụng cho học sinh ra sao?...Nhất là đối với những giáo viên mới vào nghề và những giáo viên chưa quen với việc ứng dụng Công nghệ thông tin, trình độ Tin học còn hạn chế. Trường THCS Ba Khâm -Trang 1- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS Mặt khác, huyện Ba Tơ nói chung và xã Ba Khâm nói riêng, mặt bằng dân trí còn thấp, khả năng tiếp thu kiến thức của các em học sinh nơi đây còn hạn chế, đặc biệt là đối với môn Ngữ văn. Do vậy bản thân tôi thiết nghĩ việc sử dụng bản đồ tư duy sẽ phần nào góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy nói chung và bộ môn Ngữ văn nói riêng. Bản thân tôi thật sự tâm đắc với phương pháp trực quan Sử dụng bản đồ tư duy trong quá trình dạy học. Bởi vì không chỉ lôi cuốn, hấp dẫn với học sinh, mà nó còn là một phương pháp dạy học rất hiệu quả, rất khoa học, rất dễ sử dụng và có thể sử dụng rộng rãi ở tất cả các khâu trong quá trình dạy học, đặc biệt là trong việc giảng dạy bộ môn Ngữ văn. Vì vậy, tôi viết đề tài Sáng kiến kinh nghiệm: “Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS” để cùng trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp. 1.2. THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU a/ Thời gian: - Bắt đầu nghiên cứu tháng 8/2013 - Hoàn thành tháng 3/2014 b/ Địa điểm: Trường THCS Ba Khâm, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi. 1.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Để nghiên cứu đề tài này tôi đã sử dụng những phương pháp sau: - Phương pháp quan sát: Hình thức chủ yếu của phương pháp này là dự giờ đồng nghiệp từ đó tôi có thể phát hiện ra những ưu nhược điểm trong bài dạy của các đồng nghiệp. - Phương pháp so sánh: với phương pháp này tôi có thể phân loại, đối chiếu kết quả nghiên cứu. - Ngoài ra tôi còn sử dụng những phương pháp hỗ trợ khác như: đọc tài liệu, thống kê, thăm dò ý kiến của học sinh, trao đổi kinh nghiệm cùng đồng nghiệp. Trường THCS Ba Khâm -Trang 2- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS PHẦN 2 NỘI DUNG 2.1. CƠ SỞ LÍ LUÂÂN: Năm học 2013 - 2014 là năm học mà toàn ngành Giáo dục và Đào tạo đang tiếp tục nỗ lực đổi mới phương pháp giảng dạy, để đào tạo ra những con người năng động, sớm thích ứng với đời sống xã hội, đẩy nhanh sự nghiệp Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá đất nước. Trước tình hình đó, đòi hỏi đội ngũ giáo viên chúng ta phải không ngừng đổi mới, cải tiến nội dung, phương pháp soạn giảng để trong mỗi tiết dạy, học sinh sẽ được hoạt động nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn và quan trọng là được suy nghĩ nhiều hơn trên con đường chủ động chiếm lĩnh kiến thức. Vì vậy, đòi hỏi mỗi giáo viên phải triệt để thực hiện theo nguyên tắc lấy học sinh làm trung tâm nhằm phát huy tính chủ động, tích cực, tự giác và sáng tạo của học sinh trong hoạt động dạy học. Ngữ văn là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội. Đây là môn học có vai trò rất quan trọng trong đời sống và trong sự phát triển tư duy của con người. Đồng thời môn học này có tầm quan trọng trong việc giáo dục quan điểm, tư tưởng, tình cảm cho học sinh. Cung cấp cho học sinh những hiểu biết về văn hóa, con người Việt Nam và thế giới, hướng các em đến những giá trị cao đẹp của cuộc