Tài liệu Skkn- các biện pháp tu từ trong dạy học ngữ văn thcs

  • Số trang: 19 |
  • Loại file: DOC |
  • Lượt xem: 1400 |
  • Lượt tải: 2
dangvantuan

Đã đăng 62579 tài liệu

Mô tả:

c¸c biÖn ph¸p tu tõ trong d¹y häc ng÷ v¨n THCS PhÇn I: ®Æt vÊn ®Ò - lÝ do chän ®Ò tµi I. XuÊt ph¸t tõ yªu cÇu d¹y V¨n theo quan ®iÓm tÝch hîp. Theo quan ®iÓm tÝch hîp: D¹y V¨n lµ sù kÕt hîp cña ba ph©n m«n V¨n-tiÕng ViÖt-Lµm v¨n trªn c¬ së võa cung cÊp cho häc sinh (HS) mét sè tri thøc vÒ tiÕng ViÖt (®Æc ®iÓm t×nh h×nh vµ ng÷ nghÜa cña c¸c ®¬n vÞ cÊu t¹o tõ, c¸c qui t¾c sö dông tiÕng ViÖt vµ c¸c qui t¾c chi phèi sö dông tiÕng ViÖt ®Ó giao tiÕp trong nhµ trêng, x· héi); VÒ c¸c kiÓu v¨n b¶n (v¨n b¶n tù sù, miªu t¶, biÓu c¶m, nghÞ luËn...); VÒ v¨n häc (nh÷ng t¸c phÈm v¨n häc d©n téc vµ v¨n häc trªn thÕ giíi...)võa rÌn luyÖn kÜ n¨ng nghe, nãi, ®äc, viÕt thµnh th¹o tiÕng ViÖt, rÌn luyÖn n¨ng lùc t duy theo híng nhËn thøc ph©n tÝch, rÌn luyÖn n¨ng lùc thùc hµnh nh: sö dông tiÕng ViÖt, kh¶ n¨ng c¶m thô, ph©n tÝch, b×nh gi¸ v¨n häc; nh»m gióp c¸c em trë thµnh nh÷ng con ngêi míi cã t duy s¸ng t¹o vµ kh¶ n¨ng øng dông vµo cuéc sèng. Khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ trong d¹y häc t¸c phÈm v¨n häc chÝnh lµ vËn dông quan ®iÓm tÝch hîp vµo gi¶ng d¹y v¨n trªn c¬ së gióp HS t×m hiÓu mÆt nghÖ thuËt ng«n ng÷- c¸i lµm nªn néi dung t¸c phÈm còng nh gi¸ trÞ ®éc ®¸o cña c¸ch tr×nh bµy cuéc sèng theo quan ®iÓm thÈm mÜ cña nhµ v¨n ®Ó c¸c em c¶m vµ hiÓu v¨n häc mét c¸ch s©u s¾c h¬n. II. XuÊt ph¸t tõ mèi liªn hÖ gi÷a hai ph©n m«n V¨n vµ tiÕng ViÖt. D¹y v¨n lµ qu¸ tr×nh híng dÉn HS kh¸m ph¸ , rung ®éng víi c¸i hay, c¸i ®Ñp cña nghÖ thuËt v¨n ch¬ng, c¶m th«ng víi nh÷ng t©m tr¹ng, tÝnh c¸ch, sè phËn cña con ngêi tríc cuéc ®êi chøa ®ùng trong t¸c phÈm. D¹y v¨n gióp HS tù hoµn thiÖn m×nh vÒ mÆt nh©n c¸ch, h×nh thµnh cho c¸c em t×nh yªu quª h¬ng ®Êt níc, «ng bµ, cha mÑ, xãm lµng vµ lßng nh©n ¸i s©u s¾c. D¹y tiÕng ViÖt lµ qu¸ tr×nh híng dÉn HS kh¸m ph¸ tiÕng ViÖt, c¸ch thøc ho¹t ®éng cña tiÕng ViÖt vµ nh÷ng s¶n phÈm cña qu¸ tr×nh nµy. D¹y tiÕng ViÖt rÌn luyÖn cho HS kh¶ n¨ng sö dông tÕng ViÖt v¨n ho¸, chuÈn mùc trong giao tiÕp còng nh n¨ng lùc vµ phÈm chÊt t duy khoa häc. Khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ trong d¹y häc t¸c phÈm v¨n häc thÓ hiÖn mèi liªn hÖ gi÷a d¹y V¨n vµ tiÕng ViÖt trong ®ã tiÕng ViÖt lµ chÊt liÖu, ph¬ng tiÖn, lµ c¸i t¹o nªn h×nh tîng nghÖ thuËt cña v¨n, cßn v¨n lµ môc ®Ých cuèi cïng cña tiÕng ViÖt (TiÕng ViÖt ta rÊt giµu vµ ®Ñp). Bëi v¨n ch¬ng lµ nghÖ thuËt cña ng«n tõ. Ng«n tõ trong t¸c phÈm v¨n häc võa chÝnh x¸c, võa giµu søc gîi t¶, gîi c¶m, c« ®äng, sóc tÝch...cã søc lay ®éng t tëng, t×nh c¶m cña con ngêi mét c¸ch s©u xa, m¹nh liÖt. “ Sù ph©n tÝch ng«n ng÷ s©u s¾c trong d¹y häc v¨n lµ c¸ch båi dìng n¨ng lùc ng«n ng÷ tèi u cho ngêi häc. MÆt kh¸c, sù hiÓu biÕt s©u s¾c vÒ ng«n ng÷ l¹i t¸c ®éng m¹nh trë l¹i ®Õn n¨ng lùc c¶m thô v¨n häc cña HS ”. Trang 1 PhÇn II: néi dung A. C¬ së lÝ luËn Khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ trong d¹y häc t¸c phÈm v¨n häc chØ lµ c¸ch ®i s©u vµo mét khÝa c¹nh nhá trong tæng qu¸t ph¬ng ph¸p ph©n tÝch t¸c phÈm v¨n häc. I. T¸c phÈm v¨n häc vµ viÖc d¹y t¸c phÈm v¨n häc ë trêng THCS. 1.T¸c phÈm v¨n häc. T¸c phÈm v¨n häc lµ mét chØnh thÓ thèng nhÊt gi÷a hai mÆt néi dung vµ h×nh thøc. Néi dung lµ nh÷ng hiÖn thùc ®êi sèng ®îc ph¶n ¸nh theo ý thøc chñ quan cña nhµ v¨n cßn h×nh thøc lµ nh÷ng biÖn ph¸p nghÖ thuËt ®îc t¸c gi¶ sö dông mét c¸ch chän läc theo ý ®å s¸ng t¸c cña m×nh. a. MÆt néi dung cña t¸c phÈm v¨n häc: - Néi dung cña t¸c phÈm v¨n häc bao giê còng thÓ hiÖn ë hai ph¬ng diÖn: ®ã lµ hiÖn thùc ®îc ph¶n ¸nh vµ t tëng th¸i ®é t×nh c¶m cña t¸c gi¶ göi g¾m qua t¸c phÈm. Hai ph¬ng diÖn nµy lu«n g¾n bã chÆt chÏ vµ cã mèi quan hÖ th©m nhËp vµo nhau. - Néi dung cña t¸c phÈm v¨n häc b¾t nguån tõ mèi quan hÖ gi÷a v¨n häc víi hiÖn thùc. “ §ã lµ mèi quan hÖ nhÊt ®Þnh cña con ngêi ®èi víi hiÖn tîng ®êi sèng ®· ®îc ph¶n ¸nh. §ã võa lµ cuéc sèng ®îc ý thøc, võa lµ sù ý thøc c¶m xóc ®¸nh gi¸ ®èi víi cuéc ®êi ®ã”. - Néi dung cña t¸c phÈm v¨n häc lµ “ Cuéc sèng ®îc lÝ gi¶i ®¸nh gi¸, lµ nhËn thøc vµ lÝ tëng ®· ho¸ thµnh m¸u thÞt hiÓn hiÖn” thÓ hiÖn qua nh÷ng tr¨n trë b¨n kho¨n, mét t×nh c¶m yªu th¬ng hay c¨m phÉn cña nhµ v¨n tríc nh÷ng vÊn ®Ò x· héi. “ T¾t ®Ìn” lµ næi th¬ng t©m cña mét gia ®×nh cïng cùc nh chÞ DËu, lµm lông quanh n¨m vÉn kh«ng ®ñ ¨n ®Õn næi suÊt su th©n còng ph¶i b¸n con, b¸n chã ®Ó cã tiÒn nép thuÕ. b. MÆt h×nh thøc cña t¸c phÈm: - H×nh thøc lµ sù biÓu hiÖn cña néi dung. Nhµ v¨n s¸ng t¹o h×nh thøc ph¶i dïng thñ ph¸p, ph¬ng tiÖn nghÖ thuËt. Nhng chÊt liÖu vµ ph¬ng tiÖn nghÖ thuËt chØ trë thµnh h×nh thøc nghÖ thuËt chõng nµo nã trë thµnh sù biÓu hiÖn cña néi dung, trë thµnh h×nh thøc cã tÝnh néi dung cña mét néi dung cô thÓ. “ChÝnh v× vËy h×nh thøc cña t¸c phÈm v¨n häc mang tÝnh cô thÓ, kh«ng lÆp l¹i” - H×nh thøc cña t¸c phÈm v¨n häc bao gåm c¸c yÕu tè vµ lo¹i thÓ, kÕt cÊu, cèt truyÖn, nh©n vËt, chi tiÕt, ng«n ng÷... §Æc biÖt “ Ng«n ng÷ lµ h×nh thøc chñ yÕu cña t¸c phÈm v¨n häc”. +Ng«n ng÷ trong t¸c phÈm v¨n häc tríc tiªn nã ph¶i lµ ng«n ng÷ nghÖ thuËt mµ theo T«nxT«i “Ng«n ng÷ v¨n häc kh¸c víi lêi nãi thêng ë chç nã gîi ra mét tËp hîp kh«ng sao kÓ xiÕt nh÷ng ý tëng, nh÷ng t×nh c¶m, nh÷ng sù gi¶i thÝch”. NghÜa lµ ng«n ng÷ trong t¸c Trang 2 phÈm v¨n