Tài liệu Phân tâm học nhập môn 0

  • Số trang: 225 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 321 |
  • Lượt tải: 3
tranminhnhat

Đã đăng 55 tài liệu

Mô tả:

PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 1 Muåc luåc Lúâi giúái thiïåu ................................................................................3 Phêìn thûá nhêët ...........................................................................21 Phêìn 2.........................................................................................34 Phêìn 3.........................................................................................42 Phêìn 4.........................................................................................52 Phêìn 5.........................................................................................62 Phêìn 6.........................................................................................75 Phêìn 7.........................................................................................83 Phêìn 8.........................................................................................93 Phêìn 9.......................................................................................101 Phêìn 10 ....................................................................................110 Phêìn 11 ....................................................................................117 Phêìn 12 ....................................................................................123 Phêìn 13 ....................................................................................132 Phêìn 14 ....................................................................................140 Phêìn 15 ....................................................................................149 Phêìn 16 ....................................................................................155 Phêìn 17 ....................................................................................162 Phêìn 18 ....................................................................................169 Phêìn 19 ....................................................................................178 http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 2 Phêìn 20 ....................................................................................184 Phêìn 21 ....................................................................................190 Phêìn 22 ....................................................................................196 Phêìn 23 ....................................................................................203 Phêìn 24 ....................................................................................210 Phêìn 25 ....................................................................................218 http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 3 Lúâi giúái thiïåu Sigmund Freud - Têm lyá gia cuãa coäi vö thûác Trong têët caã caác ngaânh khoa hoåc, ngûúâi ta thûúâng thûâa nhêån têm lyá hoåc laâ möåt mön khoa hoåc bñ hiïím vaâ töëi tùm nhêët, vaâ khoá coá thïí chûáng minh bùçng khoa hoåc hún bêët cûá böå mön naâo khaác. Baãn chêët cuãa nhûäng sûå vêåt úã àêy luön luön coá sûå hû hû thûåc thûåc vaâ sûå bêët ngúâ, vò nhaâ têm lyá hoåc phaãi nghiïn cûáu vïì möåt hiïån tûúång tûå nhiïn bñ mêåt nhêët, àoá laâ cuöåc söëng têm lyá cuãa con ngûúâi. Möåt lyá thuyïët hoáa hoåc hay vêåt lyá coá thïí àûúåc chûáng minh hay baác boã nhûäng phûúng phaáp kyä thuêåt trong phoâng thñ nghiïåm, nhûng àöëi vúái giaá trõ cuãa möåt lyá thuyïët têm lyá hoåc, rêët coá thïí khöng sao chûáng minh àûúåc möåt caách minh baåch, cho nïn nhiïìu cuöåc tranh luêån baäo taáp àaä nöíi lïn xung quanh Sigmund Freud vaâ khoa phên têm hoåc suöët saáu chuåc nùm roâng. Dêìu sao, coá thïí chûáng minh àûúåc hay khöng thò hoåc thuyïët cuãa Sigmund Freud cuäng àaä coá möåt aãnh hûúãng vö song àöëi vúái tû duy hiïån àaåi. Ngay Einstein cuäng khöng kñch thñch trñ tûúãng tûúång hay thêm nhêåp vaâo àúâi söëng cuãa ngûúâi àûúng thúâi bùçng Sigmund Freud. Nhúâ tòm toâi nghiïn cûáu nhûäng thûá chûa bao giúâ ai hiïíu biïët vïì trñ naäo con ngûúâi maâ Sigmund Freud àaä àûa ra àûúåc nhûäng yá tûúãng vaâ nhûäng tûâ ngûä maâ ngaây nay àaä chan hoâa vaâo cuöåc söëng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 4 thûúâng nhêåt cuãa chuáng ta. Thûåc vêåy, têët caã moåi lônh vûåc tri thûác cuãa con ngûúâi nhû vùn chûúng, nghïå thuêåt, tön giaáo, nhên chuãng hoåc, giaáo duåc, luêåt phaáp, xaä höåi hoåc, luêåt hoåc, sûã hoåc vaâ nhûäng mön hoåc vïì xaä höåi hay caá nhên khaác àïìu chõu aãnh hûúãng cuãa hoåc thuyïët Sigmund Freud. Tuy nhiïn, hoåc thuyïët naây laåi quaá khö khan vaâ ñt saáng suãa. Möåt nhaâ phï bònh khaá haâi hûúác àaä nhêån xeát rùçng: “Àöëi vúái ngûúâi àúâi thò do sûå phöí biïën hoåc thuyïët naây, Freud àaä nöíi bêåt lïn nhû möåt keã phaá bônh vô àaåi nhêët trong lõch sûã tû tûúãng nhên loaåi. Öng àaä biïën àöíi sûå giïîu cúåt vaâ nhûäng niïìm vui nheå nhaâng cuãa con ngûúâi thaânh nhûäng hiïån tûúång döìn neán, bñ hiïím vaâ sêìu thaãm, àaä tòm thêëy sûå hùçn thuâ trong nguöìn göëc yïëu thûúng, aác yá ngay trong loâng sûå êu yïëm, loaån luên trong tònh yïu thûúng giûäa cha meå vaâ con caái, töåi löîi trong thaái àöå àaåi lûúång vaâ traång thaái cuãa sûå cùm uêët bõ “döìn neán” cuãa moåi ngûúâi cha nhû laâ möåt thûá àûúåc lûu truyïìn cuãa nhên loaåi”. Tuy nhiïn nhúâ Freud maâ ngaây nay ngûúâi ta àaä coá nhûäng yá nghô rêët khaác nhau vïì chñnh mònh. Hoå chêëp nhêån caác khaái niïåm cuãa Freud nhû: aãnh hûúãng cuãa tiïìm thûác àöëi vúái yá thûác, nguöìn göëc tñnh duåc cuãa bïånh thêìn kinh, sûå hiïån hûäu vaâ têìm quan troång cuãa tñnh duåc treã thú, taác duång mùåc caãm Ú-àip" vaâo caác giêëc möång, tònh traång "döìn neán"... Nhûäng khuyïët àiïím cuãa con ngûúâi nhû lúä lúâi, nhúá mùåt quïn tïn vaâ quïn lúâi hûáa àïìu mang möåt yá nghôa múái xeát theo quan àiïím cuãa Freud. Hiïån nay khoá maâ xaác àõnh àûúåc hïët nhûäng àõnh kiïën maâ Freud phaãi chöëng laåi àïí truyïìn baá hoåc thuyïët cuãa öng. Nhûäng àõnh kiïën naây coân cöë chêëp hún caã nhûäng àõnh kiïën maâ Copernicus vaâ Darwin àaä vêëp phaãi. Khi Freud chaâo àúâi úã Freiberg thuöåc miïìn Moravia, taác phêím Nguöìn göëc caác chuãng loaâi chûa xuêët hiïån. Nùm àoá laâ nùm 1985. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 5 Cuäng nhû Karl Marx, töí tiïn Freud coá nhiïìu ngûúâi laâ phaáp sû àaåo Do Thaái. Öng àûúåc àûa túái thaânh Vienna thuã àö nûúác AÁo vaâo nùm lïn böën tuöíi vaâ àaä söëng gêìn suöët caã tuöíi trûúãng thaânh taåi àêy. Theo Ernest Jones, ngûúâi viïët tiïíu sûã chñnh cuãa Freud thò öng àaä àûúåc thûâa hûúãng cuãa cha öng laâ möåt nhaâ buön len, "tñnh hoaâi nghi sêu sùæc vïì nhûäng tai biïën bêët thûúâng cuãa cuöåc àúâi, thoái quen duâng giai thoaåi Do Thaái àïí chêm biïëm caác quan àiïím àaåo àûác, khöng tñn ngûúäng nhûäng vêën àïì tön giaáo". Baâ meå Freud söëng túái nùm 59 tuöíi, baãn tñnh nùng àöång vaâ nhanh nheån. Sigmund Freud laâ àûáa con cûng àêìu loâng cuãa baâ. Sau naây Freud àaä viïët "möåt ngûúâi àaä tûâng laâ con yïu àùåc biïåt cuãa möåt baâ meå thò suöët àúâi ngûúâi êëy coá caái caãm giaác laâ möåt keã ài chinh phuåc, vaâ chñnh caái loâng tin chiïën thùæng êëy luön àem laåi thaânh cöng thûåc sûå". Vaâo nhûäng nùm àêìu cuãa cuöåc àúâi, Freud rêët tin vaâo thuyïët cuãa Darwin vò öng thêëy rùçng "Nhûäng thuyïët êëy laâm cho ngûúâi ta coá thïí hy voång vaâo nhûäng bûúác tiïën phi thûúâng trong viïåc tòm hiïíu thïë giúái". Dûå àõnh seä trúã thaânh thêìy thuöëc, öng àaä theo hoåc trûúâng Àaåi hoåc Y khoa thaânh Vienna. Vaâ öng àaä àöî baác sô nùm 1881. Laâ möåt thêìy thuöëc treã tuöíi cuãa bïånh viïån àa khoa, chûäa trõ àuã moåi loaåi bïånh, öng tiïëp tuåc nghiïn cûáu mön thêìn kinh bïånh hoåc vaâ giaãi phêîu thêìn kinh. Ñt nùm sau, söë mïånh xoay chiïìu vaâ bêët thêìn laâm tïn tuöíi cuãa öng nöíi tiïëng khùæp thïë giúái. Möåt baån àöìng nghiïåp cuãa öng àaä ài Paris vaâ öng beân ài theo sang thaânh phöë naây. Taåi àêy, öng cuâng laâm viïåc vúái Jean Charcot, luác êëy àaä laâ möåt nhaâ bïånh lyá hoåc vaâ thêìn kinh hoåc ngûúâi Phaáp nöíi tiïëng. ÚÃ àêy, lêìn àêìu tiïn öng àûúåc tiïëp xuác vúái cöng trònh cuãa Charcot vïì bïånh loaån thêìn kinh vaâ caách duâng phûúng phaáp thöi miïn àïí àiïìu trõ bïånh naây. Freud àaä thoaã maän khi thêëy Charcot chûáng minh àûúåc "bïånh loaån thêìn kinh thêåt maâ vaâ loaån thêìn kinh giaã do duâng thöi miïn taåo ra. Nhûng khi trúã laåi thaânh Vienna, Freud khöng laâm thïë naâo àïí thuyïët phuåc àûúåc caác baác sô àöìng nghiïåp: hoå khöng tin laâ phûúng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 6 phaáp chûäa bïånh loaån thêìn kinh bùçng thöi miïn laåi coá cú súã khoa hoåc. Vaâ ngûúâi ta coân trûâng phaåt nhûäng yá nghô quaá taåo baåo cuãa öng bùçng caách àuöíi öng ra khoãi phoâng thñ nghiïåm giaãi phêîu thêìn kinh. Tûâ àêëy Freud taách khoãi möi trûúâng àaåi hoåc vaâ khöng coân tiïëp tuåc tham gia nhûäng buöíi hoåp cuãa giúái trñ thûác úã Vienne nûäa. Trong luác haânh nghïì baác sô tû, öng tiïëp tuåc duâng phûúng phaáp thöi miïn àïí thñ nghiïåm trong nhiïìu nùm nûäa, nhûng dêìn dêìn öng àaä boã phûúng phaáp àiïìu trõ naây chó vò ñt ngûúâi húåp vúái löëi chûäa bùçng thöi miïn vaâ cuäng vò àöi khi thöi miïn coá nhûäng hiïåu quaã khöng hay vúái nhên caách ngûúâi bïånh. Thay vaâo àoá, Freud bùæt àêìu phaát triïín möåt phûúng phaáp múái, öng àùåt tïn laâ "tûå do liïn tûúãng", vïì sau kyä thuêåt naây àaä trúã thaânh möåt tiïu chuêín thûåc haânh cuãa khoa hoåc phên têm hoåc. Freud hùèn laâ ngûúâi saáng lêåp ra mön thêìn kinh bïånh hoåc, àiïìu àoá khöng coân nghi ngúâ gò nûäa. Trûúác öng, caác nhaâ thêìn kinh bïånh hoåc chó quan têm àïën nhûäng triïåu chûáng cuãa bïånh têm thêìn phên liïåt (schizophrenia) vaâ chûáng têm thêìn suy giaãm (lêím cêím), cêìn phaãi giam laåi trong bïånh viïån. Ngay tûâ khi chûäa chûáng döìn neán vaâ chûáng thêìn kinh tûúng khùæc, Freud àaä ài túái kïët luêån laâ khöng phaãi chó riïng con bïånh maâ caã nhûäng ngûúâi laânh maånh bònh thûúâng cuäng mang trong mònh nhûäng xung khùæc têm thêìn tûúng tûå. Ài xa hún nûäa, bïånh têm thêìn khöng phaãi laâ bïånh theo nghôa thöng thûúâng àûúåc chêëp nhêån maâ laâ traång thaái têm lyá cuãa trñ naäo. Vêën àïì quan troång laâ laâm thïë naâo àïí àiïìu trõ nhûäng chûáng röëi loaån têm thêìn àang lan traân röång raäi êëy. Cùn cûá vaâo nhûäng quan saát, thñ nghiïåm vaâ kinh nghiïåm thûåc haânh khi àiïìu trõ cho nhiïìu ngûúâi bïånh úã Vienna, Freud àaä xêy dûång cú súã cho khoa phên têm hoåc vaâo khoaãng cuöëi thïë kyã 19. Freud laâ möåt trong nhûäng nhaâ khoa hoåc àaä saáng taác nhiïìu hún hïët trong thúâi àaåi chuáng ta. Sûå phong phuá vïì nhûäng àïì taâi múái http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 7 meã cuâng nhûäng phêìn àoáng goáp vïì têm lyá do ngoâi buát cuãa öng àem laåi khöng thïí thu goån trong bêët cûá möåt cuöën saách hay túâ baáo naâo. Theo öng, thò chùæc chùæn cuöën saách quan troång ra àúâi súám nhêët cuãa öng maâ cuäng àûúåc öng yïu thñch nhêët laâ cuöën Àoaán Möång xuêët baãn nùm 1900. Saách naây göìm hêìu hïët nhûäng quan saát cú baãn vaâ nhûäng suy luêån cuãa öng. Trong cuöën Nghiïn cûáu vïì chûáng loaån thêìn kinh xuêët baãn súám hún (tûác laâ vaâo nùm 1895), öng àaä böåc löå niïìm tin rùçng "yïëu töë chñnh trong sûå röëi loaån vïì tñnh duåc laâ sûå suy yïëu gêy ra caã bïånh têm thêìn (neuros) lêîn bïånh têm thêìn suy nhûúåc (psychoneuroses)". Àoá laâ nïìn taãng cuãa thuyïët phên têm. Vaâi nùm sau àoá, Freud hoaân chónh àûúåc lyá thuyïët cuãa öng vïì sûác àöëi khaáng, hiïån tûúång chuyïín biïën tñnh duåc tuöíi thú, möëi tûúng quan giûäa nhûäng kyá ûác bêët maän vaâ aão tûúãng, giûäa cú chïë tûå vïå (defense mechanism) vaâ sûå döìn neán. Möåt baãn toám lûúåc nhûäng luêån àïì chñnh seä cho ta thêëy àûúåc phêìn naâo tñnh phûác taåp cuãa thuyïët phên têm. Trûúác hïët, thêìn kinh bïånh hoåc vaâ phên têm hoåc khöng phaãi laâ hai tûâ àöìng nghôa. Phên têm hoåc coá thïí àûúåc coi nhû möåt ngaânh cuãa thêìn kinh bïånh hoåc vaâ chó aáp duång cho nhûäng trûúâng húåp khoá khùn nhêët laâ röëi loaån nhên caách. Cho nïn, phên têm hoåc coá thïí àûúåc àõnh nghôa nhû möåt phûúng phaáp duâng àïí trõ nhûäng bïånh röëi loaån têm lyá vaâ thêìn kinh. Theo möåt baãn tûúâng trònh múái àêy thò úã Myä chó coá 300 trïn 4.000 caác baác sô thêìn kinh àûúåc tñn nhiïåm laâ nhûäng nhaâ phên têm hoåc maâ thöi. Hoåa hoùçn lùæm Freud múái chuá yá túái viïåc àiïìu trõ caá nhên. Nhûäng trûúâng húåp caá nhên khöng bònh thûúâng chó àûúåc coi laâ nhûäng triïåu chûáng xaáo tröån vïì kinh tïë, xaä höåi vaâ vùn hoaá cuãa thïë giúái ngaây nay. Muåc àñch cuãa öng laâ trõ bïånh têån göëc. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 8 Nhiïìu nhaâ phï bònh àaä àöìng yá laâ thaânh tûåu maâ Freud àaä àaåt àûúåc dûåa chuã yïëu trïn cöng trònh phaát giaác vaâ khaão saát vïì lônh vûåc vö thûác cuãa con ngûúâi. So saánh têm linh con ngûúâi vúái möåt taãng bùng, maâ túái taám chñn phêìn mûúâi taãng bùng naây chòm dûúái nûúác biïín, Freud cho rùçng phêìn chñnh têm lyá con ngûúâi cuäng àûúåc êín giêëu trong coäi vö thûác. Bïn dûúái lúáp voã ngoaâi, vò nhûäng lyá do naâo àoá, nhûäng caãm giaác vaâ nhûäng muåc àñch maâ möåt caá nhên àaä khöng nhûäng giêëu kñn ngûúâi khaác maâ coân tûå giêëu ngay chñnh baãn thên mònh nûäa. Trong têm lyá hoåc cuãa Freud, coäi vö thûác laâ töëi thûúång vaâ moåi hoaåt àöång yá thûác chó coá möåt võ trñ phuå thuöåc. Nïëu hiïíu àûúåc caái thêìm kñn bñ mêåt sêu xa cuãa coäi vö thûác ùæt chuáng ta hiïíu àûúåc baãn chêët nöåi têm cuãa con ngûúâi. Freud tuyïn böë laâ chuáng ta thûúâng suy nghô möåt caách vö thûác vaâ chó thónh thoaãng suy tû cuãa chuáng ta múái coá tñnh chêët yá thûác. Têm linh vö thûác chñnh laâ nguöìn göëc gêy bïånh têm thêìn, vò bïånh nhên thûúâng cöë gùæng gaåt ra ngoaâi coäi yá thûác moåi kyá ûác khoá chõu, moåi ûúác voång bõ "döìn neán" vö hiïåu, nhûng kïët quaã laâ anh ta tñch tuå ngaây caâng nhiïìu kyá ûác, nhûäng ûúác voång, àïí döìn thaânh bïånh. Freud phên loaåi moåi hoaåt àöång tinh thêìn cuãa möîi nhên con ngûúâi àûúåc thïí hiïån thaânh ba cêëp àöå àûúåc öng goåi laâ Tûå Ngaä, (Id. Soi); Baãn Ngaä (ego moi) vaâ Siïu Ngaä (superego Surmoi). Quan troång söë möåt laâ caái Id, Freud baão: Phaåm vi cuãa Id laâ phêìn nhên caách töëi tùm vaâ khöng thïí ài àïën àûúåc cuãa chuáng ta. Baãn thên ta chó biïët chuát ñt vïì caái Id qua nghiïn cûáu caác giêëc möång vaâ qua sûå biïíu hiïån caác triïåu chûáng bïn ngoaâi cuãa bïånh têm thêìn, Id laâ núi truá nguå caác baãn nùng nguyïn thuyã vaâ caác xuác caãm ài ngûúåc lïn túái caái quaá khûá xa xûa khi maâ con ngûúâi coân laâ möåt con thuá, Id coá tñnh chêët thuá vêåy vaâ baãn chêët cuãa noá laâ thuöåc vïì duåc tñnh (sexual in nature), noá vöën vö thûác. Freud viïët tiïëp: Caái Id bao göìm têët caã nhûäng gò do di truyïìn, coá ngay tûâ luác sinh ra àûúåc kïët tuå laåi trong http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 9 sûå cêëu thaânh. Id muâ quaáng vaâ àöåc aác. Muåc àñch àöåc nhêët cuãa noá laâ thoaã maän caác ham muöën baãn nùng vaâ caác khoaái caãm, khöng cêìn biïët àïën caác hêåu quaã. Noái theo Thomas Mann thò: "Noá khöng biïët gò àïën giaá trõ, thiïån hay aác, vaâ caã àaåo àûác nûäa". Àûáa beá sú sinh laâ Id àûúåc nhên caách hoáa. Dêìn dêìn caái Id phaát triïín lïn thaânh caái Ego (baãn ngaä Moi). Khi àûáa beá lúán lïn. Thay vò àûúåc hoaân toaân dêîn dùæt bùçng nguyïn lyá khoaái laåc, caái Ego bõ chi phöëi búãi nguyïn lyá “thñch ûáng vúái thûåc taåi”. Ego biïët àûúåc thïë giúái xung quanh, nhêån ra rùçng phaãi kòm haäm nhûäng khuynh hûúáng phaåm phaáp cuãa caái Id àïí ngùn ngûâa moåi xung àöåt vúái luêåt lïå cuãa xaä höåi. Nhû Freud viïët, caái Ego laâ “viïn troång taâi giûäa nhûäng àoâi hoãi baåt maång cuãa caái Id vaâ sûå kiïím soaát cuãa thïë giúái bïn ngoaâi”. Vò vêåy Ego thûåc sûå haânh àöång nhû möåt nhên viïn kiïím duyïåt, cùæt xeán, sûãa àöíi nhûäng thuác giuåc cuãa caái Id laâm cho nhûäng thuác giuåc naây phuâ húåp vúái tònh hònh thûåc tïë, biïët rùçng viïåc traánh khoãi bõ xaä höåi trûâng phaåt vaâ caã àïí tûå baão toaân hay laâ ngay caã àïën sûå baão töìn, àïìu phaãi tuây thuöåc vaâo nhûäng “döìn neán”. Tuy nhiïn cuöåc àêëu tranh giûäa caái Ego vaâ Id coá thïí gêy ra nhûäng bïånh têm thêìn, aãnh hûúãng nghiïm troång túái nhên caách caá nhên. Sau hïët, coân möåt thûá yïëu töë thûá ba trong quaá trònh sinh hoaåt tinh thêìn goåi laâ Superego (Siïu ngaä). Siïu ngaä