sống như Chân – Thiện – Mĩ. Mặt khác nó cũng là môn học thuộc nhóm công cụ, môn văn còn thể hiện rõ mối quan hệ với rất nhiều các môn học khác trong các nhà trường phổ thông. Học tốt môn văn sẽ tác động tích cực tới các môn học khác và ngược lại, các môn học khác cũng góp phần học tốt môn văn Điều đó đặt ra yêu cầu tăng cường tính thực hành, giảm lí thuyết, gắn học với hành, gắn kiến thức với thực tiễn hết sức phong phú, sinh động của cuộc sống. 2.2. CƠ SỞ THỰC TIỄN: Bản đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng. Bản đồ tư duy một công cụ tổ chức tư duy nền Trường THCS Ba Khâm -Trang 3- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS tảng, có thể miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của bộ não. Bản đồ tư duy giúp học sinh có được phương pháp học hiệu quả hơn: Việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học. Thực tế cho thấy một số học sinh học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, các em thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau. Phần lớn số học sinh khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình. Sử dụng thành thạo bản đồ tư duy trong dạy học sẽ gúp học sinh có được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy. Bản đồ tư duy giúp học sinh học tập một cách tích cực. Một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy việc sử dụng bản đồ tư duy giúp học sinh học tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não. 2.3. THỰC TRẠNG CỦA VIÊÂC HỌC VĂN HIÊÂN NAY Thực tế hiện nay, môn Ngữ văn đang dần dần mất vị trí là một môn học chính, quan trọng mà bị xếp sau một số môn học được coi là thực tế hơn để thi tuyển sinh vào các trường Đại học, cao đẳng như Toán, Hóa, Lý, Anh, Tin… Môn Ngữ văn là một môn học khó với học sinh bởi dung lượng kiến thức rất nhiều. Học sinh phải học văn học Việt Nam (Văn học dân gian, văn học Việt Nam trung đại, cận đại, hiện đại), và văn học Thế giới (Văn học Trung Quốc, Ấn Độ, Phương Tây). Các kiến thức về tiếng Việt, Tập làm văn cũng không hề đơn giản. Có rất nhiều văn bản mới được đưa thêm vào trong sách giáo khoa. Vừa qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thực hiện chương trình Trường THCS Ba Khâm -Trang 4- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS giảm tải, lược bỏ đi một số bài học hoặc đưa mô ôt số bài học chính vào phần đọc thêm. Song không vì thế mà chương trình đã thật sự nhẹ nhàng. Giáo viên và học sinh vẫn phải gồng mình dạy và học để theo kịp chương trình. Qua thực tế giảng dạy ở trường tôi nhận thấy rằng có rất nhiều biểu hiện tâm lý chán học văn của học sinh, cụ thể là: - Học sinh thờ ơ với Văn: Đa phần các em xem thường và không muốn học Văn. Các em thường chỉ quan tâm đến các môn tự nhiên và phần lớn dành thời gian cho các môn này. Và nếu có học thì đó cũng chỉ là đối phó, qua loa. Mặt khác, chính vì môn văn có khối lượng kiến thức nhiều và khó, tâm lí thực dụng nặng nề nên nhiều em học sinh thấy học văn là một công việc nặng nhọc, mệt mỏi, khó khăn! Đôi khi giờ học văn đối với các em thật vất vả… - Khả năng trình bày: Khi học sinh tạo lập một văn bản giáo viên có thể dễ dàng nhận ra những lỗi sai cơ bản của học sinh như: dùng từ sai, viết câu sai, viết chính tả sai, bố cục và lời văn hết sức lủng củng, thiếu logic. Đặc biệt có những bài văn diễn đạt ngô nghê, tối nghĩa, lủng củng ...