Tài liệu Phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh qua dạy học nhóm khi dạy chương chất khí lớp 10 thpt

  • Số trang: 120 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 256 |
  • Lượt tải: 0
nhattuvisu

Đã đăng 27125 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LƯƠNG THỊ DUNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH QUA DẠY HỌC NHÓM KHI DẠY CHƯƠNG “CHẤT KHÍ” LỚP 10 THPT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Thái Nguyên, năm 2013 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LƯƠNG THỊ DUNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH QUA DẠY HỌC NHÓM KHI DẠY CHƯƠNG “CHẤT KHÍ” LỚP 10 THPT Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lý Mã số: 60.14.01.11 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Tô Văn Bình Thái Nguyên, năm 2013 i LỜI CẢM ƠN Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo hướng dẫn khoa học PGS.TS. Tô Văn Bình đã tận tình dạy bảo, hướng dẫn và giúp đỡ em trong quá trình hoàn thành luận văn này. Em xin chân thành cảm ơn tới tập thể các thầy cô giáo trong tổ Phương pháp giảng dạy vật lý, Ban chủ nhiệm khoa vật lý, Phòng sau đại học – Trường ĐHSP Thái Nguyên đã tạo điều kiện giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô giáo trường THPT Đồng Hỷ, trường THPT Gang Thép, trường THPT Bắc Sơn đã tạo điều kiện sẵn sàng giúp đỡ em hoàn thành chương trình học tập và nghiên cứu. Em xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và người thân, các anh chị bạn đọc đã động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Xin chân thành cảm ơn! Thái Nguyên, tháng 4 năm 2013 Tác giả: Lương Thị Dung ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công trình đề tài nghiên cứu này là của tôi, do chính tôi viết, nghiên cứu và hoàn thành chưa được công bố ở đâu trên bất kì tạp chí nào. Thái Nguyên, Tháng 4 năm 2013 Tác giả Lương Thị Dung iii MỤC LỤC Trang Trang bìa phụ Lời cảm ơn .............................................................................................................i Lời cam đoan .........................................................................................................ii Mục lục.................................................................................................................iii Danh mục các bảng............................................................................................... iv Danh mục các biểu đồ............................................................................................ v Danh mục các đồ thị .............................................................................................. v Các chữ viết tắt trong luận văn.............................................................................. vi MỞ ĐẦU .............................................................................................................. 1 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH QUA DẠY HỌC NHÓM.................................................................................................................. 4 1.1. Tính tích cực tự lực và sáng tạo của học sinh .................................................. 5 1.1.1. Tính tích cực của học sinh............................................................................ 5 1.1.2 Tính tự lực của học sinh ................................................................................ 9 1.1.3. Tính sáng tạo của học sinh ......................................................................... 16 1.2 Nội dung của dạy học hiện đại ...................................................................... 21 1.2.1 Thế nào là dạy học hiện đại......................................................................... 21 1.2.2. Chức năng của hoạt động dạy và hoạt động học trong dạy học hiện đại...... 23 1.2.3. Dạy học theo xu hướng tích cực ................................................................. 26 1.3. Các hình thức tổ chức dạy học ...................................................................... 28 1.3.1. Khái niệm về hình thức tổ chức dạy học (HTTCDH) ................................. 28 1.3.2. Các HTTCDH ở trường phổ thông ............................................................. 29 1.4. Dạy học nhóm.............................................................................................. 31 1.4.1. Khái niệm .................................................................................................. 31 1.4.2. Các cách thành lập nhóm............................................................................ 32 1.4.3. Tiến trình dạy học nhóm ............................................................................ 34 1.4.4. Ưu điểm và hạn chế của dạy học nhóm ...................................................... 36 1.5. Thực trạng dạy học vật lí ở trường THPT..................................................... 37 1.5.1. Nội dung điều tra ....................................................................................... 37 1.5.2. Phương pháp điều tra ................................................................................. 37 1.5.3. Kết quả điều tra.......................................................................................... 38 Chương 2. THIẾT KẾ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC NHÓM MỘT SỐ KIẾN THỨC CHƯƠNG “CHẤT KHÍ” VẬT LÝ 10 THPT ĐỂ PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH............................... 42 2.1. Phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh qua dạy học nhóm trong dạy học vật lý....................................................................................................... 42 2.1.1. Đặc điểm bộ môn vật lý ............................................................................. 42 2.1.2. Phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh qua dạy học nhóm trong dạy học vật lý ............................................................................................. 43 2.2. Phân tích cấu trúc đặc điểm của chương chất khí .......................................... 46 2.2.1. Vị trí đặc điểm của chương ........................................................................ 46 2.2.2. Phân tích cấu trúc kiến thức của chương. .................................................. 47 2.2.3. Phân tích nội dung chương......................................................................... 48 2.2.4. Phân tích đánh giá thực trạng dạy học của chương. .................................... 49 2.3. Thiết kế tiến trình dạy học nhóm một số kiến thức chương “Chất khí” vật lý 10 THPT để phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh.......................... 49 Chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM .......................................................... 73 3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm. ......................................... 73 3.1.1. Mục đích.................................................................................................... 73 3.1.2. Nhiệm vụ ................................................................................................... 73 3.2. Đối tượng thực nghiệm sư phạm ................................................................... 73 3.3. Phương pháp đánh giá thực nghiệm sư phạm ................................................ 74 3.4. Tiến hành thực nghiệm.................................................................................. 75 3.4.1. Công tác chuẩn bị cho thực nghiệm sư phạm.............................................. 75 3.4.2. Tổ chức thực hiện....................................................................................... 75 3.5. Kết quả thực nghiệm ..................................................................................... 76 3.5.1. Yêu cầu chung về xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm. .............................. 76 3.5.2. Đánh giá hiệu quả dạy học nhóm đối với việc phát huy tính tích cực, tự chủ, sáng tạo của học sinh qua các biểu hiện trong giờ học.......................................... 78 3.5.3. Đánh giá hiệu quả dạy học nhóm đối với việc phát huy tính tích cực, tự chủ, sáng tạo của học sinh qua bài kiểm tra. ................................................................ 