naây coá thïí àûúåc àõnh nghôa möåt caách àaåi khaái laâ “lûúng têm”. Hoåc troâ chñnh cuãa Freud úã Hoa Kyâ laâ A.A Brill àaä viïët: “Caái Superego laâ sûå phaát triïín tinh thêìn cao hún caã maâ con ngûúâi coá thïí àaåt túái àûúåc vaâ bao göìm lêîn löån moåi sûå cêëm àoaán, moåi quy tùæc cû xûã do cha meå taåo ra núi àûáa treã. Tri giaác lûúng têm hoaân toaân tuây thuöåc vaâo sûå phaát triïín cuãa caái Superego. Cuäng nhû caái Id, caái Superego cuäng nùçm trong vö thûác vaâ caã hai cuâng luön úã thïë tûúng tranh, trong khi caái Ego luön hoaåt àöång http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 10 úã giûäa nhû möåt troång taâi. Lyá tûúãng àaåo àûác vaâ quy tùæc cû xûã àïìu nùçm trong Superego. Khi ba caái Id vaâ Superego tûúng àöëi hoâa húåp thò caá nhên luác êëy úã traång thaái àiïìu hoâa vaâ haånh phuác. Nïëu caái Ego àïí cho caái Id vi phaåm caác luêåt lïå, caái Superego seä gêy ra lo lùæng, caãm giaác coá töåi vaâ moåi biïíu löå cuãa lûúng têm. Lyá thuyïët tñnh duåc hay coân goåi laâ nhuåc duåc (Libido) laâ möåt khaái niïåm khaác àûúåc gheáp chung vúái Id vaâ do Freud taåo ra. Öng daåy rùçng têët caã nhûäng xuác caãm cuãa Id àïìu laâ hònh thûác thïí hiïån cuãa “nùng lûúång tñnh duåc” (sexual). Thuyïët tñnh duåc àaä tûâng àûúåc goåi laâ “caái loäi cuãa phên têm hoåc”. Moåi saáng taåo vùn hoáa cuãa con ngûúâi: nghïå thuêåt, luêåt phaáp, tön giaáo, vên vên.. àïìu àûúåc coi laâ sûå phaát triïín cuãa tñnh duåc. Khi noái “nùng lûåc cuãa tñnh duåc” (sexual energy), thò úã àêy chûä “tñnh” (sexual) àûúåc duâng theo nghôa röång. ÚÃ àûáa treã baãn nùng tñnh duåc böåc löå qua nhûäng haânh àöång nhû muát tay, buá sûäa chai vaâ baâi tiïët. Nhûäng nùm sau àoá nùng lûúång tñnh duåc coá thïí àûúåc truyïìn cho ngûúâi khaác qua hön nhên, mang hònh thûác möåt hû hoãng thuöåc vïì “tñnh” hay àûúåc thïí hiïån qua hoaåt àöång saáng taåo nghïå thuêåt, vùn chûúng hay êm nhaåc - àoá laâ phûúng phaáp àûúåc goåi laâ “dõch chuyïín”. Theo Freud thò baãn nùng tñnh duåc (sex instinct) laâ nguöìn göëc cuãa moåi cöng trònh saáng taåo vô àaåi nhêët. Thêåt vêåy, Freud àaä tuyïn böë: “Caác bïnh têm thêìn, khöng chûâa möåt bïånh naâo, àïìu laâ nhûäng röëi loaån cuãa àúâi söëng sinh lyá”. Nïëu luêån thïm, khöng thïí cho rùçng bïånh têm thêìn laâ do nhûäng cuöåc hön nhên thêët baåi hay nhûäng möëi tònh lúä laâng gêy ra; traái laåi coá thïí tòm thêëy dêëu vïët têët caã nhûäng bïånh naây úã thúâi kyâ êëu thú vúái caác mùåc caãm tñnh duåc. Freud àaä aáp duång lyá thuyïët cuãa öng sang lônh vûåc nhên chuãng hoåc trong taác phêím Vêåt töí vaâ cêëm kyå. Öng tin rùçng ngay tön giaáo cuäng chó laâ biïíu hiïån cuãa mùåc caãm tñnh duåc. Sau khi phên tñch kyä lûúäng tûâng chi tiïët haâng trùm trûúâng húåp bïånh nhên àïën chûäa bïånh, Freud àaä nêng baãn nùng tñnh duåc vaâ theâm khaát nhuåc duåc lïn thaânh yïëu töë àêìu tiïn vaâ maånh meä nhêët http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 11 trong viïåc taåo thaânh nhên caách con ngûúâi, àöìng thúâi laâ nguyïn nhên sêu xa cuãa moåi bïånh têm thêìn. Àoá laâ möåt phaán àoaán maâ möåt söë caác nhaâ phên têm hoåc nöíi tiïëng khaác àaä baác boã nhû seä noái sau àêy. Vò xaä höåi buöåc möîi con ngûúâi phaãi kiïìm chïë nhiïìu ham muöën, theo caách noái cuãa Freud thò möîi caá nhên àaä vö tònh tñch trûä nhiïìu “döìn neán”. Bònh thûúâng thò yá thûác con ngûúâi vêîn thaânh cöng trong viïåc ngùn trúã, khöng cho “nhûäng sûác maånh vö thûác àen töëi” bõ döìn neán kia xuêët hiïån. Nhûng sûå kiïím soaát êëy coá thïí laâm cho nhûäng con bïånh têm thêìn traãi qua nhûäng giai àoaån xuác caãm bõ röëi loaån sêu xa. Freud cho cöng viïåc chûäa bïånh cuãa nhaâ phên têm hoåc laâ “laâm böåc löå vaâ thay thïë nhûäng döìn neán bùçng nhûäng haânh àöång phaán àoaán coá thïí àûa àïën, hoùåc sûå chêëp nhêån hoùåc sûå loaåi boã nhûäng gò àaä bõ khûúác tûâ tûâ trûúác”. Vò baãn chêët cuãa sûå döìn neán laâ gêy ra sûå àau khöí, nïn ngûúâi bïånh thûúâng cöë tòm caách ngùn khöng cho nhûäng döìn neán êëy böåc löå ra ngoaâi. Sûå cöë gùæng che àêåy êëy Freud goåi laâ “sûác àöëi khaáng”. Nhiïåm vuå cuãa thêìy thuöëc laâ loaåi boã sûác àöëi khaáng naây, àïí ngûúâi bïånh böåc löå ra caái “döìn neán” kia. Kyä thuêåt do Freud phaát minh ra àïí giaãi toãa vúái moåi “döìn neán” vaâ loaåi boã moåi àöëi khaáng laâ phûúng phaáp “gúåi tûå do liïn tûúãng”: Nhûäng lúâi noái thao thao bêët tuyïåt coá yá thûác cuãa ngûúâi bïånh khi nùçm trïn caái giûúâng cuãa nhaâ phên têm hoåc trong caãnh àeân saáng múâ múâ, nhaâ phên têm hoåc kñch thñch, khïu gúåi àïí ngûúâi bïånh khöng nghô möåt caách coá yá thûác vïì bêët cûá chiïìu hûúáng naâo, Freud cho rùçng phûúng phaáp “kñch thñch tûå do liïn tûúãng” laâ phûúng phaáp duy nhêët hûäu hiïåu àïí chûäa bïånh têm thêìn. Öng cuäng chuã trûúng laâ phûúng phaáp êëy “hoaân thaânh àûúåc àiïìu maâ ngûúâi ta tröng àúåi, nghôa laâ àûa nhûäng mong muöën bõ sûác àöëi khaáng döìn neán tûâ xûa ta lônh vûåc yá thûác”. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 12 Brill àaä mö taã caách Freud chûäa bïånh nhû sau: “Öng thuyïët phuåc con bïånh gaåt moåi suy nghô coá yá thûác, tûå buöng thaã mònh vaâo möåt traång thaái têåp trung bònh thaãn, tûå phoá mùåc theo nhûäng caãm xuác vaâ suy nghô naãy sinh, röìi thuêåt laåi têët caã nhûäng àiïìu àoá cho öng biïët. Nhúâ phûúng phaáp êëy, öng àûa dêìn bïånh nhên túái traång thaái “tûå do liïn tûúãng”; vaâ nhúâ nghe ngûúâi bïånh tûå do liïn tûúãng, maâ thêìy thuöëc coá thïí tòm ra àûúåc nguöìn göëc sêu xa cuãa caác triïåu chûáng”. Sûå viïåc àaä quïn röìi nay laåi àûúåc ngûúâi bïånh keáo ra khoãi coäi vö thûác, coá khi phaãi sau haâng thaáng trúâi àiïìu trõ bùçng phûúng phaáp phên têm. Nguöìn göëc thûúâng laâ möåt sûå viïåc naâo àoá àau àúán, khoá chõu, àaáng súå hay noái caách khaác àaáng gheát, tûâ trong quaá khûá cuãa bïånh nhên. Àoá chñnh laâ nhûäng “kyã niïåm” maâ ngûúâi bïånh hoaân toaân khöng muöën nhúá laåi möåt caách coá yá thûác. Trong quaá trònh tûå do liïn tûúãng, nhûäng höìi tûúãng löng böng êëy khöng traánh khoãi taåo ra möåt múá löån xöån, röëi rùæm nhûäng sûå kiïån lúâ múâ khöng roä, vaâ tûúãng nhû vö ñch. Vò vêåy, ngûúâi thêìy thuöëc nhû nhiïìu nhaâ phï bònh cho biïët, gêìn nhû coá vö vaân caách giaãi thñch nhûäng dûä kiïån êëy. Vò thïë nhaâ phên têm hoåc phaãi hïët sûác saáng suöët vaâ coá taâi kheáo leáo. Trong khi chûäa bïånh bùçng phûúng phaáp phên têm, Freud phaát hiïån ra caái maâ öng goåi laâ “möåt yïëu töë quan troång khoá thïí naâo lûúâng àûúåc”, möåt giêy liïn laåc tònh caãm nöìng nhiïåt giûäa con bïånh vaâ nhaâ phên têm hoåc. Caái àoá goåi laâ “chuyïín dõch”. “Bïånh nhên khöng thoãa maän nïëu chó coi nhaâ phên têm hoåc nhû laâ ngûúâi giuáp àúä vaâ cöë vêën cho hoå.. Ngûúåc laåi con bïånh laåi nhòn thêëy qua nhaâ phên têm hoåc möåt hònh aãnh quan troång trong thúâi thú êëu hay quaá khûá cuãa hoå hiïån laåi. Vaâ vò thïë maâ hoå sùén saâng böåc löå moåi tònh caãm vaâ phaãn ûáng maâ chùæc chùæn laâ àaä àûúåc daânh cho hònh aãnh êëy “dõch chuyïín” sang phña nhaâ phên têm hoåc”. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 13 Sûå dõch chuyïín “coá thïí thay àöíi giûäa hai thaái cûåc, tûâ möåt tònh yïu hoaân toaân xaác thõt vaâ cuöìng nhiïåt túái möåt thaái àöå nghi ngúâ chua chaát vaâ oaán húân khöng kòm chïë àûúåc.” Trong tònh traång êëy, nhaâ phên têm hoåc “nhû àûúåc àùåt vaâo àõa võ cuãa cha meå ngûúâi bïånh”. Freud coi sûå kiïån dõch chuyïín nhû “cöng cuå töët hún hïët àïí chûäa bïånh theo phûúng phaáp phên têm” nhûng öng cuäng cho biïët “tuy nhiïn viïåc sûã duång phûúng phaáp naây laâ phêìn khoá khùn vaâ quan troång hún hïët trong kyä thuêåt phên têm”. Freud xaác nhêån laâ viïåc naây “àûúåc thûåc hiïån bùçng caách thuyïët phuåc con bïånh laâ hoå àang söëng laåi nhûäng möëi liïn hïå tònh caãm phaát sinh tûâ thúâi êëu thú”. Möåt phûúng phaáp hûäu hiïåu khaác àïí nghiïn cûáu nhûäng xung àöåt vaâ caãm xuác nöåi têm àûúåc Freud khai triïín thïm laâ phên tñch nhûäng giêëc möång. Trong lônh vûåc naây, Freud cuäng laåi laâ möåt nhaâ tiïn phong. Trûúác öng, ngûúâi ta coi giêëc möång laâ vö nghôa hoùåc khöng coá muåc tiïu. Taác phêím Àoaán möång cuãa öng laâ cöng trònh khoa hoåc àêìu tiïn nghiïn cûáu vïì hiïån tûúång nùçm möång. Ba mûúi möët nùm sau khi taác phêím naây àûúåc êën haânh, Freud nhêån ra rùçng: “Theo nhêån xeát cuãa töi ngaây nay thò taác phêím naây chûáa àûång têët caã nhûäng phaát kiïën giaá trõ nhêët maâ töi àaä may mùæn tòm ra”. Theo Freud thò “chuáng ta àaä coá lyá khi cho rùçng giêëc möång laâ sûå biïën daång cuãa möåt ûúác voång khi bõ döìn neán”. Möîi möåt giêëc möång àïìu biïíu hiïån möåt bi kõch trong thïë giúái nöåi têm cuãa con ngûúâi. Freud xaác nhêån rùçng: “Giêëc möång bao giúâ cuäng laâ saãn phêím cuãa möåt cuöåc tranh chêëp” vaâ “möång baão vïå cho giêëc nguã”. Nhiïåm vuå cuãa giêëc möång laâ trúå giuáp chûá khöng phaãi laâ phaá röëi giêëc nguã. Giêëc möång laâm tan ài caãm giaác cùng thùèng do nhûäng ûúác mong khöng àaåt àûúåc gêy ra. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 14 Theo quan àiïím cuãa Freud thò giêëc möång thuöåc phaåm vi chi phöëi cuãa vö thûác, cuãa Id vaâ möång rêët quan troång àöëi vúái nhaâ phên têm hoåc vò nhúâ noá maâ phên têm hoåc ài àûúåc vaâo coäi vö thûác cuãa con bïånh. Trong coäi vö thûác coá têët caã nhûäng ûúác voång àêìu tiïn vaâ nhûäng ham muöën thuöåc caãm xuác àaä bõ hai caái Ego vaâ Superego gaåt ra khoãi yá thûác. Nhûäng ham muöën thuá tñnh luön luön nùçm ngay bïn dûúái caái voã ngoaâi yá thûác, vaâ tûå thuác àêíy tiïën vaâo thïë giúái möång mõ. Tuy nhiïn, ngay trong giêëc möång, Ego vaâ Superego vêîn coá mùåt àïí canh chûâng, kiïím duyïåt. Vò leä àoá, yá nghôa cuãa giêëc möång khöng luön roä raâng, nhûäng yá nghôa naây àûúåc biïíu löå bùçng nhûäng hiïån tûúång vaâ thêìy thuöëc cêìn biïíu löå chuáng möåt caách laäo luyïån. Vò mang tñnh kñ hiïåu cho nïn yá nghôa cuãa giêëc möång ta khöng thïí hiïíu àûúåc theo nghôa àen, ngoaåi trûâ nhûäng giêëc möång àún giaãn cuãa treã thú. Trong taác phêím Àoaán möång coá nhiïìu vñ duå àûúåc Freud duâng phûúng phaáp phên têm phên tñch. Àoåc nhêìm, noái lúä lúâi vaâ nhûäng biïíu hiïån àaäng trñ lùåt vùåt khaác àïìu laâ nhûäng dêëu hiïåu cho biïët hoaåt àöång ngêìm cuãa vö thûác. Freud viïët: “Àaä biïët duâng pheáp àoaán möång àïí ài vaâo coäi vö thûác thò phên têm hoåc cuäng sûã duång nhûäng lêìm lúä cuãa con ngûúâi nhùçm muåc àñch àoá. Nhûäng lêìm lúä êëy nhaâ phên têm hoåc goåi laâ triïåu chûáng hoaåt àöång”. Vêën àïì naây coân àûúåc Freud nghiïn cûáu vaâo nùm 1904 trong cuöën Têm thêìn bïånh lyá hoåc cuãa àúâi söëng thûúâng ngaây (The psychopathology of everyday life). Trong taác phêím naây, öng vêîn chuã trûúng “nhûäng hiïån tûúång àoá khöng phaãi ngêîu nhiïn... chuáng coá möåt yá nghôa vaâ yá nghôa àoá coá thïí diïîn giaãi ra àûúåc. Vaâ ngûúâi ta coá lyá khi tûâ nhûäng hiïån tûúång àoá suy ra sûå hiïån hûäu cuãa nhûäng xuác àöång vaâ mong muöën bõ döìn neán, ngùn cêëm”. Quïn tïn ai coá thïí coá nghôa laâ mònh khöng ûa gò ngûúâi mang tïn êëy. Möåt ngûúâi lúä têìu vò nhêìm lêîn baãng têìu chaåy, coá thïí coá nghôa laâ ngûúâi êëy khöng muöën ài chuyïën têìu êëy. Möåt ngûúâi chöìng àaánh mêët hay quïn chòa khoáa nhaâ coá thïí vò ngûúâi êëy caãm thêëy àaä phaãi söëng khöí súã trong gia àònh vaâ khöng muöën vïì nhaâ. Nghiïn cûáu nhûäng lêìm lêîn nhû http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 15 vêåy coá thïí àûa nhaâ phên têm hoåc ài vaâo coäi vö thûác àêìy röëi rùæm cuãa con ngûúâi. Ngûúâi ta coân tûå giaãi thoaát àûúåc nhûäng gò bõ döìn neán nhúâ biïët giïîu cúåt. Giïîu cúåt àaä àûúåc Freud mïånh danh laâ “caái nùæp xaã húi töëi tên vaâ an toaân nhêët maâ con ngûúâi àaä dêìn taåo ra àûúåc” vò chñnh nhúâ giïîu cúåt maâ chuáng ta taåm thúâi thoaát ra khoãi nhûäng döìn neán maâ caái xaä höåi lïî giaáo naây àoâi hoãi chuáng ta phaãi che giêëu ài. Coá thïí vò nhûäng phaãn ûáng chung quanh hoùåc vò caâng ngaây caâng bêët maän hay bi quan, khi vïì giaâ Freud toã ra lo lùæng vïì caái chïët (baãn nùng ài àïën caái chïët). Coá lêìn öng quan niïåm “baãn nùng chïët” naây quan troång ngang vúái baãn nùng tñnh duåc. Freud cho rùçng coá möåt “baãn nùng ài àïën caái chïët” thuác àêíy têët caã nhûäng thûá àang söëng trúã vïì traång thaái vö cú (khöng söëng). Baãn nùng naây cuäng laâm biïën daång moåi vêåt. Theo quan àiïím êëy con ngûúâi luön luön bõ xêu xeá giûäa nhu cêìu tûác baãn nùng sinh lyá vaâ möåt sûác maånh àöëi khaáng, sûå thöi thuác cuãa huãy diïåt, hay laâ baãn nùng tûã vong. Leä dô nhiïn thò cuöëi cuâng baãn nùng tûã vong àaä chiïën thùæng. Baãn nùng naây gêy ra chiïën tranh vaâ nhûäng thuá àï heân àöìi baåi nhû gêy töín haåi cho doâng giöëng vaâ giai cêëp, gêy ra niïìm thñch thuá haå àùèng khi xem nhûäng vuå xûã töåi phaåm, àêëu boâ rûâng, vaâ xûã lùng trò tuâng xeão. Toám laåi, nhûäng àiïìu vûâa noái trïn laâ nhûäng khña caånh cuãa hoåc thuyïët Freud. Caác nhaâ phên têm hoåc ngaây nay cuäng chia ra laâm hai hay hún nûäa, phe phaái chöëng àöëi nhau, möåt phe chöëng laåi vaâ möåt phe huâa theo Freud. Alfried Adler, möåt trong nhûäng hoåc troâ ài theo Freud ngay tûâ àêìu àaä taách ra khoãi nhoám Freud vò öng tin rùçng Freud àaä quaá quan troång hoáa baãn nùng tñnh duåc. Vaâ àêy laâ hoåc thuyïët cuãa Adler àöëi laåi Freud. Theo Adler thò niïìm mong muöën toã ra mònh hún àöìng loaåi laâ àöång lûåc chñnh löëi cû xûã cuãa con ngûúâi. Öng àaä múã röång yá tûúãng vïì “mùåc caãm tûå ti”. Mùåc caãm naây thuác giuåc möîi caá nhên con ngûúâi cöë gùæng coá möåt hoaåt àöång àïí http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 16 ngûúâi khaác thûâa nhêån mònh. Möåt nhaâ ly khai nöíi danh khaác laâ Karl Jung úã Zurich cuäng àaä cöë gùæng laâm giaãm búát têìm quan troång cuãa vai troâ tñnh duåc (sex). Jung chia nhên loaåi ra laâm hai loaåi têm lyá: loaåi hûúáng ngoaåi vaâ loaåi hûúáng nöåi, mùåc duâ öng vêîn thûâa nhêån rùçng möîi caá nhên àïìu laâ möåt höîn húåp cuãa hai loaåi têm lyá àoá. Khaác vúái Freud, Jung nhêën maånh vaâo yïëu töë di truyïìn trong sûå phaát triïín nhên caách. Noái chung nhûäng ngûúâi phï phaán Freud àaä taách rúâi khoãi Freud vò nhûäng bêët àöìng nhû: Freud quaá nhêën maånh vaâo yá nghôa khúãi àêìu cuãa bïånh têm thêìn thú êëu, Freud tin rùçng chñnh nhûäng baãn nùng dûä döåi, töëi sú àaä giaám saát con ngûúâi. Cuäng coá möåt söë ngûúâi àaä khöng àöìng yá vúái Freud tin rùçng “tûå do liïn tûúãng” laâ möåt kyä thuêåt khöng thïí sai lêìm trong viïåc thaám hiïím coäi vö thûác cuãa con ngûúâi. Hoå àùåc biïåt nïu ra nhûäng khoá khùn trong viïåc giaãi thñch nhûäng dûä kiïån do phûúng phaáp êëy àem laåi. Tuy nhiïn, möåt nhaâ têm thêìn hoåc, àaä nhêån xeát laåi: “Nhûäng biïën àöíi vaâ phaát triïín trong saáu chuåc nùm qua àaä khöng hïì laâm giaãm giaá trõ tinh thêìn hay aãnh hûúãng cuãa Freud. Öng àaä phaát hiïån ra coäi vö thûác. Öng àaä cho biïët vö thûác êëy giuáp taåo thaânh caái “töi” nhû thïë naâo vaâ ta phaãi laâm thïë naâo àïí àaåt túái noá. Caác nhaâ phên têm hoåc sau àoá àaä thay àöíi nöåi dung nhiïìu yá tûúãng vaâ khaái niïåm cuãa Freud dûúái aánh saáng cuãa nhûäng kinh nghiïåm sêu xa hún. Quyá àöåc giaã coá thïí baão rùçng caác nhaâ phên têm hoåc naây àaä viïët àûúåc möåt cuöën Tên ûúác vïì têm thêìn bïånh hoåc, coân Freud thò viïët cuöën Cûåu ûúác. Taác phêím cuãa Freud seä vêîn laâ taác phêím nïìn moáng”. Àa söë thaái àöå hiïån nay cuãa chuáng ta àöëi vúái bïånh àiïn àïìu do Freud maâ coá. Hiïån nay coá khuynh hûúáng cho rùçng “Bïånh nhên têm thêìn àïìu giöëng y nhû chuáng ta, chó khaác laâ hoå àaä giöëng nhiïìu http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 17 hún maâ thöi”. Alexander Reid Martin nhêën maånh: “Duâ thûâa nhêån hay chöëi boã hoåc thuyïët Freud thò hiïån nay têët caã nhûäng bïånh viïån têm thêìn àïìu sûã duång nhûäng yïëu töë vaâ nhûäng nguyïn lyá cú baãn trong khoa têm lyá hoåc cuãa Freud. Caái maâ trûúác àêy àûúåc coi nhû möåt thïë giúái bñ hiïím, cêëm ngùn, kyâ cuåc, khöng àêu vaâo àêu, vö nghôa thò qua Freud, àaä trúã thaânh saáng suãa àêìy yá nghôa, khöng nhûäng àûúåc y hoåc maâ coân àûúåc têët caã caác khoa hoåc xaä höåi thûâa nhêån vaâ chuá yá túái”. AÃnh hûúãng cuãa hoåc thuyïët Freud àöëi vúái vùn hoåc vaâ nghïå thuêåt cuäng àaáng chuá yá khöng keám. Trong tiïíu thuyïët, thú, kõch vaâ caác hònh thûác vùn chûúng khaác, nhûäng yá tûúãng chñnh cuãa Freud àaä àûúåc phaát triïín trong ñt nùm gêìn àêy. Bernard Dana Evans Voto àaä miïu taã quan niïåm laâ “chûa coá möåt nhaâ khoa hoåc naâo khaác coá möåt aãnh hûúãng maånh meä vaâ röång raäi àïën vùn hoåc nhû Freud”. AÃnh hûúãng