Đây là một tình trạng đã trở nên phổ biến và thậm chí là đáng báo động trong bậc học THCS. Điều đó, mô tô phần thể hiê ôn rõ qua kết quả khảo sát đầu năm học 20132014 như sau: Điểm Lớp Lớp 6 (31 HS) Lớp 9 (33 HS) Điểm 8-10 SL % 1 2 3,2 6,1 Điểm trên 5 SL % Điểm dưới 5 SL % 16 18 14 13 51,6 54,5 45,2 39,4 *Nguyên nhân: - Đối với người dạy: Đa số giáo viên đều có tình yêu nghề, mến trẻ, tận tụy với công tác giảng dạy, chăm lo quan tâm đến học sinh. Tuy nhiên, vẫn còn những mặt hạn chế sau: + Phương pháp giảng dạy chưa thực sự phù hợp với một bộ phận không nhỏ học sinh yếu kém dẫn đến chất lượng chưa cao. Trường THCS Ba Khâm -Trang 5- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS + Do điều kiện khách quan nên việc sử dụng đồ dùng dạy học, phương pháp trực quan vào tiết học hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng tiếp thu bài của học sinh. + Một số giáo viên chưa thực sự tâm huyết với nghề, chưa khơi gợi được mạch nguồn cảm xúc ẩn sau mỗi trái tim người học. - Đối với học sinh: + Một số học sinh vì lười học, chán học mải chơi, hổng kiến thức nên không chuẩn bị tốt tâm thế cho giờ học Ngữ văn + Địa phương xã Ba Khâm huộc vùng kinh tế còn khó khăn, hầu hết phụ huynh đều đi làm ăn xa, ít có thời gian quan tâm kèm cặp con em mình. Bản thân các em còn phải phụ giúp gia đình ngoài giờ lên lớp, không có thời gian học. + Đời sống văn hóa tinh thần ngày một nâng cao, một số nhu cầu giải trí như xem ti vi, chơi game . . . ngày càng nhiều làm cho một số em chưa có ý thức học bị lôi cuốn dẫn đến sao nhãng việc học tập. 2.4. MÔÂT SỐ BIÊÂN PHÁP SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG VIÊÂC DẠY VÀ HỌC MÔN NGỮ VĂN THCS 2.4.1. Sử dụng bản đồ tư duy trong các hình thức kiểm tra: Có thể nói, đây là việc làm rất đơn giản nhưng lại còn rất xa lạ, mới mẻ đối với rất nhiều giáo viên. Qua dự giờ, góp ý, trao đổi kinh nghiệm cùng các đồng nghiệp trong tổ, trong trường, tôi nhận thấy, hầu hết giáo viên rất băn khoăn khi nghe đề nghị dùng bản đồ tư duy để kiểm tra bài cũ, kiểm tra 15 phút hay kiểm tra một tiết. Sau đây là một vài kinh nghiệm xin chia sẻ cùng đồng nghiệp: a. Sử dụng bản đồ tư duy trong việc kiểm tra bài cũ: Giáo viên đưa ra một từ khóa (hay một hình ảnh trung tâm) thể hiện chủ đề của kiến thức cũ mà các em đã học, cần kiểm tra, yêu cầu các em vẽ bản đồ tư duy thông qua câu hỏi gợi ý. Trên cơ sở từ khóa (hoặc hình ảnh Trường THCS Ba Khâm -Trang 6- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS trung tâm) ấy kết hợp với câu hỏi định hướng của giáo viên, học sinh sẽ nhớ lại kiến thức và định hình được cách vẽ Bản đồ tư duy theo yêu cầu. * Ví dụ: Sau khi các em học xong bài “Các phương châm hội thoại” tiết 1, 2 trước khi tìm hiểu các kiến thức mở rộng có liên quan đến phương châm hội thoại ở Tiết 3 (Tiết 13, lớp 9), giáo viên kiểm tra bài cũ bằng cách cho các em lập bản đồ tư duy để củng cố, hệ thống kiến thức đã học ở hai tiết học trước thông qua câu hỏi sau: Ta đã học qua những phương châm hội thoại nào? Em hãy lập bản đồ tư duy để hệ thống kiến thức về chúng? Sau đó, giáo viên ghi