Tài liệu Phương thức so sánh trong ca từ của trịnh công sơn

  • Số trang: 145 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 41 |
  • Lượt tải: 0
bangnguyen-hoai

Đã đăng 3509 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀN THỊ THU HƢỜNG PHƢƠNG THỨC SO SÁNH TRONG CA TỪ CỦA TRỊNH CÔNG SƠN LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Tạ Văn Thông THÁI NGUYÊN - 2010 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên1 http://www.lrc-tnu.edu.vn HÀN THỊ THU HƢỜNG PHƢƠNG THỨC SO SÁNH TRONG CA TỪ CỦA TRỊNH CÔNG SƠN LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: NGÔN NGỮ HỌC Mã số : 60.22.01 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Tạ Văn Thông THÁI NGUYÊN - 2010 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên2 http://www.lrc-tnu.edu.vn LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kì một công trình khoa học nào khác. Tác giả luận văn HÀN THỊ THU HƢỜNG Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên3 http://www.lrc-tnu.edu.vn MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1 2. Lịch sử vấn đề 3 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6 4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 7 5. Phƣơng pháp nghiên cứu 8 6. Đóng góp của luận văn 8 7. Bố cục của luận văn CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TẾ 1.1. Khái quát về so sánh 10 1.1.1. Khái niệm “so sánh” 10 1.1.2. Cấu trúc so sánh 12 1.1.3. Các kiểu so sánh 17 1.2. Khái quát về ca từ 20 1.2.1. Khái niệm “ca từ” 20 1.2.2. Ngôn ngữ trong ca từ 21 1.2.3. Hình tƣợng ca từ 23 1.2.4. Chủ thể cảm xúc trong ca từ 24 1.3. Trịnh Công Sơn và những ca khúc của ông 27 1.3.1. Khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Trịnh Công Sơn 27 1.3.2. Khái quát về những ca khúc của Trịnh Công Sơn 32 Tiểu kết 36 CHƢƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI - CẤU TRÚC VÀ NGỮ NGHĨA CỦA PHƢƠNG THỨC SO SÁNH TRONG CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN 2.1. Đặc điểm hình thái - cấu trúc của phƣơng thức so sánh trong 38 ca từ Trịnh Công Sơn 2.1.1. Các kiểu cấu trúc so sánh Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên4 38 http://www.lrc-tnu.edu.vn 2.1.2. Đặc điểm của yếu tố đƣợc so sánh 49 2.1.3. Đặc điểm của yếu tố so sánh 52 2.1.4. Đặc điểm của các từ ngữ biểu thị quan hệ so sánh 57 2.2. Đặc điểm ngữ nghĩa của phƣơng thức so sánh trong ca từ 59 Trịnh Công Sơn 2.2.1. Đặc điểm của yếu tố đƣợc so sánh 59 2.2.2. Đặc điểm của yếu tố so sánh 66 2.2.3. Mối tƣơng quan ngữ nghĩa giữa yếu tố đƣợc so sánh và 71 yếu tố so sánh Tiểu kết 75 CHƢƠNG 3: PHƢƠNG THỨC SO SÁNH VỚI HÌNH TƢỢNG NGHỆ THUẬT TRONG CA KHÚC TRỊNH CÔNG SƠN 3.1. Phƣơng thức so sánh với hình tƣợng em - ngƣời tình 77 3.2. Phƣơng thức so sánh với hình tƣợng tôi - chủ thể trữ tình 83 3.3. Phƣơng thức so sánh với những chiêm nghiệm về tình yêu 93 3.4. Phƣơng thức so sánh với những chiêm nghiệm về đời ngƣời 100 Tiểu kết 105 KẾT LUẬN 107 CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên5 http://www.lrc-tnu.edu.vn MỞ ĐẦU 1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1.1. Để nhận thức thế giới khách quan, để hiểu rừ cỏc sự vật hiện tƣợng với các thuộc tính muôn màu muôn vẻ trong đời sống, con ngƣời thƣờng thực hiện việc so sánh, nhằm phát hiện ra những thuộc tính đồng nhất và khác biệt giữa các sự vật hiện tƣợng này, để quy loại và phân biệt chúng với nhau. Có thể nói, so sánh là một thao tác thƣờng xuyên, có ý thức hoặc vô thức, trong đời sống hàng ngày của con ngƣời. Đối với văn học nghệ thuật, so sánh đƣợc xem là một thủ pháp nghệ thuật độc đáo. Nghiên cứu về phép so sánh của một tác phẩm văn nghệ giúp ta tìm hiểu một cỏch thức quan trọng (trong số các phép tu từ khác) đƣợc các tác giả dùng để tạo nên ngôn từ nghệ thuật trong tác phẩm của mình. Từ xa xƣa, âm nhạc đã là món ăn tinh thần không thể thiếu đối với nhân loại, bởi nó đem lại cho con ngƣời những cảm xúc khỏc nhau qua sự cảm nhận những hình tƣợng nghệ thuật. Việc nghiên cứu âm nhạc nói chung và ca từ nói riêng là một công việc không đơn giản nhƣng đầy lí thú. Cũng nhƣ trong các hình thức văn nghệ khác, so sánh trong ca từ rất cần đƣợc chú ý, về phƣơng thức này góp phần quan trọng trong việc xây dựng hình tƣợng nghệ thuật và giúp nghệ sĩ đƣa tác phẩm (bài ca) đi vào lòng ngƣời nghe. 1.2. “Ngƣời hát rong qua nhiều thế hệ”, “ngƣời ca thơ”, “ngƣời viết tình ca hay nhất thế kỉ”…, đó là những từ ngữ ngƣời ta đã dùng để gọi Trịnh Công Sơn - ngƣời nhạc sĩ mà mỗi khi những ca khúc của ông đƣợc cất lên, chúng ta đều cảm thấy lòng mình nhƣ lắng lại trong nhịp điệu và tiết tấu du dƣơng, với một nỗi buồn da diết, để chiêm nghiệm, để nhìn lại mình, để trí tƣởng tƣợng bay xa đến thế giới của những yêu thƣơng tha thiết, những nỗi dằn vặt về tình yêu và thân phận con ngƣời. Những ca khúc của ông không chỉ mang lại một “giọng điệu” riêng, mà cũn thể hiện tớnh nhõn văn sâu sắc. Ở Việt Nam, chƣa có nhạc sĩ nào tạo dựng đƣợc cho mình một dòng nhạc độc Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên6 http://www.lrc-tnu.edu.vn lập nhƣ Trịnh Công Sơn. Ngƣời ta vẫn thƣờng gọi dòng nhạc của ông với cái tên bình dị, thân quen, là: “Nhạc Trịnh”. Trong những năm tháng đất nƣớc chìm trong khói lửa chiến tranh, nhạc sĩ này đã ôm đàn “hát cho dân tôi nghe”. Những ca khúc của ông đã vƣợt lên mƣa bom bão đạn, vƣợt lên cảnh “máu xƣơng trập trùng”, xoá nhoà đi cái gƣơng mặt gớm giếc của cuộc chiến và chinh phục hàng triệu trái tim yêu nhạc thuộc đủ mọi giới, mọi lứa tuổi, mọi ngành nghề, và rồi vang mói cho tới ngày nay. Không chỉ phổ biến trong nƣớc, nhiều ca khúc của ông đã vƣợt biên giới, đến với các quốc gia khác nhƣ Pháp, Mĩ, Canađa, Nhật Bản…, đƣợc dịch ra nhiều thứ tiếng và đƣợc đông đảo công chúng đón nhận. Một trong những yếu tố làm nên sức sống của nhạc Trịnh chính là phần ca từ và đó cũng là nơi thể hiện sự tài hoa trong sử dụng tiếng Việt của ông. Nhạc sĩ Văn Cao cho rằng âm nhạc của Trịnh Công Sơn là kết quả của một cuộc “hôn phối kì diệu” giữa phần ca từ và phần âm nhạc, hai phần này hoà quyện vào nhau đến mức khó có thể tách rời, làm nên hồn cốt nhạc Trịnh, và vì thế ông gọi nhạc sĩ họ Trịnh là “ngƣời ca thơ”; Tác giả Hoàng Ngọc Hiến đánh giá: “Tất cả ca từ của nhạc Trịnh Công Sơn làm thành một tình ca hay nhất thế kỉ” [45, tr.351]; Nhà nghiên cứu âm nhạc Dƣơng Viết Á cho rằng: “Ngay cả trong những năm tháng “chia tay” giữa thơ và ca, xét riêng về ca từ, nhiều nhạc sĩ cần đƣợc gọi thêm là nhà thơ, thậm chí nên đƣợc tuyển chọn vào các tập thơ của thế kỉ XX: Đặng Thế Phong, Văn Cao, Trịnh Công Sơn…” [2, tr.226]… Tuy phần ca từ của nhạc Trịnh đƣợc đánh giá cao nhƣ vậy, nhƣng cho đến nay lại ít có những công trình nghiên cứu chuyờn biệt, đầy đủ và sâu sắc. 2.3. Đã có rất nhiều bài viết cũng nhƣ các công trình nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp âm nhạc của Trịnh Công Sơn, nhƣng trong một vài cụng trỡnh có chú ý đến nghiên cứu ca từ của ông, thỡ việc tìm hiểu một cách Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên7 http://www.lrc-tnu.edu.vn có hệ thống các biện pháp tu từ, trong đó có so sánh, vẫn là vấn đề cũn bỏ ngỏ. Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi mạnh dạn chọn và tiến hành nghiên cứu đề tài: Phƣơng thức so sánh trong ca từ của Trịnh Công Sơn. 2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ 2.1. Các phƣơng thức biểu hiện của ngôn từ nghệ thuật trong tác phẩm văn chƣơng, trong đó có phƣơng thức so sánh, đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu trƣớc đây đề cập tới. Lịch sử nghiên cứu phƣơng thức so sánh ghi nhận tên tuổi của nhà triết học, nhà hùng biện lỗi lạc của Hi Lạp là Arisstotle (384 - 322 TCN). Trong cuốn Thi học, khi trình bày những cách tu từ chủ yếu và phổ dụng, Arisstotle đã chú ý đến so sánh. Ông xem đây là một trong những biện pháp đƣợc sử dụng rất phổ biến trong văn chƣơng, đặc biệt rất đắc dụng trong thơ ca nhằm tăng hiệu quả biểu cảm và giỏ trị thẩm mĩ. Ở Trung Hoa cổ đại, cùng với ẩn dụ, lí luận về so sánh đƣợc bộc lộ qua những lời bình giải về hai thể tỉ và hứng trong thơ ca dân gian Trung Quốc. Trong các công trình nghiên cứu, các học giả Trung Hoa thƣờng dùng khái niệm “tỉ” và “hứng” khi nói về phƣơng thức nghệ thuật có liên quan đến cách ví von bóng gió. Ở Việt Nam, việc nghiên cứu phƣơng thức nghệ thuật này trên quan điểm ngữ văn học đƣợc kế thừa và phát triển truyền thống bình giảng tác phẩm văn học Trung Hoa, theo khuynh hƣớng coi đó là thuộc mĩ từ pháp, là một trong những “phép làm văn”. Cho đến nay, ở Việt Nam đã có hàng loạt các công trình nghiên cứu về các phƣơng thức tu từ, trong đó có so sánh, tiêu biểu là: Đinh Trọng Lạc với Giáo trình Việt ngữ (Nxb GD, 1964), 99 phương tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt (Nxb GD, 1996), Phong cách học tiếng Việt (Nxb GD, 1998); Cù Đình Tú với cuốn Phong cách học và đặc điểm tu từ tiếng Việt (Nxb ĐH&THCN, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên8 http://www.lrc-tnu.edu.vn 1983); Hữu Đạt với cuốn Phong cách học tiếng Việt hiện đại (Nxb ĐHQGHN, 2001); Nguyễn Thế Lịch với Từ so sánh đến ẩn dụ (T/c Ngụn ngữ, số 3, 1991); Hoàng Kim Ngọc với cuốn So sỏnh và ẩn dụ trong ca dao trữ tỡnh (Nxb KHXH, 2009)… Qua tìm hiểu, có thể nhận thấy trong những công trình nghiên cứu kể trên, các tác giả đã chỳ trọng đến việc hình thành khái niệm, phân loại và tìm ra giá trị của các phƣơng thức tu từ nói chung và so sánh nói riêng. Đây là cơ sở lí thuyết vô cùng quí báu để luận văn có thể tham khảo trƣớc khi đi sâu nghiên cứu về phƣơng thức so sánh trong ca từ củaTrịnh Công Sơn. 2.2. Sau khi Trịnh Công Sơn mất (1/4/2001), tính đến nay đã có khoảng trên 10 cuốn sách viết về cuộc đời và sự nghiệp âm nhạc của ông. Cuốn sách ra đời đầu tiên viết về ngƣời nhạc sĩ vừa quá cố là Trịnh Công Sơn - Một người thơ ca, một cõi đi về do Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Thuỵ Kha, Đoàn Tử Huyến sƣu tầm và biên soạn (Nxb Âm nhạc, Trung tâm văn hoá ngôn ngữ Đông Tây, 2001). Sau đó cuốn sỏch này đƣợc bổ sung, biên soạn và tái bản với tựa đề Một cõi Trịnh Công Sơn (Nxb Thuận Hoá, 2004). Tiếp theo, lần lƣợt đƣợc phát hành là các sách tập trung các bài viết của nhiều tác giả: Trịnh Công Sơn - cát bụi lộng lẫy (Nxb Văn hoá, tạp chí Sông Hƣơng, Huế, 2001), Trịnh Công Sơn - người hát rong qua nhiều thế hệ (Nxb Trẻ, 2004), Trịnh Công Sơn - rơi lệ ru người (Nxb Phụ nữ, 2006), Trịnh Công Sơn - cuộc đời, âm nhạc, thơ, hội hoạ và suy tưởng (Nxb Văn hoá Sài Gòn, 2005)… Ngoài những tập sách của tập thể tác giả kể trên, còn có những tác phẩm của cá nhân, đó là: Trịnh Công Sơn - một nhạc sĩ thiên tài của Bửu Ý (Nxb Trẻ, 2003); Trịnh Công Sơn - có một thời như thế của Nguyễn Đắc Xuân (Nxb Văn học, 2003); Trịnh Công Sơn và cây đàn Lya của hoàng tử bé của Hoàng Phủ Ngọc Tƣờng (Nxb Trẻ, 2005); Vườn xưa - hành trình âm nhạc Trịnh Công Sơn của Nguyễn Hữu Thái Hoà (Nxb Trẻ, 2007); Trịnh Công Sơn - ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật của Bùi Vĩnh Phúc (Nxb Văn hoá Sài Gòn, 2008)… Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên9 http://www.lrc-tnu.edu.vn Những cuốn sách này chủ yếu gồm