cuãa Freud trong höåi hoåa, àiïu khùæc vaâ thïë giúái nghïå thuêåt noái chung cuäng sêu xa khöng keám. Toám tùæt laåi, àaánh giaá sûå àoáng goáp phûác taåp cuãa thiïn taâi Freud laâ viïåc vö cuâng khoá khùn vò phaåm vi öng quan têm quaá röång vaâ vò tñnh chêët mêu thuêîn trong nhûäng khaám phaá cuãa öng. Möåt nhaâ vùn Anh, Robert Hamilton àaä cöë gùæng laâm cöng viïåc êëy, öng àaánh giaá nhû sau: “Freud àaä veä baãn àöì khoa hoåc têm lyá hoåc. Öng laâ möåt nhaâ tiïn phong vô àaåi vaâ phêìn lúán nhûäng thaânh cöng cuãa öng laâ nhúâ úã caái múái laå cuâng buát phaáp cuãa öng. Mùåc duâ phûúng phaáp naây coá mùåt àaáng hoaâi nghi, nhûng chûa bao giúâ coá möåt phûúng phaáp naâo lyá thuá hún vaâ múái laå hún, ngay caã vïì mùåt buát phaáp nïëu khöng kïí loaåi thuêìn tuáy vùn chûúng, cuäng chûa bao giúâ coá möåt buát phaáp naâo quyïën ruä hún cuãa Freud. Öng àaä buöåc thïë giúái phaãi suy tû theo kiïíu têm lyá hoåc, àoá laâ möåt nhu cêìu cöët yïëu cuãa thúâi àaåi chuáng ta. Öng cuäng àaä buöåc con ngûúâi phaãi tûå àùåt cho mònh nhûäng cêu hoãi http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 18 liïn quan àïën haånh phuác cuãa loaâi ngûúâi. Àaánh àöí luêån thuyïët têm lyá khö khan, cêìu kyâ cuãa thïë kyã mûúâi chñn, Freud àaä àûa ra phaãn luêån “phên têm” chûáa àêìy röëi ren”. Möåt nhaâ têm thêìn hoåc Hoa kyâ nöíi tiïëng laâ Frederic Wertham àaä àûáng trïn möåt quan àiïím khaác àïí nhêån àõnh vïì trûúâng húåp cuãa Freud nhû sau: “Phaãi thûâa nhêån rùçng ngoaâi möåt söë lúán sûå kiïån bïånh lyá cuãa caác bïånh nhên maâ öng quan saát àûúåc, Freud àaä àem laåi ba thay àöíi cú baãn trïn con àûúâng nghiïn cûáu vïì nhên caách vaâ têm thêìn bïånh lyá. Àiïìu thûá nhêët laâ ñt ra öng àaä noái vïì nhûäng phûúng phaáp têm lyá vaâ àaä suy tûâ nhûäng phûúng phaáp êëy vúái caách lyá luêån cuãa khoa hoåc tûå nhiïn. Àiïìu àoá chó thûåc hiïån àûúåc khi maâ Freud àûa ra khaái niïåm thûåc tïë vïì coäi vö thûác vaâ nhûäng phûúng phaáp thûåc tiïîn àïí khaão saát noá. Àiïìu thûá hai laâ Freud àaä tòm ra möåt khña caånh múái cho mön têm thêìn bïånh lyá hoåc. Àoá laâ tuöíi thú. Trûúác Freud, khoa têm thêìn bïånh hoåc àaä chûäa trõ theo caách coi möîi bïånh nhên nhû möåt Adam, con ngûúâi chûa bao giúâ söëng qua tuöíi thú. Àiïìu thûá ba, öng àaä múã àêìu sûå hiïíu biïët vïì sûå di truyïìn cuãa tñnh duåc. Phaát hiïån thûåc sûå cuãa öng úã àêy laâ baãn nùng tñnh duåc úã daång tiïìm êín nhiïìu hún laâ treã con coá àúâi söëng tñnh duåc”. Möåt sûå àaánh giaá tûúng tûå àaä àûúåc A.G.Tansley diïîn taã trong baâi kyã niïåm Freud viïët cho Höåi Khoa hoåc Hoaâng gia Luên àön: “Tñnh caách maång trong nhûäng kïët luêån cuãa Freud seä trúã thaânh dïî hiïíu nïëu chuáng ta nhúá laåi rùçng öng àaä thaám hiïím möåt lônh vûåc hoaân toaân chûa ai thaám hiïím, lônh vûåc cuãa trñ naäo con ngûúâi maâ trûúác öng chûa ai bûúác vaâo. Nhûäng hiïån tûúång roä rïåt cuãa lônh vûåc trñ naäo naây, vöën bõ coi laâ khöng thïí giaãi thñch àûåúc hay bõ coi nhû laâ nhûäng thaác loaån thêìn kinh, hoùåc bõ boã qua vò nhûäng hiïån tûúång naây thuöåc vïì nhûäng cêëm kyå nghiïm khùæc nhêët cuãa con http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 19 ngûúâi. Sûå töìn taåi cuãa lônh vûåc naây trûúác kia khöng àûúåc thûâa nhêån. Freud buöåc loâng phaãi khùèng àõnh coäi vö thûác cuãa trñ naäo laâ coá thûåc àïí röìi cöë gùæng thaám hiïím, khaám phaá miïìn àêët àoá ”. Sau àoá, Winfred Overholser àaä nhêån àõnh: “Coá nhiïìu lyá do àïí noái rùçng tûâ möåt nùm nay Freud àûúåc àùåt ngang haâng vúái Copernicus vaâ Newton vaâ laâ möåt trong nhûäng vô nhên àaä múã ra nhûäng chên trúâi múái cho tû tûúãng con ngûúâi. Möåt àiïìu chùæc chùæn laâ úã thúâi àaåi chuáng ta chûa ai laåi àem nhiïìu aánh saáng doåi vaâo sûå hoaåt àöång trñ naäo cuãa con ngûúâi nhiïìu bùçng Freud”. Nhûäng thaáng cuöëi cuâng trong cuöåc àúâi daâi dùçng dùåc cuãa Freud àaä diïîn ra trong tònh traång lûu àaây. Sau khi Àûác quöëc xaä chiïëm àoáng nûúác aáo, öng buöåc phaãi rúâi Vienna vaâo nùm 1938. Nûúác Anh chêëp nhêån öng cû nguå, nhûng chûa àûúåc möåt nùm sau thò öng àaä mêët vò bïånh ung thû miïång, vaâo khoaãng thaáng chñn nùm 1939. Theo Jostein Gaarder (Nhûäng luêån thuyïët nöíi tiïëng thïë giúái - NXB Grasset - Paris) Baãn dõch sau àêy cuãa Nguyïîn Xuên Hiïën, Nhaâ xuêët baãn àaåi hoåc quöëc gia Haâ Nöåi, nùm 2002. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 20 ... Chùæc hùèn caác baån seä khöng phêåt loâng khi töi bùæt àêìu bùçng caách coi ngay caác baån laâ nhûäng ngûúâi mùæc bïånh thêìn kinh. Töi khöng khuyïn caác baån trúã laåi giaãng àûúâng naây möåt lêìn nûäa. Töi seä phaãi laâm cho caác baån quen vúái nhûäng àiïìu coân khiïëm khuyïët trong viïåc giaãng daåy mön phên têm hoåc, vúái nhûäng khoá khùn seä gùåp nïëu muöën coá möåt yá niïåm caác nhên vïì mön hoåc àoá. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 21 Phêìn thûá nhêët NHÛÄNG HAÂNH VI SAI LAÅC 1. Nhêåp àïì Khöng biïët bao nhiïu ngûúâi trong caác baån àaä àoåc saách hay nghe noái àïën mön phên têm hoåc. Nhûng vò àêìu àïì cuãa nhûäng baâi hoåc naây laâ “Nhêåp mön phên têm hoåc” nïn töi bõ boá buöåc phaãi cho rùçng caác baån chûa hïì biïët gò vïì vêën àïì àoá vaâ cêìn àûúåc hûúáng dêîn trong nhûäng bûúác ài chêåp chûäng luác àêìu. Nhûng chùæc chùæn baån cuäng biïët mön phên têm hoåc laâ möåt phûúng phaáp y hoåc chûäa trõ nhûäng bïånh thêìn kinh. Nhûng töi muöën chûáng toã bùçng möåt thñ duå laâ úã àêy sûå viïåc khöng nhûäng khöng xaãy ra nhû úã caác ngaânh khaác trong y hoåc maâ coân xaãy ra theo möåt àûúâng löëi khaác hùèn. Thöng thûúâng möîi khi àem möåt phûúng phaáp múái trõ cho ngûúâi bïånh, chuáng ta haäy cöë gùæng giêëu khöng cho ngûúâi bïnh biïët nhûäng bêët tiïån cuãa phûúng phaáp àoá vaâ thuyïët phuåc laâ chuáng ta coá nhiïìu may mùæn àïí thaânh cöng. Nhûng khi àem phûúng phaáp phên têm hoåc ra àiïìu trõ, chuáng ta phaãi laâm khaác hùèn. Chuáng ta phaãi cho ngûúâi bïånh biïët nhûäng nöîi khoá khùn, http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 22 thúâi gian chûäa chaåy lêu daâi, vaâ nhûäng sûå cöë gùæng vaâ hi sinh maâ chuáng ta àoâi hoãi úã hoå; vïì kïët quaã cuöëi cuâng maâ chuáng ta khöng thïí naâo hûáa trûúác vúái hoå laâ phûúng phaáp coá kiïën hiïåu hay khöng möåt phêìn lúán nhúâ vaâo thaái àöå, sûå thöng minh, sûå vêng lúâi vaâ loâng kiïn nhêîn cuãa ngûúâi bïånh. Têët nhiïn chuáng ta coá nhiïìu lyá do àïí giaãi thñch thaái àöå bêët thûúâng àoá maâ sau naây caác baån seä hiïíu hïët têìm quan troång cuãa noá. Chùæc hùèn caác baån seä khöng phêåt loâng vúái töi khi töi bùæt àêìu bùçng caách coi ngay caác baån laâ nhûäng ngûúâi mùæc bïånh thêìn kinh. Töi khöng khuyïn caác baån trúã laåi giaãng àûúâng naây möåt lêìn thûá hai nûäa. Töi seä phaãi laâm cho caác baån quen vúái nhûäng àiïìu coân khiïëm khuyïët trong viïåc giaãng daåy mön phên têm hoåc, vúái nhûäng khoá khùn seä gùåp nïëu muöën coá möåt yá niïåm caác nhên vïì mön hoåc àoá. Têët caã nhûäng àiïìu baån àaä hoåc àûúåc tûâ trûúác, têët caã nhûäng thoái quen suy nghô cuãa baån seä laâm cho baån trúã thaânh ngûúâi thuâ àõch mön phên têm hoåc. Baån seä biïët laâ baån phaãi laâm gò àïí vûúåt qua yá tûúãng chöëng àöëi tûå nhiïn àoá. Têët nhiïn töi khöng thïí noái trûúác rùçng baån seä biïët nhûäng gò vïì mön phên têm hoåc khi tham dûå vaâo nhûäng buöíi diïîn giaãng naây, nhûng coá àiïìu chùæc chùæn laâ viïåc àïën àïí hoåc hoãi khöng thöi chûa àuã àïí caác baån coá thïí khaão cûáu hay àiïìu trõ theo phûúng phaáp phên têm. Nïëu trong caác baån coá ngûúâi naâo khöng muöën dûâng laåi úã nhûäng bûúác àêìu maâ muöën ài xa hún nûäa, töi seä khuyïn hoå khöng nïn laâm thïë. Búãi vò, trong tònh traång hiïån thúâi, ngûúâi naâo choån mön phên têm hoåc laâm sûå nghiïåp cuãa àúâi mònh thò seä khöng bao giúâ nöíi tiïëng trong trûúâng Àaåi hoåc vaâ khi ra trûúâng àïí haânh nghïì. Ngûúâi àoá seä gùåp ngay trong xaä höåi chung quanh mònh nhûäng ngûúâi vò khöng hiïíu mö tï gò vïì vêën àïì, seä nhòn hoå bùçng con mùæt nghi ngúâ, thuâ àõch, sùén saâng laâm àuã moåi àiïìu àïí phaá phaách hoå. Chó cêìn nghô àïën nhûäng àiïìu àïí xaãy àïën cuâng vúái nhûäng cuöåc chiïën tranh, baån seä hiïíu söë ngûúâi loâng ma daå quyã àoá àöng nhû thïë naâo. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 23 Nhûng duâ sao cuäng coá nhûäng ngûúâi bõ löi cuöën búãi nhûäng yá tûúãng múái meã, bêët chêëp nhûäng sûå bêët tiïån vûâa àûúåc trònh baây. Nïëu coá nhûäng baån naâo thuöåc daång ngûúâi àoá vaâ muöën trúã laåi àêy möåt lêìn thûá hai nûäa bêët chêëp nhûäng lúâi baáo trûúác cuãa töi thò hoå seä àûúåc hoan nghïnh. Nhûng duâ sao caác baån cuäng cêìn biïët àïën nhûäng khoá khùn àoá laâ nhûäng khoá khùn naâo vaâ àêëy laâ nhûäng àiïìu maâ töi sùæp noái cho caác baån nghe. Khoá khùn thûá nhêët gùæn liïìn ngay vaâo viïåc giaãng daåy mön phên têm hoåc. Trong khi hoåc y khoa, caác baån àaä quen àûúåc nhòn thêëy, vñ duå nhû nhûäng chuêín bõ vïì cú thïí hoåc, nhûäng chêët hiïån ra sau möåt phaãn ûáng hoáa hoåc, sûå co ruát cuãa möåt bùæp thõt khi gên bõ kñch thñch. Sau naây baån seä àûúåc quan saát ngûúâi bïånh, nhûäng dêëu hiïåu bïånh hoaån cuãa ngûúâi naây, vaâ trong nhiïìu trûúâng húåp baån coân àûúåc têån mùæt nhòn thêëy vi truâng bïånh nûäa. Vïì mön giaãi phêîu, baån seä tham dûå vaâo nhûäng lêìn möí xeã, vaâ coá khi chñnh baån cuäng laâm nhûäng cöng viïåc àoá. Vaâ ngay caã trong caác bïånh vïì tinh thêìn caác baån cuäng àûáng trûúác möåt ngûúâi bïånh, theo doäi sûå thay àöíi trïn neát mùåt cuãa hoå, vaâ baån seä coá dõp quan saát thêåt nhiïìu àiïìu laâm cho baån xuác àöång vaâ ghi nhúá maäi maäi. Vò thïë, möåt võ giaáo sû àaåi hoåc chó giûä àõa võ möåt ngûúâi hûúáng dêîn, möåt thöng dõch viïn theo baån àïí giaãi thñch nhû dêîn baån vaâo trong viïån baão taâng cuãa öng ta, trong khi baån trûåc tiïëp vúái nhûäng sûå viïåc maâ baån cho laâ múái meã. Khöí möåt àiïìu laâ trong mön phên têm hoåc sûå viïåc xaãy ra khaác hùèn. Khi àiïìu trõ möåt ngûúâi bïånh trong mön naây, ngûúâi thêìy thuöëc chùèng laâm gò khaác hún laâ troâ chuyïån vúái ngûúâi bïånh. Ngûúâi bïånh noái, kïí cho baån nghe nhûäng biïën cöë xaãy ra trong àúâi hoå, nhûäng caãm tûúãng hiïån thúâi, nhûäng yá muöën, nhûäng sûå caãm àöång trong àúâi hoå. Ngûúâi thêìy thuöëc àïí yá hûúáng dêîn nhûäng tû tûúãng cuãa ngûúâi bïånh, nhùæc nhúã cho anh ta nhúá laåi, hûúáng sûå chuá yá cuãa anh ta vïì möåt hûúáng naâo àoá, giaãi thñch cho anh ta nghe, quan saát xem anh ta coá hiïíu hay khöng nhûäng phaãn ûáng gêy cho anh ta. Vò nhûäng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 24 ngûúâi bïånh thûúâng thûúâng laâ vö hoåc, chó quen vúái nhûäng àiïìu mùæt thêëy tai nghe, hay súâ moá àûúåc, y nhû xem chiïëu boáng nïn khöng bao giúâ ngêìn ngaåi gò maâ khöng toã veã nghi ngúâ sûå kiïën hiïåu cuãa möåt löëi trõ bïånh chó bùçng nhûäng lúâi noái coá veã nhû àêìu Ngö mònh Súã. Sûå nghi ngúâ chó trñch naây khöng húåp lyá chuát naâo. Khöng phaãi rùçng chñnh nhûäng ngûúâi bïånh àoá cuäng biïët rùçng coá nhûäng ngûúâi bïånh luác naâo cuäng tûúãng rùçng mònh coá nhûäng triïåu chûáng naây hay triïåu chûáng khaác û? Trong thúâi cöí xûa nhûäng lúâi noái àûúåc coi nhû nhûäng troâ phuâ thuãy vaâ bêy giúâ cuäng vêîn coân giûä àûúåc nhûäng quyïìn lûåc nhû ngaây xûa. Chó cêìn noái möåt tiïëng laâ möåt ngûúâi coá thïí laâm cho möåt ngûúâi khaác sung sûúáng hay àêíy hoå vaâo chöî tuyïåt voång. Võ giaáo sû duâng tiïëng noái àïí truyïìn nhûäng hiïíu biïët cho hoåc troâ, nhúâ nhûäng tiïëng noái maâ möåt diïîn giaã àaä löi cuöën àûúåc thñnh giaã. Chñnh nhûäng tiïëng noái àaä gêy ra nhûäng xuác àöång vaâ laâ nhûäng phûúng saách maâ loaâi ngûúâi thûúâng duâng àïí gêy aãnh hûúãng vúái àöìng loaåi. Vò nhûäng leä àoá chuáng ta khöng nïn tòm caách giaãm búát giaá trõ cuãa nhûäng lúâi noái trong mön trõ liïåu vïì tinh thêìn, vaâ chuáng ta chó nïn tham dûå vúái tñnh caách baâng thñnh vaâo nhûäng cuöåc noái chuyïån giûäa ngûúâi thêìy thuöëc vaâ ngûúâi bïånh trong phên têm hoåc. Nhûng duâ chó muöën tham dûå vúái tñnh caách baâng thñnh thöi cuäng khöng àûúåc. Cêu chuyïån giûäa nhûäng ngûúâi bïånh vaâ thêìy thuöëc khöng thïí àïí cho ngûúâi ngoaâi nghe vaâ khöng thïí duâng àïí biïíu diïîn. Têët nhiïn trong nhûäng giúâ giaãng daåy, ngûúâi ta coá thïí àûa ra trûúác caác sinh viïn möåt ngûúâi bïånh thêìn kinh àïí hoå noái cho nghe nhûäng àiïìu àaáng phaân naân vaâ nhûäng triïåu chûáng bïånh hoaån cuãa hoå. Nhûng chó coá thïë thöi. Chó khi naâo giûäa ngûúâi bïånh vaâ ngûúâi thêìy thuöëc coá möåt sûå thöng caãm àùåc biïåt thò ngûúâi bïånh múái cho ngûúâi thêìy thuöëc biïët nhûäng àiïìu ngûúâi naây cêìn biïët. Möîi khi thêëy möåt ngûúâi laå, duâ chó laâ möåt ngûúâi khöng toã ra toâ moâ, ngûúâi bïånh cuäng im ngay khöng noái gò nûäa. Búãi vò nhûäng àiïìu cêìn biïët laâ nhûäng àiïìu thêìm kñn trong àúâi ngûúâi bïånh, nhûäng àiïìu hoå cêìn http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 25 giêëu khöng cho ngûúâi khaác biïët vaâ sau laâ nhûäng àiïìu maâ hoå cuäng khöng thuá vúái chñnh hoå nûäa. Vò vêåy, duâ chó muöën tham dûå nhû möåt baâng thñnh thöi vaâo möåt lêìn trõ bïånh vïì phên têm, baån cuäng khöng laâm àûúåc. Baån chó coá thïí nghe noái vïì phûúng phaáp àoá thöi vaâ muöën noái cho thêåt àuáng thò baån chó coá thïí nghe ngûúâi khaác noái laåi thöi. Chñnh vò chó àûúåc nghe qua möåt ngûúâi thûá hai maâ baån khoá loâng phaán àoaán àûúåc cho chñnh xaác. Têët caã àïìu phuå thuöåc vaâo chöî baån coá thïí tin cêåy vaâo ngûúâi noái cho baån nghe nhûäng àiïìu àoá túái mûác naâo. Vñ duå: khöng phaãi baån àang ngöìi nghe möåt baâi hoåc vïì mön phên têm hoåc maâ laâ möåt baâi hoåc sûã kyá vïì àúâi söëng vaâ sûå nghiïåp cuãa Àaåi àïë Alexandre. Baån coá nhûäng lyá do gò àïí tin rùçng nhûäng àiïìu giaáo sû sûã hoåc àang giaãng daåy laâ àuáng vúái sûå thûåc? Múái nghe ra thò coá veã nhû öng giaáo sû sûã coân àang úã trong möåt tònh traång khöng àaáng tin bùçng öng giaáo sû phên têm hoåc, búãi leä öng giaáo sû sûã hoåc chûa tûâng àûúåc tham dûå vaâo sûå nghiïåp cuãa Àaåi àïë Alexandre trong khi öng giaáo sû phên têm hoåc ñt nhêët cuäng noái cho baån nghe nhûäng àiïìu do chñnh öng ta nhêån thêëy. Nhûng coá möåt sûå viïåc laâm cho chuáng ta coá thïí tin cêåy núi öng giaáo sû sûã hoåc àûúåc. Öng giaáo sû sûã hoåc coá thïí yïu cêìu baån àoåc nhûäng baâi cuãa caác nhaâ vùn àöìng thúâi vúái nhûäng viïåc xaãy ra trong lõch sûã hoùåc cuäng khaá gêìn vúái nhûäng sûå viïåc àoá, nghôa laâ nhûäng cuöën saách cuãa Plutarque, Diodore, Artien... Nhaâ sûã hoåc cuäng coá thïí àûa cho caác baån xem nhûäng baãn chuåp caác àöìng tiïìn, nhûäng pho tûúång caác võ vua hay möåt bûác hònh thúâi Popeáe hoåa trêån àaánh Issos. Noái thûåc ra têët caã nhûäng taâi liïåu àoá chó chûáng toã rùçng coá nhiïìu thïë hïå trûúác àaä tin tûúãng laâ coá Àaåi àïë Alexandre thûåc vaâ nhûäng chiïën cöng cuãa ngaâi cuäng coá thûåc luön, vaâ nhûäng nhêån xeát naây coá thïí múã àûúâng cho baån trong cöng viïåc phï bònh sûã liïåu. Baån coá thïí kïët luêån laâ nhûäng àiïìu maâ ngûúâi ta noái vïì Àaåi àïë Alexandre http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 26 khöng àaáng tin cho lùæm vaâ nhêët laâ khöng thïí àûúåc kïí laåi vúái moåi chi tiïët cêìn thiïët; vêåy maâ töi khöng tin rùçng baån coá thïí rúâi phoâng diïîn thuyïët ra vïì maâ vêîn nghi ngúâ rùçng coá leä Àaåi àïë Alexandre khöng coá thûåc. Sûå lyá luêån cuãa baån dûåa trïn hai àiïím chñnh sau àêy: àiïím thûá nhêët: diïîn giaã khöng coá lyá do gò àïí khuyïën khñch baån tin vaâo nhûäng àiïìu maâ chñnh öng ta khöng cho laâ àaáng tin; àiïím thûá hai: têët caã nhûäng saách vïì sûã hoåc maâ chuáng ta coá trong tay àïìu giöëng nhau hay gêìn giöëng nhau vïì nhûäng àiïìu diïîn giaã àaä trònh baây. Nïëu baån khaão cûáu àïën nhûäng nguöìn göëc cuä kyä hún nûäa, baån cuäng seä àïí yá àïën nhûäng yïëu töë vûâa kïí nghôa laâ nhûäng lyá do àaä thuác àêíy nhûäng nhaâ sûã hoåc vaâ phuâ húåp giûäa nhûäng lúâi chûáng nhêån cuãa hoå. Trong trûúâng húåp Àaåi àïë Alexandre thò kïët quaã laâm baån yïn têm hún hùèn trûúâng húåp cuãa Moise hay Nemrod chùèng haån. Coân vïì nhûäng àiïím nghi ngúâ vaâ tûå hoãi xem nhûäng phuác trònh cuãa möåt nhaâ phên têm hoåc àaáng tin cêåy àïën mûác naâo thò sau àêy baån seä coá nhiïìu dõp àïí phaán àoaán. Bêy giúâ baån coá quyïìn hoãi töi laâ nïëu khöng coá tiïu chuêín naâo àïí xeát àoaán vïì giaá trõ cuãa mön phên têm hoåc, nïëu chuáng ta khöng coá caách naâo àïí biïíu diïîn möåt trûúâng húåp phên têm hoåc thò chuáng ta laâm thïë naâo àïí hoåc mön àoá àûúåc vaâ nhêët laâ àïí xaác nhêån giaá trõ cuãa nhûäng àiïìu maâ mön naây khùèng àõnh. Viïåc