cụm từ khóa lên giữa bảng phụ “Phương châm hội thoại”, rồi gọi một em xung phong lên bảng vẽ. Học sinh sẽ dễ dàng vẽ được bản đồ tư duy theo nội dung yêu cầu. Dưới đây là bản đồ tư duy về các phương châm hội thoại có tính chất minh họa, các em vẽ bản đồ tư duy đảm bảo các nội dung tương tự như sau là tốt. Hình 1- bản đồ tư duy: Phương châm hội thoại Khi học sinh vẽ xong, giáo viên cho cả lớp quan sát, gọi một vài em nhận xét, góp ý sơ đồ rồi giáo viên nhận xét và cho điểm. b. Sử dụng bản đồ tư duy trong kiểm tra 15 phút, 1 tiết: Trường THCS Ba Khâm -Trang 7- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS Chúng ta cũng có thể dùng bản đồ tư duy trong các hình thức kiểm tra trên giấy (15 phút, 1 tiết) một cách dễ dàng để tăng cường việc rèn luyện thói quen tư duy lô-gic, tư duy hệ thống cho học sinh thông qua các bài kiểm tra viết, nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho các em. Tuy nhiên, giáo viên cũng cần lưu ý rằng kiểm tra kiến thức cũ bằng phương pháp vẽ bản đồ tư duy chỉ là một hình thức kiểm tra nhằm việc giúp học sinh củng cố, hệ thống kiến thức có tính chất lý thuyết. Do đó, giáo viên nên chọn kiểm tra những kiến thức có tính hệ thống, xâu chuỗi, các em có thể dễ dàng hệ thống hóa bằng bản đồ tư duy. Ví dụ: lập bản đồ tư duy về Từ loại (xét về cấu tạo, xét về ngữ pháp), về các Phương châm hội thoại, về Trau dồi vốn từ, về Nghĩa của từ, Các cách phát triển từ vựng, ...trong phân môn Tiếng Việt; lập bản đồ tư duy về hệ thống luận điểm, luận cứ trong một văn bản nghị luận, về dàn ý của một kiểu văn bản nào đó...trong phân môn Tập làm văn; hay lập bản đồ tư duy để khái quát, sơ đồ hóa kiến thức về một tác giả, tác phẩm nào đó, về quá trình phát triển tính cách, tâm trạng...của một nhân vật trong tác phẩm truyện hay mạch cảm xúc, trình tự kết cấu của một bài thơ...đối với phân môn Văn học. Mặt khác, về yêu cầu của đề kiểm tra, giáo viên cần đưa ra từ hay cụm từ khóa ngắn gọn, rõ ràng, cụ thể, khái quát được chủ đề của phần kiến thức cần kiểm tra trong câu hỏi để định hướng, giúp học sinh dễ dàng nắm bắt chính xác yêu cầu đề và có thể vẽ đúng bản đồ tư duy theo yêu cầu. Sau đây là một số ví dụ minh họa các dạng đề kiểm tra viết yêu cầu học sinh lập bản đồ tư duy: * Ví dụ 1: Từ tiếng Việt (xét về mặt cấu tạo) gồm có những loại nào? Em hãy vẽ bản đồ tư duy giới thiệu chi tiết về chúng. Trường THCS Ba Khâm -Trang 8- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS Hình 2- bản đồ tư duy: Từ Tiếng Việt (xét về cấu tạo) * Ví dụ 2: Cho từ khóa Truyện Kiều. Em hãy vẽ bản đồ tư duy giới thiệu nguồn gốc, thể loại và giá trị “Truyện Kiều” của Nguyễn Du. Hình 3- bản đồ tư duy: Truyện Kiều * Ví dụ 3: Bài thơ “Viếng lăng Bác” ghi lại diễn biến tâm trạng cảm xúc của nhà thơ Viễn Phương theo trình tự không gian và thời gian của chuyến ra thăm lăng Bác Hồ. Với cụm từ khóa “Viếng lăng Bác”, em hãy lập bản đồ tư duy ghi lại diễn biến tâm trạng cảm xúc ấy của tác giả qua mỗi khổ thơ. Trường THCS Ba Khâm -Trang 9- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS Hình 4- bản đồ tư duy: Văn bản Viếng lăng Bác *Ví dụ 4: Có mấy cách phát triển của từ vựng? Em hãy lập bản đồ tư duy minh họa với cụm từ khóa sau: “Sự phát triển