häc ph¶i mang tÝnh t¹o h×nh, biÓu c¶m, cã søc biÓu trng lín, cã søc lay ®éng t tëng, t×nh c¶m cña con ngêi mét c¸ch s©u xa m·nh liÖt. + Ng«n ng÷ trong t¸c phÈm v¨n häc lµ ng«n ng÷ dïng c¸c ph¬ng tiÖn nghÖ thuËt ®Ó biÓu ®¹t néi dung bao gåm c¸c ph¬ng tiÖn ng÷ ©m (nh vÇn, thanh ®iÖu) c¸c h×nh thøc tu tõ ( Nh Èn dô, nh©n ho¸, ho¸n dô, so s¸nh, c©u hái tu tõ, ®iÖp ng÷...). +Ng«n ng÷ trong t¸c phÈm v¨n häc lµ ng«n ng÷ ®îc gät giòa chän läc theo ý ®å cña nhµ v¨n. Nã thÓ hiÖn c¸ tÝnh s¸ng t¹o cña nhµ v¨n, cã gi¸ trÞ vÒ mÆt thÈm mÜ. Hay nãi mét c¸ch kh¸i qu¸t h¬n: Ng«n tõ trong t¸c phÈm lµ ng«n tõ võa mang tÝnh h×nh tîng, võa mang tÝnh c¸ thÓ vµ tÝnh cô thÓ ho¸. c. Mèi quan hÖ gi÷a néi dung vµ h×nh thøc trong t¸c phÈm v¨n häc: - Trong t¸c phÈm v¨n häc, néi dung vµ h×nh thøc cã mèi quan hÖ h÷u c¬ g¾n bã chÆt chÏ víi nhau vµ Hªghen cho lµ “ Néi dung ch¼ng ph¶i lµ c¸i g× kh¸c, mµ chÝnh lµ chuyÓn ho¸ cña h×nh thøc vµo néi dung, vµ h×nh thøc còng ch¼ng kh¸c g× h¬n lµ sù chuyÓn ho¸ cña néi dung vµo h×nh thøc”. - T¸c phÈm v¨n häc lµ qu¸ tr×nh s¸ng t¹o cña nhµ v¨n, ®ßi hái t¸c gi¶ lu«n t×m tßi, s¸ng t¹o ra h×nh thøc cho phï hîp víi néi dung. - Trong t¸c phÈm v¨n häc néi dung vµ h×nh thøc th©m nhËp lÉn nhau, khã cã thÓ t¸ch b¹ch vµ ph©n biÖt h¼n lµm hai. Khi tiÕp nhËn t¸c phÈm ®ßi hái ngêi ®äc ph¶i t×m ra c¸i tinh vi vÒ t tëng, c¸i ®éc ®¸o vÒ nghÖ thuËt. Cho nªn “ Khai th¸c néi dung qua nghÖ thuËt lµ ph©n tÝch sù thÓ hiÖn cña h×nh thøc ®èi víi néi dung, tõ nh÷ng yÕu tè nhá nhÊt cña tõ ng÷, nhÞp ®iÖu, kiÓu c©u...tíi kÕt cÊu cèt truyÖn, nh©n vËt, giäng v¨n...”. 2. D¹y t¸c phÈm v¨n häc trong trêng THCS: a. Kh¸i niÖm t¸c phÈm v¨n häc trong nhµ trêng: - T¸c phÈm v¨n häc trong nhµ trêng “ Võa cã tÝnh chÊt cña mét s¸ng t¸c nghÖ thuËt võa lµ c¬ së ®Ó h×nh thµnh nh÷ng kiÕn thøc vÒ lÞch sö v¨n häc,ng«n ng÷ vµ tiÕng ViÖt”. - N¾m b¾t tõ ®Æc trng cña m×nh lµ ph¬ng tiÖn ®Ó nhËn thøc, lµ ®èi tîng thÉm mÜ, t¸c phÈm v¨n häc ®· biÕt vËn dông c«ng cô gi¸o dôc ®Æc biÖt ®Ó gióp HS tù ph¸t triÓn mét c¸ch toµn diÖn vÒ nh©n c¸ch. Nã kh«ng chØ cung cÊp cho HS vÒ tri thøc ( thÊy ®îc nh÷ng gi¸ trÞ trong lÞch sö v¨n häc cña d©n téc vµ nh©n lo¹i, thÊy ®îc tiÕng ViÖt cña ta rÊt giµu vµ ®Ñp) mµ cßn båi dìng cho c¸c em lßng nh©n ¸i, t×nh yªu quª h¬ng ®Êt níc, x©y dùng nh©n c¸ch vµ ý thøc chñ ®éng s¸ng t¹o trong cuéc sèng. V× lÏ ®ã, mµ khi d¹y v¨n, ngêi GV ph¶i “ Lµm cho HS sèng, hiÓu biÕt vµ xóc ®éng cïng víi t¸c gi¶, cïng víi nh©n vËt, cã th¸i ®é ®èi víi cuéc ®êi vµ tù ph¸t hiÖn ra m×nh so víi lÝ tëng thÈm mÜ chøa ®ùng trong t¸c phÈm. §Êy lµ c¬ së cho sù n©ng cao t©m hån vµ phÈm chÊt thùc sù x©y dùng nh©n c¸ch HS”. b. VÞ trÝ t¸c phÈm v¨n häc trong ch¬ng tr×nh Ng÷ v¨n THCS: * Thêi lîng ch¬ng tr×nh. Trang 3 Bé m«n Ng÷ v¨n ®îc chia lµm ba ph©n m«n V¨n- tiÕng ViÖt-Lµm v¨n. Trong ®ã ph©n m«n v¨n häc chñ yÕu lµ d¹y t¸c phÈm v¨n häc. Bao gåm v¨n häc ViÖt Nam vµ níc ngoµi. Riªng v¨n häc ViÖt Nam chiÕm sè lîng nhiÒu cã v¨n häc d©n gian, v¨n häc cæ ®¹i, v¨n häc cËn ®¹i vµ v¨n häc hiÖn ®¹i. Chia ®Òu cho bèn khèi: - Khèi líp 6: cã 38 t¸c phÈm cíi 51 tiÕt/68 tiÕt v¨n; - Khèi líp 7: cã 10 t¸c phÈm víi 13 tiÕt/33 tiÕt v¨n; - Khèi líp 8: cã 22 t¸c phÈm víi 34 tiÕt/44 tiÕt v¨n; - Khèi líp 9: cã30 t¸c phÈm víi 37 tiÕt/ 48 tiÕt v¨n. Nh vËy cã 100 t¸c phÈm d¹y trong 135 tiÕt trªn tæng sè 193 tiÕt v¨n häc ë THCS. Riªng phÇn v¨n häc hiÖn ®¹i cã 52 t¸c phÈm d¹y trong 77 tiÕt trªn tæng sè 135 tiÕt thÓ hiÖn phÇn v¨n häc hiÖn ®¹i ®îc ®¸nh gi¸ kh¸ cao trong ch¬ng tr×nh d¹y t¸c phÈm v¨n häc. * Néi dung ch¬ng tr×nh d¹y t¸c phÈm v¨n häc ë THCS : - D¹y t¸c phÈm v¨n häc ViÖt Nam ë trêng THCS bao gåm mét “ HÖ thèng t¸c phÈm ®îc tuyÓn chän tõ kho tµng v¨n ch¬ng trong níc. §ã lµ nh÷ng t¸c phÈm v¨n häc ®Ých thùc, giµu chÊt nh©n v¨n, giµu tÝnh nghÖ thuËt cña c¸c nhµ v¨n,nhµ th¬ næi tiÕng trong níc”. - Ch¬ng tr×nh cã kÕt cÊu ®ång t©m ®îc bè trÝ ë c¶ bèn khèi líp theo trËt tù tõ thÊp lªn cao, tõ dÔ ®Õn khã. 3.Yªu cÇu d¹y t¸c phÈm v¨n häc ë trêng THCS: - C¬ chÕ d¹y häc míi chó träng ®Õn con ngêi míi, con ngêi s¸ng t¹o. §æi míi ph¬ng ph¸p d¹y häc: “ Coi träng ho¹t ®éng häc tËp cña HS, rÌn luyÖn cho HS tÝnh n¨ng ®éng, s¸ng t¹o b»ng c¸ch tÝch cùc ho¸ ho¹t ®éng cña HS. GV lµ ngêi híng dÉn, tæ chøc HS chñ ®éng ph¸t hiÖn vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò, gióp HS ®îc suy nghÜ nhiÒu h¬n, thùc hµnh nhiÒu h¬n”. - Trªn tinh thÇn ®æi míi Êy, ngêi gi¸o viªn híng dÉn HS tiÕp nhËn t¸c phÈm b»ng viÖc lÝ gi¶i, ph©n tÝch c¸c h×nh tîng nh»m gióp HS nhËn ra nh÷ng ®iÒu t¸c phÈm muèn ®Ò cËp, nh÷ng s¸ng t¹o nghÖ thuËt ®Ó tõ ®ã t¸c phÈm Êy cã thÓ th©m nhËp, sinh thµnh ,trong tõng HS. §Ó gi÷ v÷ng vai trß ngêi híng dÉn, tæ chøc cho HS ®ßi hái ngêi GV ph¶i n¾m ®îc c¸c ®Æc trng cña ng«n ng÷ nghÖ thuËt, ph¶i cã vèn hiÓu biÕt vµ n¨ng lùc t duy s¸ng t¹o. D¹y t¸c phÈm v¨n häc, HS lµ chñ thÓ tiÕp nhËn, ph¸t huy vai trß chñ ®éng, tÝch cùc häc tËp ë mçi c¸ nh©n chÝnh lµ yªu cÇu c¬ b¶n trong d¹y häc hiÖn nay. 4. D¹y häc t¸c phÈm v¨n häc theo ®Æc trng lo¹i thÓ: a. Môc ®Ých cña viÖc d¹y t¸c phÈm v¨n häc theo lo¹i thÓ: D¹y v¨n theo lo¹i thÓ “ Gióp chóng ta t×m hiÓu vµ c¶m thô t¸c phÈm cô thÓ ®îc s©u s¾c h¬n, tÕ nhÞ h¬n”, “ D¹y vµ häc cã kÕt qu¶ h¬n”, ®ång thêi gióp cho ngêi GV cã ph¬ng híng thiÕt kÕ giê d¹y häc t¸c phÈm. Trang 4 b. C¸c lo¹i thÓ ®îc d¹y ë trêng THCS chñ yÕu cã hai lo¹i: - T¸c phÈm th¬ lµ nh÷ng