hoåc hoãi têët nhiïn khöng phaãi laâ àiïìu dïî, coá rêët ñt ngûúâi theo hoåc mön naây möåt caách coá hïå thöëng nhûng duâ sao chuáng ta vêîn coá nhûäng cûãa ngoä àïí ài vaâo sûå hoåc hoãi àoá. Trûúác hïët chuáng ta hoåc mön phên têm hoåc bùçng caách khaão cûáu ngay chñnh baãn thên mònh. Khöng hùèn rùçng àoá laâ möåt sûå tûå quan saát, nhûng nïëu cêìn àïën thò chuáng ta seä phaãi laâm viïåc àoá. Coá caã möåt söë hiïån tûúång tinh thêìn xaãy ra luön luön àûúåc nhiïìu ngûúâi biïët àïën, chuáng ta coá thïí khaão cûáu ngay trong ngûúâi mònh http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 27 nïëu àûúåc chó dêîn vïì phûúng tiïån chuyïn mön. Laâm nhû thïë chuáng ta seä tiïën àûúåc túái loâng tin tûúãng laâ sûå viïåc diïîn ra trong mön phên têm hoåc laâ àuáng vaâ nhûäng àiïìu maâ mön naây quan niïåm khöng phaãi laâ sai. Töi phaãi noái rùçng chuáng ta khöng thïí chúâ àúåi úã phûúng phaáp tûå khaão cûáu nhûäng tiïën böå sêu xa vïì mön hoåc. Chuáng ta seä tiïën böå mau hún nhiïìu bùçng caách cho möåt nhaâ chuyïn mön vïì phên têm hoåc phên tñch mònh, röìi lúåi duång cú höåi àïí thêëu hiïíu roä raâng vïì phûúng diïån chuyïn mön. Khoãi cêìn phaãi noái rùçng caách hoåc hoaân haão naây bao giúâ cuäng chó duâng cho möåt ngûúâi thöi chûá khöng thïí duâng trong nhûäng cuöåc höåi hoåp nhiïìu ngûúâi. Ngoaâi ra, luác múái bûúác chên vaâo mön naây, baån coân gùåp laåi möåt khoá khùn nûäa, khoá khùn naây khöng gùæn liïìn vaâo chñnh mön hoåc àoá, chñnh baån laâ nguöìn göëc cuãa sûå khoá khùn àoá do nhûäng àiïìu baån àaä hoåc trong nhûäng ngaây trûúác khi hoåc vïì y khoa. Nhûäng àiïìu àaä hoåc tûâ trûúác túái nay àaä in sêu vaâo trñ oác baån möåt chiïìu hûúáng tû tûúãng laâm cho baån xa rúâi mön phên têm hoåc. Baån àaä quen löëi gaán cho nhûäng sûå hoaåt àöång cuãa cú thïí vaâ nhûäng sûå röëi loaån trong cú thïí naây nhûäng nguyïn nhên thuöåc vïì giaãi phêîu, baån àaä quen àûáng vïì phûúng diïån hoáa hoåc hay vêåt lyá hoåc àïí cùæt nghôa, quen quan niïåm sûå viïåc theo sinh lyá hoåc trong khi chûa bao giúâ baån chuá yá túái àúâi söëng tinh thêìn daåt daâo trong cú thïí àûúåc cêëu taåo möåt caách thûåc laâ hoaân haão. Vò thïë cho nïn baån xa laå hùèn vúái löëi tû tûúãng vïì tinh thêìn, coá thoái quen nhòn nhûäng tû tûúãng naây bùçng con mùæt nghi ngúâ, khöng chõu cho rùçng nhûäng tû tûúãng àoá coá thïí coá tñnh caách khoa hoåc chó àaáng daânh riïng cho nhûäng con ngûúâi phaâm tuåc khöng hiïíu biïët, nhûäng nhaâ thi sô, nhûäng triïët gia cuãa thiïn nhiïn cuãa mön thêìn bñ hoåc. Têët caã nhûäng giúái haån àoá chùæc chùæn coá haåi cho sûå hoaåt àöång cuãa baån trong mön phên têm hoåc búãi vò theo lïå thûúâng trong têët caã nhûäng sûå giao thiïåp giûäa ngûúâi vúái ngûúâi, ngûúâi bïånh bao giúâ cuäng bùæt àêìu bùçng caách trònh baây cho baån xem phûúng diïån tinh thêìn http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 28 cuãa anh ta. Töi chó súå baån seä bõ buöåc phaãi boã ra möåt bïn nhûäng phûúng phaáp trõ liïåu vêîn thûúâng duâng cho nhûäng anh chaâng phaâm tuåc hay thêìn bñ. Töi khöng phaãi laâ khöng biïët giaá trõ cuãa nhûäng àiïìu ngûúâi ta àûa ra àïí baâo chûäa cho nhûäng thiïëu soát trong cöng viïåc giaáo duåc baån vïì phûúng diïån y khoa. Chuáng ta haäy coân thiïëu caái khoa hoåc coá tñnh caách triïët hoåc phuå thuöåc coá thïí duâng vaâo nhûäng muåc tiïu do nhûäng hoaåt àöång y khoa àùåt ra. Mön hoåc Triïët lyá hoåc thuêìn tuáy cuäng nhû mön Têm lyá mö taã hay Têm lyá hoåc thûåc nghiïåm liïn quan àïën mön sinh lyá hoåc vïì caác giaác quan. Khöng mön naâo theo löëi maâ ngûúâi ta daåy caác baån úã trûúâng coá ñch vïì nhûäng liïn quan giûäa thïí xaác vaâ têm höìn cuäng nhû giuáp cho baån hiïíu àûúåc bêët cûá möåt sûå röëi loaån thêìn kinh naâo. Ngay trong khuön khöí cuãa y hoåc, mön chûäa bïånh tinh thêìn quaã cuäng coá mö taã nhûäng sûå röëi loaån vaâ tinh thêìn quan saát àûúåc vaâ têåp trung chuáng laåi trong nhûäng luác dïî chõu nhêët, caác nhaâ chuyïn mön vïì tinh thêìn chùæc cuäng tûå hoãi khöng biïët nhûäng sûå thu xïëp cuãa hoå quaã coá xûáng àaáng àûúåc goåi laâ coá tñnh caách khoa hoåc hay khöng? Chuáng ta khöng hïì biïët nguöìn göëc, sûå diïîn biïën cuäng nhû nhûäng dêy liïn laåc höî tûúng cuãa caác triïåu chûáng ghi àûúåc trong caác baãn phên loaåi vïì bïånh lyá: ngûúâi ta chûa tûâng chûáng minh àûúåc rùçng nhûäng triïåu chûáng àoá vúái linh höìn coá möåt sûå tûúng ûáng naâo khöng, vaâ nïëu coá möåt sûå thay àöíi naâo trong linh höìn thò nhûäng sûå thay àöíi naây khöng cùæt nghôa àûúåc gò vïì nhûäng triïåu chûáng nhêån thêëy. Nhûäng röëi loaån thêìn kinh naây chó coá thïí àûúåc trõ liïåu nhû nhûäng biïën chûáng phuå thuöåc cuãa möåt bïånh naâo àoá trong cú thïí. Sûå thiïëu soát, mön phên têm hoåc nhêët àõnh san bùçng. Phên têm hoåc muöën hiïën cho möåt bïånh lyá vïì tinh thêìn caái cùn baãn maâ mön naây thiïëu soát, hy voång tòm ra àûúåc möåt möi trûúâng hoaåt àöång chung cho sûå gùåp gúä giûäa möåt sûå röëi loaån cú thïí vaâ sûå röëi loaån tinh http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 29 thêìn vaâ laâm cho sûå gùåp gúä naây trúã lïn dïî hiïíu. Muöën àaåt àûúåc muåc àñch àoá, mön phên têm hoåc phaãi boã rúi hïët moåi tiïn kiïën vïì cú thïí hoåc, hoáa hoåc hay sinh lyá hoåc, maâ chó chùm chuá vaâo nhûäng khaái niïåm têm lyá thuêìn tuáy thöi: töi súå rùçng baån seä cho àiïìu naây laâ kò laå. Coân möåt khoá khùn thûá ba nûäa laâ keã chõu traách nhiïåm khöng phaãi laâ baån cuäng nhû nhiïìu àiïìu baån hoåc tûâ trûúác. Trong nhûäng àiïìu kiïån tiïn quyïët cuãa mön phên têm hoåc coá hai àiïìu laâm cho moåi ngûúâi khoá chõu vaâ bõ hêìu hïët moåi ngûúâi baác boã. Möåt àiïìu laâ do thaânh kiïën vïì tri thûác, möåt àiïìu laâ do thaânh kiïën vïì luên lyá vaâ nghïå thuêåt. Chuáng ta àûâng coi thûúâng nhûäng thaânh kiïën àoá; àoá laâ nhûäng caái coá nhiïìu quyïìn lûåc lùæm, nhûäng caái coân söëng soát laåi qua nhûäng giai àoaån phaát triïín rêët coá lúåi, coá khi cêìn thiïët nûäa cuãa nhên loaåi. Nhûäng thaânh kiïën naây àûúåc baão töìn bùçng nhûäng sûác maånh vïì tònh caãm vaâ rêët khoá àaánh baåi. Theo àiïìu tiïn thuyïët thûá nhêët thò nhûäng hoaåt àöång tinh thêìn thûúâng thûúâng laâ vö thûác, khi coá möåt hoaåt àöång naâo coá yá thûác thò àoá chó laâ nhûäng hoaåt àöång leã loi, möåt phêìn nhoã naâo àoá cuãa àúâi söëng tinh thêìn noái chung thöi. Vïì àiïím naây, baån haäy nhúá laåi laâ chuáng ta, traái laåi, coi nhûäng hoaåt àöång naây laâ coá yá thûác, coi yá thûác nhû möåt caái gò àùåc biïåt biïíu thõ, nhû möåt àõnh nghôa cuãa tinh thêìn vaâ têm lyá hoåc chñnh laâ mön hoåc vïì nhûäng chûáa àûång trong yá thûác. Sûå àöìng hoáa giûäa tinh thêìn vaâ yá thûác coá veã tûå nhiïn àïën nöîi nïëu coá ngûúâi toã veã nghi ngúâ laâ chuáng ta phaãn àöëi ngay. Vêåy maâ mön phên têm hoåc khöng thïí naâo khöng nghi ngúâ vïì sûå àöìng hoáa naây àûúåc. Phên têm hoåc àõnh nghôa tinh thêìn nhû möåt caái gò göìm coá nhûäng diïîn biïën chung cho caã tònh caãm, tû tûúãng vaâ yá chñ. Phên têm hoåc coân khùèng àõnh möåt tû tûúãng vaâ möåt yá chñ vö thûác. Nhûng àõnh nghôa vaâ khùèng àõnh nhû thïë, mön hoåc naây seä laâm mêët caãm tònh cuãa nhûäng ngûúâi baån, laâm cho http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 30 hoå nghi ngúâ rùçng coá leä àoá chó laâ möåt khoa hoåc thêìn bñ, quaái àaãn, muöën xêy dûång trong boáng töëi vaâ thaã cêu nhúâ nûúác àuåc. Têët nhiïn baån chûa hiïíu taåi sao töi coá thïí coi laâ thaânh kiïën möåt lúâi noái trûâu tûúång nhû cêu khùèng àõnh rùçng: “tinh thêìn tûác laâ coá yá thûác”. Nhûng baån cuäng chûa thïí hiïíu àûúåc laâ sûå tiïën triïín cuãa mön hoåc àaä àûa ra quan àiïím rùçng laâm gò coá vö thûác (cûá cho rùçng vö thûác coá thûåc ài) cuäng nhû baån chûa hiïíu àûúåc khi quan niïåm nhû chuáng ta coá lúåi nhûäng gò. Thaão luêån vïì vêën àïì tòm hiïíu xem coá nïn àöìng tñnh hoáa tinh thêìn vaâ yá thûác khöng, hay nïn múã röång tinh thêìn ra khoãi giúái haån cuãa yá thûác coá veã nhû chó muöën chúi chûä, nhûng töi coá thïí quaã quyïët vúái baån rùçng, sûå cöng nhêån rùçng coá nhûäng sûå hoaåt àöång tinh thêìn vö thûác seä múã cho khoa hoåc möåt hûúáng ài múái coá tñnh chêët quyïët àõnh. Cuäng thïë, baån khöng thïí ngúâ rùçng nhûäng àiïìu töi vûâa noái trïn vúái nhûäng àiïìu töi sùæp noái laåi coá thïí coá möåt dêy liïn laåc chùåt cheä àïën thïë. Àiïìu phaát minh thûá hai cuãa mön phên têm hoåc laâ khùèng àõnh rùçng, nhûäng raåo rùåc vïì tònh duåc, duâ hiïíu theo nghôa heåp hay nghôa röång, cuäng giûä möåt àõa võ vö cuâng quan troång maâ cho àïën nay ngûúâi ta vêîn chûa hiïíu roä àuáng mûác trong àúâi söëng tinh thêìn, chuáng chñnh laâ nguyïn nhên cuãa nhiïìu bïånh vïì thêìn kinh vaâ tinh thêìn. Hún thïë nûäa, phên têm hoåc coân khùèng àõnh rùçng, nhûäng raåo rûåc vïì tònh duåc tham dûå möåt phêìn khöng nhoã vaâo cöng viïåc saáng taåo cuãa trñ oác loaâi ngûúâi, vïì phûúng diïån vùn hoáa nghïå thuêåt vaâ àúâi söëng xaä höåi. Theo kinh nghiïåm cuãa töi thò sûå thuâ gheát do sûå phaát minh naây cuãa mön phên têm hoåc gêy nïn chñnh laâ lyá do quan troång nhêët laâm cho moåi ngûúâi khöng chõu chêëp nhêån mön hoåc àoá. Baån coá muöën töi cùæt nghôa sûå kiïån àoá nhû thïë naâo khöng? Chuáng töi tin rùçng vùn hoáa àaä àûúåc saáng taåo dûúái sûå thuác àêíy cuãa sûå cêìn thiïët trong cuöåc söëng vaâ nhiïìu khi lêën aát caã caác sûå àoâi hoãi cuãa baãn nùng, vaâ röìi hïët àúâi noå àïën àúâi kia vùn hoáa cûá àûúåc saáng taåo nhû thïë maäi http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 31 vò möîi caá nhên naâo khi vaâo àúâi àïìu phaãi vò nhûäng lúåi ñch chung maâ hy sinh baãn nùng cuãa mònh. Trong nhûäng baãn nùng bõ kòm haäm khöng àûúåc thoãa maän àoá, nhûäng sûå raåo rûåc vïì tònh duåc chiïëm möåt võ trñ vö cuâng quan troång: Nhûäng baãn nùng tònh duåc khöng bõ chïë ngûå hùèn hoi vaâ möîi caá nhên naâo tham dûå vaâo cöng viïåc saáng taåo vùn hoáa cuäng coá thïí gùåp sûå hiïím nguy laâ baãn nùng cuãa mònh seä chöëng traã laåi sûå kòm haäm àoá. Nïìn vùn hoáa cuãa möåt xaä höåi khöng coá sûå àe doåa naâo nùång nïì hún laâ nhòn thêëy sûå xa àoåa cuãa vùn hoáa trûúác sûå phoáng tuáng cuãa baãn nùng muöën quay trúã vïì tònh traång baán khai cöí xûa. Vò thïë cho nïn xaä höåi khöng muöën nhùæc nhúã cho mònh biïët laâ mònh àang àûáng dûåa trïn nhûäng nïìn moáng khöng coá gò laâ vûäng chùæc; xaä höåi khöng coá lúåi gò trong viïåc phaãi cöng nhêån sûác maånh cuãa caác baãn nùng tònh duåc, sûå quan troång cuãa àúâi söëng tònh duåc: Xaä höåi àaä theo möåt phûúng phaáp giaáo duåc coá muåc àñch laâm cho moåi ngûúâi khöng àïí yá àïën nhûäng vêën àïì àoá. Vò thïë xaä höåi khöng chõu àûång àûúåc nhûäng kïët quaã maâ mön phên têm hoåc àaä àaåt àûúåc; xaä höåi sùén saâng xua àuöíi nhûäng thaânh quaã àoá vaâ cho rùçng chuáng àaáng kinh túãm vïì moåi phûúng diïån. Nhûng ngûúâi ta khöng thïí duâng nhûäng lúâi traách moác loaåi àoá àïí tiïu huãy möåt kïët quaã khaách quan coá tñnh khoa hoåc. Nhûäng ngûúâi chöëng àöëi nïëu muöën ngûúâi khaác taán thaânh mònh thò phaãi àûáng vïì phûúng diïån trñ thûác. Nhûng trñ oác loaâi ngûúâi thûúâng sùén saâng coi nhûäng gò mònh khöng thñch laâ bêët cöng, vò thïë nïn hoå coá chöëng àöëi mònh cuäng laâ àiïìu dïî hiïíu. Do àoá, xaä höåi biïën nhûäng àiïìu hoå khöng thñch thaânh nhûäng àiïìu bêët cöng, chöëng àöëi mön phên têm hoåc khöng phaãi bùçng nhûäng lyá leä húåp lyá vaâ cuå thïí maâ toaân bùçng nhûäng lyá leä tònh caãm, duâng thaânh kiïën cuãa mònh maâ bo bo giûä nhûäng yá kiïën chöëng àöëi khöng theâm nghe nhûäng lúâi biïån baác. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 32 Nhûng töi cêìn noái rùçng, khi àûa ra vêën àïì noái trïn töi khöng muöën trònh baây möåt khuynh hûúáng naâo caã. Muåc àñch duy nhêët cuãa chuáng töi laâ trònh baây möåt sûå viïåc nhêån thêëy sau bao nhiïu cöng trònh khaão cûáu àêìy khoá khùn. Möåt lêìn nûäa chuáng töi phaãn àöëi àûa nhûäng nhêån xeát trong àúâi söëng thûúâng ngaây vaâo trong cöng viïåc khaão cûáu khoa hoåc, khöng cêìn xem xeát nhûäng àiïìu ngûúâi ta lo súå coá húåp lyá hay khöng. Àoá laâ möåt vaâi khoá khùn maâ baån seä gùåp nïëu baån theo hoåc mön phên têm hoåc. Bùæt àêìu nhû thïë quaã cuäng laâ quaá nhiïìu röìi. Nïëu baån khöng thêëy ngaåi nguâng thò chuáng ta coá thïí tiïëp tuåc. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 33 Chuáng ta khöng bùæt àêìu bùçng nhûäng giaã duå maâ bùçng möåt sûå tòm toâi khaão cûáu vïì nhûäng sûå kiïån àûúåc nhiïìu ngûúâi biïët nhûng khöng àûúåc hiïíu àïën núi àïën chöën, nhûäng sûå kiïån khöng liïn quan gò àïën tònh traång àau öëm búãi leä ngûúâi ta coá thïí quan saát àûúåc núi nhûäng ngûúâi khoeã maånh. Nhûäng hiïån tûúång naây chuáng ta goåi bùçng möåt caái tïn laâ “nhûäng haânh vi sai laåc ”. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 34 Phêìn 2 Chuáng ta khöng bùæt àêìu bùçng nhûäng giaã duå maâ bùçng möåt sûå tòm toâi khaão cûáu vïì nhûäng sûå kiïån àûúåc nhiïìu ngûúâi biïët nhûng khöng àûúåc hiïíu àïën núi àïën chöën, nhûäng sûå kiïån khöng liïn quan gò àïën tònh traång àau öëm búãi leä ngûúâi ta coá thïí quan saát àûúåc núi nhûäng ngûúâi khoeã maånh. Nhûäng hiïån tûúång naây chuáng ta goåi bùçng möåt caái tïn laâ “nhûäng haânh vi sai laåc ”. Nhûäng haânh vi naây laâ cuãa ngûúâi noái hay ngûúâi viïët, duâ coá biïët nhû thïë hay khöng, möåt chûä hay möåt tiïëng khaác hùèn tiïëng àõnh duâng (noái lúä lúâi); cuãa nhûäng ngûúâi àoåc saách laåi àoåc lêìm chûä khaác (àoåc sai); cuãa nhûäng ngûúâi nghe ngûúâi khaác noái maâ laåi nghe lêìm sang tiïëng khaác trong khi caác cú quan vïì thñnh giaác khöng hïì bõ truåc trùåc (nghe sai). Möåt loaåi hiïån tûúång nûäa coá liïn quan àïën sûå “quïn” quyá höì nhû möåt sûå quïn keáo daâi, sûå quïn trong chöëc laát, vñ duå nhû trong trûúâng húåp coá möåt ngûúâi khöng thïí nhúá àûúåc caái tïn maâ ngûúâi ta nhúá rêët roä, maâ chó ñt lêu sau laåi nhúá laåi ngay, hay trong trûúâng húåp quïn laâm möåt àiïìu dûå àõnh sùén tûâ trûúác nhûng vïì sau laåi nhúá laåi, nghôa laâ chó quïn trong chöëc laát thöi. Loaåi hiïån tûúång thûá ba laâ loaåi mêët caái àiïìu kiïån nhêët thúâi, vñ duå nhû luác ngûúâi ta khöng tòm ra àûúåc möåt vêåt gò maâ ngûúâi ta thûúâng xïëp sùén möåt chöî; cuäng thuöåc vaâo loaåi naây, trûúâng húåp bõ mêët tûúng tûå nhû thïë. Àoá laâ nhûäng sûå quïn laäng maâ ngûúâi ta coi laâ khaác nhûäng sûå quïn khaác, laâm cho ngûúâi ta ngaåc nhiïn, bûåc mònh trong khi àaáng leä phaãi coi laâ tûå nhiïn múái phaãi. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 35 Cuäng àûúåc sùæp xïëp vaâo loaåi naây laâ nhûäng sûå “lêìm lêîn” trong àoá àiïìu kiïån nhêët thúâi laåi xuêët hiïån, vñ duå nhû khi ngûúâi ta tin tûúãng vaâo möåt àiïìu gò biïët roä nhûng sau naây múái biïët laâ khöng àuáng nhû àiïìu mònh tûúãng. Cuâng nhûäng trûúâng húåp naây, ngûúâi ta thïm vaâo rêët nhiïìu àiïìu khaác nûäa tûúng tûå àûúåc goåi bùçng nhiïìu tïn khaác nhau. Àoá laâ nhûäng sûå bêët bònh coá liïn laåc chùåt cheä vúái nhau, vúái àùåc biïåt laâ têët caã nhûäng tiïëng hay chûä duâng àïí chó nhûäng hiïån tûúång àoá àïìu bùæt àêìu bùçng vêìn ver (trong tiïëng Àûác) (1), nhûäng sûå kiïån xaãy ra bêët thûúâng chùèng coá yá nghôa gò hïët, phêìn lúán chó thoaáng qua trong chöëc laát vaâ cuäng chùèng coá gò quan troång trong àúâi söëng con ngûúâi. Trong rêët ñt trûúâng húåp, vñ duå nhû mêët vêåt duång, nhûäng viïåc naây coá tñnh chêët quan troång trong thûåc tïë. Vò thïë cho nïn khöng ai àïí yá àïën, khöng ai laâm ai xuác àöång caã. Töi muöën noái chuyïån vúái caác baån vïì vêën àïì àoá nhûng töi tûúãng nhû caác baån lêìu nhêìu: “Trong àúâi söëng mïnh möng bïn ngoaâi cuäng nhû trong àúâi söëng tinh thêìn chêåt heåp coá nhiïìu àiïìu bñ êín to taát , trong àúâi söëng tinh thêìn röëi loaån coân coá bao nhiïu sûå viïåc kyâ laå àang chúâ giaãi thñch vaâ àaáng àûúåc giaãi thñch maâ khöng laâm, laåi ài laâm nhûäng chuyïån chùèng coá yá nghôa gò, nhû thïë chùèng mêët thúâi giúâ vö ñch sao? Nïëu giaáo sû coá thïí cùæt nghôa cho chuáng töi nghe taåi sao möåt ngûúâi coá àöi mùæt vaâ àöi tai hoaân haão vaâo ban ngaây ban mùåt laåi tröng thêëy nhûäng àiïìu thûåc ra khöng coá, taåi sao nhûäng ngûúâi naây tûå nhiïn laåi coá caãm tûúãng rùçng àöåt nhiïn bõ nhûäng ngûúâi thên yïu khaác haânh haå, hay theo àuöíi nhûäng mú maâng maâ möåt àûáa treã cuäng cho laâ vö lyá thò luác àoá khoa phên têm hoåc múái àaáng theo àuöíi. Nhûng nïëu mön phên têm hoåc khöng thïí laâm gò khaác hún laâ tòm hiïíu xem taåi sao vaâo möåt höm naâo àoá, möåt diïîn giaã trong möåt bûäa tiïåc laåi noái möåt cêu hay möåt chûä àaáng leä khöng àõnh noái hay taåi sao möåt baâ chuã gia àònh khöng tòm thêëy chòa khoaá, hay nhûäng àiïìu vö tñch sûå tûúng tûå thò chuáng töi nghô http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 36 rùçng chuáng töi cêìn àïí thò giúâ laâm nhûäng viïåc khaác quan troång hún”. Töi seä traã lúâi: “Khoan àaä. Baån chó trñch sai röìi. Àuáng thïë, mön phên têm hoåc chó àïí yá àïën nhûäng trûúâng húåp vö tñch sûå àoá thöi. Nhûng thûåc ra nhûäng sûå quan saát cuãa mön naây dûåa trïn nhûäng sûå kiïån khöng roä rïåt maâ caác khoa hoåc khaác coi laâ vö nghôa lyá. Nhûng trong khi chó trñch baån àûâng lêìm sûå quan troång cuãa caác vêën àïì vúái bïì ngoaâi cuãa caác dêëu hiïåu. Baån khöng thêëy laâ coá nhiïìu àiïìu rêët quan troång maâ chó xuêët hiïån dûúái nhûäng hònh thûác hay dêëu hiïåu rêët lúâ múâ trong möåt vaâi àiïìu kiïån vaâ trong möåt vaâi luác àoá sao? Töi coá thïí dïî daâng kïí cho baån nghe möåt vaâi vñ duå. Húäi caác baån thanh niïn, coá phaãi nhiïìu khi chó bùçng möåt vaâi dêëu hiïåu khöng nhêån thêëy àûúåc roä raâng maâ baån dûå àoaán àûúåc mònh àaä chiïëm àûúåc tònh caãm cuãa möåt ngûúâi con gaái khöng? Baån coá chúâ àúåi laâ cö gaái àoá seä toã tònh vúái baån hay nhêíy xöí lïn öm lêëy cöí baån khöng? Coá phaãi laâ baån chó chúâ àúåi möåt caái nhòn rêët nhanh, möåt cûã chó phaác hoaå, möåt caái bùæt tay húi lêu möåt chuát khöng? Röìi khi laâm nhiïåm vuå thêím phaán àiïìu tra vïì möåt vuå aán maång, baån coá nïn chúâ tïn saát nhên àïí laåi taåi núi xaãy ra vuå aán bûác hònh hay àõa chó cuãa noá khöng? Hay laâ baån chó mong chúâ nhûäng dêëu hiïåu rêët lúâ múâ nhoã nhoi àïí tòm ra cùn cûúác cuãa noá? Vêåy baån àûâng nïn coi thûúâng nhûäng dêëu hiïåu nhoã beá. Nhûäng dêëu hiïåu têìm thûúâng naây thûúâng dêîn chuáng ta àïën nhûäng con àûúâng cûåc kyâ quan troång. Töi cuäng nghô nhû caác baån laâ caác baån phaãi àïí yá àïën nhûäng vêën àïì quan troång cuãa thïë giúái vaâ cuãa khoa hoåc. Nhûng chó khi múái dûå àõnh bùæt tay vaâo möåt viïåc naâo quan troång vaâ to taát thöi thò cuäng chùèng coá ñch gò vò baån chûa hïì biïët mònh seä phaãi ài vïì nhûäng hûúáng naâo. Trong cöng viïåc khaão cûáu khoa hoåc nhiïìu khi húåp lyá hún nïëu chuáng ta bùæt tay ngay vaâo cöng viïåc coá trûúác mùåt mònh, vaâo nhûäng cöng viïåc tûå nhiïn àïën cho chuáng ta tòm toâi. Nïëu chuáng ta laâm viïåc àoá vúái tinh thêìn àuáng àùæn, khöng coá thaânh kiïën, khöng coá hy voång http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 37 haäo huyïìn, vaâ nïëu may mùæn ra nhúâ coá sûå liïn quan cuãa nhûäng viïåc lúán nhoã, nhûäng aãnh hûúãng höî tûúng, cöng viïåc laâm àoá coá thïí dêîn chuáng ta àïën cöng viïåc to taát hún naâo àoá”. Àoá laâ nhûäng àiïìu töi muöën noái vúái caác baån àïí laâm cho caác baån chuá yá àïën khi töi noái àïën nhûäng haânh vi sai laåc, bïì ngoaâi thûåc vö nghôa lyá cuãa nhûäng con ngûúâi khoeã maånh bònh thûúâng. Bêy giúâ chuáng ta noái àïën möåt ngûúâi hoaân toaân xa laå vúái mön phên têm hoåc vaâ hoãi xem hoå cùæt nghôa ra sao vúái nhûäng sûå viïåc trïn vûâa kïí. Chùæc chùæn laâ thïë naâo öng ta cuäng traã lúâi: “Chaã cêìn cùæt nghôa gò caã búãi vò àoá laâ nhûäng viïåc chùèng coá nghôa lyá gò”. Öng ta àõnh noái gò vêåy? Coá phaãi öng ta cho rùçng coá nhûäng sûå viïåc khöng nghôa lyá gò, úã ngoaâi hùèn moåi sinh hoaåt cuãa thïë giúái vaâ nïëu khöng xaãy ra thò cuäng chùèng sao hay khöng? Nhûng ngay caã khi ngûúâi ta phaá boã thuyïët tiïìn àõnh àûúåc moåi ngûúâi cöng nhêån duâ chó úã möåt àiïím thöi, ngûúâi ta cuäng laâm àaão löån hïët quan niïåm khoa hoåc vïì thïë giúái. Chuáng ta seä chûáng toã cho öng ta thêëy rùçng möåt quan niïåm tön giaáo vïì thïë giúái seä húåp lyá vúái chñnh mònh hún khi cho rùçng möåt con chim seã khöng thïí rúi tûâ trïn trúâi xuöëng maâ khöng coá sûå can thiïåp àùåc biïåt cuãa yá chñ Thûúång àïë. Töi àöì rùçng ngûúâi baån cuãa chuáng ta àaáng leä phaãi àûa ra hêåu quaã cuãa lúâi giaãi thñch thûá nhêët cuãa mònh seä noái laåi rùçng öng ta coá thïí dïî daâng tòm thêëy cêu traã lúâi. Àoá laâ möåt sûå lïåch laåc trong möåt cú quan naâo àoá, sûå sai laåc hoaåt àöång cuãa möåt cú quan tinh thêìn, viïåc tòm ra sûå lïch laåc àoá khöng coá gò laâ khoá khùn. Möåt ngûúâi luác thûúâng ùn noái thêån troång coá thïí nhêìm lêîn khi: 1) öng ta bõ mïåt moãi; 2) bõ xuác àöång quaá mûác; 3) quaá chuá troång àïën möåt viïåc khaác. Nhûäng lúâi xaác àõnh naây rêët dïî àûúåc cöng nhêån. Ngûúâi ta thûúâng noái lúä lúâi khi trong ngûúâi bõ mïåt, nhûác àêìu hay söët noáng laånh. Nhûäng trûúâng húåp quïn tïn cuäng thïë. Coá nhûäng ngûúâi möîi khi thêëy mònh quïn nhû thïë laâ biïët ngay mònh sùæp bõ nhûác àêìu. Cuäng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 38 nhû thïë, khi bõ xuác àöång ngûúâi ta thûúâng nhêìm àiïìu naây vúái àiïìu noå, tiïëng naây vúái tiïëng noå. Khi ngûúâi ta àaäng trñ, nghôa laâ luác ngûúâi ta têåp trung vaâo nhûäng àiïìu khaác thò ngûúâi ta rêët dïî quïn nhûäng àiïìu ngûúâi ta dûå àõnh, hay laâm nhûäng cöng viïåc khöng cöë yá. Möåt trûúâng húåp rêët quen thuöåc laâ trûúâng húåp möåt võ giaáo sû quïn mang ö vaâ àöåi muä cuãa ngûúâi khaác búãi vò trñ oác öng ta àang têåp trung vaâo nhûäng vêën àïì sùæp àûúåc àem ra trònh baây trong cuöën saách cuãa öng ta. Coân nhûäng thñ duå vïì nhûäng àiïìu dûå àõnh hay nhûäng lúâi hûáa bõ quïn laäng xaãy ra khi coá nhûäng biïën cöë laâm cho ngûúâi ta phaãi chuá yá àïën nhûäng sûå viïåc khaác thò caác baån coá thïí tòm thêëy ngay núi mònh. Nhûäng àiïìu vûâa noái coá veã nhû dïî hiïíu vaâ khöng thïí baác boã àûúåc. Coá leä cuäng chùèng hay ho gò, hay ñt nhêët cuäng chùèng hay ho nhû ngûúâi ta tûúãng. Chuáng ta haäy xem xeát thûåc kyä nhûäng lúâi giaãi thñch trïn vïì nhûäng haânh vi sai laåc. Nhûäng àiïìu kiïån maâ ngûúâi ta cho laâ coá tñnh caách quyïët àõnh àïí cho nhûäng sûå àoá xaãy ra khöng phaãi àïìu coá tñnh chêët giöëng nhau. Nhûäng sûå khoá chõu trong viïåc tuêìn hoaân xaãy ra laâ vò sûå röëi loaån trong möåt sûå hoaåt àöång thûúâng thûúâng, nhûäng sûå röëi loaån trong sinh lyá. Nhûäng xuác àöång quaá mûác, mïåt moãi àaäng trñ àïìu laâ nhûäng yïëu töë coá tñnh caách khaác hùèn, vûâa vïì têm lyá vûâa vïì sinh lyá. Nhûäng yïëu töë naây ngûúâi ta coá thïí dïî daâng viïët thaânh nhûäng lyá thuyïët. Sûå mïåt moãi, àaäng trñ laâm cho ngûúâi ta hoang mang khöng coân têåp trung tû tûúãng àûúåc nûäa, nhû thïë coá nghôa rùçng cú quan têåp trung tû tûúãng khöng coân nhêån àûúåc möåt sûå chuá yá àuã duâng nûäa nïn bõ röëi loaån vaâ khöng coân hoaåt àöång vúái möåt mûác àöå chñnh xaác àuã duâng nûäa. Möåt sûå khoá chõu, nhûäng sûå thay àöíi trong viïåc tuêìn hoaân diïîn ra trong cú quan trung ûúng vïì tinh thêìn cuäng http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 39 coá nhûäng kïët quaã tûúng tûå coá aãnh hûúãng àïën möåt yïëu töë quan troång laâ sûå têåp trung tû tûúãng. Vêåy têët caã nhûäng trûúâng húåp naây àïìu thuöåc trûúâng húåp theo sau ngay nhûäng sûå röëi loaån trong viïåc chuá yá, duâ rùçng nhûäng sûå röëi loaån naây coá thïí coá nhûäng nguyïn nhên trong cú thïí hay tinh thêìn. Têët caã nhûäng àiïìu noái trïn cuäng khöng kñch thñch àûúåc sûå chuá yá cuãa chuáng ta vïì mön phên têm hoåc vaâ chuáng ta vêîn coá thïí coá yá tûúãng boã rúi mön hoåc naây. Tuy nhiïn khi xem xeát möåt caách chùm chuá hún nhûäng hiïån tûúång haânh vi sai laåc, chuáng ta seä thêëy rùçng khöng phaãi moåi sûå àïìu phuâ húåp vúái caái thuyïët noái trïn vïì sûå chuá yá, hay ñt nhêët cuäng khöng phaãi laâ tûâ àoá maâ phaát sinh ra. Chuáng ta seä thêëy nhûäng haânh vi sai laåc naây, nhûäng sûå quïn laäng naây cuäng xaãy ra vúái nhûäng ngûúâi khöng hïì mïåt moãi, àaäng trñ hay bõ xuác àöång quaá mûác chuát naâo, traái laåi coân toã ra bònh thûúâng vïì moåi phûúng diïån, vaâ chó vïì sau naây khi sûå viïåc xaãy ra xong röìi chuáng ta múái gaán cho hoå nhûäng sûå röëi loaån noái trïn maâ chñnh hoå cuäng khöng cöng nhêån. Thûåc laâ möåt sûå khùèng àõnh quaá giaãn dõ khi cho rùçng khi naâo ngûúâi ta chuá yá nhiïìu thò möåt cú quan múái hoaåt àöång àêìy àuã, coân khi ngûúâi ta keám chuá yá ài thò cú quan àoá hoaåt àöång khöng àiïìu hoaâ. Coá rêët nhiïìu haânh vi maâ ngûúâi ta laâm nhû maáy, hay lú àaäng khöng hïì búát chñnh xaác ài tñ naâo. Ngûúâi ài daåo tuy khöng hïì àïí yá àïën con àûúâng mònh ài maâ vêîn àïën núi àïën chöën nhû thûúâng. Möåt nhaåc syä dûúng cêìm duâ khöng àïí yá àïën vêîn àaánh àûúåc nhûäng nöët nhaåc chñnh xaác. Ngûúâi naây cuäng coá khi lêìm, nhûng nïëu khi cho rùçng löëi chúi àaân nhû maáy laâ löëi chúi hay àûa àïën nhêìm lêîn nhêët thò nhûäng tay danh cêìm chuyïn luyïån àïën nöîi àaä trúã thaânh hoaân toaân maáy moác laåi laâ ngûúâi hay lêìm lêîn nhêët. Traái laåi chuáng ta thêëy rùçng coá rêët nhiïìu haânh vi thaânh cöng àùåc biïåt khi ngûúâi ta khöng chuá yá àïën vaâ chñnh luác ngûúâi ta chuá yá àïën chuáng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 40 nhêët, nghôa laâ luác sûå chuá yá àûúåc àûa àïën töåt àöå thò laåi xaãy ra nhiïìu lêìm lúä nhêët. Chuáng ta coá thïí cho rùçng sûå nhêìm lêîn chñnh laâ kïët quaã cuãa sûå naáo nûác. Nhûng taåi sao sûå naáo nûác laåi khöng laâm giaãm sûå chuá yá vúái möåt haânh vi maâ ngûúâi ta chùm chuá àïí yá àïën nhû thïë? Khi trong möåt baâi diïîn vùn hay trong möåt cuöåc noái chuyïån thûúâng coá ngûúâi noái lúä lúâi, noái nhûäng àiïìu khöng àõnh noái hay noái traái hùèn yá mònh thò ngûúâi àoá àaä coá möåt nhêìm lêîn rêët khoá cùæt nghôa bùçng thuyïët têm sinh lyá hay thuyïët vïì sûå chuá yá. Chñnh ngay nhûäng haânh vi sai laåc cuäng keâm theo nhûäng haânh vi phuå thuöåc maâ khöng ai hiïíu nöíi duâ àaä cöë cùæt nghôa. Vñ duå nhû chuáng ta quïn möåt chûä, chuáng ta toã veã khoá chõu, tòm hïët caách àïí nhúá laåi vaâ àûáng ngöìi khöng yïn cho túái khi nhúá laåi àûúåc múái thöi. Taåi sao con ngûúâi laåi bûåc mònh nhû thïë rêët ñt khi tòm laåi àûúåc chûä quïn, khöng laâm sao nhúá laåi möåt chûä maâ anh ta thûúâng cho laâ úã ngay trïn àêìu lûúäi mònh àïën nöîi nïëu coá ngûúâi naâo khaác noái àïën chûä àoá laâ anh ta nhúá laåi liïìn. Ngoaâi ra coân nhûäng trûúâng húåp trong àoá nhûäng haânh vi sai laåc chöìng chêët lïn nhau, quêën chùåt vaâo nhau, thay chöî cho nhau. Lêìn àêìu tiïn chuáng ta quïn möåt buöíi heån. Lêìn sau àoá nhêët àõnh chuáng ta khöng quïn nûäa, nhûng khöng may laâ chuáng ta ghi nhêìm giúâ heån. Trong khi ngûúâi ta duâng àuã moåi caách àïí nhúá laåi möåt chûä bõ quïn thò ngûúâi ta laåi quïn luön möåt chûä thûá hai trong khi chûä naây coá thïí giuáp mònh nhúá laåi chûä kia; röìi trong khi ngûúâi ta cöë tòm laåi chûä thûá hai naây thò ngûúâi ta laåi quïn möåt chûä thûá ba vaâ cûá nhû thïë tiïëp diïîn. Nhûäng sûå röëi loaån naây thûúâng xaãy ra cho nhûäng ngûúâi thúå sùæp chûä coá thïí coi nhû nhûäng haânh vi sai laåc. Möåt sûå nhêìm lêîn thuöåc loaåi naây cûá xaãy ài xaãy laåi maäi trong möåt túâ baáo cuãa àaãng xaä höåi dên chuã. Trong baáo àoá, khi tûúâng thuêåt laåi buöíi biïíu tònh, ngûúâi ta àoåc thêëy nhû sau: “Trong söë nhûäng ngûúâi tham dûå coá caã öng Kronrprinz (àaáng leä phaãi laâ öng Kronprinz- Àöng cung thaái http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 41 tûã)”. Höm sau túâ baáo caãi chñnh, xin löîi àöåc giaã vaâ viïët: “Chuáng töi àõnh viïët öng Knorprinz (chûá khöng phaãi laâ öng Kronrprinz) ”. Ngûúâi ta noái trong nhûäng chuyïån nhû thïë hònh nhû coá ma hay coá quyã trong viïåc xïëp chûä. Duâ laâ ma hay laâ quyã thò nhûäng chûä naây cuäng vûúåt quaá giúái haån cuãa möåt thuyïët têm lyá sinh lyá cuãa nhûäng sûå nhêìm lêîn trong viïåc xïëp chûä. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 42 Phêìn 3 ... Vñ duå nhû nhûäng haânh vi sai laåc thûúâng àûúåc chuáng ta chuá yá àïën nhêët: àoá laâ nhûäng sûå lúä lúâi (lapsus)....Vaâ khi töi hoãi taåi sao trong bao nhiïu tiïëng coá thïí lúä lúâi àûúåc töi laåi chó lúä lúâi àùåc biïåt vúái möåt tiïëng thöi? Trong trûúâng húåp àoá thò sûå lúä lúâi àoá coá nguyïn nhên gò quyïët àõnh khöng hay laâ chó laâ do sûå tònh cúâ, möåt vêën àïì khöng sao giaãi àaáp húåp lyá àûúåc?... Chùæc baån cuäng biïët laâ chuáng ta coá thïí duâng caách aám thõ àïí laâm cho ngûúâi ta lúä lúâi. Vïì àiïìu naây coá cêu chuyïån nhû sau: Möåt diïîn viïn múái vaâo nghïì möåt höm phaãi àoáng möåt vai trong vúã Pucelle d’ Ocleáans, anh ta coá phêån sûå baáo cho vua laâ öng Conneátable àûa traã laåi thanh kiïëm (shwert). Nhûng trong luác têåp, möåt ngûúâi nhùæc vúã àuâa anh ta bùçng caách nhùæc cho anh ta noái laâ: Öng Confortable traã laåi con ngûåa (pferd). Vaâ anh chaâng hay àuâa nghõch àoá àaåt àûúåc muåc àñch: anh diïîn viïn khöën khöí naây cuãa chuáng ta quaã nhiïn noái lúä lúâi ngay theo cêu noái nhùæc sai vaâ röìi cûá nhêìm nhû thïë maäi mùåc duâ àaä àûúåc caãnh baáo bao nhiïu lêìn, coá khi laåi caâng lêìm vò nhûäng lúâi caãnh baáo àoá. Têët caã nhûäng àiïím àùåc biïåt vïì nhûäng haânh vi sai laåc vûâa àûúåc trònh baây khöng thïí cùæt nghôa àûúåc bùçng thuyïët cho rùçng sûå chuá yá àaä bõ àaánh laåc. Àiïìu àoá khöng coá nghôa laâ thuyïët naây sai. Noái cho àuáng ra thò thuyïët naây phaãi àûúåc böí tuác. Nhûng ngoaâi ra http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 43 nhiïìu khi coá nhûäng haânh vi sai laåc cêìn àûúåc hiïíu theo möåt phûúng diïån khaác. Vñ duå nhû nhûäng haânh vi sai laåc thûúâng àûúåc chuáng ta chuá yá àïën nhêët: àoá laâ nhûäng sûå lúä lúâi (lapsus). Chuáng ta coá thïí choån nhûäng sûå sai lêìm vïì àoåc saách hay viïët cuäng àûúåc. Chuáng ta cêìn chuá yá nhûäng àiïím sau àêy: laâ tûâ trûúác àïën nay chuáng ta chó tûå àùåt möîi möåt cêu hoãi laâ chuáng ta àaä lúä lúâi trong nhûäng àiïìu kiïån naâo vaâ khi naâo. Chuáng ta múái chó traã lúâi coá möåt cêu hoãi àoá. Nhûng chuáng ta coá thïí xeát àïën hònh thûác möåt sûå lúä lúâi vaâ hêåu quaã cuãa sûå lúä lúâi àoá. Chùæc caác baån àoaán ra rùçng, möåt khi chuáng ta chûa traã lúâi àûúåc cêu hoãi naây, möåt khi chûa cùæt nghôa àûúåc hêåu quaã cuãa sûå lúä lúâi thò vïì phûúng diïån têm lyá hiïån tûúång naây vêîn chó coân laâ tai naån bêët thûúâng ngay caã khi ngûúâi ta àaä cùæt nghôa àûúåc vïì phûúng diïån sinh lyá. Têët nhiïn khi töi lúä lúâi, töi coá thïí lúä lúâi bùçng haâng ngaân caách; töi coá thïí thay thïë tiïëng noái àuáng bùçng ngaân caách khaác hay noái möåt tiïëng àoá maâ thay àöíi ài bùçng ngaân caách khaác. Vaâ khi töi hoãi taåi sao trong bao nhiïu tiïëng coá thïí lúä lúâi àûúåc töi laåi chó lúä lúâi àùåc biïåt vúái möåt tiïëng thöi? Trong trûúâng húåp àoá thò sûå lúä lúâi àoá coá nguyïn nhên gò quyïët àõnh khöng hay laâ chó laâ do sûå tònh cúâ, möåt vêën àïì khöng sao giaãi àaáp húåp lyá àûúåc? Hai taác giaã, öng Maringer vaâ öng Mayer (ngûúâi trïn laâ möåt triïët gia trong khi ngûúâi dûúái laâ möåt nhaâ trõ bïånh tinh thêìn) nùm 1985 àaä khaão cûáu vïì nhûäng sûå lúä lúâi. Hai öng àaä têåp trung àûúåc nhiïìu trûúâng húåp trong àoá hai öng chó àûáng vïì phûúng diïån mö taã thöi. Hai öng khöng tòm caách cùæt nghôa nhûng trong thûåc tïë àaä múã àûúâng cho ngûúâi sau cùæt nghôa. Nhûäng sûå lúä lúâi àûúåc xïëp loaåi nhû sau: a) noái löån ngûúåc; http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 44 b) noái lêîn löån chûä noå vúái chûä kia (Vorlang) c) noái möåt chûä daâi ra maâ khöng coá lúåi gò caã (Nachklang) d) noái lêìm chûä noå vúái chûä kia (chûä noå giêy ra chûä kia); e) thay chûä noå vaâo chûä kia. Töi kïí cho caác baån nghe nhûäng thñ duå cuãa möîi loaåi. Coá löån ngûúåc khi ngûúâi ta noái Milö Vïå nûä trong khi phaãi noái Thêìn vïå nûä úã Milö. Coá chûä noå àeâ lïn chûä kia khi noái: Es war mir anf der Schwest.. auf der Brust so scbwer (Coá nghôa laâ töi thêëy caái gò cuäng àeâ nùång lïn ngûåc. Chûä Schwer (nùång) àeâ lïn möåt phêìn chûä Brust (ngûåc). Coá noái keáo daâi vö ñch hay nhùæc laåi vö ñch trong cêu chuác tuång sau àêy: “ Ich fordere sie auf, auf das Wohl unseres Chefs aufzustossen ” (Xin caác ngaâi haäy úå lïn àïí chuác mûâng öng Chuã àûúåc thõnh vûúång, trong khi àaáng nheä phaãi noái uöëng àïí chuác cho öng Chuã v.v.. ). Ba hònh thûác lúä lúâi trïn khöng thûúâng xaãy ra. Nhûng trûúâng húåp lúä lúâi vò möåt sûå liïn tûúãng hay möåt sûå ruát ngùæn lúâi noái thò thêëy dïî hún. Vñ duå nhû möåt öng gùåp möåt baâ ngoaâi phöë vaâ noái: “Nïëu cö cho pheáp töi xin thêët lïî vúái cö”. Sûå thûåc thò öng ta muöën noái “Nïëu cö cho pheáp töi seä ài cuâng cö” nhûng öng ta àaä lêìm chûä begleiten (ài cuâng) vúái beleidigen (thêët lïî) nghôa laâ àaä ruát ngùæn chûä noå thaânh chûä kia. Töi cêìn noái laâ coá leä anh chaâng naây khöng àûúåc cö kia hoan nghïnh thò phaãi. Vïì löëi noái thay chûä noå vaâo chûä kia thò coá thñ duå sau àêy: Meringer vaâ Mayer noái: “Töi cho nhûäng thûá thuöëc naây vaâo thuâng thû (Briefkasten) thay vò trong loâ hêëp (Brutkasten)”. Hai nhaâ khaão cûáu trïn àaä tòm caách cùæt nghôa nhûäng thñ duå naây, nhûng theo töi thò nhûäng caách àoá coân thiïëu soát nhiïìu. Hoå cho rùçng nhûäng thanh êm vaâ nhûäng vêìn trong chûä coá nhûäng giaá trõ khaác nhau, vaâ khi ngûúâi ta nghô àïën möåt vêìn hay möåt thanh êm http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 45 naâo coá giaá trõ cao hún thò sûå suy nghô naây coá aãnh hûúãng röëi loaån àïën nhûäng vêìn hay nhûäng thanh êm coá giaá trõ ñt hún. Àiïìu nhêån xeát naây cuâng lùæm chó coá giaá trõ àöëi vúái nhûäng trûúâng húåp ñt xaãy ra thuöåc loaåi thûá hai hoùåc thûá ba: trong nhûäng trûúâng húåp duâ cho rùçng coá nhûäng yïëu töë naây coá giaá trõ hún yïëu töë khaác chùng nûäa thò sûå quan troång hún hay keám cuãa nhûäng thanh êm hay vêìn khöng àoáng vai troâ gò caã. Nhûäng sûå lúä lúâi hay xaãy ra hún caã laâ trûúâng húåp thay chûä naây bùçng chûä khaác hao hao giöëng vaâ sûå giöëng hao hao naây àuã àïí cùæt nghôa röìi. Vñ duå nhû möåt võ giaáo sû trong möåt baâi hoåc khai maåc noái: “Töi khöng sùén saâng (geneigt) phaán àoaán vïì giaá trõ cuãa võ giaáo sû daåy trûúác töi möåt caách àuáng mûác” trong khi muöën noái : “Töi khöng daám cho mònh möåt sûå hiïíu biïët àuã àïí duâng àïí phaán àoaán v.v.v.. (geeignet)”. Hay möåt võ giaáo sû khaác: “Vïì böå phêån sinh duåc cuãa àaân baâ mùåc duâ nhûäng sûå caám döî (tentions, versuchungen), xin löîi nhûäng mûu toan (tentatives, versuche)”. Nhûng sûå lúä lúâi hay xaãy ra nhêët, laâm cho ngûúâi ta chuá yá àïën nhiïìu nhêët laâ trûúâng húåp noái ra nhûäng àiïìu hoaân toaân traái vúái àiïìu àõnh noái. Têët nhiïn trong trûúâng húåp naây, nhûäng liïn quan vïì thanh êm cuäng nhû nhûäng sûå giöëng nhau chó àoáng möåt vai troâ rêët nhoã; àïí thay vaâo nhûäng yïëu töë naây ngûúâi ta coá thïí cho rùçng giûäa nhûäng tiïëng traái ngûúåc nhau coá möåt sûå phuâ húåp rêët gêìn trong sûå liïn tûúãng vïì têm lyá. Chuáng ta coá nhûäng vñ duå lêëy trong lõch sûã loaåi naây. Möåt öng chuã tõch haå nghõ viïån àaä khai maåc buöíi hoåp bùçng cêu sau àêy: “Thûa caác ngaâi, töi thêëy coá sûå hiïån diïån cuãa... nghõ sô vaâ tuyïn böë bïë maåc buöíi hoåp ”. Bêët cûá möåt liïn tûúãng naâo coá khaã nùng xuêët hiïån möåt caách bêët chúåt nhû thïë cuäng coá thïí àûa àïën kïët quaã tûúng tûå. Vñ duå nhû ngûúâi ta kïí laåi rùçng trong möåt bûäa tiïåc cûúái cuãa hai con nhaâ http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 46 Helmholtz vaâ Siemens, nhaâ sinh lyá hoåc nöíi tiïëng àaä kïët thuác baâi diïîn tûâ cuãa öng bùçng cêu sau àêy: “Hoan hö sûå kïët húåp múái meã giûäa Siemens vaâ Halske”. Têët nhiïn khi noái cêu àoá öng ta àaä nghô àïën Halske vò sûå liïn tûúãng giûäa hai nhaâ Siemens vaâ Halske rêët quen thuöåc vúái ngûúâi dên thaânh Berlin. Vò nhûäng leä àoá ngoaâi nhûäng liïn quan vïì thanh êm vaâ sûå giöëng nhau cuãa caác tiïëng, chuáng ta phaãi thïm vaâo sûå liïn tûúãng giûäa caác tiïëng nûäa. Nhûng nhû thïë cuäng chûa àuã. Coá nhiïìu trûúâng húåp maâ muöën cùæt nghôa möåt sûå lúä lúâi chuáng ta phaãi àïí yá àïën nhûäng lúâi àaä noái hay àaä nghô àïën tûâ trûúác. Àoá laâ nhûäng trûúâng húåp taác duång tûâ xa cuäng thuöåc loaåi do Meringer kïí laåi nhûng coá phaåm vi röång lúán hún. Nhûng àïën àêy töi phaãi thuá thûåc vúái caác baån laâ ngay luác naây hún luác naâo chuáng ta caâng ngaây caâng thêëy caác sûå lêìm lêîn trong viïåc noái nùng caâng khoá hiïíu. Nhûng töi coá thïí noái laâ mònh khöng lêìm khi cho rùçng caác cöng trònh khaão cûáu noái trïn àaä gêy ra möåt caãm giaác múái àaáng cho chuáng ta chuá yá àïën. Trûúác hïët chuáng ta xeát túái nhûäng àiïìu kiïån phaát sinh ra möåt sûå lúä lúâi , röìi sau àoá xeát àïën nhûäng aãnh hûúãng laâm cho tiïëng noái bõ sai laåc ài. Nhûng chuáng ta chûa noái àïën nhûäng hêåu quaã cuãa nhûäng sûå lúä lúâi. Nïëu àõnh xeát àïën vêën àïì àoá thò chuáng ta phaãi coá àuã can àaãm noái rùçng: Trong têët caã nhûäng sûå lúä lúâi àoá, sûå sai laåc cuãa tiïëng noái coá möåt yá nghôa. Ta hiïíu cêu coá möåt yá nghôa nhû thïë naâo? Biïët àêu hêåu quaã cuãa möåt sûå lúä lúâi laåi chùèng coá quyïìn àûúåc coi nhû möåt haânh vi hoaân haão cuãa tinh thêìn coá muåc àñch nhêët àõnh, nhû möåt phaát biïíu vúái möåt nöåi dung vaâ yá nghôa àùåc biïåt. Tûâ trûúác túái nay chuáng ta noái àïën nhûäng haânh vi sai laåc nhûng coá veã nhû nhûäng haânh vi sai laåc naây laåi laâ nhûäng haânh vi hoaân toaân àuáng àùæn, chó xuêët hiïån ra vúái muåc àñch thay thïë cho haânh vi ngûúâi ta muöën laâm hay àang chúâ àúåi. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 47 YÁ nghôa àen cuãa haânh vi sai laåc naây trong möåt vaâi trûúâng húåp coá veã nhû khöng thïí naâo chöëi caäi àûúåc. Nïëu ngay trong nhûäng tiïëng àêìu tiïn maâ öng chuã tõch àaä noái ngay àïën hai chûä “bïë maåc” trong khi yá öng laâ muöën noái àïën hai chûä “khai maåc” thò chuáng ta laâ ngûúâi biïët roä nhûäng àiïìu kiïån phaát sinh cuãa sûå lúä lúâi naây, chuáng ta coá thïí gaán cho haânh vi sai laåc naây möåt yá nghôa. Öng chuã tõch thûåc ra khöng chúâ àúåi viïån dên biïíu laâm àûúåc möåt viïåc gò hay ho nïn muöën cho noá bïë maåc luön ài. Chuáng ta coá thïí dïî daâng tòm ra yá nghôa cuãa sûå lúä lúâi naây. Khi möåt baâ, àûúåc biïët laâ ngûúâi coá nhiïìu nghõ lûåc, kïí cho chuáng ta nghe rùçng: “Chöìng töi vûâa ài khaám baác sô àïí cho baác sô chó cho phaãi ùn uöëng nhû thïë naâo thò baác sô baão anh chùèng phaãi kiïng gò caã, anh cûá viïåc ùn nhûäng gò töi muöën” thò chuáng ta thêëy nghe rùçng àoá laâ möåt sûå lúä lúâi, nhûng cuäng thêëy ngay rùçng baâ ta àaä noái ra nhûäng àiïìu baâ ta dûå àõnh seä laâm, nghôa laâ bùæt öng chöìng ùn theo yá kiïën cuãa baâ ta. Nïëu chuáng ta cho rùçng nhûäng sûå lúä lúâi coá möåt yá nghôa khöng phaãi laâ möåt ngoaåi lïå vaâ traái laåi, laåi luön luön xaãy ra thò yá nghôa naây cuãa chuáng ta coá thïí gaåt boã moåi thûá khaác vaâo trong hêåu trûúâng. Bêy giúâ chuáng ta coá thïí gaåt boã têët caã nhûäng yïëu töë sinh lyá, hay vûâa têm lyá vûâa têm sinh lyá maâ chó àïí yá àïën nhûäng yïëu töë têm lyá thöi àïí tòm hiïíu xem nhûäng haânh vi sai laåc coá yá nghôa gò vaâ noái lïn nhûäng gò vïì yá nghôa cuãa ngûúâi lúä lúâi. Vò thïë cho nïn chuáng ta seä xeát nhiïìu trûúâng húåp nûäa. Nhûng trûúác khi ài vaâo con àûúâng àoá, töi múâi caác baån ài vaâo möåt con àûúâng khaác hùèn. Coá nhiïìu nhaâ thi sô àaä tûâng sûã duång möåt sûå lúä lúâi hay haânh vi sai laåc naâo khaác àïí diïîn taã yá thú cuãa mònh. Sûå kiïån naây tûå noá cuäng àuã chûáng toã cho chuáng ta biïët rùçng nhaâ thi sô coi nhûäng haânh vi sai laåc vaâ àùåc biïåt sûå lúä lúâi khöng phaãi laâ khöng coá yá nghôa vò öng ta àaä cöë yá laâm nhûäng haânh vi sai laåc àoá. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 48 Khöng ai tin rùçng nhaâ thi sô lêìm lêîn trong khi viïët röìi cûá àïí nguyïn khöng sûãa chûäa sûå sai lêìm cuãa mònh , vaâ sûå sai lêìm naây seä trúã thaânh möåt sûå lúä lúâi tûâ miïång möåt ngûúâi naâo àoá. Bùçng sûå lúä lúâi naây nhaâ thi sô muöën diïîn taã möåt yá nghôa gò coá veã nhû öng ta muöën baáo cho ta biïët vïì con ngûúâi àoá àaäng trñ, mïåt moãi hay sùæp bõ nhûác àêìu. Nhûng nïëu nhaâ thi sô duâng möåt sûå lúä lúâi nhû möåt tiïëng coá yá nghôa thò chuáng ta traái laåi khöng nïn gaán cho sûå viïåc àoá möåt mûác quaá àaáng. Sûå thûåc, möåt sûå lúä lúâi coá thïí khöng coá yá nghôa gò hïët, coá thïí chó laâ möåt tai naån bêët thêìn cuãa tinh thêìn hay nïëu coá möåt yá nghôa gò thò chó trong trûúâng húåp thûåc àùåc biïåt thöi. Tuy nhiïn, chuáng ta khöng thïí cêëm nhaâ thi sô gaán cho chuáng möåt yá nghôa àïí duâng vaâo taác phêím cuãa öng ta. Vò thïë caác baån seä khöng ngaåc nhiïn khi thêëy töi noái rùçng caác baån muöën tòm hiïíu vïì vêën àïì naây nïn khaão cûáu caác nhaâ thi sô hún laâ caác nhaâ ngön ngûä hoåc vaâ chûäa bïånh thêìn kinh. Trong vúã Wallenstein (Piccolomini, Höìi thûá nhêët) ta thêëy coá möåt loaåi lúä lúâi nhû thïë. Trong caãnh trûúác Piccolomini àaä hùng say bïnh vûåc öng quêån cöng bùçng caách ca tuång nhûäng lúåi ñch cuãa hoaâ bònh, nhûäng lúåi ñch maâ anh ta àaä biïët trong cuöåc du haânh cuâng cö con gaái Wallenstein. Sûå bïnh vûåc naây laâm cho cha anh vaâ sûá giaã cuãa nhaâ vua sûãng söët. Caãnh àoá tiïëp diïîn nhû sau: Questenberg - Nguy quaá chuáng ta hiïån ài àïën àêu àêy? Chuáng ta coá nïn àïí cho noá ài vúái yá tûúãng àiïn röì àoá maâ khöng caãnh caáo noá vaâ múã mùæt noá ra khöng? Octavio (àang suy nghô giêåt mònh): Mùæt töi múã to lùæm röìi vaâ àiïìu töi tröng thêëy khöng laâm töi vui thñch tñ naâo. Questenberg - Àiïìu gò vêåy baån? Octavio - Cuöåc du haânh àoá thûåc bêët lúåi quaá. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 49 Questenberg - Taåi sao? Coá gò vêåy? Octavio - Ài cuâng töi ài, töi phaãi theo goát noá ngay, phaãi chñnh mùæt töi nhòn thêëy.. Naâo ài ài. (Anh muöën keáo Questenberg ài cuâng) Questenberg - Baån laâm sao thïë? Baån muöën töi ài àêu? Octavio - Àïën gùåp naâng. Questenberg -Gùåp ai? Octavio (Sûåc nhúá laåi) - Gùåp quêån cöng. Naâo ta ài... Octavio muöën noái àïën gùåp öng quêån cöng nhûng anh àaä lúä lúâi vaâ noái gùåp naâng, do àoá chuáng ta hiïíu rùçng anh chaâng naây àaä hiïíu roä nhûäng aãnh hûúãng naâo àaä laâm cho chaâng chiïën sô treã tuöíi mú àïën nhûäng lúåi ñch cuãa hoaâ bònh. O. Rank cuäng àaä tòm ra úã Shakespeare möåt thñ duå cuâng loaåi. Àoá laâ trong vúã “Ngûúâi laái buön thaânh Vúnidú” trong caãnh maâ anh chaâng si tònh phaãi choån giûäa ba höåp àöì. Töi muöën àoåc cho caác baån nghe àoaån anh ta viïët vïì àiïím àoá. “Trong vúã “Ngûúâi laái buön thaânh Vúnidú” cuãa Shakespeare (Höìi III caãnh II) coá möåt sûå lúä lúâi rêët àaáng chuá yá vïì phûúng diïån vùn chûúng vaâ kyä thuêåt; cuäng nhû thñ duå do Freud kïí laåi trong Wallenstein, àiïìu àoá chûáng toã rùçng caác nhaâ thi sô hiïíu roä vïì nhûäng sûå lúä lúâi vaâ cho rùçng khaán giaã cuäng hiïíu roä. Bõ cha bùæt buöåc ruát thùm àïí choån möåt ngûúâi chöìng, naâng Portia tûâ trûúác túái nay vêîn thoaát khoãi tay nhûäng anh chaâng maâ naâng khöng thñch do möåt sûå ngêîu nhiïn may mùæn. Àïën khi thêëy anh chaâng Bansanio húåp yá mònh, naâng chó súå anh chaâng ruát phaãi möåt laá thùm töìi thöi. Naâng muöën noái cho anh nghe laâ duâ coá ruát phaãi möåt laá thùm töìi ài chùng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 50 nûäa, anh cuäng nïn tin chùæc rùçng naâng yïu anh nhûng vò àaä troát hûáa nïn khöng daám noái ra. Trong khi àang tan naát caã coäi loâng, naâng àûúåc nhaâ thi sô laâm cho noái nhûäng cêu sau àêy vúái ngûúâi yïu: “Em xin anh! Anh úã laåi ài, úã laåi möåt hai ngaây ài, trûúác khi ruát thùm, búãi leä nïëu anh ruát khöng truáng laá thùm cêìn ruát thò em seä khöng àûúåc gùåp anh nûäa. Anh haäy chúâ ñt lêu àaä. Coá möåt àiïìu gò (àiïìu àoá khöng phaãi laâ tònh yïu àêu) laâm cho em thêëy rùçng em seä höëi tiïëc nïëu em mêët anh. Em coá thïí hûúáng dêîn anh, chó cho anh biïët choån nhû thïë naâo, nhûng em seä löîi lúâi thïì vaâ em khöng muöën löîi lúâi thïì. Anh coá thïí khöng lêëy àûúåc em; anh seä laâm cho em höëi hêån vò àaä khöng chõu löîi lúâi thïì. Chao öi, nhûäng aánh mùæt àaä laâm em nön nao caã coäi loâng chia em laâm hai ngûúâi: möåt ngûúâi thuöåc vïì anh, möåt thuöåc vïì anh.. öì khöng phaãi thïë, em muöën noái thuöåc vïì em. Nhûng nïëu ngûúâi àoá thuöåc vïì em thò cuäng thuöåc vïì anh luön, nhû thïë coá nghôa laâ caã ngûúâi em thuöåc vïì anh” “Àiïìu naâng chó muöën aám chó àïën thöi búãi vò àaáng leä naâng khöng àûúåc noái ra , nghôa laâ naâng muöën cho chaâng biïët laâ ngay trûúác khi böëc thùm naâng àaä thuöåc vïì anh röìi vaâ naâng yïu anh. Taác giaã àaä rêët saânh têm lyá àaä laâm cho naâng lúä lúâi noái cho ngûúâi yïu biïët àïí cho chaâng yïn têm vaâ luön thïí cêët cho khaán giaã möåt nöîi lo ngaåi trong viïåc dûå àoaán naâng seä choån ai”. Chuáng ta haäy àïí yá viïåc naâng Portia àaä kheáo leáo nhû thïë naâo àïí dung hoaâ hai lúâi thuá nhêån cuãa naâng trong sûå lúä lúâi àoá bùçng caách xoaá boã sûå mêu thuêîn giûäa hai tònh traång, tuy vêîn giûä àûúåc lúâi thïì maâ vêîn noái lïn àûåúc nhûäng àiïìu mònh nghô: “Nhûng nïëu noá thuöåc vïì em thò noá cuäng thuöåc vïì anh, nghôa laâ caã ngûúâi em àïìu thuöåc vïì anh”. Chó bùçng möåt nhêån xeát giaãn dõ nhû thïë, möåt ngûúâi khöng hiïíu biïët gò vïì y khoa, do möåt sûå ngêîu nhiïn may mùæn àaä tòm àûúåc http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 51 yá nghôa cuãa möåt sûå lúä lúâi, möåt haânh vi sai laåc maâ khöng cùæt nghôa gò khaác nûäa. Chùæc caác baån cuäng biïët nhaâ traâo phuáng taâi ba Licktenberg (1742-1799) maâ möîi lúâi noái àïìu chûáa àûång caã möåt vêën àïì (theo lúâi Goethe). Licktenberg kïí laåi rùçng vò àoåc nhiïìu Homere quaá nïn bêët cûá úã chöî naâo coá viïët chûä “angenommen” (nghôa laâ chêëp nhêån) öng àïìu àoåc thaânh Agamemnon. Àoá chñnh laâ thuyïët vïì sûå lúä lúâi. Trong baâi hoåc sau chuáng ta seä xeát àïën vêën àïì chuáng ta coá thïí àöìng yá vúái caác nhaâ thi sô vïì quan niïåm cuãa hoå vïì caác haânh vi sai laåc khöng? http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 52 Phêìn 4 ... Chuáng ta àaä phaãi hoãi nhûäng àûúng sûå taåi sao hoå laåi lúä lúâi nhû thïë vaâ yá kiïën cuãa hoå vïì vêën àïì naây ra sao?... Khi àûúåc hoãi hoå àaä traã lúâi bùçng yá kiïën àêìu tiïn hiïån ra trong oác hoå. Caác baån thêëy chûa: sûå can thiïåp vaâ kïët quaã lûúåm àûúåc chñnh laâ mön phên têm hoåc àoá, àoá chñnh laâ mön phên têm hoåc thu nhoã.. 3. Nhûäng haânh vi sai laåc (tiïëp theo) Lêìn trûúác chuáng ta àaä xeát àïën haânh vi sai laåc khöng phaãi vïì phûúng diïån liïn quan giûäa chuáng vúái cú nùng yá muöën, maâ vïì phûúng diïån vúái chñnh haânh vi àoá thöi. Coá veã nhû haânh vi sai laåc trong vaâi trûúâng húåp coá mang vaâi yá nghôa àùåc biïåt. Chuáng ta àaä tûå nhuã laâ nïëu coá thïí khùèng àõnh àûúåc àiïìu àoá trïn möåt quy mö röång lúán hún thò yá nghôa cuãa nhûäng haânh vi naây àöëi vúái chuáng ta seä coá yá nghôa hún laâ nhûäng trûúâng húåp phaát sinh ra nhûäng haânh vi àoá. Möåt lêìn nûäa chuáng ta phaãi àöìng yá vúái nhau vïì nhûäng àiïìu chuáng ta hiïíu khi ta noái àïën yá nghôa cuãa möåt sûå hoaåt àöång tinh thêìn. Àöëi vúái chuáng ta, “yá nghôa” àoá khöng coá gò khaác hún laâ diïîn taã möåt yá muöën vaâ àõa võ cuãa noá trong àúâi söëng tinh thêìn. Trong caác cöng trònh khaão cûáu cuãa chuáng ta, chuáng ta coá thïí thay chûä “yá nghôa” bùçng chûä “yá muöën” hay “khuynh hûúáng”. Nay thò ta tûå hoãi http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 53 khöng biïët caái “yá muöën” àoá coá phaãi chó laâ möåt bïì ngoaâi lûâa döëi hay möåt àiïìu quaá àaáng coá tñnh caách thi vùn hay khöng? Vêåy chuáng ta haäy xeát nhûäng trûúâng húåp lúä lúâi vaâ khaão cûáu nhûäng sûå quan saát liïn can àïën nhûäng trûúâng húåp àoá. Chuáng ta seä tòm ra haâng loaåt nhûäng sûå lúä lúâi coá yá nghôa. Thoaåt tiïn laâ nhûäng sûå lúä lúâi trong àoá ngûúâi ta noái ra nhûäng àiïìu traái hùèn vúái nhûäng àiïìu muöën noái. Öng chuã tõch noái trong diïîn vùn khai maåc: “Töi tuyïn böë bïë maåc buöíi hoåp”. Chaã coân coá gò àïí ngûúâi khaác hiïíu nhêìm àûúåc. Lúâi noái àoá chûáng toã rùçng öng chuã tõch trong thêm têm muöën bïë maåc buöíi hoåp. Thò chñnh öng noái ra miïång maâ, chuáng ta cûá viïåc tin lúâi öng noái. Àïën àêy caác baån àûâng laâm töi luáng tuáng bùçng caách caäi laåi rùçng sûå thûåc khöng thïí naâo nhû thïë àûúåc búãi vò chuáng ta biïët rùçng öng ta muöën khai maåc chûá khöng phaãi laâ bïë maåc, nhêët laâ khi hoãi laåi thò chñnh öng ta muöën khai maåc. Chuáng ta àûâng quïn rùçng chuáng ta àaä quyïët àõnh laâ chó khaão cûáu haânh vi sai laåc vúái tñnh chêët cuãa noá thöi, coân chuyïån noá coá liïn quan thïë naâo vúái yá muöën maâ noá àaä laâm röëi loaån hay khöng thò àoá laâ möåt chuyïån khaác seä àûúåc noái àïën sau. Laâm khaác ài, chuáng ta seä phaåm möåt löîi lêìm bêët húåp lyá, laâm sai laåc hùèn vêën àïì àang khaão cûáu. Trong trûúâng húåp khaác trong àoá ngûúâi ta khöng noái hùèn nhûäng àiïìu traái vúái yá muöën nhûng sûå lúä lúâi vêîn diïîn taã möåt yá nghôa traái ngûúåc. Ich bin nicht die Verdienste meines Vorgagers zu wurdigen. Chûä Geneigt khöng phaãn nghôa vúái chûä geegnets (sùén saâng vaâ àûúåc quyïìn); nhûng àoá laâ möåt lúâi thuá nhêån trûúác cöng chuáng traái hùèn vúái àõa võ cuãa diïîn giaã. Trong nhûäng trûúâng húåp khaác sûå lúä lúâi thïm möåt yá nghôa múái vaâo yá nghôa àõnh noái. Mïånh àïì àoá xuêët hiïån nhû möåt sûå co ruát, ruát ngùæn hay dung hoaâ nhiïìu mïånh àïì laåi. Àoá laâ trûúâng húåp cuãa con ngûúâi giaâu nghõ lûåc noái trong nhûäng doâng trïn “chöìng töi coá thïí ùn uöëng nhûäng moán gò töi muöën”. Coá veã nhû baâ ta muöën noái: “Chöìng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 54 töi muöën ùn gò tuyâ yá anh muöën. Nhûng anh cêìn gò phaãi muöën. Chñnh töi muöën thay anh!”