của từ vựng” Hình 5- bản đồ tư duy: Sự phát triển của từ vựng *Ví dụ 5: Em hãy lập bản đồ tư duy trình bày những hiểu biết của em về nhà thơ Nguyễn Du (Tên hiệu, xuất thân, thời đại, cuộc đời, sự nghiệp văn học?) * Lưu ý: Trường THCS Ba Khâm -Trang 10- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS - Giáo viên có thể linh hoạt sử dụng các câu hỏi yêu cầu học sinh lập bản đồ tư duy ở khâu kiểm tra bài cũ và kiểm tra viết (15 phút, 1 tiết) hoán đổi cho nhau đều được. - Đối với kiểm tra miệng, 15 phút ta lấy thang điểm 10; còn đối với kiểm tra 1 tiết thì tùy theo mức độ của từng câu hỏi, ta có thể cho từ 2-3 điểm. (xem như câu hỏi yêu cầu lập bản đồ tư duy là một phần trong đề kiểm tra) Hình 6- bản đồ tư duy: Nhà thơ Nguyễn Du 2.4.2. Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học bài mới và ghi bảng: Lâu nay, việc sử dụng bản đồ tư duy như một công cụ hỗ trợ đắc lực cho việc dạy học bài mới thì ít nhiều giáo viên chúng ta đã và đang ứng dụng. Tuy nhiên, việc sử dụng bản đồ tư duy vừa để tổ chức, dẫn dắt cho học sinh tự tìm hiểu, khám phá, chiếm lĩnh kiến thức bài học lại vừa thay thế cho việc ghi bảng cô đọng kiến thức tiết dạy, bài dạy của giáo viên thì quả là việc làm còn hết sức mới mẻ. Qua trao đổi với anh chị em giáo viên trong tổ chuyên môn, trong trường, trong cụm trường ở những buổi sinh hoạt chuyên môn, hầu hết anh chị em đều có chung quan niệm xem bản đồ tư duy là công cụ, phương tiện, là một thứ “bảng phụ” hỗ trợ, minh họa cho tiết dạy mà thôi. Ai cũng cho Trường THCS Ba Khâm -Trang 11- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS rằng không thể dùng bản đồ tư duy thay cho phần ghi bảng của giáo viên được. Thực ra thì ta vẫn có thể thực hiện kết hợp chúng trong quá trình dạy học bài mới. Qua một quá trình thử nghiệm chúng trong một số tiết dạy, tôi nhận thấy rõ ràng cách làm này ta hoàn toàn có thể làm được. Không những thế, việc kết hợp sử dụng bản đồ tư duy trong việc tổ chức dạy học bài mới với việc sử dụng nó để cô đọng kiến thức thay cho việc ghi bảng lại tiết kiệm được rất nhiều thời gian trên lớp, lại vừa có tác dụng hình thành cho học sinh có thói quen ghi chép bằng bản đồ tư duy. Đây cũng là việc làm rất cần thiết góp phần rèn luyện kĩ năng vẽ bản đồ tư duy cho các em, nhất là những bài học nhằm giới thiệu, cung cấp kiến thức. Giáo viên đưa ra một từ khoá để nêu kiến thức của bài mới rồi yêu cầu học sinh vẽ bản đồ tư duy bằng cách đặt câu hỏi, gợi ý cho các em để các em tìm ra các tự liên quan đến từ khoá đó và hoàn thiện bản đồ tư duy. Qua bản đồ tư duy đó học sinh sẽ nắm được kiến thức bài học một cách dễ dàng. Sau đây là một số ví dụ minh họa: * Ví dụ 1: Với văn bản: Thầy bói xem voi (Tiết 40 lớp 6), sau phần đọc và tìm hiểu chung, giáo viên có thể vẽ mô hình bản đồ tư duy lên bảng. Bản đồ tư duy gồm 5 nhánh chính, ở mỗi nhánh có thể phân thành nhiều nhánh nhỏ tuỳ thuộc vào nội dung bài học. Để có thể hoàn thiện được mô hình bản đồ tư duy của bài học, giáo viên sử dụng hệ thống câu hỏi định hướng để khai thác kiến thức: + Bố cục của văn bản: học sinh sẽ dựa vào văn bản để xác định các ý chính (Hoàn cảnh các thầy bói xem voi, cách xem voi, các thầy nhận xét về con voi, hậu quả). + Tiếp tục hoàn