78 KẾT LUẬN CHUNG......................................................................................... 90 TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................. 92 PHỤ LỤC ........................................................................................................... 94 iv DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1. Phương pháp và phương tiện dạy học.................................................. 38 Bảng 1.2. Tổ chức hoạt động dạy học ................................................................. 39 Bảng 3.1. Đặc điểm chất lượng học tập bộ môn của các lớp TN và ĐC.............. 74 Bảng 3.2. Tổng hợp kết quả, thái độ , tình cảm, tác phong của HS...................... 78 Bảng3.3. Kết quả bài kiểm tra số 1 ..................................................................... 79 Bảng 3.4. Xếp loại bài kiểm tra số 1 ................................................................... 79 Bảng3.5. Phân phối tần suất kết quả bài kiểm tra số 1......................................... 80 Bảng 3.7. Kết quả bài kiểm tra số 2..................................................................... 82 Bảng 3.8. Xếp loại bài kiểm tra số 2 ................................................................... 82 Bảng 3.9. Phân phối tần suất kết quả bài kiểm tra số 2........................................ 83 Bảng 3.11. Kết quả bài kiểm tra số 3.................................................................. 85 Bảng 3.12. Xếp loại bài kiểm tra số 3.................................................................. 85 Bảng 3.13. Phân phối tần suất kết quả bài kiểm tra số 3 ...................................... 86 Bảng 3.14. Các thông số thống kê của bài kiểm tra số 3..................................... 87 Bảng 3.15. Tổng hợp các thông số thống kê qua bài kiểm tra TNSP ................... 88 v DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1. Biểu đồ xếp loại bài kiểm tra số 1 .................................................. 80 Biểu đồ 3.2. Biểu đồ xếp loại bài kiểm tra số 2 ................................................... 83 Biểu đồ 3.3. Biểu đồ xếp loại bài kiểm tra số 3 .................................................. 86 DANH MỤC CÁC ĐỒ THỊ Đồ thị 3.1. Đồ thị đường phân phối tần suất bài kiểm tra số 1 ............................ 81 Đồ thị 3.3. Đồ thị đường phân phối tần suất bài kiểm tra số 2 ............................ 84 Đồ thị 3.3. Đồ thị đường phân phối tần suất bài kiểm tra số 3 ............................ 87 vi CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN Giáo dục và đào tạo GD-ĐT Phương pháp PP Phương pháp dạy học PPDH Phương pháp dạy học tích cực PPDHTC Tính tích cực TTC Tự lực trong học tập TLTHT Hoạt động tổ chức dạy học HĐTCDH Hình thức tổ chức dạy học HTTCDH Giáo viên GV Học sinh HS Trung học phổ thông THPT Sách giáo khoa SGK Thực nghiệm TN Đối chứng ĐC 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước thì sự năng động và sáng tạo của con người là một trong những nhân tố quyết định sự thành công hay thất bại, sự phát triển nhanh hay chậm của xã hội. Để đất nước ta có thể hòa nhập với sự phát triển chung của thế giới, sánh ngang với cường quốc năm châu đòi, hỏi ngành Giáo dục và đào tạo phải có những đổi mới mạnh mẽ, nhanh chóng để tạo ra những con người có đủ trình độ, năng lực sáng tạo, sự năng động, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm và khả năng hội nhập để làm chủ đất nước trong tương lai. Mặt khác, sự phát triển nhanh chóng của khoa học kĩ thuật với sự bùng nổ thông tin khoa học đã làm cho kho tàng tri thức phát triển một cách đáng kể. Do đó mâu thuẫn giữa quỹ thời gian dành cho việc dạy học trong nhà trường và lượng kiến thức cần trang bị cho học sinh ngày càng trở nên gay gắt. Vì vậy phương pháp giáo dục cổ truyền chủ yếu là thông báo truyền thụ kiến thức một chiều mà hiện nay đang phổ biến ở nước ta không đáp ứng được yêu cầu mới của sự nghiệp đào tạo thế hệ trẻ trong giai đoạn hiện nay. Thực tế đó đòi hỏi chúng ta phải thay đổi quan niệm dạy học, phải đổi mới một cách toàn diện về mục tiêu, nội dung, phương pháp và phương tiện dạy học cũng như phương pháp đánh giá kết quả học tập nhằm đáp ứng nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước. Chiến lược phát triển giáo dục 2001- 2010( ban kèm quyết định số 201/2001/QĐ – TTg ngày 28 tháng 12 năm 2001) của Thủ tướng Chính phủ ở mục 5.2 ghi rõ “ Đổi mới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục. Chuyển từ việc truyền thụ tri thức thụ động, thầy giảng trò ghi sang hướng dẫn người học chủ động tư duy trong quá trình tiếp cận tri thức, dạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin một cách có hệ thống, có tư duy phân tích tổng hợp, phát triển năng lực của mỗi cá nhân, tăng cường tính chủ động tích cực của học sinh, sinh viên trong quá trình học tập….” 2 . Vài thập kỉ gần đây đã có nhiều nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học theo hướng, phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của HS. Việc đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học, trong đó có dạy học nhóm nhằm phát triển tính tích cực, tự chủ, sáng tạo của HS trong học tập đang được nhiều GV quan tâm, nghiên cứu và vận dụng. Tuy nhiên ở nhiều trường PT vẫn còn tình trạng thầy đọc, trò ghi xen kẽ vấn đáp, giải thích minh họa, không tổ chức hoạt động nhóm. Môn vật lý là một môn khoa học thực nghiệm vì vậy có nhiều điều kiện phát huy khả năng tự lực, sáng tạo, làm chủ kiến thức cho HS. Để đạt kết quả đó, GV phải biết kết hợp các hình thức tổ chức, các PPDH với các phương tiện dạy học hợp lí theo một tiến trình nhất định. Hiện nay các trường PT đã được trang bị nhiều phương tiện dạy học, đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu đổi mới trong dạy học. Trên thế giới, việc đổi mới nội dung chương trình và cách tiếp cận nội dung chương trình dạy học của nhiều quốc gia có xu hướng theo chủ đề tự chọn thông qua hoạt động nhóm. Ở nước ta, phương thức dạy học thông qua hoạt động nhóm cũng đã được áp dụng ở phổ thông nhưng nhưng nhìn chung còn ít. Kết quả nghiên cứu ban đầu cho thấy, dạy học nhóm đòi hỏi sự cố gắng và nỗ lực của mỗi học sinh trong quá trình tự chiếm lĩnh kiến thức mới. Vì nó chú ý đến sự tương tác giữa thầy và trò, giữa trò và trò. Phương pháp này đề cao vai trò tích cực, tự chủ của học sinh, học sinh có nhiều cơ hội, bộc lộ suy nghĩ, hiểu biết, thái độ của mình trước một vấn đề được đặt ra cũng như cách bảo vệ ý kiến của mình. Hiện nay, việc dạy học nhóm theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh đã có một số tác giả nghiên cứu: Đào Thị Hạt- Thiết kế tiến trình dạy học một số kiến thức chương dòng điện xoay chiều lớp 12 trung học phổ thông theo hướng tổ chức hoạt động nhóm nhằm phát triển hoạt động tích cực, tự chủ, sáng tạo của học sinh. Trần Hưng Đạo – Thiết kế tiến trình dạy học nhóm một số kiến thức chương “ Dòng điện xoay chiều” Vật lý 12 THPT theo hướng phát huy tính tích cực, tự chủ và sáng tạo của học sinh. 3 Tuy nhiên chưa có đề tài nào nghiên cứu về phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh qua dạy học nhóm khi dạy chương Chất khí, vật lý 10 cơ bản được công bố. Vì vậy trên cơ sở thực tiễn tôi chọn đề tài : “Phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh qua dạy học nhóm khi dạy chương ‘Chất khí’ Vật lý 10 cơ bản”. 2. Mục đích nghiên cứu Vận dụng lí luận dạy học hiện đại vào hình thức dạy học nhóm trong dạy học vật lí để phát huy tinh tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh THPT khi day chương “Chất khí” Vật lý 10 THPT. 3. Giả thuyết khoa học Nếu tổ chức dạy học nhóm trong dạy học vật lí phù hợp với lí luận dạy học hiện đại và đặc điểm DH vật lí thì sẽ phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh THPT 4. Khách thể và đối tượng nghiên cứu * Khách thể - Dạy và học vật lí trong trường THPT * Đối tượng nghiên cứu - Day học nhóm trong dạy học vật lí - Chương “Chất khí” vật lý 10 THPT 5. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh THPT. - Nghiên cứu những nội dung cơ bản của LLDH hiện đại và hình thức tổ chức dạy học nhóm. - Nghiên cứu vận dụng cơ sở lý luận dạy học hiện đại vào dạy học nhóm trong dạy học vật lí để phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh THPT. - Điều tra thực trạng dạy học nhóm phần kiến thức chương “Chất khí” Vật lí 10 THPT theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh THPT. 4 - Nghiên cứu nội dung, cấu trúc, đặc điểm chương “Chất khí” Vật lí 10 THPT - Thiết kế dạy học nhóm một số kiến thức chương “Chất khí” Vật lí 10 THPT nhằm phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh - TNSP để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất. 6. Phương pháp nghiên cứu - Nghiên cứu lý luận - Nghiên cứu thực tiễn ( Điều tra thực tế ) - Thực nghiệm sư phạm ( Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lí số liệu) 7. Phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu và thiết kế tiến trình dạy thông qua hoạt động nhóm của phần kiến thức về chương “Chất khí” Vật lý 10 THPT 8. Đóng góp của luận văn Thông qua việc thiết kế các tiến trình dạy học các kiến thức cụ thể làm sáng tỏ và cụ thể hóa cơ sở lý luận của việc tổ chức dạy học nhóm và tổ chức hoạt động tích cực, tự chủ và sáng tạo của HS. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo cho các GV dạy Vật lí THPT, sinh viên các trường Đại học sư phạm và Cao đẳng sư phạm. 5 Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH QUA DẠY HỌC NHÓM 1.1. Tính tích cực tự lực và sáng tạo của học sinh 1.1.1. Tính tích cực của học sinh 1.1.1.1. Khái niệm về tính tích cực Theo từ điển tiếng Việt tích cực nghĩa là có ý nghĩa, có tác dụng khẳng định, thúc đẩy sự phát triển. Người tích cực là người tỏ ra chủ động, có những hoạt động nhằm tạo ra sự biến đổi theo hướng phát triển. Ví dụ phương pháp học tập tích cực. Theo nghĩa khác thì tích cực là đem hết khả năng và tâm trí vào việc làm. Ví dụ học tập tích cực. Tích cực là chủ động, hăng hái, nhiệt tình với nhiệm vụ được giao. Tính tích cực (TTC) là một phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội. Để tồn tại và phát triển, con người luôn tìm tòi, khám phá ra các quy luật, định luật để phục vụ cho con người, giúp con người có thể làm việc hiệu quả, giải thích được các hiện tượng trong tự nhiên, hay dự đoán trước được hiện trượng.Tuy vậy TTC có mặt tự phát và tự giác. Theo TSKH Thái Duy Tuyên mặt tự phát của TTC là những yếu tố tiềm ẩn bên trong, bẩm sinh thể hiện ở tính tò mò, hiếu kỳ, linh hoạt trong đời sống hàng ngày. Mặt tự giác của TTC là trạng thái tâm lý. TTC có mục đích và đối tượng rõ rệt, do đó có hoạt động để chiếm lĩnh đối tượng đó. TTC tự giác thể hiện ở óc quan sát, tính phê phán trong tư duy, tính tò mò trong khoa học… Nhờ TTC tự giác, có ý thức, con người có thể đạt được những tiến bộ trong đời sống và phát triển nhanh hơn so với tính tích cực tự phát. Vì vậy hình thành và phát triển TTC xã hội là một trong các nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục, nhằm đào tạo những con người năng động, thích ứng và góp phần phát triển cộng đồng. + Tích cực trong học tập 6 Học tập là hoạt động chủ đạo của lứa tuổi đi hoc. Thông qua quá trình học tập, con người nhận thức được, lĩnh hội được những tri thức loài người đã tích luỹ được, đồng thời có thể nghiên cứu và tìm ra những tri thức mới cho khoa học. TTC trong hoạt động học tập về thực chất là TTC nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức. Trong hoạt động học tập, nó diễn ra ở nhiều phương diện khác nhau: tri giác tài liệu, thông hiểu tài liệu, ghi nhớ, luyện tập, vận dụng… và được thể hiện ở nhiều hình thức đa dạng phong phú. 1.1.1.2. Các hình thức biểu hiện - Xúc cảm học tập : Thể hiện ở niềm vui, sốt sắng thực hiện yêu cầu của giáo viên, hăng hái rả lời các câu hỏi của giáo viên, thích phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra. Hay thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa rõ. - Chú ý : Thể hiện ở việc tập trung chú ý học tập, lắng nghe theo dõi mọi hành động của giáo viên. - Sự nỗ lực của ý trí : Thể hiện ở sự kiên trì nhẫn lại, vượt khó khăn khi giải quyết nhiệm vụ nhận thức. Kiên trì hoàn thành các bài tập, không nản lòng trước những tình huống khó khăn. Có quyết tâm, có ý trí vươn lên trong học tập. - Hành vi : Hăng hái tham gia vào mọi hình thức của hoạt động học tập, hay giơ tay phát biểu ý kiến, bổ sung các câu trả lời của bạn, ghi chép cẩn thận đầy đủ, cử chỉ khẩn trưong khi thực hiện các hành động tư duy. - Kết quả lĩnh hội : Nhanh đúng, tái hiện được khi cần, chủ động vận dụng được kiến thức, kĩ năng khi gặp tình huống mới để nhận thức những vấn đề mới. Đặc biệt TTC học tập có mối liên hệ nhân quả với các phẩm chất nhân cách của người học như: - Tính tự giác: Đó là sự tự nhận thức được nhu cầu học tập của mình và thúc đẩy hoạt động học tập có kết quả. - Tính độc lập tư duy : Đó là sự tự phân tích, tìm hiểu, giải quyết các nhiệm vụ nhận thức. Đây là biểu hiện cao của tính tích cực. - Tính chủ động: Thể hiện ở việc làm chủ các hành động trong toàn bộ hoặc trong từng giai đoạn của quá trình nhận thức như đặt ra nhiệm vụ, lập kế hoạch thực 7 hiện nhiệm vụ đó, tự đọc thêm, làm thêm các bài tập… Lúc này TTC đóng vai trò như một tiền đềcần thiết để tiến hành các hoạt động học tập của người học. - Tính sáng tạo: Thể hiện khi chủ thể nhận thức tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị phụ thuọc vào cái đã có.Đây là mức độ biểu hiện cao nhất của TTC. 1.1.1.3. Các cấp độ của tính tích cực Nói về TTC người ta thường đánh giá nó ở cấp độ cá nhân người học trong quá trình thực hiện mục đích dạy học chung. Một cách khái quát I.F.Kharlamop viết : “TTC trong hoạt động nhận thức là trạng thái hoạt động của học sinh, được dặc trưng bởi khát vọng học tập, sự cố gắng trí tuệ, Với nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức cho chính mình”. + Các cấp độ của tính tích cực - Tính tích cực bắt trước tái hiện: Xuất hiện do tác động kích thích bên ngoài ( yêu cầu của giáo viên), nhằm chuyển đối tượng từ ngoài vào trong theo cơ chế “ hoạt động bên ngoài và bên trong có cùng cấu trúc”. Nhờ đó kinh nghiệm hoạt động được tích luỹ thông qua kinh nghiệm của người khác. Tái hiện và bắt chước là TTC ở mức độ thấp. Có thể giáo viên thay đổi một chút dữ kiện là học sinh lúng túng không làm được. Nhưng nó lại là tiền đề cơ bản giúp các em nắm được nội dung bài giảng để có điều kiện nâng TTC lên mức cao hơn. - Tính tích cực tìm tòi: xuất hiện cùng với quá trình hình thành khái niệm, giải quyết các tình huống nhận thức, tìm tòi các phương thức hành động trên cơ sở có tính tự giác, có sự tham gia của động cơ, nhu cầu, hứng thú và ý trí của học sinh. Loại này xuất hiện không chỉ do yêu cầu của giáo viên mà còn hoàn toàn tự phát trong quá trình nhận thức. Nó tồn tại không chỉ ở trạng thái, cảm xúc mà còn ở dạng thuộc tính bền vững của hoạt động. Ở mức độ này tính độc lập cao hơn mức trên, cho phép học sinh tiếp nhận nhiệm vụ và tự tìm cho mình phương tiện thực hiện. Ý thức tìm tòi giúp các em say mê đi tìm kiến thức mới, khai thác kiến thức đã học theo nhiều hướng khác nhau, kiểm tra lại những kiến thức đã học trước đó. 8 Ý thức tìm tòi là phẩm chất của trí tuệ. Đó là sự độc lập trong tư duy, tự mình phát hiện ra vấn đề, tự mình xác định phương hướng và tìm cách giải đáp, tự mình kiểm tra, thử lại đánh giá kết quả đạt được. Đây cũng là tiền đề cơ bản của tính tích cực sáng tạo. - Tính tích cực sáng tạo: Thể hiện khi chủ thể nhận thức tự tìm tòi kiến thức mới, tự tìm ra phương thức hành động riêng và trở thành phẩm chất bền vững của cá nhân. Đây là mức độ biểu hiện tính tích cực cao nhất. Học sinh có tính tích cực sáng tạo sẽ có thể tìm được các kiến thức mới không nhờ vào sự gợi ý của người khác, thực hiên tốt các yêu cầu do giáo viên đưa ravà có tính sáng tạo trong phương pháp. Ở mức này học sinh có khả năng tư duy phân tích, tổng hợp, khái quát hoá, tương tự…để tìm tòi phát hiện kiến thức mới. 1.1.1.4. Các biện pháp tích cực hoá hoạt đông nhận thức của học sinh Tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh có liên quan đến nhiều vấn đề, trong đó các yếu tố như động cơ, hứng thú học tập, năng lực, ý trí của các nhân, không khí dạy học ….