những bài viết của bạn bè, ngƣời thân, đồng nghiệp, công chúng yêu nhạc và ngƣỡng mộ tài năng của Trịnh Công Sơn, một số của các nhà báo, và số ít là các nhà nghiên cứu, phê bình văn học. Những bài viết ấy đều có dung lƣợng nhỏ, chủ yếu là kể về những kỉ niệm, giai thoại, bày tỏ cảm xúc, ấn tƣợng và tình yêu đối với nhạc sĩ, cảm nhận đối với từng bài hát, những đồng cảm về thân phận con ngƣời trong chiến tranh qua những ca khúc phản chiến, những nỗi đau trong tình yêu, và những phát hiện về triết lí sống trong nhạc Trịnh…Chƣa có nhiều những bài viết mang tính chất nghiên cứu ca từ dƣới góc độ ngôn ngữ, càng ít gặp những bài viết nghiên cứu riêng về phƣơng thức so sánh. Cuốn sách mang tính chuyên luận đầu tiên nghiên cứu về ca từ Trịnh Công Sơn là cuốn Trịnh Công Sơn - ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật của Bùi Vĩnh Phúc. Trong cuốn sách này, tác giả đã dành riêng một chƣơng để viết về nghệ thuật ngôn ngữ của Trịnh Công Sơn. Đó là cách viết ca khúc nhƣ những bài thơ, cách dùng những hình ảnh tỉnh lƣợc, những câu bỏ lửng, những nét đối xứng và những biện pháp tu từ. Trong phần viết về những biện pháp tu từ, tác giả có đề cập đến biện pháp so sánh nhƣng ông chỉ dừng lại ở việc mô tả biện pháp này và đƣa ra một số ví dụ minh hoạ, chứ chƣa đi sâu nghiên cứu những đặc điểm về hình thái cấu trúc, đặc điểm về ngữ nghĩa cũng nhƣ vai trò của so sánh đối với việc xây dựng hình tƣợng nghệ thuật trong ca khúc Trịnh Công Sơn. Ngoài những cuốn sách viết về cuộc đời và sự nghiệp âm nhạc của Trịnh Công Sơn đã xuất bản kể trên, có thể kể đến những công trình nghiên cứu mang tính chất chuyên đề về ca từ nhạc Trịnh: Luận văn Thạc sĩ, chuyên ngành Văn học Việt Nam của Nguyễn Thị Thanh Thuý, Đại học Sƣ phạm Quy Nhơn (2006) với đề tài Ca từ Trịnh Công Sơn - những ca khúc về tình yêu và thân phận con người với những mảng nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp, tầm ảnh hƣởng của Trịnh Công Sơn, thân phận con ngƣời và tình yêu Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên 10 http://www.lrc-tnu.edu.vn trong ca khúc Trịnh Công Sơn; Luận văn Thạc sĩ, chuyên ngành Văn học Việt Nam của Lê Thị Thu Hiền, Đại học Sƣ phạm Hà Nội (2007) với đề tài Quan niệm nhân sinh trong ca từ Trịnh Công Sơn, đó đi vào nghiên cứu quan niệm về cõi sống, về cái chết và về tình yêu của Trịnh Công Sơn; Luận văn Thạc sĩ, chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ của Nguyễn Thị Bích Hạnh, Đại học Sƣ phạm Hà Nội (2008) với đề tài Hệ thống biểu tượng trong ca từ Trịnh Công Sơn, đã hệ thống hoá những biểu tƣợng nghệ thuật tiêu biểu trong ca từ Trịnh Công Sơn, sắp xếp các biểu tƣợng theo những hệ thống nhỏ, từ hệ thống những biểu tƣợng có chất liệu trực quan đến hệ thống những biểu tƣợng không có chất liệu trực quan và sự chuyển hoá giữa chúng, từ đó soi chiếu, giải mã các biểu tƣợng trong hệ thống, gúp phần làm sáng tỏ thế giới tinh thần của nghệ sĩ (luận văn này mới đây đó xuất bản thành sỏch với nhan đề Biểu tượng ngôn ngữ trong ca từ của Trịnh Công Sơn, Nxb Khoa học xó hội, 2009)… Tóm lại, lần theo trình tự thời gian của các cụng trỡnh và bài viết về ca khúc Trịnh Công Sơn đến nay, chƣa thấy có tài liệu nào nghiên cứu riêng hoặc nghiên cứu đầy đủ và sâu sắc về phƣơng thức so sánh trong ca từ của ông. 3. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 3.1. Mục đích nghiên cứu Luận văn có mục đích tìm hiểu sự thể hiện đa dạng và những vai trò khác nhau của phƣơng thức so sánh trong ca từ của Trịnh Công Sơn, từ đó thấy đƣợc phần nào đặc điểm phong cách ngôn ngữ của nhạc sĩ qua các ca khúc của ông. 3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu - Xác định cơ sở lí thuyết chung trong nghiên cứu tu từ học và văn nghệ, với một số khái niệm: so sánh, ca từ…, và những vấn đề có liên quan, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên 11 http://www.lrc-tnu.edu.vn để làm điểm tựa nghiên cứu phƣơng thức so sỏnh trong các ca khúc của một tác giả cụ thể. - Miêu tả những biểu hiện cụ thể của việc sử dụng phƣơng thức so sánh về hình thức và ngữ nghĩa, những vai trò của việc sử dụng phƣơng thức này để xây dựng hình tƣợng nghệ thuật, trong các ca khúc của Trịnh Công Sơn. - Từ sự phân tích nói trên, giúp ngƣời đọc hƣớng tới một số nhận xét về đặc điểm đáng chú ý trong phong cách ngôn ngữ của Trịnh Công Sơn xét về phƣơng diện so sỏnh. 4. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 4.1. Đối tƣợng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của luận văn đƣợc xác định là ca từ của Trịnh Công Sơn. Trờn thực tế, ca từ của Trịnh Công Sơn đƣợc công bố trong nhiều tuyển tập ca khúc khác nhau, nhƣ: Một cõi đi về, Nxb Văn nghệ TPHCM, 1992; Khói trời mênh mông Nxb Văn nghệ TPHCM, 1992; Em còn nhớ hay em đã quên, Nxb Trẻ, 1993; Những bài ca không năm tháng, Nxb Âm nhạc, 1998… Tuy nhiờn trong luận văn này, sẽ đƣợc chọn làm đối tƣợng khảo sát là 242 văn bản ca từ (không có phần nhạc) đƣợc công bố trong cuốn Trịnh Công Sơn - vết chân dã tràng của tác giả Ban Mai xuất bản năm 2008 tại Nxb Lao Động - Trung tâm văn hoá ngôn ngữ Đông Tây. Văn bản những ca khúc này đƣợc công bố với sự cho phép của ca sĩ Trịnh Vĩnh Trinh - em gỏi của nhạc sĩ và là ngƣời thừa kế bản quyền nhạc Trịnh và ông Phạm Văn Đỉnh - Chủ tịch Hội Văn hoá Trịnh Công Sơn (Pháp) - ngƣời đó sƣu tầm và chỉnh lí thƣ mục ca khúc Trịnh Công Sơn. Có thể nói đây là nguồn tƣ liệu đáng tin cậy để nghiên cứu về ca từ Trịnh Công Sơn (Danh mục các ca khúc này đƣợc trình bày ở cuối luận văn). Ngoài 242 văn bản ca từ kể trên, đề tài còn dựa vào một thứ “siêu văn bản” khác. Đó là hoàn cảnh xã hội, không khí thời đại, bầu khí quyển triết học, chính trị trong đó những ca từ của Trịnh Công Sơn ra đời, và hoàn cảnh, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên 12 http://www.lrc-tnu.edu.vn tâm sự cá nhân của chính nhạc sĩ… Đây có thể đƣợc xem nhƣ những gợi mở giúp đi sâu hơn vào thế giới ca khỳc Trịnh Công Sơn, trong đó có ca từ với phƣơng thức so sánh. 4.2. Phạm vi nghiên cứu Các ca khúc của Trịnh Công Sơn có thể đƣợc xét trên nhiều phƣơng diện. Ngoài sự phân tích từ phƣơng diện âm nhạc và văn học nghệ thuật nói chung, về phƣơng diện ngôn ngữ học có thể xem xét cỏc ca từ trong ca khúc ở nhiều khía cạnh khác nhau. Tuy nhiên, luận văn này chỉ xin dừng lại ở việc xem xét một trong các phƣơng thức tu từ, cụ thể là so sánh. 5. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU - Phƣơng pháp miêu tả Phƣơng pháp này (với cách phân tích và tổng hợp), đƣợc sử dụng để đi sâu vào miêu tả và khái quát các kiểu cấu trúc so sánh, chỉ ra các đặc điểm ngữ nghĩa cùng các vai trò của chúng trong việc xây dựng hình tƣợng nghệ thuật của ca từ Trịnh Công Sơn. - Phƣơng pháp thống kê, phân loại Phƣơng pháp này đƣợc sử dụng để khảo sát, thống kê tần số xuất hiện và phân loại các kiểu so sánh trong ca từ Trịnh Công Sơn, từ đó làm cơ sở phân tích, nhận xét, đánh giá những kiểu loại hình thức, đặc trƣng về giá trị biểu đạt của đối tƣợng nghiên cứu. - Phƣơng pháp phân tích ngữ nghĩa Phƣơng pháp này đƣợc sử dụng khi phân tích mối quan hệ giữa ý nghĩa bản thể gốc và ý nghĩa có đƣợc do sự liên tƣởng, nghĩa bề mặt ngôn từ với nghĩa biểu trƣng, của cỏc yếu tố tham gia vào phƣơng thức so sỏnh. 6. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN - Về mặt lí luận: Đây là lần đầu tiên có một đề tài nghiên cứu tƣơng đối đầy đủ và sâu sắc phƣơng thức so sánh trong số các phƣơng thức tu từ dựa trên quan hệ liên Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên 13 http://www.lrc-tnu.edu.vn tuởng, đƣợc sử dụng ở ca từ Trịnh Công Sơn. Kết quả của luận văn sẽ là minh chứng cho khả năng tìm hiểu về giá trị của văn bản nghệ thuật dƣới góc nhìn ngôn ngữ học, đồng thời góp thêm tƣ liệu và cách nhìn nhận đối với bộ môn Tu từ học nói chung và nghiên cứu ngôn từ nghệ thuật trong cỏc ca khúc nói riêng. - Về mặt thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần giúp cho những ngƣời quan tâm đến dũng nhạc Trịnh có cái nhìn đa chiều hơn về giá trị tác phẩm, trong đó ngoài chiều sâu tƣ tƣởng, thế giới quan và nhân sinh quan của tác giả, cũn cú sự tài hoa về tiếng Việt. Đồng thời, nó có thể giúp những ngƣời yêu nhạc tiếp cận có định hƣớng và dễ dàng hơn với dòng nhạc đƣợc đánh giá là “kén ngƣời nghe” này, từ đó biết thƣởng thức những cái hay, cái đẹp của nhạc Trịnh và nhận thức đƣợc một cách sâu sắc những cảm xúc, những triết lí nhân sinh mà ngƣời nhạc sĩ tài hoa này muốn gửi gắm qua những ca khúc của mình, cũng nhƣ có cơ sở để hiểu hơn về tiềm năng của tiếng Việt. 7. BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Phụ lục, luận văn bao gồm 3 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tế Chƣơng 2: Đặc điểm hình thái - cấu trúc và ngữ nghĩa của phƣơng thức so sánh trong ca từ Trịnh Công Sơn Chƣơng 3: Phƣơng thức so sánh với hình tƣợng nghệ thuật trong ca khúc Trịnh Công Sơn Phần Phụ lục gồm: - Danh mục những ca khúc đƣợc khảo sát trong luận văn - Một số văn bản ca khỳc của Trịnh Công Sơn - Một số đoạn tản văn của Trịnh Công Sơn - Một số hình ảnh và bút tích của Trịnh Công Sơn Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên 14 http://www.lrc-tnu.edu.vn CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TẾ 1.1. KHÁI QUÁT VỀ SO SÁNH 1.1.1. Khái niệm so sánh So sánh là một thao tác của tƣ duy. Đó là thao tác đem sự vật này đối chiếu với sự vật khác để nhìn thấy nét tƣơng đồng và khác biệt giữa chúng. Thuật ngữ “so sánh” trong tiếng Việt đƣợc dùng chỉ một biện pháp đƣợc sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống. Trong Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê (Chủ biên) có giải thích về “so sánh” theo cách hiểu phổ thông là: “nhìn vào cái này mà xem xét cái kia để thấy sự giống nhau, khác nhau hoặc sự hơn kém”. Nhìn từ góc độ phong cách học, so sánh là một phƣơng thức phổ biến ở mọi ngôn ngữ. Vì thế, đây cũng là một trong những vấn đề đƣợc các nhà ngôn ngữ học quan tâm nghiên cứu: A.Ju.Xtêpannov với Phong cách học tiếng Pháp (1965), Vinôgradov với Phong cách học tiếng Nga (1969), Môren với Phong cách học tiếng Pháp (1970)... Những công trình này đƣợc giới thiệu ở Việt Nam góp phần làm sáng tỏ về mặt lí thuyết và ứng dụng của phƣơng thức so sánh cũng nhƣ khẳng định giá trị của phƣơng thức này trong sáng tạo hình tƣợng nghệ thuật. Phƣơng thức này cũng sớm đƣợc các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học nƣớc ta đề cập đến. Bắt đầu từ những năm 60 của thế kỉ XX, khi xuất hiện những công trình nghiên cứu tiếng Việt, so sánh cũng đƣợc nhắc đến trong các bài giảng về phong cách học. Có thể kể đến những công trình nghiên cứu có đề cập tới so sánh nhƣ: Giáo trình Việt ngữ; 99 phương tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt của Đinh Trọng Lạc; Phong cách học tiếng Việt của Đinh trọng Lạc và Nguyễn Thái Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên 15 http://www.lrc-tnu.edu.vn Hoà; Phong cách học và đặc điểm tu từ tiếng Việt của Cù Đình Tú; Phong cách học tiếng Việt hiện đại của Hữu Đạt... Trong những công trình kể trên, hầu hết các tác giả đều đƣa ra sự phân biệt giữa so sánh tu từ và so sánh logic (so sánh luận