thành các nhánh của bản đồ tư duy bằng hệ thống câu hỏi nhỏ có tính gợi mở như: Hoàn cảnh xem voi như thế nào? Cách xem voi như thế nào? Cách phán về voi ra sao? Kết quả ra sao? Trường THCS Ba Khâm -Trang 12- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS Hình 7- bản đồ tư duy: Văn bản “Thầy bói xem voi” * Ví dụ 2: Khi học bài “So sánh” (Tiết 78, lớp 6), đầu giờ giáo viên cho từ khoá “So sánh” rồi yêu cầu học sinh vẽ bản đồ tư duy bằng cách đặt câu hỏi gợi ý cho các em để các em có thể vẽ tiếp các nhánh con và bổ sung dần các ý nhỏ (nhánh con cấp 2, cấp 3…), sau khi các nhóm học sinh vẽ xong, cho một số em lên trình bày trước lớp để các học sinh khác bổ sung ý. Giáo viên kết luận qua đó giúp các em tự chiếm lĩnh kiến thức một cách nhẹ nhàng, tự nhiên nhưng rất hiệu quả, đồng thời kích thích hứng thú học tập của học sinh. Hình 8- bản đồ tư duy: So sánh Trường THCS Ba Khâm -Trang 13- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS * Ví dụ 3: Khi dạy bài giới thiệu về “Truyện Kiều cuả Nguyễn Du” (Tiết 26, lớp 9), sau khi giới thiệu bài mới, giáo viên ghi cụm từ khóa “TRUYỆN KIỀU (Nguyễn Du)” lên trung tâm bảng đen. Sau đó, giáo viên đưa ra hệ thống câu hỏi dẫn dắt học sinh tìm hiểu bài học. Đầu tiên, ta cho các em tìm hiểu về tác giả bằng cách vẽ nhánh chính thứ nhất đặt tiêu đề nhánh “I. TÁC GIẢ”. Rồi đưa ra các câu hỏi gợi ý tìm hiểu về Tên hiệu, Xuất thân, Thời đại, Cuộc đời, Sự nghiệp văn học của nhà thơ. Tìm hiểu đến đâu, giáo viên phát triển nhánh, cô đọng kiến thức đến đó. Sau khi dẫn dắt các em tìm hiểu xong phần tác giả, giáo viên tiếp tục vẽ nhánh thứ hai, đặt tiêu đề “II. TÁC PHẨM” đưa ra các câu hỏi gợi ý các em tìm hiểu tác phẩm: Nguồn gốc, Thể loại, Kết cấu, Giá trị (nội dung, nghệ thuật) của tác phẩm (cách làm tương tự như trên). Kết thúc 2 tiết học, ta có bản đồ tư duy giới thiệu một cách cô đọng, khái quát, lô-gic những tri thức cơ bản về tác giả Nguyễn Du và tác phẩm “Truyện Kiều” trên bảng đen như sau: Hình 9- bản đồ tư duy: Truyện Kiều Trường THCS Ba Khâm -Trang 14- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS * Ví dụ 4: Khi dạy bài “Nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống” (Tiết 99 lớp 9), sau khi giới thiệu bài mới, giáo viên ghi cụm từ khóa “NGHỊ LUẬN SỰ VIỆC, HIỆN TƯỢNG ĐỜI SỐNG” lên bảng, rồi bắt đầu tiết học với mục Tìm hiểu bài. Giáo viên vẽ nhánh chính thứ nhất, ghi tiêu đề “I. TÌM HIỂU BÀI”. Sau đó, cho học sinh đọc văn bản “Bệnh lề mề” – SGK, giáo viên đưa ra các câu hỏi dẫn dắt các em lần lượt tìm hiểu: Vấn đề nghị luận của bài viết, biểu hiện, nguyên nhân, tác hại, hướng khắc phục. Sau khi tìm hiểu xong văn bản, giáo viên chuyển sang bước hai: hình thành kiến thức. Giáo viên vẽ nhánh chính thứ hai, ghi tiêu đề “II. BÀI HỌC”. Rồi dùng hệ thống câu hỏi dẫn dắt, phát triển các nhánh con: khái niệm, yêu cầu về nội dung, yêu cầu về hình thức...tương tự như ở bước trên. Cuối cùng là bước thứ ba “III. LUYÊôN TÂôP”, cách làm như trên. Kết thúc tiết dạy, ta có bản đồ tư duy trên bảng đen như sau: Hình 10- bản đồ tư duy: Nghị luận sự việc, hiện tượng đời sống *Ví dụ 5: Đối với phân môn Tiếng Việt thì sử dụng bản đồ tư duy kết hợp việc dạy học bài mới với việc ghi bảng càng dễ dàng