đóng vai trò rất quan trọng. Các yếu tố đó liên quan chặt chẽ với nhau và có ảnh hưởng tới việc tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh trong học tập. Trong đó có nhiều yếu tố là kết quả của quá trình hình thành lâu dài và thường xuyên, không phải là kết quả của một giờ học mà là kết quả của cả một giai đoạn, là sự kết hợp của nhiều người, nhiều lĩnh vực và cả xã hội. Có thể đưa ra một số biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh như sau: + Phát huy tối đa hoạt động tư duy tích cực của HS + Tiến hành dạy học ở mức độ thích hợp với trình độ phát triển của học sinh. Nếu nội dung quá dễ để gây nhàm chán cho HS, không phát huy được mặt tích cực của học sinh, nếu nội dung quá khó cũng không phát huy được TTC và còn làm phản tác dụng. Vì vậy cần biết dẫn dắt HS luôn phát hiện thấy cái mới, nhu cầu cần thiết phải giành lấy. + Tạo không khí thuận lợi cho lớp học, làm cho HS thích được đến lớp, chờ đợi giờ học. Đồng thời tạo ra môi trường giao tiếp thuận lợi giữa GV và HS, Giữa 9 HS và HS, chiếm được lòng tin yêu từ học sinh, có phương pháp tổ chức điều khiển lớp học hợp lý và gây được hứng thú học tập, tạo điều kiện học sinh phát huy hết khả năng của mình. + Ứng dụng kiến thức vào thực tiễn, tạo niềm tin khoa học cho HS, kích thích óc sáng tạo của học sinh trong lớp học tập. Tuy nhiên để thực hiện được các biện pháp trên thì học sinh phải có những điều kiện: + Có phương tiện vật chất kĩ thuật tối thiểu cho học tập. + Có kiến thức, kĩ năng cơ bản, biết cách khắc phục khó khăn, niềm tin vào năng lực bản thân + Phải ý thức được nhiệm vụ, cũng như mục đích học tập của bản thân học sinh, tạo được hứng thú nhận thức cá nhân. + Phải biết tiến hành các thao tác tư duy: Phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hoá, trừu tượng hoá…và các suy luận logic: Quy nạp, diễn dịch…để rút ra kết luận. + Biết tự kiểm tra đánh giá kết quả học tập, từ đó tự chỉnh quá trình học tập cho phù hợp. + Được học trong môi trường sư phạm thuận lợi. 1.1.2 Tính tự lực của học sinh 1.1.2.1. Quan điểm về tính tự lực của học sinh + Theo nghĩa rộng: Bản chất của tính tự lực trong học tập là sự chuẩn bị về mặt tâm lý cho sự tự học. Sự chuẩn bị này là tiền đề quan trọng cho hoạt động học tập có mục đích, cho sự điều chỉnh đảm bảo hoạt động có hiệu quả. Nó giúp cho người học thực hiện có kết quả trách nhiệm học tập của mình, sử dụng vốn hiểu biết, kinh nghiệm và những phẩm chất cá nhân của mình một cách đúng đắn hợp lý giữa sự tự kiểm tra và biết xây dựng lại hoạt động của mình khi gặp những trở ngại mà bản thân chưa có sự đề phòng trước. Sự chuẩn bị về mặt tâm lý cho sự tự học thường biểu hiện ở việc: 10 - Học sinh tự ý thức được nhu cầu học tập của mình, yêu cầu của xã hội tập thể hoặc nhiệm vụ do người khác đề ra đối với việc học tập của mình. - Học sinh ý thức được mục đích học tập và thực hiện mục đích đó sẽ làm thoả mãn nhu cầu nhận thức của mình. - Học sinh suy nghĩ kĩ, đánh giá đúng những điều kiện hoạt động học tập của mình, tích cực hoá những kiến thức kinh nghiệm đã tích luỹ có liên quan đến việc giải quyết các yêu cầu và nhiệm vụ học tập. Trên cơ sở đó xác định những cách thức hợp lý hơn để giải quyết yêu cầu và nhiệm vụ học tập. - Học sinh dự đoán trước được diễn biến những quá trình trí tuệ, cảm xúc động cơ, ý chí của mình. Đánh giá đúng mối tương quan giữa khả năng, nguyện vọng và sự cần thiết phải đạt được kết quả học tập nhất định. - Học sinh biết động viên mọi sức lực phù hợp với điều kiện và nhiệm vụ học tập đòi hỏi. + Theo nghĩa hẹp: Tính tự lực trong học tập là khả năng nhu cầu học tập có tính tổ chức học tập cho phép học sinh tự học. Năng lực học tập là hệ thống những thuộc tính và phẩm chất trí tuệ mà hiệu quả học tập phụ thuộc vào đó. Năng lực học tập càng cao thì người học càng dễ dàng và nhanh chóng độc lập lĩnh hội tri thức từ các nguồn tri thức khác nhau, vận dụng tri thức tiếp thu được vào hoàn cảnh mới để tự học. Nhờ vậy mà nhịp điệu phát triển trí tuệ càng cao. Điều đó chứng tỏ rằng năng lực học tập một mặt phản ánh kết quả học tập của bản than, quá trình lĩnh hội tài liệu học tập, mặt khác nó biểu lộ bằng nhịp điệu lĩnh hội tri thức và những biện pháp hành động trí tuệ, nhịp điệu vận dụng chúng trong các hoàn cảnh khác nhau. Năng lực học tập càng cao thì càng tạo khả năng phát triển trí tuệ. Đồng thời phát triển trí tuệ càng cao thì càng tạo điều kiện phát triển năng lực học tập. 1.1.2.2. Biểu hiện của tính tự lực của học sinh - Ý thức được nhu cầu học tập của mình, yêu cầu của xã hội, của tập thể, hoặc nhiệm vụ do người khác đề ra đối với việc học tập của mình.
- Xem thêm -