t¸c phÈm tr÷ t×nh, ®Æc trng cña lo¹i thÓ nµy lµ c¶m xóc, lµ sù thÓ hiÖn “ C¸i t«i tr÷ t×nh” víi ng«n ng÷ ®¹t ®Õn tr×nh ®é ®iªu luyÖn, hµm sóc, c« ®äng, giµu søc t¹o h×nh, biÓu c¶m vµ tÝnh nh¹c ©m vang cña sù phèi hîp vÇn, luËt, nhÞp ®iÖu, tiÕt tÊu... -T¸c phÈm truyÖn thiªn vÒ tù sù, ®Æc trng cña lo¹i thÓ nµy lµ con ngêi vµ cuéc sèng trong t¸c phÈm ®îc x©y dùng qua hÖ thèng nh©n vËt, cèt truyÖn, t×nh tiÕt... c. C¸c ph¬ng híng t×m hiÓu t¸c phÈm v¨n häc theo thÓ lo¹i:T×m hiÓu t¸c phÈm v¨n häc theo thÓ lo¹i cã rÊt nhiÒu ph¬ng híng: -LÇn theo kÕt cÊu cña t¸c phÈm lµ ph¬ng híng t×m hiÓu diÔn biÕn sù viÖc, c¶m xóc... tõ kh©u më ®Çu ®Õn kh©u kÕt thóc xen kÏ, ®ét biÕn... - Ph¬ng híng theo hÖ thèng h×nh tîng chó ý nh©n vËt, c¶m xóc, thñ ph¸p, phong c¸ch. - Ph¬ng híng theo hÖ thèng vÊn ®Ò: sÏ híng c¸ch khai th¸c t¸c phÈm theo mét vÊn ®Ò nµo ®ã mµ nã gi÷ vai trß chñ thÓ cña t¸c phÈm. II. Vµi nÐt vÒ h×nh thøc tu tõ trong t¸c phÈm v¨n häc: Trong t¸c phÈm v¨n häc, c¸c h×nh thøc tu tõ n»m trong líp ng«n tõ nghÖ thuËt cã chøc n¨ng biÓu ®¹t néi dung cña t¸c phÈm v¨n häc. 1. C¸c h×nh thøc tu tõ ng÷ ©m: Lµ nh÷ng c¸ch phèi hîp sö dông khÐo lÐo c¸c ©m thanh ®em ®Õn cho ph¸t ng«n ( thêng lµ v¨n b¶n th¬) mét cÊu thanh nhÊt ®Þnh, nh»m t¹o ra nh÷ng gi¸ trÞ tîng thanh, tîng h×nh, biÓu c¶m. C¸c h×nh thøc tu tõ ng÷ ©m xuÊt hiÖn chñ yÕu trong v¨n b¶n th¬ thÓ hiÖn qua ®iÖp phô ©m ®Çu, ®iÖp vÇn, ®iÖp thanh, nhÞp ®iÖu, ©m hëng, hµi ©m...t¹o nªn ®Æc trng rÊt riªng ë th¬: tÝnh nh¹c trµn ®Çy. 2. C¸c h×nh thøc tu tõ tõ vùng: Lµ tªn gäi thø hai mang mµu s¾c tu tõ cña sù vËt, hiÖn tîng.C¸c h×nh thøc tu tõ tõ vùng chñ yÕu: Èn dô, nh©n ho¸, ho¸n dô, so s¸nh tu tõ, nãi qu¸, nãi gi¶m nãi tr¸nh. 3. C¸c h×nh thøc tu tõ có ph¸p: Lµ c¸ch nãi phèi hîp sö dông c¸c kiÓu ©m, kiÓu c©u nh»m ®em l¹i ý nghÜa biÓu c¶m, c¶m xóc cho nh÷ng m¶nh ®o¹n cña lêi nãi do chóng cÊu t¹o nªn. C¸c h×nh thøc tu tõ có ph¸p: §iÖp ng÷; ®æi trËt tù có ph¸p;LiÖt kª; c©u hái tu tõ. 4. VÞ trÝ c¸c h×nh thøc tu tõ trong t¸c phÈm v¨n häc: C¸c h×nh thøc tu tõ tiÕng ViÖt rÊt phong phó vµ viÖc vËn dông s¸ng t¹o ë tõng bµi v¨n, bµi th¬ cña tõng t¸c gi¶ rÊt ®a d¹ng linh ho¹t nhng cã thÓ hiÓu nã ë hai vÞ trÝ sau: a. C¸c h×nh thøc tu tõ xuÊt hiÖn víi t c¸ch lµ nh÷ng biÖn ph¸p nghÖ thuËt: T¸c phÈm v¨n ch¬ng lµ hµnh vi s¸ng t¹o lµ kÕt qu¶ cña ý ®å s¸ng t¸c cña viÖc vËn dông nh÷ng thñ ph¸p tu tõ. Víi t c¸ch lµ nh÷ng biÖn ph¸p nghÖ thuËt, c¸c h×nh thøc tu tõ thÓ hiÖn Trang 5 sù sö dông tõ, phèi hîp tõ, c©u mét c¸ch chän läc- s¸ng t¹o, theo ý ®å s¸ng t¸c cña nhµ v¨n nh»m ®em l¹i cho t¸c phÈm nh÷ng gi¸ trÞ cã tÝnh biÓu trng lín vÒ néi dung vµ tÝnh thÈm mÜ vÒ mÆt nghÖ thuËt. C¸c h×nh thøc tu tõ xuÊt hiÖn trong t¸c phÈm v¨n häc víi t c¸ch lµ nh÷ng biÖn ph¸p nghÖ thuËt bëi nã kh«ng cã môc ®Ých tù th©n mµ chØ ph©n tÝch néi dung vµ h×nh thøc trong t¸c phÈm th× gi¸ trÞ cña chóng míi thÓ hiÖn râ. b. C¸c h×nh thøc tu tõ xuÊt hiÖn trong t¸c phÈm v¨n häc víi t c¸ch lµ nh÷ng m· ng«n ng÷ nghÖ thuËt. Trong t¸c phÈm v¨n häc, c¸c h×nh thøc tu tõ chÝnh lµ sù vËn dông ng«n ng÷ mét c¸ch cã nghÖ thuËt nh»m ®¹t hiÖu qu¶ cao vÒ mÆt thÈm mÜ. C¸c h×nh thøc tu tõ víi t c¸ch lµ nh÷ng m· ng«n ng÷ nghÖ thuËt thÓ hiÖn ë ph¬ng tiÖn biÓu hiÖn nh»m khiªu gîi liªn tëng, tëng tîng qua s¸ng t¸c nghÖ thuËt mµ chØ khi kh¸m ph¸, ph©n tÝch t¸c phÈm nã míi ®îc gi¶i m·. Do ®ã “ ®Ó hiÓu lêi v¨n nghÖ thuËt nh lµ h×nh thøc cña t¸c phÈm, ch¼ng nh÷ng ph¶i hiÓu c¸c ph¬ng tiÖn ng«n tõ ®îc t¸c gi¶ sö dông, nhËn ra chÝnh x¸c néi dung vµ h×nh thøc cña chóng mµ cßn ph¶i lÝ gi¶i sù tæ chøc cña chóng phï hîp víi c¸c nguyªn t¾c t tëng- thÈm mÜ cña t¸c gi¶. ChØ nh vËy míi th©m nhËp ®îc vµo c¸i hån th©m thuý cña v¨n ch¬ng, thëng thøc c¸i hay c¸i ®Ñp cña nã”. Kh¶ n¨ng m· ng«n ng÷ nghÖ thuËt thÓ hiÖn ë tÝnh h×nh tîng. Bëi “ ®Æc ®iÓm diÔn ®¹t cña ng«n ng÷ v¨n ch¬ng tËn dông tÊt c¶ c¸c biÖn ph¸p tu tõ cña ng«n ng÷ d©n téc ®Ó s¸ng t¹o h×nh tîng”. 5. C¸c h×nh thøc tu tõ lµ c¸ch thøc sö dông ng«n ng÷ biÓu ®¹t néi dung mét c¸ch hiÖu qu¶: C¸c h×nh thøc tu tõ lµ c¸ch dïng tõ, c©u bãng bÈy, giµu h×nh ¶nh, gîi c¶m thÓ hiÖn râ gi¸ trÞ to lín cña chóng ®èi víi néi dung. §ã lµ tÝnh chÝnh x¸c, gi¸ trÞ h×nh tîng, gi¸ trÞ thÈm mÜ vµ mang phong c¸ch nhµ v¨n. a. Mang tÝnh chÝnh x¸c: Ng«n ng÷ trong t¸c phÈm v¨n häc lµ ng«n ng÷ gîi ra nh÷ng tËp hîp kh«ng sao kÓ xiÕt, lµ ng«n ng÷ “ Lµm sèng dËy c¸c ®éng t¸c sù vËn ®éng ®Çy ý nghÜa cña sù vËt trong nh÷ng thêi kh¾c nhÊt ®Þnh ”chÝnh lµ nhê c¸c h×nh thøc tu tõ, nã ®· vÏ ®óng ®îc mét nÐt sinh ®éng cña ®èi tîng theo nh quan niÖm cña t¸c gi¶. TÝnh chÝnh x¸c cña h×nh thøc tu tõ biÓu hiÖn mét c¸ch ®óng ®¾n nhÊt c¸i hiÖn thùc mµ nhµ v¨n muèn diÔn t¶, c¸i t tëng t×nh c¶m mµ nhµ v¨n muèn göi g¾m. b. Mang gi¸ trÞ h×nh tîng: - T¸c phÈm nghÖ thuËt dï thuéc lo¹i h×nh nµo ®i n÷a còng ®Òu t¸c ®éng b»ng h×nh tîng vµ h×nh tîng bao giê còng ®Õn víi ngêi tiÕp nhËn b»ng con ®êng c¶m quan néi t¹i, th«ng qua mét c¸i nh×n thÊy bªn trong t¹o nªn nh÷ng rung ®éng, nh÷ng t¸c dông thÈm mÜ nhÊt ®Þnh. Trang 6 - C¸c h×nh thøc tu tõ b»ng néi dung ng÷ nghÜa cña tõ, cña c©u trong viÖc kÕt hîp sö dông ng«n tõ trong t¸c phÈm cã thÓ biÓu hiÖn thùc t¹i tíi tËn nh÷ng chi tiÕt, nh÷ng s¾c th¸i tinh vi, tÕ nhÞ nhÊt, do ®ã l¹i t¹o cho h×nh tîng v¨n häc nhiÒu kh¶ n¨ng to lín, cã thÓ dùng l¹i cuéc sèng trong c¶ chiÒu réng lÉn chiÒu s©u. - Gi¸ trÞ cña c¸c h×nh thøc tu tõ khi x©y dùng h×nh tîng nghÖ thuËt thÓ hiÖn ë tÝnh t¹o h×nh, biÓu c¶m. +TÝnh t¹o h×nh cã søc gîi trong trÝ tëng tîng, h×nh ¶nh c¸i hiÖn thùc nhµ v¨n muèn göi g¾m. + TÝnh biÓu c¶m lµm rung ®éng trong ®êi sèng t©m hån t×nh c¶m cña ngêi ®äc nh÷ng c¶m xóc, t×nh c¶m mµ nhµ v¨n muèn biÓu hiÖn. c. Mang gi¸ trÞ thÈm mÜ: - C¸c h×nh thøc tu tõ lµ c¸ch dïng tõ bãng bÈy, trau chuèt, lµ c¸ch dïng tõ hay, c©u hay vµo trong t¸c phÈm nghÖ thuËt. Mµ nãi ®Õn nghÖ thuËt lµ nãi ®Õn c¸i ®Ñp. “ C¸i ®Ñp lµ ®iÒu kiÖn kh«ng thÓ thiÕu ®îc cña nghÖ thuËt, nÕu thiÕu c¸i ®Ñp th× kh«ng cã vµ kh«ng thÓ cã nghÖ thuËt”. - Gi¸ trÞ thÈm mÜ cña c¸c h×nh thøc tu tõ kh«ng chØ thÓ hiÖn ë ý nghÜa tinh tÕ, míi mÎ cã søc kh¬i dËy vµ tiÕp søc cho nh÷ng rung ®éng tõ c¸i ®Ñp. d. Mang phong c¸ch t¸c gi¶: C¸i riªng cña tÊt c¶ c¸c yÕu tè trong s¸ng t¸c: lèi nghÜ, lèi c¶m, lèi thÓ hiÖn nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng trong c¸ch sö dông tõ ng÷, ng÷ ph¸p, thñ ph¸p nghÖ thuËt ®Òu mang ®Ëm dÊu Ên phong c¸ch t¸c gi¶. T×m ra ®îc c¸i riªng cña t¸c gi¶ tøc lµ ®· nhËn ra gi¸ trÞ nghÖ thuËt ®éc ®¸o theo quan ®iÓm cña nhµ v¨n. VËn dông c¸c h×nh thøc tu tõ vµo s¸ng t¸c thÓ hiÖn c¸ tÝnh s¸ng t¹o cña nhµ v¨n qua c¸ch sö dông tõ ng÷ mét c¸ch chän läc, kh¶ n¨ng kÕt hîp tõ, c©u theo mét c¸ch nµo ®ã. V× vËy, ë mét b×nh diÖn réng c¸c h×nh thøc tu tõ chÝnh lµ phong c¸ch. B. c¬ së thùc tiÔn XuÊt ph¸t tõ thùc tiÔn gi¶ng d¹y vµ häc tËp m«n v¨n ë trêng THCS. L©u nay, giê häc v¨n trë thµnh næi lo sî, nÆng nÒ vÒ mÆt t©m lÝ ë mét sè HS. Do c¸c em kh«ng thÝch häc m«n v¨n, lîng kiÕn thøc cña giê v¨n nhiÒu, l¹i qu¸ trõu tîng so víi tÇm ®ãn nhËn vµ mét sè giê d¹y v¨n cha thùc sù l«i cuèn c¸c em. B¶n th©n lµ mét GV nhËn thÊy khi ph©n tÝch t¸c phÈm v¨n häc chØ tËp trung ph©n tÝch phÇn néi dung, kh«ng chó träng ®Õn mÆt h×nh thøc nghÖ thuËt nhÊt lµ c¸c h×nh thøc tu tõ Ýt ®îc ph©n tÝch nªn HS hiÓu theo kiÓu diÔn n«m, m¸y mãc.T«i thiÕt nghÜ, kh«ng chØ riªng b¶n th©n mµ mét sè c¸c ®ång nghiÖp kh¸c còng m¾c ph¶i ®iÒu nµy. NhÊt lµ nh÷ng ®ång nghiÖp non trÎ. Trang 7 C. gi¶I ph¸p khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ trong tpvh. I. gi¶I ph¸p chung §èi víi tõng h×nh thøc tu tõ cô thÓ : 1. H×nh thøc tu tõ ng÷ ©m: Híng vµo ©m ®iÖu du d¬ng nh¹c ®iÖu cña sù phèi hîp vÇn, nhÞp ®iÖu, tiÕt tÊu. Do ®ã khi khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ ng÷ ©m, GV ph¶i chØ ra ®îc c¸i ©m hëng chung cña toµn bµi th¬ (v× ë truyÖn Ýt sö dông h×nh thøc tu tõ ng÷ ©m ngoµi c¸ch ®iÖp ©m, ®iÖp thanh nh»m t¹o sù hµi hoµ c©n ®èi cho c©u v¨n). Dïng ph¬ng ph¸p so s¸nh ®èi lËp ©m thanh ®Ó xem sù xuÊt hiÖn cña lo¹i h×nh tu tõ ng÷ ©m vµ lo¹i h×nh kh«ng ph¶i tu tõ ng÷ ©m c¸ch sö dông nµo chi phèi ®Õn ©m hëng chung cña toµn t¸c phÈm. VD: NÕu ta thay ®æi c¸ch ng¾t nhÞp, thay ®æi c¸ch gieo vÇn th× ©m s¾c cña toµn bµi th¬, ®o¹n v¨n cã bÞ ¶nh hëng g× ®Õn néi dung kh«ng? 2. H×nh thøc tu tõ vÒ tõ : Híng vµo sù t¹o h×nh, gîi c¶m. * So s¸nh, Èn dô, ho¸n dô, nh©n ho¸: GV dïng ph¬ng ph¸p t¸i hiÖn ®Ó khai th¸c chóng. Dïng ph¬ng ph¸p nµy vµo ph©n tÝch, GV nªn cã híng gîi ý cho HS liªn tëng, tëng tîng. NghÜa cña Èn dô, ho¸n dô, nh©n ho¸ bao giê còng mang nghÜa h×nh tîng, nghÜa bãng nªn dïng ph¬ng ph¸p t¸i hiÖn nh»m gióp HS ngoµi c¸ch biÓu hiÖn nghÜa gèc, nghÜa c¬ b¶n cßn hiÓu ®îc ý nghÜa bæ sung, ý nghÜa h×nh tîng cña biÖn ph¸p Êy. Dïng ph¬ng ph¸p t¸i hiÖn, GV ph©n tÝch c¬ chÕ c¬ b¶n trong viÖc s¶n sinh ra søc gîi t¶ lµ th«ng qua søc liªn tëng mµ t¹o nªn sù chuyÓn ®æi nghÜa, dÉn d¾t ngêi ®äc tõ mét nghÜa ®Çu tiªn bÒ ngoµi ®i ®Õn nh÷ng nghÜa kh¸c bªn trong. VÝ dô1 : Dïng ph¬ng ph¸p t¸i hiÖn vµo ph©n tÝch h×nh ¶nh Èn dô sau : -“Tõ Êy trong t«i bõng n¾ng h¹ MÆt trêi ch©n lÝ chãi qua tim” (Tõ Êy- Tè H÷u, V¨n 8) H×nh ¶nh Èn dô lµ : Bõng n¾ng h¹ - mÆt trêi ch©n lÝ. Dïng ph¬ng ph¸p t¸i hiÖn b»ng c¸ch : gîi h×nh ¶nh cho häc sinh hiÓu nghÜa gèc. Bõng n¾ng h¹ ®îc hiÓu nh thÕ nµo ? MÆt trêi ch©n lÝ hiÓu ra sao ? Gîi liªn tëng cho häc sinh hiÓu theo nghÜa h×nh tîng: T¸c gi¶ nãi trong thêi ®iÓm nµo, lóc Êy x· héi ra sao? MÆt têi ch©n lÝ tîng trng cho ®êng lèi l·nh ®¹o nµo lóc b©y giê ? Trang 8 Sau ®ã GV kh¸i qu¸t thµnh nghÜa cña hai h×nh ¶nh Èn dô nh trªn : T«i s¸ng suèt, minh mÉn khi b¾t gÆp ¸nh s¸ng soi ®êng dÉn lèi cña §¶ng. VÝ dô 2: “ M¨ng non lµ bóp m¨ng non §· mang d¸ng th¼ng th©n trßn cña tre N¨m qua ®i, th¸ng qua ®i Tre giµ m¨ng mäc cã g× l¹ ®©u” ( Tre ViÖt Nam- NguyÔn Duy Ng÷ V¨n 7). Èn dô: M¨ng non ®îc so s¸nh ngÇm víi thÕ hÖ trÎ nh»m diÔn t¶ m¨ng non lµ líp kÕ tiÕp cha «ng, lµ mÇm non cña ®Êt níc. * Nãi qu¸ : Dïng ph¬ng ph¸p gi¶ng nghÜa tõ ®èi víi biÖn ph¸p tu tõ mµy GV híng HS vµo hiÓu nghÜa cña nh÷ng sù vËt hiÖn tîng vµ ®em ®èi chiÕu víi thùc tÕ ®Ó rót ra ý nghÜa cña c¸ch dïng biÖn ph¸p nµy. VD1 : Trong c©u ca dao cã sö dông biÖn ph¸p nãi qu¸. -“Cµy ®ång ®ang buæi ban tra” GV cÇn gi¶ng nghÜa ma ruéng cµy lµ nh thÕ nµo ? Trªn c¬ së gi¶ng nghÜa “Må h«i th¸nh thãt nh ma ruéng cµy” GV cho HS liªn hÖ víi thùc tÕ ë ngoµi ®êi sèng ®Ó rót ra kÕt luËn : ý nghÜa t¸c dông cña biÖn ph¸p nµy nh»m diÔn t¶ c«ng viÖc cµy ®ång rÊt cùc nhäc, ngêi n«ng d©n ph¶i vÊt v¶ míi lµm ra h¹t lóa, h¹t g¹o tr¾ng th¬m. VD2: “D©n phu kÓ hµng tr¨m ngh×n con ngêi, tõ chiÒu ®Õn giê hÕt søc, kÎ th× thuæng, ngêi th× cuèc,...t×nh c¶nh tr«ng thËt lµ th¶m”. ( Tøc níc vì bê-ph¹m Duy Tèn, Ng÷ V¨n 8). C¸ch nãi qu¸ nµy nh»m m« t¶ c¶nh hé ®ª ®«ng ®óc, hçn lo¹n. * Nãi gi¶m - nãi tr¸nh : Dïng ph¬ng ph¸p x¸c ®Þnh s¾c th¸i tu tõ ®Ó ph©n tÝch ý nghÜa trong tõ cã quan hÖ víi ph¹m vi t×nh c¶m - c¶m xóc. X¸c ®Þnh s¾c th¸i tu tõ, GV dùa trªn c¬ së ®èi lËp s¾c th¸i trung hoµ vµ s¾c tu tõ (ë s¾c th¸i tu tõ bµo giê còng chia thµnh hai th¸i cùc d¬ng tÝnh vµ ©m tÝnh ) nh»m rót ra hiÖu qu¶ cña c¸ch dïng tõ. S¾c th¸i biÓu c¶m d¬ng tÝnh Trung hoµ s¾c th¸i biÓu c¶m Th¸i ®é trang träng, kÝnh yªu, quý träng S¾c th¸i biÓu c¶m ©m tÝnh Th¸i ®é miÖt thÞ, coi thêng. VD1: NguyÔn KhuyÕn tr¸n dïng c¸i chÕt ®Ó nãi ®Õn nçi ®au buån : “B¸c D¬ng, th«i ®· th«i råi”. Trang 9 Níc m©y man m¸c biÕt lµ vÒ ®©u ? (Khãc D¬ng Khuª - NguyÔn KhuyÕn) GV x¸c lËp tõ “chÕt” lµ trung thµnh vÒ s¾c th¸i biÓu c¶m, nã chØ mang ý nghÜa th«ng b¸o vÒ mét con ngêi kh«ng cßn tån t¹i trong cuéc sèng. Cho HS x¸c ®Þnh tõ “th«i ®· th«i råi” ®îc hiÓu ë møc ®é t×nh c¶m nµo ? tiÕc nuèi, coi thêng. GV rót ra nhËn xÐt chung: §©y lµ lêi tiÕc nuèi buån ®au , tr¸nh nãi ®Õn c¸i chÕt b»ng t×nh c¶m kÝnh yªu, trang träng. VD2: “ Th©n l¬n bao qu¶n lÊm ®Çu, Chót lßng trinh b¹ch tõ sau xin chõa” ( TruyÖn KiÒu- NguyÔn Du). Sau khi bÞ tó bµ vµ së khanh ®¸nh lõa, Thuý KiÒu buéc ph¶i ra tiÕp kh¸ch, nµng kh«ng thÓ nãi th¼ng ph¶i lµm “ G¸i lÇu xanh” v× thÊy bÞ xóc ph¹m, ®au ®ín qu¸ nªn thèt ra lêi trªn. 3. H×nh thøc tu tõ vÒ c©u : Híng vµo sù g©y chó ý, sù nhÊn m¹nh s¸ng râ ®Æc ®iÓm ®èi tîng, th¸i ®é b×nh gi¸. * §iÖp ng÷ ; Dïng ph¬ng ph¸p hÖ thèng GV híng HS vµo sù xuÊt hiÖn cña h×nh thøc nµy ë mçi khæ th¬, c©u v¨n cã t¸c dông nh thÕ nµo ®èi víi toµn bé t¸c phÈm. NghÜa lµ xem ®iÖp ng÷ nh lµ mét yÕu tè, nã gãp phÇn nh thÕ nµo vµo mét hÖ thèng lín lµ t¸c phÈm v¨n häc. VD1 : + Trong bµi “ TiÕng chæi tre’ cña Tè Høu )V¨n 7) §iÖp ng÷ “TiÕng chæi tre” xuÊt hiÖn bèn lÇn. ®Æt trong hÖ thèng bµi th¬, GV híng HS x¸c ®Þnh vµo tæng thÓ lÆp l¹i cña “tiÕng chæi tre” ë nh÷ng thêi ®iÓm nµo? vµ nh×n vµo tæng thÓ bµi th¬ ®iÖp ng÷ nh»m thÓ hiÖn ®iÒu g×? Nhng ®iÒu quan träng GV ph¶i nãi ®îc sù lÆp l¹i diÔn t¶ mÆt thêi gian gîi cho ngêi ®äc mét liªn tëng chÞ lao c«ng lµm viÖc mét c¸ch ©m thÇm, bÒn bØ. VD2: Mai sau Mai sau Mai sau... §Êt xanh tre m·i xanh mµu tre xanh ( Tre ViÖt Nam- NguyÔn Duy, Ng÷ V¨n 7). Trang 10 Sö dông ®iÖp ng÷ “ Mai sau” nhÊn m¹nh sù trêng tån cña tre, cña ngêi ViÖt Nam. Tre lµ biÓu tîng cho con ngêi ViÖt Nam, cho d©n téc ViÖt Nam. VD3 “Ba nã bÕ nã lªn. Nã h«n ba nã kh¾p mäi n¬i. Nã h«n tãc, h«n cæ, h«n vai vµ h«n c¶ vÕt thÑo dµi bªn m¸ cña ba nã n÷a”. ( ChiÕc lîc ngµ- NguyÔn Quang S¸ng). §iÖp tõ “h«n” xuÊt hiÖn liªn tiÕp, dån dËp diÔn t¶ t×nh c¶m th¾m thiÕt, s©u s¾c cña bÐ Thu ®èi víi ba nã. * §æi trËt tù có ph¸p : Dïng ph¬ng ph¸p so s¸nh, GV ®èi chiÕu h×nh thøc c©u cã trËt tù b×nh thêng víi h×nh thøc c©u ®¶o thµnh phÇn ®Ó rót ra hiÖu qu¶ cña c¸ch dïng nµy vÒ mÆt h×nh thøc diÔn ®¹t, néi dung ng÷ nghÜa. VD : “Nã chÕt råi, com chim cña t«i. Con chim se sÎ míi ra ®êi H«m qua nã h·y cßn bay nh¶y ChØ mét ngµy gia, ®· chÕt råi”. (Con chim cña t«i - Tè H÷u, V¨n 8) GV cho so s¸nh 2 trËt tù. “Nã chÕt råi, con chim cña t«i” víi “con chim cña t«i, nã chÕt råi”. Râ rµng c©u dïng biÖn ph¸p tu tõ hay h¬n v× nã nhÊn m¹nh ý th«ng b¸o : Con chim ®· chÕt. H×nh thøc diÔn ®¹t nµy võa míi l¹ võa g©y mét Ên tîng m¹nh thÓ hiÖn t×nh c¶m cña t¸c gi¶ tríc c¸i chÕt cña con chim sÎ. * §èi ng÷ : Dïng ph¬ng ph¸p ph©n tÝch ng«n ng÷ GV chia cÆp ®èi theo tõng cÊp ®é tõ, c©u hoÆc ph©n lo¹i theo trêng biÓu niÖm, biÓu vËt ... ®Ó ph©n tÝch. VD: Miªu t¶ vÒ c¶nh ®æi mïa Th¹ch Lam viÕt nh sau: “Võa míi ngµy h«m qua trêi h·y cßn n¾ng Êm vµ hanh, c¸i n¾ng vÒ cuèi th¸ng mêi lµm nøt nÎ ®ång ruéng, vµ lµm gißn kh« nh÷ng chiÕc l¸ r¬i, S¬n vµ chÞ ch¬i cá gµ ë ngoµi ®éng cßn thÊy nãng bøc, ch¶y må h«i. ThÕ mµ qua mét ®ªm ma rµo, trêi bçng ®æi ra giã bÊc råi c¸i l¹nh ë ®©u ®Õn lµm cho ngêi ta tëng ®ang ë gi÷a mïa ®«ng rÐt mít. S¬n tung ch¨n tØnh dËy, nhng kh«ng bíc xuèng giêng ngay nh mäi khi, cßn ngåi thu tay vµo trong bäc bªn c¹nh ®øa em bÐ vÉn n¾m tay ngñ kÜ. ChÞ S¬n vµ mÑ S¬n ®· trë dËy ®ang ngåi qu¹t lß ®Ó pha níc chÌ uèng. S¬n nhËn thÊy mäi ngêi ®· mÆc ¸o rÐt c¶ råi”. Trang 11 (Giã l¹nh ®Çu mïa - Th¹ch Lam - V¨n 8) GV híng dÉn HS ph©n tÝch tõng cÆp ®èi lËp nh: + Thêi gian : H«m qua - s¸ng nay + Thêi tiÕt : N¾ng Êm, hanh- giã bÊc, l¹nh + Sù vËt : + Con ngêi : §ång ruéng nøt nÎ, l¸ gißn kh« - ë gi÷a mïa ®«ng rÐt mít ThÊy nãng bøc, ch¶ymå h«i - mÆc ¸o rÐt. Nªu ý nghi· t¸c dông : Toµn bé sù ®èi lËp nµy b¸o hiÖu c¶nh vËt ®· chuyÓn mïa hay thêi tiÕt ®· chuyÓn mïa. * LiÖt kª: Dïng ph¬ng ph¸p ph©n tÝch - tæng hîp, GV khai th¸c h×nh thøc tu tõ nµy trªn c¬ së. + Ph©n tÝch c¸c thµnh phÇn ®ång chøc b»ng c¸ch lý gi¶i, ®¸nh gi¸ hiÖn tîng, sù vËt. + Tæng hîp: Ph¸t hiÖn ra c¸c mèi liªn hÖ gi÷a c¸c thµnh phÇn ®ång chøc víi nhau. VD : “Chao «i! §èi víi nh÷ng ngêi ë quanh ta, nÕu ta kh«ng cè t×m mµ hiÓu hä, th× ta chØ thÊy hä gµn dë, ngu ngèc, bÇn tiÖn, xÊu xa, bá æi... toµn nh÷ng cí ®Ó cho ta tµn nhÉn; kh«ng bao giê ta thÊy hä lµ ngêi ®¸ng th¬ng; kh«ng bao giê ta th¬ng...” (L·o H¹c - Nam Cao , V¨n 8) Dïng ph¬ng ph¸p ph©n tÝch tæng hîp theo tõng bíc: + Ph©n tÝch : GV híng dÉn HS t×m c¸c thµnh phÇn ®ång chøc trong mèi quan hÖ víi chñ thÓ nh : Hä - liªn hÖ víi c¸c thµnh phÇn ®ång chøc: Gµn dë, ngu ngèc, xÊu xÝ, bÇn tiÖn, bØ æi... ®©y lµ nh÷ng tÝnh tõ chØ phÈm chÊt mang s¾c