hơn. Ví dụ khi dạy bài “Ôn tập Tiếng Việt” học kỳ I (Tiết 74, lớp 9). Sau khi giới thiệu bài mới, giáo viên ghi cụm từ trung tâm “ÔN TẬP TIẾNG VIỆT” lên giữa bảng đen. Sau đó, dẫn dắt học sinh lần lượt đi vào tìm hiểu các nội dung ôn tập theo trình tự Trường THCS Ba Khâm -Trang 15- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS sách giáo khoa. Bắt đầu với việc hệ thống, củng cố kiến thức lý thuyết thông qua các câu hỏi: - Chúng ta đã học qua những phương châm hội thoại nào? Em hãy nhắc lại nội dung mỗi phương châm? (vẽ nhánh, ghi chú) - Tiếng Việt có những loại từ ngữ nào thường dùng để xưng hô? Cho ví dụ mỗi loại? (vẽ nhánh, ghi chú) - Em có nhận xét gì về từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt? Khi sử dụng từ ngữ xưng hô em cần lưu ý điều gì? (vẽ nhánh, ghi chú) - Có mấy cách dẫn lại lời nói, ý nghĩ của một người hay một nhân vật? Mỗi cách dẫn ấy khác nhau như thế nào? (vẽ nhánh, ghi chú) Ta kết hợp cho học sinh làm các bài tập trong mỗi nội dung ôn tập sau khi lập bản đồ tư duy cho mỗi nhánh (nội dung). Cuối tiết Ôn tập, ta có bản đồ tư duy trên bảng như sau: Hình 11- bản đồ tư duy: Ôn tập Tiếng Việt Trường THCS Ba Khâm -Trang 16- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS Như vậy, chúng ta có thể dễ dàng sử dụng Bản đồ tư duy kết hợp trong việc dạy học bài mới với dùng chính nó để cô đọng kiến thức của bài học cho học sinh ghi. Việc sử dụng bản đồ tư duy trong quá trình dạy học bài mới sẽ giúp học sinh từng bước phát hiện, tiếp cận và chiếm lĩnh toàn bộ kiến thức bài học một cách khoa học, có hệ thống, lô-gic. Bắt đầu bài học bằng từ, cụm từ trung tâm thể hiện trọng tâm kiến thức, thông qua sự định hướng dẫn dắt của giáo viên, các em tự khám phá, tìm hiểu các đơn vị kiến thức của bài học (các ý lớn, nhỏ) một cách liền mạch, có hệ thống, đến khi tiết học kết thúc cũng là lúc toàn bộ kiến thức của bài học được cô đọng và trình bày một cách sinh động, khoa học và sáng tạo trên bảng đen (hoặc trên màn hình). Bản đồ tư duy ấy không chỉ cung cấp cho các em “bức tranh tổng thể” về kiến thức của bài học mà nó còn giúp cho các em dễ dàng nhận ra mạch lô-gic kiến thức của bài học. Do đó, chúng ta có thể dùng nó như phần nội dung ghi bảng của giáo viên để học sinh ghi chép. Tuy nhiên, chúng ta cần linh hoạt sử dụng ở những tiết dạy, bài dạy cho phép chứ không nên lạm dụng bản đồ tư duy để khỏi phải ghi bảng ở tất cả các tiết dạy. Mặt khác, việc sử dụng kết hợp này càng thuận lợi hơn khi chúng ta sử dụng phần mềm Mind Map và soạn giảng bằng bài giảng điện tử (Power Point. Chúng ta cũng nên đánh số thứ tự vào các khâu lên lớp (tìm hiểu bài, bài học, luyện tập), các ý chính trong mỗi đơn vị kiến thức của bài học để học sinh thuận tiện trong việc theo dõi, ghi chép vào vở. Giáo viên cũng cần dành ít phút cuối tiết học, cho học sinh quan sát bản đồ tư duy và thuyết trình “đọc hiểu” lại toàn bộ nội dung kiến thức của bài học. 2.4.3. Sử dụng bản đồ tư duy trong việc hệ thống, củng cố kiến thức sau mỗi bài học, mỗi phần của bài học: Sau khi dạy xong mỗi phần (một đơn vị kiến thức) của bài học, hay mỗi bài học, giáo viên cho học sinh hình dung, nhớ lại và vẽ bản đồ tư duy để củng cố, hệ thống phần kiến thức đó, hoặc