lí). Theo các tác giả này, trong so sánh logic, cái đƣợc so sánh và cái so sánh là các đối tƣợng cùng loại và mục đích của sự so sánh là xác lập sự tƣơng đƣơng giữa hai đối tƣợng. Ví dụ: - Mặt con cũng tròn như mặt mẹ - Cô Hoa gầy hơn cô Huệ - Giá trị của (a+b)(a-b) bằng giá trị của a2- b2 So sánh tu từ khác với so sánh logic ở tính hình tƣợng, tính biểu cảm và tính dị loại (không cùng loại) của sự vật. Ví dụ: - Tiếng khoan như gió thoảng ngoài Tiếng mau sầm sập như trời đổ mưa (Nguyễn Du) - Tình anh như nước dâng cao Tình em như dải lụa đào tẩm hương (Ca dao)... Với sự phân biệt nói trên, những khái nệm đuợc đƣa ra trong các giáo trình phong cách học đều định nghĩa so sánh với tƣ cách là một trong những biện pháp tu từ ngữ nghĩa. Trong cuốn Giáo trình Việt ngữ, tác giả Đinh Trọng Lạc đã quan niệm về so sánh nhƣ sau: “So sánh là định nghĩa sự vật, hiện tƣợng hoặc khái niệm ở trong ngôn ngữ nghệ thuật thông qua sự so sánh chúng với hiện tƣợng hoặc khái niệm có cùng dấu hiệu chung. Mục đích so sánh là để cụ thể hoá những sự vật trừu tƣợng, để ngƣời đọc dễ hiểu, dễ tƣởng tƣợng hơn.”. Ở cuốn giáo trình này, tác giả chủ yếu tiến hành khảo sát hình thức biểu hiện của so sánh. Có thể nói, đây chính là một trong những giáo trình đầu tiên của môn Phong cách học ở Việt Nam. Tiếp đó, trong 99 phương tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt, tác giả Đinh Trọng Lạc đã có cách nhận diện so sánh tu từ rõ ràng và đầy đủ hơn: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên 16 http://www.lrc-tnu.edu.vn “So sánh tu từ là một biện pháp tu từ ngữ nghĩa, trong đó ngƣời ta đối chiếu hai đối tƣợng khác loại của thực tế khách quan không đồng nhất với nhau hoàn toàn mà chỉ có một nét giống nhau nào đó, nhằm diễn tả bằng hình ảnh một lối tri giác mới mẻ về đối tƣợng” [25 , tr.154]. Sau này, cỏc tác giả Đinh Trọng Lạc và Nguyễn Thái Hoà ở giáo trình Phong cách học tiếng Việt cũng đƣa ra định nghĩa về so sánh: “So sánh là phƣơng thức diễn đạt tu từ khi đem sự vật này đối chiếu với sự vật khác miễn là giữa hai sự vật có một nét tƣơng đồng nào đó, để gợi ra hình ảnh cụ thể, những cảm xúc thẩm mĩ trong nhận thức của ngƣời đọc, ngƣời nghe” [24, tr.190]. Theo tác giả Cù Đình Tú trong Phong cách học và đặc điểm tu từ tiếng Việt, “so sánh tu từ là cách công khai đối chiếu hai hay nhiều đối tƣợng cùng có một dấu hiệu chung nào đấy (nét giống nhau) nhằm diễn tả một cách hình ảnh đặc điểm của một đối tƣợng” [56, tr.272]. Nhƣ vậy, qua nhiều quan niệm của các nhà nghiên cứu đã nêu ở trên, chúng ta có thể rút ra một vài đặc điểm của phƣơng thức so sánh nhƣ sau: - So sánh là việc đối chiếu một phƣơng diện nào đó của ít nhất hai sự vật hiện tuợng - Những sự vật hiện tƣợng đƣa ra đối chiếu phải khác loại - Những sự vật hiện tuợng đƣa ra đối chiếu phải có nét tƣơng đồng sâu xa nào đó trong những ngữ cảnh nhất định mà giác quan có thể nhận biết đƣợc - Đối chiếu để tìm ra các nét giống nhau và khác biệt giữa các đối tƣợng so sánh và đƣợc so sánh 1.2.2. Cấu trúc so sánh Có nhiều quan niệm khác nhau về cấu trúc so sánh. Theo cỏc tác giả Đinh Trọng Lạc và Nguyễn Thái Hoà trong cuốn giáo trình Phong cách học tiếng Việt, hình thức đầy đủ nhất của phƣơng thức so sánh gồm 4 yếu tố: - Cái cần đƣợc so sánh, kí hiệu là (A) - Cơ sở so sánh, kí hiệu là (t) Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên 17 http://www.lrc-tnu.edu.vn - Từ so sánh, kí hiệu là (tss) - Cái đƣợc dùng làm chuẩn để so sánh, kí hiệu là (B) A (t) (tss) B Cổ tay em trắng nhƣ ngà Mô hình cấu trúc đầy đủ đƣợc đƣa ra là: A (t) tss B Tuy nhiên, trên thực tế, tùy từng trƣờng hợp, ngƣời ta có thể đảo trật tự so sánh hoặc bớt một số yếu tố trong mô hình. Cụ thể ta có 5 biến thể