th¸i biÓu c¶m ©m tÝnh. + Tæng hîp : T×m nÐt chung tõ sù ®ång chøc trªn. T¸c gi¶ muèn nhÊn m¹nh, ®Ò cËp ®Õn nh÷ng c¸i nh×n phiÕn diÖn miÖt thÞ, khinh bØ, coi thêng ngêi n«ng d©n ë mét líp ngêi. §ã lµ mét c¸ch nh×n thiÕu sù th«ng c¶m, thiÕu hoµ ®ång víi n«ng d©n nghÌo. * C©u hái tu tõ : Dïng ph¬ng ph¸p gîi - t×m, GV híng HS t×m nh÷ng phÇn sau : + D¹ng c©u hái lµ cÇn tr¶ lêi hay kh«ng cÇn tr¶ lêi. + C©u hái kh«ng cÇn tr¶ lêi cã tÝnh kh¼ng ®Þnh hay phñ ®Þnh. + T×m s¾c th¸i biÎu c¶m cña lo¹i c©u hái ®· sö dông. VD1 : “Tre xanh Xanh tù bao giê ? ChuyÖn ngµy xa... ®· cã bê tre xanh?” Trang 12 (Tre ViÖtNam - NguyÔn Duy, V¨n 7) Dïng ph¬ng ph¸p gîi -t×m, GV híng HS vµo t×m hiÓu ®Ó x¸c ®Þnh ®©y lµ lo¹i c©u hái kh«ng cÇn tr¶ lêi, cã tÝnh kh¼ng ®Þnh vÒ mÆt néi dung: Tre ®· cã tõ xa, n©ng tÝnh h×nh tîng “c©y tre” thËt ®Ñp, ngîi ca, tù hµo. VD2: “Nh÷ng ngêi mu«n n¨m cò Hån ë ®©u b©y giê?”. (¤ng ®å- Vò §×nh Liªn). C©u hái lµ mét næi lßng chÊt vÊn lßng ngêi. Hån ë ®©u b©y giê? nh mét lêi tr¸ch cø, mét næi xãt xa vÒ mét qu¸ khø quÝ nÐt ®Ñp ch÷ th¸nh hiÒn d©n téc ®· véi bÞ mäi ngêi quªn l·ng. VD3 “ VÒ th× ®©m ®Çu vµo ®©u? §Ó chång bÞ trãi ®Õn bao giê n÷a?...Th«i, trêi ®· b¾t téi, còng ®µnh nh¾m m¾t liÒu...”. ( T¾t ®Ìn- Ng« TÊt Tè). Lêi ®éc tho¹i thÓ hiÖn mét t©m tr¹ng gi»ng xÐ t©m can chÞ DËu: Mét bªn lµ chång bÞ trãi, mét bªn lµ tiÒn b¸n chã, b¸n con rÎ m¹t. C¸c h×nh thøc tu tõ xuÊt hiÖn trong t¸c phÈm phong phó, ®a d¹ng vÒ mÆt néi dung lÉn h×nh thøc. Ngoµi nh÷ng ph¬ng ph¸p nªu trªn, GV cã thÓ dïng nhiÒu ph¬ng ph¸p d¹y häc V¨n vµ TiÕng ViÖt ®Ó ph©n tÝch. II. gi¶i ph¸p cô thÓ: 1. Khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ trong d¹y th¬ : - “Th¬ lµ mét h×nh thøc nghÖ thuËt cao quý tinh vi”, “th¬ nh mét nghÖ thuËt cña ng«n ng÷ c©n ®èi, hµi hoµ du d¬ng”. T¸c phÈm th¬ dån nÐn ®êi sèng ®Çy ¾p vµo nh÷ng c©u ch÷ Ýt ái ®· t¹o trong th¬ mang nghÜa h×nh tîng, nghÜa bãng. - ChÝnh nh÷ng ®Æc ®iÓm trªn ®· quy ®Þnh vÞ trÝ c¸c h×nh thøc tu tõ ph¶i lµ nh÷ng m· ng«n ng÷ nghÖ thuËt n»m trong mét chØnh thÓ nghÖ thuËt thèng nhÊt. Do ®ã, “d¹y t¸c phÈm tr÷ t×nh trong nhµ trêng THCS cÇn t¹o cho HS hiÓu vµ c¶m ®îc nghÜa cña tõ, c©u, biÕt rung ®éng tríc c¶nh s¾c do ng«n ng÷ ®em l¹i”. a. Ph¬ng híng khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ trong d¹y häc th¬ : - Lµm cho HS c¶m vµ hiÓu ®îc ý tëng cña nhµ th¬ thÓ hiÖn qua s¸ng t¸c , GV ph¶i híng cho HS c¶m nhËn ®îc nh÷ng ng«n tõ gîi ra “mét tËp hîp kh«ng sao kÓ xiÕt”, “sù dån nÐn ®êi sèng trong tõng c©u ch÷”. + Gi¶ng th¬ chñ yÕu lµ gi¶ng h×nh tîng, th«ng qua h×nh thøc ®Ó gi¶ng néi dung, lµ th«ng qua viÖc ph©n tÝch c¸c yÕu tè vÒ lo¹i thÓ, kÕt cÊu ng«n ng÷ ®Ó lµm sèng dËy h×nh tTrang 13 îng víi tÊt c¶ vÎ ®Ñp, chiÒu s©u cña nã”. H×nh tîng trong th¬ lµ h×nh tîng cña c¶m xóc, lµ sù thÓ hiÖn cña nh©n vËt tr÷ t×nh hay “c¸i t«i tr÷ t×nh”. + Nh©n vËt tr÷ t×nh trong th¬ kh«ng ®îc miªu t¶, diÖn m¹o, ho¹t ®éng, lêi nãi quan hÖ cô thÓ mµ thêng lµ nh÷ng phót gi©y rung c¶m cña t©m hån t¸c gi¶ tríc c¸c biÕn cè cña ®êi sèng. Cã thÓ nãi, nÐt næi bËt trong th¬ lµ : Kh«ng trùc tiÕp miªu t¶ c¸c hiÖn tîng cña hiÖn thùc, kh«ng nh»m t¹o ra con ngêi, nh÷ng bøc tranh vÒ cuéc sèng mµ qua chÊt liÖu cña nã, biÓu hiÖn nh÷ng c¶m nghÜ nhÊt ®Þnh cña con ngêi thÓ hiÖn c¸ch nhËn thøc vµ ®¸nh gi¸ cña con ngêi ®èi víi cuéc sèng. + Mét trong nh÷ng h×nh thøc nghÖ thuËt gãp phÇn vµo viÖc x©y dùng h×nh tîng th¬ ph¶i kÓ ®Õn c¸c h×nh thøc tu tõ. C¸c h×nh thøc tu tõ víi t c¸ch lµ nh÷ng m· ng«n ng÷ tõ nghÖ thuËt thÓ hiÖn ë tÝnh gîi h×nh, gîi c¶m giµu søc biÓu trng lín ®· x©y dùng vÎ ®Ñp lung linh, huyÒn diÖu cña h×nh tîng th¬. Khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ trong th¬ chÝnh lµ lµm sèng dËy c¸c h×nh tîng víi tÊt c¶ vÎ ®Ñp, chiÒu s©u cña nã. + Trong tÊt c¶ c¸c h×nh thøc tu tõ mµ t«i ®· ®Ò cËp, cã thÓ nãi Èn dô ho¸n dô, nh©n ho¸, so s¸nh lµ nh÷ng h×nh thøc tu tõ xuÊt hiÖn trong th¬ víi tÇn sè cao nhÊt. “Th¬ lµ nghÖ thuËt k× diÖu bËc nhÊt cña trÝ tëng tîng”. “T¸c phÈm nghÖ thuËt ph¸t huy t¸c dông thÈm mÜ cña nã b»ng con ®êng liªn tëng”. Ph¸t huy c¬ chÕ liªn tëng, c¸c h×nh thøc tu tõ so s¸nh, Èn dô, ho¸n dô, nh©n ho¸ kªu gäi ngêi tiÕp nhËn mét kh¶ n¨ng t¸i hiÖn thùc hiÖn thùc cuéc sèng b»ng nh÷ng biÓu hiÖn thÞ gi¸c, thÝnh gi¸c, xóc gi¸c, khøu gi¸c, vÞ gi¸c, nh÷ng vËn ®éng vÒ ngêi, vËt, viÖc, c¶nh ®êi...®îc ®Ò cËp trong t¸c phÈm nh trong thùc tÕ. Dïng ph¬ng ph¸p t¸i hiÖn, gi¸o viªn híng häc sinh tõ chç miªu t¶ nh÷ng nÐt ph¸c th¶o vÒ cuéc sèng qua tõng c©u ch÷ ®Õn chç c¶m nhËn cuéc sèng, con ngêi ®ang cùa quËy, chuyÓn ®éng díi tõng c©u ch÷. C¶m nhËn hiÖn thùc cuéc sèng, con ngêi trong th¬, c¸c em sÏ hiÓu ®îc nh÷ng rung c¶m, nh÷ng ý tëng cña nhµ th¬ muèn göi g¾m qua tõng c©u, ch÷. VD1: Trong bµi “Tre ViÖt Nam - NguyÔn Duy , V¨n 7) t¸c gi¶ sö dông biÖn ph¸p nh©n ho¸ ®Ó miªu t¶ nh÷ng ®Æc tÝnh ë c©y tre, GV ph¶i híng cho HS chØ ra ®îc nh÷ng ®øc tÝnh Êy lµ g× vµ nã cã liªn hÖ víi nh÷ng ai... Ch¼ng h¹n nh c©u : “Lng trÇn phai n¾ng ph¬i s¬ng Cã manh ¸o céc, tre nhêng cho con “ Ph¸t hiÖn biÖn ph¸p nh©n ho¸, GV dïng ph¬ng ph¸p t¸i hiÖn ®Ó ph©n tÝch h×nh ¶nh tu tõ “Lng trÇn”, “nhêng cho con” b»ng c¸ch híng cho HS c¶m nhËn b»ng c¸c gi¸c quan vÒ c¸ch dïng tõ nµy. Trang 14 Lng trÇn : C¶m nhËn b»ng c¶m gi¸c vÒ sù chÞu ®ùmg c¸I kh¾c nghiÖt cña thêi tiÕt (nãng cña n¾ng, l¹nh cña s¬ng). Nhêng cho con : TÊt c¶ dµnh chon con mét t×nh c¶m yªu th¬ng hÕt mùc, giµu søc hy sinh. §©y lµ nh÷ng ®øc tÝnh tèt cho ta liªn hÖ ®Õn con ngêi vµ chØ cã con ngêi míi chÞu ®ùng ®îc gian khæ vµ giµu ®øc hy sinh, nhêng nhÞn cho con. §ã chÝnh lµ nh÷ng nÐt ®Ñp cña d©n téc mang tÝnh truyÒn thèng, ®iÒu mµ nhµ th¬ muèn göi g¾m. VD2: “ Gëy tre, ch«ng tre chèng l¹i s¾t thÐp cña qu©n thï. Tre xung phong vµo xe t¨ng, ®¹i b¸c, tre gi÷ lµng, gi÷ níc, gi÷ m¸I nhµ tranh, gi÷ ®ång lóa chÝn. Tre hy sinh ®Ó b¶o vÖ con ngêi. Tre, anh hïng lao ®éng! Tre, anh hïng chiÕn ®Êu!”