toàn bộ kiến thức của bài học. Trường THCS Ba Khâm -Trang 17- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS *Ví dụ 1: Khi dạy tác phẩm truyện “Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ (Tiết 16,17 lớp 9), sau khi hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu xong phần một “Vũ Nương và câu chuyện oan khuất của nàng” giáo viên cho các em lập bản đồ tư duy về nhân vật Vũ Nương thông qua câu hỏi sau: Như vậy, qua phần tìm hiểu trên, em hãy lập bản đồ tư duy để chứng minh Vũ Nương là một người mẹ đảm đang, một người vợ thủy chung, một người dâu hiền hiếu thảo? Sau đây là bản đồ tư duy minh họa: Hình 12- bản đồ tư duy: Nhân vật Vũ Nương (Chuyện người con gái Nam Xương) * Ví dụ 2: Sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu xong luận cứ 3: “Những điểm mạnh, điểm yếu của con người Việt Nam trong bài “Chuẩn bị hành trang vào thế kỉ mới” của Vũ Khoan (Tiết 102, 103 lớp 9) giáo viên cho học sinh lập bản đồ tư duy về đặc điểm của con người Việt Nam. Các em sẽ nhớ lại những gì vừa được nghe, được thảo luận, được ghi chép và vẽ bản đồ tư duy. Sau đây là bản đồ tư duy minh họa: Trường THCS Ba Khâm -Trang 18- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS Hình 13- bản đồ tư duy: Đặc điểm con người Việt Nam (Văn bản: Chuẩn bị hành trang vào thế kỷ mới) * Ví dụ 3: Sau khi hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu xong văn bản “Đấu tranh cho một thế giới hòa bình” (Tiết 6,7 lớp 9), giáo viên cho học sinh lập bản đồ tư duy hệ thống kiến thức của bài học. Đây là bản đồ tư duy củng cố, hệ thống kiến thức cuối bài Hình 14- bản đồ tư duy: Chiến tranh hạt nhân *Ví dụ 4: Sau khi hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu xong văn bản “Bàn về đọc sách” (Tiết 91, 92 lớp 9), giáo viên cho học sinh lập bản đồ tư duy hệ Trường THCS Ba Khâm -Trang 19- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương Một số biện pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Ngữ Văn THCS thống kiến thức của bài học. Dưới đây là bản đồ tư duy củng cố, hệ thống kiến thức bài “Bàn về đọc sách": Hình 15- bản đồ tư duy: Bàn về đọc sách 2.4.4. Sử dụng bản đồ tư duy trong việc ôn tập kiến thức: a. Sử dụng bản đồ tư duy để củng cố kiến thức sau mỗi tiết học và hệ thống kiến thức sau mỗi chương, phần: Sau mỗi bài học, giáo viên hướng dẫn, gợi ý để học sinh tự hệ thống kiến thức trọng tâm, kiến thức cần nhớ của bài học bằng cách vẽ bản đồ tư duy. Mỗi bài học được vẽ kiến thức trên một trang giấy rời rồi kẹp lại thành tập. Việc làm này sẽ giúp các em dễ ôn tập, xem lại kiến thức khi cần một cách nhanh chóng, dễ dàng. * Ví dụ: Khi dạy phần từ loại tiếng Việt, giáo viên tổ chức cho học sinh vẽ bản đồ tư duy sau mỗi bài học để mỗi em có một tập bản đồ tư duy về các từ loại tiếng Việt: danh từ, động từ, tính từ, số từ, đại từ, quan hệ tự, trợ từ, thán từ…. Lên đến lớp 9, trong bài “ Tổng Kết ngữ pháp”, học sinh có thể dễ dàng tổng hợp kiến thức về từ loại tiếng Việt bằng bản đồ tư duy dựa vào tập bản đồ tư duy đã có. Sau khi có một học sinh hoặc một nhóm học sinh vẽ xong bản đồ tư duy sẽ cho một học sinh khác, nhóm khác nhận xét, bổ sung … Có Trường THCS Ba Khâm -Trang 20- Giáo viên: Nguyễn Hải Dương
- Xem thêm -