của mô hình cấu trúc so sánh trên: 1. Đảo trật tự so sánh: (t) A tss B. Ví dụ: Chòng chành như nón không quai Như thuyền không lái như ai không chồng (Ca dao) 2. Bớt cơ sở so sánh: A tss B. Ví dụ: Ai về ai ở mặc ai Ta như dầu đượm thắp hoài năm canh (Ca dao) 3. Bớt từ so sánh: A (t) B. Ví dụ: Gái thương chồng đương đông buổi chợ Trai thương vợ nắng quái chiều hôm (Ca dao) 4. Thêm “bao nhiêu”, “bấy nhiêu” Qua đình ngả nón trông đình Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu (Ca dao) 5. Dùng là làm từ so sánh: A là B. Ví dụ: Tình cô là đoá hoa đơn Bình minh nở để hoàng hôn mà tàn (Nguyễn Bính) Trong Phong cách học tiếng Việt hiện đại, tỏc giả Hữu Đạt đã đƣa ra mô hình khái quát của phép so sánh nhƣ sau: A-X-B Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên 18 http://www.lrc-tnu.edu.vn Trong mô hình trên, có thể nhận thấy sự thiếu vắng của yếu tố chỉ phƣơng diện so sánh. Điều này đã khiến cho cấu trúc so sánh mà tác giả đƣa ra chỉ có 3 yếu tố. Và biến thể của cấu trúc này chỉ có 2 loại là: - So sánh không có từ so sánh: Mô hình: A - B Biến thể: A - B1, B2...; A1, A2... - B; A1, A2 - B1, B2 Ví dụ: Bác ngồi đó lớn mênh mông Trời cao biển rộng, ruộng đồng nước non (Tố Hữu) - So sánh có từ so sánh: Mô hình: A - X - B Biến thể: A - X - B1, B2; A1, B1 - X - B; A1, B1 - X - B1, B2 Ví dụ: Lũ đế quốc như bầy quỷ sống Nướng người ăn, nhảy nhót, reo cười (Tố Hữu) Trong bài viết “Các yếu tố và cấu trúc của so sánh nghệ thuật... đăng trên Số phụ Tạp chí ngôn ngữ số 1, 1998, cũng giống nhƣ cỏc tỏc giả Đinh Trọng Lạc và Nguyễn Thái Hoà, tỏc giả Nguyễn Thế Lịch đã đƣa ra một cấu trúc so sánh hoàn chỉnh gồm 4 yếu tố: - Yếu tố cần so sánh, tức là đƣợc (hay bị) so sánh (YTĐSS) - (A); - Yếu tố biểu thị thuộc tính của sự vật, nêu rõ phƣơng diện so sánh (YTPD) - (x); - Yếu tố thể hiện quan hệ so sánh (YTQH) - (tss); - Yếu tố đƣợc dùng làm chuẩn để so sánh (YTSS) - (B). Theo tác giả, mô hình cấu trúc so sánh hoàn chỉnh là: YT§SS YTPD YTQH YTSS Mặt tƣơi nhƣ hoa Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên 19 http://www.lrc-tnu.edu.vn Đặc điểm của từng yếu tố đƣợc Nguyễn Thế Lịch trình bày cụ thể nhƣ sau: a. Yếu tố đƣợc so sánh: về nguyên tắc, bất kì sự vật, hiện tƣợng gì cũng có thể đem ra so sánh: - Đƣợc so sánh là ngƣời, sự vật, ví dụ: Em như cây quế giữa rừng Thơm tho ai biết ngát lừng ai hay (Ca dao) - Đƣợc so sánh là hành động, ví dụ: Thấy anh như thấy mặt trời Chói chang khó ngó, trao lời khó trao (Ca dao) - Đƣợc so sánh là thuộc tính, ví dụ: Trong như tiếng hạc bay qua Đục như tiếng suối mới sa nửa vời (Nguyễn Du) b. Yếu tố phƣơng diện so sánh: có vai trò thể hiện thuộc tính của sự vật mà yếu tố đƣợc so sánh biểu thị, là thuộc tính đƣợc xem nhƣ tiêu biểu của sự vật mà yếu tố so sánh biểu thị. Khi trong cấu trúc so sánh vắng yếu tố phƣơng diện thì phải dựa vào liên tƣởng để tìm ra nét tƣơng đồng giữa yếu tố đƣợc so sánh và yếu tố so sánh, từ đó mới có thể xác định đƣợc là đã thực hiện sự so sánh về phƣơng diện nào. c. Yếu tố quan hệ: đƣợc xem là đơn giản nhất trong cấu trúc so sánh, bao gồm các từ so sánh, từ là và cặp từ hô ứng bao nhiêu...bấy nhiêu. Các từ so sánh đƣợc dùng phổ biến nhất là: như, tựa, như là, như thể, chừng như, tựa như, hồ như..., ví dụ: Cổ tay em trắng như ngà Con mắt em liếc như là dao cau (Ca dao) Từ là trong cấu trúc so sánh có giá trị tƣơng đƣơng từ như, nhƣng sắc thái ý nghĩa hoàn toàn khác nhau. Như có sắc thái giả định, chỉ sự tƣơng đồng về một khía cạnh nào đó, cảm nhận thiên về chủ quan; là có sắc thái khẳng định sự đồng nhất hoàn toàn, sự đánh giá có cơ sở khách quan. Ví dụ: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên 20 http://www.lrc-tnu.edu.vn
- Xem thêm -