. (C©y tre ViÖt Nam-ThÐp Míi, Ng÷ V¨n 6) - Lµm cho HS c¶m vµ hiÓu ®îc ý tëng cña nhµ th¬, GV ph¶I híng cho HS c¶m vµ hiÓu ®îc nh÷ng rung c¶m, nh÷ng c¶m xóc m·nh liÖt cña nhµ th¬. Th¬ lµ sù béc b¹ch cña nçi lßng, lµ t¸I hiÖn cuéc sèng nh mét duyªn cí ®Ó béc lé nh÷ng rung c¶m, t©m hån cña t¸c gi¶. §ã lµ c¶m xóc cña nhµ th¬ ®èi víi nh÷ng sù vËt hiÖn t îng, t×nh thÕ trong ®êi sèng hay nçi niÒm b¨n kho¨n vÒ sè phËn con ngêi... B»ng chøc n¨ng biÓu c¶m, m¹ng ®Ëm mµu s¾c tu tõ, c¸c h×nh thøc tu tõ ®· gióp nhµ th¬ thÓ hiÖn nh÷ng suy t, nguyÖn väng, Èn chøa nçi niÒm qua tõng c©u ch÷. §ã lµ nh÷ng phãng ®¹i, nãi gi¶m – nãi tr¸nh, ®æi trËt tù có ph¸p, c©u hái tu tõ... víi nh÷ng cung bËc bËc t×nh c¶m ®a d¹ng: khi dån dËp m¹nh mÏ, khi thiÕt tha s©u l¾ng, khi c¶m th¬ng tr¨m trë, khi giËn d÷ bÊt b×nh, khi triÕt lý nh©n sinh, khi trÇm t t©m tëng... tÊt c¶ ®Òu t¹o nªn nh÷ng c¶nh s¾c mu«n mµu ®êi sèng kh¾c s©u vµo lßng ngêi ®äc. - Tuú theo sù xuÊt hiÖn cña tõng h×nh thøc tu tõ trong chØnh thÓ t¸c phÈm mµ GV sö dông mét ph¬ng ph¸p khai th¸c theo m¹ch c¶m xóc cña bµi th¬, tr¸nh t¸ch rêi nã ra khái hÖ thèng toµn bµi. Híng cho HS c¶m vµ hiÓu ®îc ý tëng cña nhµ th¬, GV ®· gióp HS c¶m vµ hiÓu t¸c phÈm mét c¸ch chÝnh x¸c, s©u s¾c h¬n. b. Lµm cho HS rung c¶m víi c¸I ®Ñp : - Lµm cho HS rung c¶m víi c¸I ®Ñp tríc tiªn GV ph¶I híng cho HS thÊy ®îc c¸I ®Ñp nghÖ thuËt ®éc ®¸o cña nhµ th¬. §ã lµ c¸ch tr×nh bµy cuéc sèng theo mét quan ®iÓm thÈm mÜ ®Çy c¸ tÝnh s¸ng t¹o. C¸I hay cña c¸ch dïng tõ, c©u cã tÝnh chÊt míi mÎ vÒ h×nh thøc, giµu søc biÓu hiÖn vÒ néi dung tr¸nh ®îc sù nhµm ch¸n lÆp l¹i. Trang 15 + §Ó gióp HS thÊy ®îc gi¸ trÞ cña tõ hay c©u hay, GV ph¶I chØ ra c¸I míi trong c¸ch chän läc tõ ng÷, sö dông c©u cña c¸c h×nh thøc tu tõ. Ch¼ng h¹n th¬ cò thÝch dïng thuyÒn, bÕn, mai, tróc, tre ®Ó chØ con ngêi b»ng nh÷ng tõ ng÷, tîng trng íc lÖ th× th¬ hiÖn ®¹i tõ ng÷ gÇn gòi víi ®êi sèng con ngêi. §ã lµ c¸nh ®ång lóa rËp rên, c¸nh ®ång cá non m¬n mën t¹o vËt ®Çy h¬I thë cuéc sèng hay nh÷ng h×nh ¶nh c¸nh ®ång quª ch¶y m¸u, nh÷ng ®ät dõa tr¬ träi nh mét rõng g¬m míi thÊy søc tµn ph¸ cña chiÕn tranh... + Gióp HS thÊy ®îc tõ hay, c©u hay, GV cßn ph¶I chØ ra c¸I ý vÞ s©u xa, ý nghÜa tinh tÕ, tÕ nhÞ cña c¸ch chän tõ ng÷. - Lµm cho HS rung c¶m víi c¸i ®Ñp GV cßn ph¶I biÕt híng HS cã nh÷ng rung c¶m cïng vui, cïng buån víi con ngêi, c¶nh vËt trong t¸c phÈm. §ã lµ nh÷ng rung c¶m vÒ t¹o vËt thiªn nhiªn cuéc sèng ®ang chuyÓn m×nh, vËn ®éng díi bµn tay nghÖ sü. §ã lµ nh÷ng rung c¶m vÒ cuéc sèng ®Ñp, con ngêi ®Ñp víi hµnh ®éng cao c¶, nh©n c¸ch cao thîng giµu t×nh nh©n ¸I, t×nh c¶m cha con, «ng bµ, anh chÞ, quª h¬ng, ®Êt níc... –Rung c¶m víi c¸i ®Ñp HS kh«ng chØ ®îc båi dìng vÒ mÆt tri thøc : C¸ch sö dông tõ hay, c©u hay, nh÷ng t¸c phÈm v¨n häc kÞªt xuÊt mµ cßn gióp c¸c em tù hoµn thiÖn m×nh vÒ mÆt nh©n c¸ch theo ch©n – thiÖn –mÜ. Khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ trong d¹y häc th¬ kh«ng cã nghÜa lµ t«I ¸p ®Æt tÊt c¶ c¸c h×nh thøc tu tõ nµo còng cã ý nghÜa t¸c dông ®Õn c¶m høng s¸ng t¸c, chñ thÓ tr÷ t×nh trong t¸c phÈm. Ë ®©y t«I ®a ra nh÷ng ®Þnh híng d¹y t¸c phÈm th¬ theo híng khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ, tuú sù xuÊt hiÖn cña tõng biÖn ph¸p tu tõ mµ GV ®Þnh ra mét ph¬ng ph¸p ¸p dông vµo ph©n tÝch gi¸ trÞ cña biÖn ph¸p Êy ®èi víi néi dung t¸c phÈm. 2. Khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ trong d¹y häc t¸c phÈm truyÖn: 1. Néi dung khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ trong d¹y häc t¸c phÈm truyÖn : a. X¸c ®Þnh vÞ trÝ c¸c h×nh thøc tu tõ trong t¸c phÈm truyÖn : ë truyÖn, c¸c h×nh thøc tu tõ xuÊt hiÖn nh nh÷ng biÖn ph¸p nghÖ thuËt thÓ hiÖn ý ®å s¸ng t¸c cña nhµ v¨n qua nghÖ thuËt miªu t¶ nh©n vËt vµ nghÖ thôat kÓ chuyÖn. Sù hiÖn diÖn cña c¸c h×nh thøc tu tõ kh«ng chØ gióp cho lêi v¨n thªm trong s¸ng, giµu h×nh ¶nh, cã søc truyÒn c¶m mµ cßn cã tÝnh chÊt kh¾c s©u ®Õn nhËn thøc ngêi ®äc vÒ nh÷ng vÊn ®Ò x· héi. b. Ph¬ng ph¸p khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ trong t¸c phÈm truyÖn :Khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ trong d¹y häc truyÖn thùc chÊt lµ viÖc gi¶ng d¹y truyÖn trong sù thèng nhÊt gi÷a h×nh thøc nghÖ thuËt víi néi dung t tëng. c. Lµm cho HS hiÓu vµ rung c¶m cïng nh©n vËt trong t¸c phÈm truyÖn : Trang 16 - Nh©n vËt lµ tung t©m cña t¸c phÈm tù sù. N¾m cèt truyÖn còng lµ n¾m c©u chuyÖn cña nh©n vËt. - Lµm cho HS hiÓu ®îc nh©n vËt trong truyÖn nghÜa lµ ngêi GV ®· gióp HS hiÓu ®óng t tëng, t×nh c¶m cña nhµ v¨n muèn göi g¾m qua nh©n vËt. Bëi nh©n vËt trong t¸c phÈm lµ nh÷ng con ngêi t©m tëng, lµ nh÷ng con ngêi ®îc s¸ng t¸c theo ý ®å cña nhµ v¨n, lµ n¬I tËp trung biÓu hiÖn t tëng t×nh c¶m cña t¸c phÈm vµ t¸c gi¶. +Trong truyÖn, c¸c h×nh thøc tu tõ xuÊt hiÖn nh lµ mét thñ ph¸p nghÖ thuËt mµ sù xuÊt hiÖn cña nã qua c¸ch miªu t¶ nh©n vËt ®· lµm cho nh©n vËt cã h×nh ¶nh h¬n, sinh ®éng h¬n. §ã lµ nh÷ng con ngêi biÕt nãi, biÕt nghÜ, ®ang sèng vµ hµnh ®éng nh nh÷ng con ngêi ®êi thêng ngoµi cuéc sèng. Ph©n tÝch nh©n vËt ph¶I lµ sù ph©n tÝch h×nh tîng, ph¶I ph©n tÝch sao cho nh©n vËt gi÷ ®îc tÝnh chÊt sinh ®éng cña nã trong c¶m thô cña häc sinh. + T×m hiÓu nh©n vËt, GV cÇn híng HS t×m hiÓu nghÖ thuËt sö dông c¸c h×nh thøc tu tõ, c¸I t¹o nªn nÐt sinh ®éng cña nh©n vËt thÓ hiÖn qua nh÷ng chi tiÕt miªu t¶ hµnh ®éng, t©m tr¹ng, lêi nãi, dung nhan, giíi thiÖu l¹i lÞch. + Ph©n tÝch biÖn ph¸p nµy, GV dïng ph¬ng ph¸p ph©n tÝch tæng hîp, khai th¸c c¸c thµnh phÇn ®ång chøc nh : gµn dë, ngu ngèc, bÇn tiÖn, xÊu xa, bØ æi... trªn c¬ së lý gi¶I ®©y lµ nh÷ng tÝnh tõ tõ chØ phÈm chÊt nh»m kh¸I qu¸t tæng hîp: T¸c gi¶ muèn nhÊn m¹nh ®Õn nh÷ng c¸I nh×n phiÕm diÖn miÖt thÞ, khinh bØ, coi thêng ngêi n«ng d©n ë mét líp ngêi. §ã lµ mét c¸ch nh×n thiÕu sù th«ng c¶m, hoµ ®ång víi ngêi n«ng d©n nghÌo. + T×m hiÓu nh©n vËt trong ý nghÜa h×nh tîng hay h×nh tîng nh©n vËt, GV cÇn ph¶I chØ ra ®îc viÖc sö dông c¸c h×nh thøc tu tõ vµo x©y dùng nh©n vËt ngoµi ý nghÜa t¹o nÐt sinh ®éng nã cßn lµ sù thÓ hiÖn ý ®å s¸ng t¸c cØa nhµ v¨n. Bëi nh©n vËt trong t¸c phÈm, lµ nh©n vËt ®îc t¹o theo t tëng cña chñ ®Ò t¸c phÈm. Sù xuÊt hiÖn vµ tån t¹o cña nã lµ do sù nhµo nÆn, t¹o h×nh cña nhµ v¨n cho nªn h×nh hµi cña nã nhÊt thiÕt ph¶I lµ nh÷ng t©m t t×nh c¶m cña nhµ v¨n. Khai th¸c ®îc ý nghÜa h×nh tîng qua c¸c h×nh thøc tu tõ, GV ®· gióp HS c¶m thô ®îc s©u vµ ®¸nh gi¸ ®óng c¸c nh©n vËt trong truyÖn. d. Lµm cho HS c¶m nhËn ®îc c¸I hay trong nghÖ thuËt kÓ chuyÖn: §äc truyÖn, ngêi ®äc bÞ cuèn hót vµo c©u chuyÖn kh«ng chØ b»ng lèi kÓ chuyÖn t¹o t×nh huèng bÊt ngê, nh÷ng chi tiÕt xung ®ét gay g¾t mµ cßn lµ lêi v¨n mît mµ, truyÒn c¶m, ®Çy søc thuyÕt phôc. C¸c h×nh thøc tu tõ ®· gãp th©m phÇn thµnh c«ng vµo nh÷ng trang s¸ng t¸c cña c¸c nhµ v¨n. - Lµm cho HS c¶m nhËn ®îc c¸I hay cña nghÖ thuËt kÓ chuyÖn, GV ph¶I chØ ra ®îc c¸I hay cña nhµ v¨n ®· s¸ng t¹o ra mét bøc tranh chÊt chøa ®Çy chÊt liÖu ®êi sèng vµ t×nh ý con ngêi. B»ng nh÷ng thñ ph¸p tu tõ cuéc sèng ®îc miªu t¶ phong phó, bÒ Trang 17 bén, giµu chÊt hiÖn thùc, mäi vËt nh ®îc sinh s«I n¶y në díi tõng c©u ch÷. Ngêi ®äc nh bÞ chãng ngîp trong kh«ng gian bao la tríc bøc tranh hiÖn thùc hoµng tr¸ng s«I ®éng hay mét kho¶nh kh¾c bÊt ngê x¶y ra trong ®êi ngêi. Díi ngßi bót ngêi nghÖ sü, hiÖn thùc cuéc sèng kh«ng ph¶I lµ mét bøc tranh bÊt ®éng mµ lµ sù vËn ®éng sinh ®éng cã hån vµ ®Çy nhùa sèng. VD: “Sau trËn b·o, ch©n trêi, ngÊn bÓ s¹ch nh tÊm kÝnh lau hÕt m©y hÕt bôi. MÆt trêi nhó lªn dÇn dÇn, råi nhó lªn cho k× hÕt. Trßn trÜnh phóc hËu nh lßng ®á mét qu¶ trøng thiªn nhiªn ®Çy ®Æn. Qu¶ trøng hång hµo th¨m th¼m vµ ®êng bÖ ®Æt lªn mét m©m b¹c ®êng kÝnh m©m réng b»ng c¶ mét c¸I ch©n trêi mµu ngäc trai níc biÓn öng hång. Y nh mét m©m lÔ phÈm tiÕn ra tõ trong b×nh minh ®Ó mõng cho sù trêng thä cña tÊt c¶ nh÷ng ngêi chµi líi trªn mu«n thña biÓn ®«ng” ( C« T«- NguyÔn Tu©n, Ng÷ V¨n 6) Miªu t¶ c¶nh trªn, t¸c gi¶ sö dông biÖn ph¸p so s¸nh, Èn dô, nh©n ho¸ ®éc ®¸o, tõ ng÷ tinh tÕ ®Ó vÏ lªn mét bøc tranh tuyÖt ®Ñp vÒ c¶nh mÆt trêi mäc trªn biÓn ®¶o C« T« . GV ph¶I chi ra ®îc c¸I hay cña biÖn ph¸p nµy lµ ®· t« vÏ bøc tranh thªm sinh ®éng ®Çy mµu s¾c cña sù sèng. - Lµm cho häc sinh c¶m nhËn ®îc c¸I hay cña lêi v¨n, GV cÇn chóy ý c¸ch hµnh v¨n trong s¸ng, chän läc tõ ng÷ theo phong c¸ch nhµ v¨n. - C¸I hay cña c¸c h×nh thøc tu tõ lµ t¹o ra c¸I míi mÎ mang ®Ëm phong c¸ch t¸c gi¶. +Kh¸c víi lo¹i thÓ th¬, ®Æc trng nghÖ thuËt quy ®Þnh vÞ trÝ c¸c h×nh thøc tu tõ, cßn ë truyÖn viÖc sö dông c¸c h×nh thøc tu tõ mang phong c¸ch nhµ v¨n. Tu tõ theo nghÜa réng cã thÓ hiÓu lµ phong c¸ch chÝnh v× thÕ mµ ng«n tõ trong c¸c t¸c phÈm truyÖn còng ®a d¹ng. Cã t¸c gi¶ thÝch dïng ng«n tõ hoa mÜ hay gi¶ng dÞ, triÕt lý hay t×nh c¶m, tiÕt kiÖm hay d«ng dµi, s«I næi hay trÇm l¾ng... tÊt c¶ ®· t¹o nªn nh÷ng phong c¸ch ®a d¹ng. Trªn ®©y lµ c¸c khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ trong d¹y häc truyÖn, thùc tÕ gi¶ng d¹y truyÖn ë Trêng THCS hiÖn nay, GV chØ chó träng nhiÒu vÒ c¸ch ph©n tÝch nh©n vËt theo diÔn biÕn cèt truyÖn, nh÷ng t×nh tiÕt x©y dùng t¸c phÈm lµ chÝnh, viÖc khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ kh«ng ®îc quan t©m. ThiÕt nghÜ viÖc khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ sÏ gãp phÇn lµm t¨ng thªm tÝnh truyÒn c¶m, thuyÕt phôc cho giê d¹y v¨n. III. kÕt qu¶ ®¹t ®îc. phÇn iii: kÕt luËn Trªn ®©y lµ ý kiÕn b¶n th©n ®· ®óc rót vµ nghiªn cøu vµ t×m tßi tµi liÖu, qua nhiÒu n¨m d¹y häc b¶n th©n ®· ¸p dông thêng xuyªn trong d¹y häc v¨n. KÕt qu¶ thùc hiÖn cho thÊy lµ Trang 18 rÊt hîp lÝ vµ hiÖu qu¶. Tuy nhiªn, khi sö dông “ Khai th¸c c¸c h×nh thøc tu tõ” trong d¹y häc t¸c phÈm v¨n häc ngêi GV ph¶I biÕt s¸ng t¹o, linh ho¹t trong viÖc kÕt hîp ph¬ng ph¸p gi¶ng d¹y cña hai ph©n m«n V¨n- tiÕng ViÖt ®Ó ®em ®Õn hiÖu qu¶ cho giê d¹y. Trong ph¹m vi ®Ò tµi b¶n th©n cha ®Ò cËp mét c¸ch ®Çy ®ñ vµ toµn diÖn, cßn rÊt nhiÒu thiÕu sãt vµ cha tho¶ ®¸ng. Nhng lµ mét gîi ý b¶n th©n nªu ra ®Ó mong sao gãp phÇn nhá vµo viÖc n©ng cao chÊt lîng gi¶ng d¹y t¸c phÈm v¨n häc nãi riªng còng nh bé m«n Ng÷ v¨n nãi chung. RÊt mong ®îc sù gãp ý ch©n t×nh cña quÝ thÇy c« vµ c¸c b¹n ®äc ®Ó ®Ò tµi hoµn thiÖn h¬n. Xin ch©n thµnh c¶m ¬n! Trang 19
- Xem thêm -