. Nhûng sûå lúä lúâi luön luön cho ngûúâi ta caái caãm tûúãng ruát ngùæn thuöåc loaåi sau àêy. Vñ duå: Möåt giaáo sû vïì cú thïí hoåc sau khi giaãng xong möåt baâi vïì löî muäi, hoãi caác sinh viïn laâ hoå coá hiïíu khöng. Sau khi hoå traã lúâi laâ hoå hiïíu, giaáo sû hoãi tiïëp: “Töi khöng tin nhû thïë vò söë ngûúâi hiïíu àûúåc sûå cêëu taåo cuãa löî muäi, trong möåt thaânh phöë möåt triïåu ngûúâi coá thïí àïëm trïn àêìu möåt ngoán tay... chïët nöîi, trïn caác àêìu ngoán tay”. Cêu noái ruát ngùæn naây coá yá nghôa : giaáo sû muöën noái chó coá möîi möåt ngûúâi hiïíu àûúåc sûå cêëu taåo cuãa löî muäi thöi. Caånh nhûäng trûúâng húåp vûâa kïí, trong àoá yá nghôa cuãa sûå lúä lúâi hiïån ra roä raâng, coân coá nhûäng trûúâng húåp lúä lúâi khöng coá yá nghôa gò caã vaâ do àoá traái hùèn vúái nhûäng àiïìu chuáng ta chúâ àúåi. Khi möåt ngûúâi noái sai möåt danh tûâ riïng hay phaát ra nhûäng êm thanh chùèng coá nghôa gò hïët caã thò têët nhiïn têët caã nhûäng haânh vi sai laåc naây chùèng coá nghôa gò hïët. Nhûng khi xeát kyä ngûúâi ta seä thêëy nhûäng tiïëng hay nhûäng cêu ngay caã khi sûå khaác biïåt giûäa nhûäng trûúâng húåp coân nghi ngúâ vúái nhûäng trûúâng húåp thûåc roä raâng khöng to taát nhû ngûúâi ta àaä tûúãng. Coá ngûúâi hoãi thùm sûác khoeã cuãa con ngûåa cuãa möåt ngûúâi, ngûúâi naây traã lúâi: “Jan das draut.. das dauert.. ” öng ta muöën noái: “Bïånh noá coá thïí keáo daâi möåt thaáng”. Hoãi öng noái draut nghôa laâ gò (maâ öng suyát nûäa àaä duâng thay chûä dauert) öng traã lúâi laâ, vò cho rùçng viïåc con ngûåa öëm àöëi vúái öng laâ àiïìu rêët buöìn (traurig) öng àaä duâng lêìm hai chûä dauert vaâ traurig vaâ öng lúä noái ra chûä draut. Möåt ngûúâi khaác noái vïì möåt vaâi löëi laâm viïåc laâm cho öng phêîn nöå àaä noái: “Dann aber dind Tatsachen zum Vorwwchein gekommen” (ngûúâi ta tòm ra nhûäng sûå viïåc..) Nhûng vò trong thêm têm öng cho caác löëi laâm viïåc nhû vêåy laâ àöì con heo (cochonneries, Schweinerrein) nïn vö tònh lêîn hai chûä Vorschein vaâ http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 55 Schweinerrein. Do àoá öng noái lúä lúâi ra Vorschein (Meringer vaâ Mayer). Baån hùèn coân nhúá trûúâng húåp anh chaâng muöën ài cuâng vúái möåt baâ chûa quen biïët bùçng chûä begleigt- digen. Chuáng ta àaä phên chûä àoá thaânh hai chûä begleinten (ài cuâng) vaâ beleidigen (kñnh troång). Chuáng ta cho laâ caách giaãi thñch nhû thïë laâ àuáng lùæm röìi nïn chuáng ta khöng thêëy cêìn kiïím laåi. Caác baån thêëy roä laâ ngay caã nhûäng trûúâng húåp lúä lúâi khöng àûúåc roä raâng lùæm cuäng coá thïí cùæt nghôa àûúåc bùçng sûå truâng phuâng cuãa nhûäng phaát biïíu cuãa hai yá muöën. Sûå khaác biïåt àöåc nhêët giûäa caác trûúâng húåp àoá laâ úã chöî àöëi vúái möåt söë trûúâng húåp nhû trong caác sûå lúä lúâi bùçng sûå traái ngûúåc thò möåt yá muöën naây àûúåc thay hùèn bùçng möåt yá muöën khaác, coân trong möåt söë trûúâng húåp nûäa thò möåt yá muöën chó thay àöíi möåt yá muöën khaác thöi. Do àoá, coá möåt söë chûä coá hai hay nhiïìu nghôa. Chuáng ta tûúãng nhû àaä veán àûúåc bûác maân bñ mêåt vúái möåt söë lûúång lúán sûå lúä lúâi. Vaâ bêy giúâ vêîn bùçng löëi lyá luêån àoá chuáng ta coá thïí hiïíu àûúåc nhiïìu loaåi coân bñ mêåt hún nhiïìu. Vñ duå nhû trong trûúâng húåp àoåc sai caác tïn riïng, chuáng ta khöng thïí cho rùçng nguyïn nhên cuãa chuáng laâ sûå coá mùåt cuãa hai tiïëng vûâa khaác nhau laåi vûâa giöëng nhau. Nhiïìu khi sûå sai lêìm diïîn ra khöng liïn can gò àïën sûå lúä lúâi caã. Bùçng caách àoá ngûúâi ta tòm caách noái lïn möåt danh tûâ kïu sai hay gaán cho noá möåt thanh êm laâm cho ngûúâi ta nhúá laåi möåt vêåt gò rêët têìm thûúâng. Àoá laâ möåt löëi chûãi ruãa rêët quen thuöåc maâ nhûäng ngûúâi lõch sûå khöng daám duâng tuy nhiïìu khi trong thêm têm hoå cuäng muöën duâng lùæm. Lúâi chûãi búái naây thûúâng laâm cho ngûúâi ta coá veã thöng minh nhûng laâ caái thöng minh haå cêëp. Vêåy chuáng ta coá thïí cho rùçng súã dô coá sûå lúä lúâi laâ vò trong thêm têm ngûúâi ta muöën chûãi búái bùçng caách noái sai chûä duâng. Noái röång thïm ra, chuáng ta coá thïí duâng caách giaãi thñch àoá vúái nhûäng trûúâng húåp lúä lúâi rêët buöìn cûúâi hay khoá hiïíu: “Xin http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 56 múâi caác ngaâi úå lïn àïí chuác thoå öng chuã cuãa chuáng ta” (trong khi muöën noái: uöëng mûâng aufstossen vaâ anstossen). úã àêy quang caãnh trang nghiïm bõ phaá röëi bùçng möåt tiïëng gúåi lïn möåt caãm giaác khoá chõu. Trong trûúâng húåp naây quaã coá möåt khuynh hûúáng xuêët hiïån traái hùèn vúái daáng àiïåu cung kñnh bïì ngoaâi cuãa diïîn giaã. Thûåc ra diïîn giaã muöën noái: caác baån àûâng tin lúâi töi, töi khöng muöën noái nhû thïë àêu, töi chó muöën nhaåo öng chuã thöi vvv.. Àoá cuäng laâ trûúâng húåp cuãa sûå lúä lúâi trong àoá nhûäng tiïëng rêët thûúâng biïën thaânh nhûäng tiïëng thö tuåc. Khuynh hûúáng biïën àöíi hay àoåc sai naây thûúâng thêëy coá úã nhûäng ngûúâi muöën àuâa chúi hay muöën toã ra mònh thöng minh. Vaâ möîi khi gùåp trûúâng húåp naây thò chuáng ta thûúâng phaãi tòm hiïíu xem coá phaãi laâ ngûúâi noái cêu àoá muöën pha troâ hay khöng hay chñnh àoá laâ möåt sûå lúä lúâi thûåc sûå. Nhû vêåy tûác laâ chuáng ta àaä giaãi quyïët àûúåc möåt caách tûúng àöëi dïî daâng nhûäng àiïìu bñ mêåt cuãa nhûäng haânh vi sai laåc. Àoá khöng phaãi laâ möåt sûå bêët thûúâng maâ laâ nhûäng haânh vi tinh thêìn àuáng àùæn, coá yá nghôa phaát sinh ra do sûå truâng húåp hay noái àuáng hún sûå phaãi traái giûäa hai yá muöën khaác nhau. Nhûng töi àoaán trûúác rùçng nhiïìu baån seä nghi ngúâ vaâ seä hoãi nhiïìu cêu maâ töi seä phaãi traã lúâi trûúác khi coá thïí haâi loâng vïì kïët quaã àêìu tiïn naây. Töi khöng hïì coá yá àûa baån àïën chöî quyïët àõnh hêëp têëp.Chuáng ta haäy thaão luêån tûâng àiïím theo möåt thûá tûå möåt caách bònh tônh. Baån seä hoãi gò töi? Töi cho rùçng nhûäng lúâi giaãi thñch noái trïn coá giaá trõ àöëi vúái moåi trûúâng húåp hay chó àöëi vúái möåt söë trûúâng húåp khöng thöi? Möåt quan niïåm nhû thïë coá àuáng vúái moåi haânh vi sai laåc khöng nhû: àoåc sai, viïët sai, quïn, lêìm, khöng tòm laåi àûúåc möåt vêåt maâ mònh àaä cêët.. Trûúác tñnh chêët tinh thêìn cuãa nhûäng haânh vi sai laåc naây thò sûå mïåt nhoåc, sûå kñch àöång, sûå àaäng trñ, sûå röëi loaån trong sûå chuá yá giûäa nhûäng vai troâ naâo? Ngûúâi ta nhêån thêëy rùçng http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 57 trong hai khuynh hûúáng kònh àõch nhau, coá möåt khuynh hûúáng laâ hiïín nhiïn coân khuynh hûúáng kia thò khöng. Laâm thïë naâo cho khuynh hûúáng naây roä rïåt ra vaâ trong trûúâng húåp laâ àûúåc thò laâm sao chûáng toã àûúåc khuynh hûúáng sau naây, duâ khöng xaác thûåc laâ thaái àöå àöåc nhêët phaát sinh ra àûúåc? Caác baån coân hoãi gò töi nûäa khöng? Nïëu khöng thò chñnh töi cuäng coân nhiïìu cêu àùåt ra nûäa. Töi nhùæc laåi rùçng nhûäng haânh vi sai laåc tûå chuáng àöëi vúái chuáng ta chùèng coá lúåi löåc gò nhûng chuáng ta chó muöën dûåa vaâo àoá àïí tòm ra àûúåc nhûäng kïët quaã coá thïí aáp duång vaâo mön phên têm hoåc thöi. Vò thïë nïn töi àùåt cêu hoãi nhû sau: nhûäng yá muöën, nhûäng khuynh hûúáng coá thïí laâm röån nhûäng yá muöën vaâ khuynh hûúáng khaác laâ thïë naâo vaâ giûäa möåt khuynh hûúáng bõ gêy röëi vaâ möåt khuynh hûúáng gêy röëi coá liïn quan gò? Nhû thïë tûác laâ chó sau khi giaãi àaáp têët caã nhûäng cêu hoãi naây thò cöng viïåc thûåc sûå cuãa chuáng ta múái bùæt àêìu. Vêåy: sûå giaãi thñch cuãa chuáng ta coá giaá trõ vúái moåi trûúâng húåp lúä lúâi hay khöng? Töi tin laâ coá vò möîi lêìn xeát àïën möåt sûå lúä lúâi chuáng ta laåi quay trúã laåi löëi giaãi thñch àoá. Nhûng khöng coá gò chûáng toã rùçng khöng coá nhûäng sûå lúä lúâi phaát sinh tûâ nhûäng löëi khaác. Coá thïí àûúåc. Nhûng àûáng vïì phûúng diïån lyá thuyïët thò duâ coá nhûäng sûå àoá nûäa thò cuäng chùèng quan hïå gò mêëy, búãi leä nhûäng àiïìu kïët luêån cuãa chuáng ta trong nhûäng doâng trïn vêîn coân nguyïn giaá trõ ngay caã khi nhûäng sûå lúä lúâi phuâ húåp vúái quan niïåm cuãa chuáng ta chó laâ söë ñt, nhûng thûåc sûå khöng phaãi nhû thïë. Coân vïì cêu hoãi sau àoá laâ chuáng ta coá nïn àem nhûäng kïët quaã thu lûúåm àûúåc vïì nhûäng sûå lúä lúâi aáp duång vaâo nhûäng haânh vi sai laåc khaác khöng, cêu traã lúâi cuãa töi laâ coá. Caác baån seä thêëy töi laâm thïë laâ phaãi khi chuáng ta xeát àïën nhûäng thñ duå vïì viïët sai, töi àïì nghõ cuâng caác baån haäy taåm gaác vêën àïì àoá laåi cho àïën khi xeát xong vêën àïì lúä lúâi. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 58 Vaâ bêy giúâ àïën caác sûå mïåt moãi, kñch àöång, àaäng trñ, röëi loaån trong sûå chuá yá vaâ tuêìn hoaân àoáng nhûäng vai troâ gò trong sûå hoaåt àöång tinh thêìn? Vêën àïì naây cêìn àûúåc xem xeát cêín thêån. Chuáng ta khöng hïì phuã nhêån nhûäng àiïìu caác mön khaác khùèng àõnh; thûúâng thûúâng mön naây chó àûa thïm vaâo nhûäng àiïìu khùèng àõnh àoá nhûäng yïëu töë múái, vaâ trong nhiïìu trûúâng húåp nhûäng àiïìu àûa thïm vaâo naây laåi laâ nhûäng àiïìu cêìn thiïët. AÃnh hûúãng cuãa caác sûå kiïån sinh lyá do nhûäng khoá chõu, nhûäng sûå röëi loaån trong böå maáy tuêìn hoaân, nhûäng tònh traång cú thïí suy àöìi gêy ra àöëi vúái sûå phaát sinh caác lúä lúâi phaãi àûúåc cöng nhêån hoaân toaân khöng deâ dùåt. Nhûäng kinh nghiïåm baãn thên cuãa baån àuã àïí baån cöng nhêån aãnh hûúãng àoá. Nhûng giaãi thñch nhû thïë laâ giaãi thñch quaá ñt. Trûúác hïët, nhûäng traång thaái vûâa kïí khöng phaãi laâ nhûäng àiïìu kiïån cêìn thiïët cho nhûäng haânh vi sai laåc. Ngay caã nhûäng ngûúâi khoeã maånh bònh thûúâng cuäng lúä lúâi. Nhûäng yïëu töë cú thïí naây chó coá giaá trõ khi chuáng laâm dïî daâng cho sûå phaát sinh cuãa nhûäng sûå lúä lúâi. Àïí chûáng minh sûå coá liïn quan àoá, coá möåt lêìn töi àaä duâng möåt sûå so saánh vaâ ngaây nay laåi phaãi àem duâng laåi vò khöng coân sûå gò töët hún. Vñ duå nhû möåt höm ài chúi ban àïm trong möåt núi vùæng veã töi bõ keã gian chùån laåi trêën löåt àöìng höì vaâ tuái tiïìn, töi àïën àöìn caãnh saát trònh rùçng sûå vùæng veã vaâ boáng töëi àaä trêën löåt àöìng höì vaâ tiïìn baåc cuãa töi thò chùæc chùæn öng caãnh saát seä traã lúâi rùçng: “Öng khöng thïí cùæt nghôa möåt caách maáy moác nhû thïë àûúåc. Nïëu öng muöën, töi seä giaãi thñch nhû sau: vò àûúåc boáng töëi vaâ sûå vùæng veã che chúã, möåt tïn cûúáp vö danh àaä cûúáp cuãa öng nhûäng vêåt àaáng giaá. Theo yá töi àiïìu cêìn àöëi vúái öng laâ tòm àûúåc tïn cûúáp; vaâ chó luác àoá chuáng ta múái coá hy voång tòm thêëy nhûäng àöì àaä mêët”. Nhûäng yïëu töë vûâa têm lyá vûâa sinh lyá nhû sûå kñch àöång, sûå àaäng trñ, sûå röëi loaån trong sûå chuá yá, têët nhiïn khöng coá ñch gò trong viïåc cùæt nghôa nhûäng haânh vi sai laåc . Àoá chó laâ möåt caách noái, nhûäng bònh phong khöng laâm cho chuáng ta khöng nhòn àûúåc. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 59 Ngûúâi ta coá thïí tûå hoãi: trong möåt trûúâng húåp àùåc biïåt naâo àoá, nguyïn nhên cuãa sûå kñch àöång, cuãa sûå lïåch laåc trong sûå chuá yá laâ gò? Ngoaâi ra nhûäng aãnh hûúãng cuãa thanh êm, giöëng nhau cuãa lúâi noái, nhûäng sûå liïn tûúãng quen thuöåc cuãa tiïëng noái cuäng coá möåt vaâi phêìn quan troång. Têët caã nhûäng yïëu töë àoá laâm dïî daâng cho sûå phaát sinh cuãa sûå lúä lúâi bùçng caách chó àûúâng cho hûúu chaåy. Nhûng coá phaãi trûúác mùæt töi coá sùén möåt con àûúâng laâ chùæc chùæn töi phaãi theo con àûúâng àoá khöng? Cêìn phaãi coá möåt lyá do gò, möåt àöång lûåc naâo thuác àêíy töi. Vêåy nhûäng liïn quan vïì êm thanh, nhûäng sûå giöëng nhau vïì chûä duâng, cuäng nhû nhûäng yïëu töë vïì cú thïí chó phuå hoåa vaâo sûå phaát minh ra caác sûå lúä lúâi thöi chûá khöng cùæt nghôa àûúåc. Ngay khi töi àang noái chuyïån vúái caác baån, trong àa söë caác trûúâng húåp, baâi noái chuyïån cuãa töi khöng hïì bõ röëi loaån búãi sûå kiïån laâ caác chûä töi duâng coá thïí giöëng caác chûä khaác vïì êm thanh hay liïn laåc chùåt cheä vúái caác tiïëng phaãn nghôa hay gêy ra nhûäng sûå liïn tûúãng thûúâng duâng. Cêìn àïën ngûúâi ta coá thïí noái nhû Wundt rùçng sûå lúä lúâi xaãy ra khi sau möåt cún suy àöìi cú thïí, khuynh hûúáng liïn tûúãng aát hùèn caác khuynh hûúáng khaác trong viïåc noái nùng. Lúâi giaãi thñch naây seä hoaân toaân àuáng nïëu khöng coá nhûäng thñ nghiïåm traái laåi cho rùçng nhiïìu khi trong nhûäng sûå lúä lúâi khöng hïì coá boáng daáng cuãa nhûäng yïëu töë cú thïí hay sûå liïn tûúãng. Nhûng töi thêëy cêu hoãi cuãa baån vïì phûúng saách ngûúâi ta nhêån thêëy hai khuynh hûúáng coá liïn quan àïën nhau. Coá leä caác baån khöng ngúâ rùçng tuyâ theo cêu traã lúâi nhû thïë naâo maâ cêu hoãi àoá seä àûa àïën nhûäng kïët quaã vö cuâng quan troång coá thïí xaãy ra àûúåc.Vïì khuynh hûúáng bõ röëi loaån thò khöng coân nghi ngúâ gò nûäa: ngûúâi naâo coá haânh vi sai laåc thûúâng cho rùçng mònh bõ röëi loaån thûåc. Nhûäng àiïìu nghi ngúâ chó coá thïí xaãy ra àöëi vúái nhûäng khuynh hûúáng gêy ra röëi loaån maâ thöi. Töi àaä trònh baây vaâ hùèn caác baån cuäng chûa quïn: http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 60 coá rêët nhiïìu trûúâng húåp trong àoá nhûäng khuynh hûúáng naây rêët roä raâng. Sûå coá mùåt cuãa khuynh hûúáng naây toã roä vúái kïët quaã cuãa sûå lúä lúâi. Öng viïån trûúãng àaä noái nhûäng àiïìu traái hùèn vúái nhûäng àiïìu maâ öng ta muöën noái. Öng muöën khai maåc höåi nghõ, nhûng àiïìu roä raâng laâ nïëu coá thïí bïë maåc àûúåc thò öng cuäng khöng lêëy gò maâ khoá chõu. Àiïìu naây quaá roä raâng àïën nöîi khöng cêìn lúâi giaãi thñch naâo khaác nûäa. Nhûng trong trûúâng húåp khuynh hûúáng gêy ra sûå röëi loaån chó laâm sai laåc ài möåt chuát khuynh hûúáng sú khúãi thò chuáng ta laâm thïë naâo àïí cho noá thoaát khoãi sûå lïåch laåc àoá àûúåc? Trong möåt loaåi thûá nhêët chuáng ta coá thïí laâm cöng viïåc àoá möåt caách dïî daâng y nhû àöëi vúái nhûäng khuynh hûúáng bõ röëi loaån. Vñ duå nhû trong trûúâng húåp àaä kïí vúái ngûúâi coá con ngûåa àau sau khi lúä lúâi àaä noái laåi chûä àaáng leä àûúåc àem duâng. Khi àûúåc hoãi taåi sao laåi duâng chûä draut thò ngûúâi àoá traã lúâi: ngûúâi àoá àõnh noái cêu chuyïån àoá laâ cêu chuyïån buöìn (trauring) nhûng öng ta vö tònh àaä liïn tûúãng àïën nhûäng chûä Traurig vaâ draut, do àoá lúä lúâi noái ra chûä draut. Àoá laâ trûúâng húåp maâ khuynh hûúáng laâm röëi loaån àûúåc chñnh ngûúâi lúä lúâi noái ra. Trûúâng húåp chûä Voschwein (xem chûúng 2) cuäng thïë. Trong trûúâng húåp naây chñnh khuynh hûúáng gêy quan troång chùèng keám gò khuynh hûúáng bõ röëi. Töi àem caác trûúâng húåp noái trïn ra dêîn chûáng, tuy rùçng khöng phaãi do töi hay caác àïå tûã cuãa töi tòm ra, khöng phaãi laâ khöng coá yá. Trong caã hai trûúâng húåp muöën giaãi thñch àûúåc dïî daâng phaãi coá sûå can thõïp naâo àoá. Chuáng ta àaä phaãi hoãi nhûäng àûúng sûå taåi sao hoå laåi lúä lúâi nhû thïë vaâ yá kiïën cuãa hoå vïì vêën àïì naây ra sao? Nïëu khöng hoãi coá leä hoå seä boã qua khöng àïí yá gò àïën nhûäng sûå lúä lúâi àoá. Khi àûúåc hoãi hoå àaä traã lúâi bùçng yá kiïën àêìu tiïn hiïån ra trong oác hoå. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 61 Caác baån thêëy chûa: sûå can thiïåp vaâ kïët quaã lûúåm àûúåc chñnh laâ mön phên têm hoåc àoá, àoá chñnh laâ mön phên têm hoåc thu nhoã. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 62 Phêìn 5 ... Khi möåt ngûúâi quïn möåt ngûúâi naâo àoá vaâ mùåc duâ àaä cöë gùæng hïët sûác cuäng khöng nhúá laåi àûúåc caái tïn rêët quen, ta coá quyïìn dûå àoaán rùçng ngûúâi àoá coá àiïìu gò khoá chõu vúái ngûúâi coá tïn àoá cho nïn khöng nghô àïën anh ta... Coá phaãi laâ töi quaá àa nghi khöng khi cho rùçng ngay trong luác mön phên têm hoåc xuêët hiïån ra trûúác mùåt caác baån thò sûå chöëng àöëi cuãa caác baån laåi caâng trúã lïn maånh meä hún. Biïët àêu caác baån laåi chùèng muöën noái rùçng nhûäng bùçng chûáng do caác ngûúâi noái trïn àûa ra khöng coá gò chùæc chùæn. Caác baån nghô rùçng nhûäng ngûúâi àoá cöë nhiïn seä giaãi thñch theo lúâi múâi cuãa nhaâ phên têm hoåc vaâ noái lïn yá tûúãng àêìu tiïn hiïån ra trong oác hoå nïëu hoå cho rùçng yá àoá cùæt nghôa àûúåc sûå lúä lúâi. Àiïìu àoá khöng chûáng toã rùçng sûå lúä lúâi thûåc sûå coá yá nghôa nhû thïë. Coá thïí coá nghôa nhû thïë nhûng coá thïí coá nghôa khaác. Hoå cuäng coá thïí coá trong àêìu hoå nhûäng yá khaác. Töi ngaåc nhiïn khi thêëy caác baån khöng hïì daânh cho caác sûå kiïån tinh thêìn nhûäng kñnh troång cêìn thiïët. Caác baån coá tûúãng tûúång rùçng coá möåt ngûúâi laâm möåt phên tñch hoáa hoåc vïì möåt chêët naâo àoá ra möåt söë lûúång naâo nhêët àõnh, vñ duå nhû mêëy miligam. Tûâ möåt söë lûúång àoá ngûúâi ta coá thïí àûa ra möåt söë kïët luêån . Coá nhaâ hoaá hoåc naâo laåi daám phuã nhêån nhûäng kïët luêån àoá bùçng caách noái rùçng biïët http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 63 àêu söë lûúång àoá laåi khöng àuáng khöng? Moåi ngûúâi àïìu cöng nhêån rùçng söë lûúång lêëy ra chñnh laâ söë lûúång thûåc maâ ngûúâi ta khöng hïì ngêìn ngûâ möåt giêy àïí dûåa vaâo àoá maâ àûa ra nhûäng kïët luêån. Vêåy maâ àûáng trûúác möåt sûå kiïån vïì tinh thêìn gêy nïn do möåt yá tûúãng nhêët àõnh cuãa möåt ngûúâi àûúåc hoãi àïën, ngûúâi ta khöng aáp duång quy luêåt àoá nûäa vaâ cho rùçng ngûúâi àûúåc hoãi coá thïí coá yá kiïën khaác. Caác baån coá aão tûúãng laâ mònh tûå do vaâ khöng muöën rúâi boã tûå do àoá. Töi tiïëc laâ khöng thïí àöìng yá vúái baån vïì vêën àïì àoá. Cuäng coá thïí laâ caác baån nhûúång böå vïì àiïím naây nhûng laåi chöëng àöëi àiïím khaác. Caác baån seä noái: “Chuáng töi hiïíu rùçng kyä thuêåt cuãa mön phên têm hoåc laâ laâm sao tòm àûúåc giaãi àaáp cho caác vêën àïì bùçng caách hoãi ngay nhûäng ngûúâi àem ra thñ nghiïåm. Nhûng ta thûã xeát laåi trûúâng húåp cuãa ngûúâi diïîn giaã trong bûäa tiïåc múâi moåi ngûúâi úå lïn àïí chuác mûâng öng chuã. Öng cho rùçng trong trûúâng húåp naây khuynh hûúáng gêy röëi laâ möåt khuynh hûúáng chûãi ruãa, phaãn àöëi laåi khuynh hûúáng kñnh troång. Nhûng àoá chó laâ löëi giaãi thñch riïng cuãa öng thöi, löëi giaãi thñch naây dûåa trïn nhûäng dêëu hiïåu bïì ngoaâi cuãa sûå lúä lúâi. Öng haäy hoãi ngûúâi àaä noái ra nhûäng lúâi lúä lúâi àoá xem, khöng àúâi naâo ngûúâi àoá laåi thuá nhêån laâ coá yá muöën chûãi búái, traái laåi öng ta seä tûâ chöëi vaâ chöëi möåt caách cûúng quyïët. Trûúác nhûäng lyá luêån chñnh xaác nhû thïë taåi sao öng ta laåi cûá giûä maäi löëi giaãi thñch cuãa mònh khi khöng coá gò chûáng minh àûúåc”. Lêìn naây thò lyá leä cuãa baån coá veã vûäng chùæc. Töi hònh dung ra con ngûúâi àoá, biïët àêu anh chaâng chùèng laâ phuå taá àûúåc quyá mïën cuãa öng chuã, àoá laâ möåt anh chaâng treã tuöíi coá nhiïìu hûáa heån vïì tûúng lai. Töi seä hoãi anh xem anh coá khoá chõu khi ngûúâi ta noái nhûäng lúâi cung kñnh àöëi vúái öng chuã khöng? Nhûng têët nhiïn töi khöng àûúåc àoán tiïëp nöìng hêåu. Anh seä toã veã khoá chõu vaâ giêån dûä: “Xin öng ài ài, öng àûâng hoãi löi thöi nûäa. Töi bùæt àêìu bûåc mònh röìi, vò nhûäng cêu hoãi cuãa öng seä laâm tiïu tan sûå nghiïåp cuãa töi. Töi àaä duâng chûä aufstossen (úå) thay vò anstossen (uöëng) laâ vò trong möåt http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 64 cêu töi àaä hai lêìn duâng tiïëp àêìu ngûä auf röìi. Àoá laâ àiïìu maâ Meriger goåi laâ Nachklang vaâ khöng cêìn giaãi thñch gò hún nûäa. Öng àaä hiïíu chûa? Töi tûúãng nhû thïë laâ quaá àuã röìi”. Trúâi úi, sao maâ öng naây laåi nöíi giêån ghï vêåy? Töi thêëy laâ chaã coá thïí khai thaác gò hún àûúåc vaâ anh chaâng naây coá veã cuäng muöën cho ngûúâi ta àûâng gùæn cho sûå lúä lúâi cuãa anh möåt yá nghôa gò caã. Coá leä caác baån seä nghô rùçng anh chaâng naây àaä toã ra thö löî trûúác möåt sûå tòm hiïíu lyá thuyïët thuêìn tuyá nhûng chùæc laâ anh ta biïët mònh àõnh noái gò vaâ khöng muöën noái gò. Àuáng vêåy haã? Àoá laâ àiïìu coân cêìn phaãi xeát. Lêìn naây chùæc laâ baån cho laâ töi àaä chõu thua röìi. Töi nhû nghe tiïëng baån noái: àoá, kyä thuêåt cuãa öng nhû thïë àoá. Khi möåt ngûúâi noái lúä lúâi, noái möåt vaâi lúâi gò húåp yá öng thò lêåp tûác öng tuyïn böë rùçng sûå phaán àoaán cuãa ngûúâi àoá coá tñnh caách quyïët àõnh, búãi vò chñnh möìm öng noái ra maâ. Nhûng nïëu lúâi noái khöng húåp yá öng thò öng baão laâ caách giaãi thñch cuãa ngûúâi àoá khöng coá giaá trõ gò caã, khöng àaáng tin tyá naâo. Sûå viïåc têët nhiïn xaãy ra theo thûá tûå àoá. Nhûng töi trònh baây möåt trûúâng húåp tûúng tûå trong àoá sûå viïåc xaãy ra cuäng kyâ laå nhû thïë. Khi möåt ngûúâi ra trûúác toaâ thuá thûåc töåi traång cuãa mònh, öng quan toaâ tin ngay, nhûng khi anh ta chöëi töåi thò öng quan toaâ khöng tin. Nïëu sûå viïåc khöng xaãy ra nhû thïë thò laâm sao xûã kiïån àûúåc, cho nïn duâ coá nhiïìu sûå nhêìm lêîn ngûúâi ta vêîn bõ boá buöåc phaãi theo caách àoá. Nhûng baån coá phaãi laâ öng quan toaâ khöng? Vaâ ngûúâi noái lúä lúâi coá phaãi laâ ngûúâi ra toaâ khöng? Sûå lúä lúâi coá phaãi laâ möåt töåi khöng? Coá leä chuáng ta khöng thïí khöng noái túái sûå so saánh naây àûúåc. Nhûng baån coá thêëy laâ ngay khi ài sêu vaâo nhûäng vêën àïì coá veã nhû khöng coá gò quan troång cuãa nhûäng haânh vi sai laåc laâ lêåp tûác thêëy http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 65 ngay sûå khaác biïåt giûäa hai löëi lyá luêån trïn khöng, nhûäng khaác biïåt maâ chuáng ta chûa khùæc phuåc àûúåc. Töi àïì nghõ baån haäy taåm giûä nguyïn sûå so saánh giûäa mön phên têm hoåc vaâ viïåc xûã aán. Baån phaãi cöng nhêån vúái töi rùçng khi chñnh ngûúâi laâm möåt haânh vi sai laåc maâ noái ra thò chuáng ta khöng coân àiïìu gò nghi ngúâ vïì yá nghôa cuãa sûå sai laåc àoá nûäa. Traái laåi töi cöng nhêån rùçng, khi ngûúâi laâm haânh vi sai laåc khöng chõu noái chuyïån hay khi ngûúâi àoá khöng coá mùåt àïí noái chuyïån thò chuáng ta khöng thïí coá bùçng chûáng trûåc tiïëp vïì yá nghôa cuãa haânh vi àoá àûúåc. Chuáng ta àaânh phaãi laâm nhû trong möåt cuöåc àiïìu tra vïì vuå aán, nghôa laâ tòm ra caác dêëu hiïåu laâm cho sûå quyïët àõnh cuãa chuáng ta coá veã saát sûå thûåc tuyâ theo trûúâng húåp. Vò lyá do thûåc tïë, möåt toaâ aán phaãi tuyïn böë möåt ngûúâi bõ àûa ra toaâ laâ coá töåi tuy chó coá nhûäng bùçng chûáng dûå àoaán maâ thöi. Chuáng ta khöng cêìn phaãi laâm àiïìu àoá, nhûng khöng phaãi vò thïë maâ chuáng ta khöng duâng caác dêëu hiïåu. Thûåc laâ möåt àiïìu sai lêìm khi cho rùçng möåt khoa hoåc chó göìm toaân nhûäng luêån àïì àaä àûúåc chûáng minh vaâ chuáng ta sai lêìm khi bùæt buöåc nhû thïë. Àoâi hoãi nhû thïë laâ sûå àoâi hoãi cuãa nhûäng ngûúâi muöën coá uy quyïìn, muöën thay nhûäng giaáo àiïìu tön giaáo bùçng nhûäng giaáo àiïìu khaác duâ laâ giaáo àiïìu khoa hoåc. Giaáo àiïìu khoa hoåc chó göìm coá möåt söë rêët ñt vêën àïì coá tñnh chêët giaáo àiïìu: phêìn lúán nhûäng sûå khùèng àõnh cuãa khoa hoåc àïìu coá tñnh caách khöng hoaân toaân xaác thûåc túái möåt mûác naâo àoá, àiïím àùåc biïåt cuãa khoa hoåc laâ hoaân toaân coá thïí tiïëp tuåc cöng cuöåc tòm kiïëm àûúåc duâ nhiïìu khi thiïëu nhûäng bùçng chûáng quyïët àõnh. Nhûng trong trûúâng húåp chuáng ta khöng coá àûúåc nhûäng lúâi xaác nhêån cuãa ngûúâi coá haânh vi sai laåc thò chuáng ta dûåa vaâo àêu maâ giaãi thñch vaâ tòm àêu nhûäng dêëu hiïåu naây àïí chûáng minh. Nhûäng àiïím tûåa vaâ nhûäng dêëu hiïåu naây àïën tûâ nhiïìu nguöìn lùæm. Trûúác hïët bùçng caách so saánh vúái nhûäng hiïån tûúång khöng liïn quan gò àïën caác haânh vi sai laåc, vñ duå nhû viïåc noái sai möåt danh tûâ trong http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 66 möåt haânh vi sai laåc cuäng coá tñnh chêët chûãi búái nhû trong viïåc cöë yá noái sai. Sau nûäa bùçng caách xeát tònh traång tinh thêìn phaát sinh ra haânh vi sai laåc, hiïíu roä tñnh nïët cuãa ngûúâi laâm haânh vi naây, khaão saát nhûäng caãm tûúãng cuãa ngûúâi àoá trûúác khi haânh vi xaãy ra vaâ phaãn ûáng cuãa ngûúâi naây sau khi coá haânh vi sai laåc. Trûúác hïët chuáng ta àûa ra nhûäng phûúng thûác giaãi thñch haânh vi sai laåc bùçng caách dûåa vaâo nhûäng nguyïn tùæc coá tñnh chêët chung. Àiïìu thu lûúåm àûúåc trong trûúâng húåp naây chó laâ àiïìu ûúác àoaán, möåt dûå àõnh thñch húåp cêìn àûúåc khùèng àõnh bùçng caách xeát tònh traång tinh thêìn. Nhiïìu khi chuáng ta phaãi chúâ àúåi nhûäng sûå diïîn biïën tiïëp theo cuãa haânh vi sai laåc múái coá thïí khùèng àõnh àûúåc. Khöng phaãi laâ töi coá thïí dïî daâng cung hiïën caác baån nhûäng bùçng chûáng vïì nhûäng àiïìu noái trïn nïëu töi cûá trò trïå maäi trong phaåm vi nhûäng sûå lúä lúâi, duâ rùçng ngay trong phaåm vi naây cuäng coá nhiïìu thñ duå rêët töët. Anh chaâng trai treã àïì nghõ vúái möåt baâ àïí “begleitdigen” (liïn húåp giûäa hai chûä begleiten (ài cuâng) vaâ belidigen (thêët lïî) baâ ta, quaã laâ möåt anh chaâng nhuát nhaát). Ngûúâi àaân baâ muöën chöìng ùn uöëng nhûäng thûá mònh muöën chñnh laâ möåt ngûúâi àêìy nghõ lûåc biïët nùæm quyïìn cai quaãn trong nhaâ. Coân trûúâng húåp naây nûäa: möåt höåi viïn treã tuöíi cuãa höåi Concordia àoåc möåt baâi diïîn vùn gioång rêët maånh meä, trong àoá anh ta goåi ban giaám àöëc laâ ban “cho vay” (Vorschuss) trong khi àaáng leä phaãi goåi laâ “ban chó huy” (Vorstand) hay uyã ban (ausschuss). Anh chaâng àaä vö tònh liïn kïët giûäa hai chûä Vor- stand vaâ Aus- schuss. Ngûúâi ta coá thïí ûúác àoaán rùçng sûå phaãn àöëi cuãa anh ta laâ do möåt khuynh hûúáng gêy röëi coá dñnh daáng túái möåt chuyïån vay mûúån. Sau naây chuáng töi biïët rùçng anh ta cêìn tiïìn ghï lùæm vaâ àaä naåp àún xin vay tiïìn. Chuáng ta coá thïí thêëy nguyïn nhên cuãa khuynh hûúáng gêy röëi laâ úã chöî: maây cêìn phaãi thêån troång trong viïåc phaãn àöëi vò maây àang noái chuyïån vúái nhûäng ngûúâi coá thïí quyïët àõnh cho maây vay tiïìn hay khöng? http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 67 Töi seä hiïën cho baån nhiïìu thñ duå vïì nhûäng dêëu hiïåu bùçng chûáng naây khi noái àïën nhûäng haânh vi sai laåc khaác. Khi möåt ngûúâi quïn möåt ngûúâi naâo àoá vaâ mùåc duâ àaä cöë gùæng hïët sûác cuäng khöng nhúá laåi àûúåc caái tïn rêët quen, ta coá quyïìn dûå àoaán rùçng ngûúâi àoá coá àiïìu gò khoá chõu vúái ngûúâi coá tïn àoá cho nïn khöng nghô àïën anh ta. Bêy giúâ chuáng ta haäy suy nghô vïì nhûäng àiïìu dûúái àêy vïì möåt traång thaái tinh thêìn trong möåt haânh vi sai laåc. Öng Y yïu möåt baâ nhûng khöng àûúåc yïu laåi. Baâ naây lêëy öng X. Duâ öng Y rêët quen öng X tûâ lêu vaâ àaä giao dõch buön baán vúái öng naây nhiïìu lêìn, vêåy maâ khöng bao giúâ öng Y nhúá àûúåc tïn öng X, luác naâo cêìn viïët thû cho öng naây, öng Y vêîn phaãi hoãi caác ngûúâi quen röìi múái nhúá ra. Roä raâng laâ öng Y khöng muöën biïët gò vïì ngûúâi àaä thùæng öng trïn phûúng diïån aái tònh. Àuáng nhû Heine àaä viïët trong cêu thú: “Ta haäy xoaá hùèn ài trong trñ nhúá cuãa chuáng ta ”. Hay trong trûúâng húåp naây nûäa: möåt baâ noái chuyïån vúái möåt baâ baác syä vïì möåt ngûúâi baån gaái maâ hai ngûúâi quen nhûng bao giúâ cuäng chó goåi baån bùçng tïn thúâi con gaái, coân tïn chöìng baån thò baâ quïn mêët tûâ lêu. Hoãi baâ thò baâ traã lúâi rùçng baâ ta rêët khoá chõu vïì chuyïån lêëy chöìng cuãa baån vaâ khöng chõu àûúåc öng chöìng cuãa baån. Chuáng ta coân nhiïìu àiïìu muöën noái nûäa vïì sûå quïn tïn. Àiïìu quan troång àöëi vúái chuáng ta úã àêy laâ traång thaái tinh thêìn trong luác ngûúâi ta quïn. Thûúâng thûúâng ngûúâi ta hay quïn nhûäng àiïìu dûå àõnh vò coá möåt laân soáng gò traái laåi laâm cho nhûäng àiïìu dûå àõnh khöng thûåc hiïån àûúåc. Àoá khöng nhûäng laâ yá kiïën cuãa caác nhaâ phên têm hoåc http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 68 maâ laâ cuãa caã moåi ngûúâi trong àúâi söëng thûúâng ngaây kïí caã nhûäng ngûúâi khöng cöng nhêån mön phên têm hoåc. Ngûúâi giaám höå xin löîi ngûúâi con àúä àêìu cuãa mònh vò quïn khöng thoaã maän lúâi yïu cêìu, khöng phaãi vò thïë maâ àûúåc ngûúâi naây tha thûá ngay vò hùæn nghô: öng ta noái khöng thûåc àêu, öng chó khöng muöën giûä lúâi hûáa vúái mònh thöi. Vò thïë cho nïn trong àúâi söëng thûúâng ngaây ngûúâi ta khöng àûúåc pheáp quïn, vaâ vïì àiïím naây giûäa quan niïåm cuãa moåi ngûúâi vaâ quan niïåm cuãa caác nhaâ phên têm hoåc khöng coân khaác nhau nûäa. Baån cûá tûúãng tûúång xem möåt baâ chuã nhaâ noái vúái ngûúâi khaách mònh múâi àïën ùn cúm nhû sau: “Thïë naâo, töi múâi anh höm nay sao? Töi quïn mêët laâ àaä múâi anh àïën xúi cúm höm nay”. Liïåu coá àûúåc khöng? Möåt thñ duå nûäa: möåt anh chaâng àang yïu maâ quïn khöng àïën chöî heån vúái ngûúâi yïu: anh ta seä khöng nhêån rùçng mònh àaä quïn maâ seä bõa àùåt ra haâng bao nhiïu lyá do chûáng toã rùçng anh ta khöng àïën àûúåc vaâ anh ta cuäng khöng coá caách naâo khaác baáo cho ngûúâi yïu biïët. Trong àúâi söëng nhaâ binh ngûúâi ta khöng coá quyïìn quïn vaâ duâ coá quïn thûåc cuäng vêîn bõ phaåt nhû thûúâng: àoá laâ àiïìu ai cuäng biïët , vaâ cho laâ laâm thïë laâ phaãi vò ai cuäng nhêån laâ trong àúâi söëng nhaâ binh, möåt vaâi haânh vi sai laåc coá yá nghôa vaâ trong àa söë trûúâng húåp chuáng ta biïët roä yá nghôa àoá laâ thïë naâo. Vêåy taåi sao ngûúâi ta laåi khöng àem aáp duång löëi lyá luêån àoá cho moåi haânh vi sai laåc khaác àïí cöng nhêån caác haânh vi àoá khöng coân deâ dùåt gò nûäa. Têët nhiïn vïì vêën àïì naây thò ngûúâi ta vêîn traã lúâi àûúåc. Nïëu yá nghôa cuãa sûå quïn caác àiïìu dûå àõnh khöng coân gò àaáng gò àaáng nghi ngúâ àöëi vúái nhûäng ngûúâi ngoaâi phöë nûäa thò caác baån seä caâng ngaåc nhiïn hún khi thêëy caác nhaâ thú nhaâ vùn thûúâng duâng nhûäng haânh vi sai laåc àoá trong thú vùn cuãa mònh. Trong caác baån nïëu àaä coá ngûúâi naâo xem trònh diïîn vúã kõch Ceásar vaâ Cleáopêtre cuãa B.Shaw chùæc hùèn coân nhúá caái caãnh cuöëi cuâng trong àoá Ceásar trûúác http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 69 khi ra ài bõ ray rûát vïì möåt àiïìu gò maâ öng ta khöng nhúá ra àûúåc. Sau àoá chuáng ta thêëy dûå àõnh cuãa öng ta laâ tûâ biïåt Cleáopêtre. Bùçng xaão thuêåt nhoã beá àoá kõch sô muöën gaán cho Ceásar möåt têëm loâng cao thûúång maâ öng khöng coá vaâ khöng hïì muöën coá. Baån hùèn biïët roä laâ theo caác taâi liïåu lõch sûã thò Ceásar àaä cho àûa Cleáopêtre vïì La Maä vaâ naâng úã àoá vúái con trai Ceásar cho túái khi Ceásar bõ aám saát, röìi sau àoá múái tröën khoãi thaânh phöë. Nhûäng trûúâng húåp quïn caác àiïìu dûå àõnh roä raâng àïën nöîi chuáng ta khöng thïí duâng vaâo muåc àñch cuãa chuáng ta àûúåc, nghôa laâ khöng thïí tòm ra trong traång thaái tinh thêìn nhûäng dêëu hiïåu gò coá dñnh daáng àïën yá nghôa cuãa haânh vi sai laåc. Vò thïë nïn chuáng ta seä ài tòm möåt haânh vi khöng roä raâng möåt tyá naâo, khöng thïí hiïíu lêìm àûúåc: àoá laâ sûå mêët àöì vêåt, khöng thïí naâo tòm laåi àûúåc nhûäng àöì vêåt àaä àûúåc sùæp xïëp coá thûá tûå. Àiïìu maâ baån seä khöng thïí naâo cho laâ coá thûåc laâ yá muöën cuãa chuáng ta laåi coá thïí àoáng möåt vai troâ gò trong cöng viïåc àaánh mêët möåt àöì vêåt laâm cho chuáng ta bûåc mònh hïët sûác. Nhûng coá rêët nhiïìu àiïìu àûúåc nhêån thêëy thuöåc loaåi sau àêy: möåt anh chaâng treã tuöíi àaánh mêët möåt caái buát chò maâ anh ta rêët thñch, ngay chiïìu höm trûúác anh ta nhêån àûúåc bûác thû cuãa ngûúâi anh rïí trong àoá coá viïët: “Töi khöng coá thò giúâ vaâ cuäng chùèng muöën khuyïën khñch sûå nheå daå vaâ sûå lûúâi biïëng cuãa cêåu”. Thïë maâ caái buát chò bõ mêët laåi chñnh laâ caái buát chò do öng anh rïí biïëu. Nïëu khöng biïët roä trûúâng húåp naây têët nhiïn chuáng ta khöng thïí cho rùçng yá muöën vûát boã möåt àöì vêåt naâo àoá laåi coá thïí àoáng vai troâ gò trong viïåc àaánh mêët àöì àoá. Sûå àaánh mêët loaåi naây xaãy ra luön. Chuáng ta àaánh mêët àöì àaåc khi chuáng ta coá bêët hoaâ vúái ngûúâi àaä cho chuáng ta àöì vêåt àoá, vaâ khi chuáng ta khöng muöën nghô àïën chuáng nûäa. Têët nhiïn khi chuáng ta khöng thñch thò chuáng ta coá thïí coá yá muöën vûát boã, beã gaäy àöì vêåt àoá ài. Vñ duå nhû möåt cêåu hoåc sinh àaánh mêët àöì àaåc cuãa http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 70 mònh, hay tòm caách huyã boã chuáng trûúác ngaây sinh nhêåt cuãa mònh, haânh àöång naây coá phaãi laâ ngêîu nhiïn khöng? Nhûäng ngûúâi thêëy bûåc mònh hïët sûác khi àaánh mêët khöng tòm laåi àûúåc möåt moán àöì do chñnh tay mònh àaä cêët khöng bao giúâ chõu cöng nhêån laâ trong cöng viïåc mêët maát àoá coá yá muöën cuãa anh ta tham dûå vaâo. Vêåy maâ nhûäng trûúâng húåp mêët àöì trong möåt luác hay maäi maäi khöng phaãi laâ hiïëm. Töi thuêåt laåi vúái caác baån möåt cêu chuyïån sau àêy àûúåc coi laâ trûúâng húåp töët àeåp nhêët tûâ trûúác túái nay. Möåt höm, coá möåt anh chaâng coân treã kïí cho töi nghe rùçng caách àêy vaâi nùm vúå chöìng anh ta hiïíu lêìm nhau tai haåi: “Töi thêëy vúå töi laånh luâng quaá, chuáng töi söëng bïn nhau maâ chùèng coá gò nöìng naân, nhûäng àiïìu àoá khöng ngùn caãn töi cöng nhêån rùçng naâng coá nhiïìu àûác tñnh. Möåt höm naâng ài chúi vïì àûa cho töi möåt cuöën saách naâng mua cho töi vò tûúãng töi rêët thñch. Töi caãm ún naâng vaâ baão laâ töi seä àoåc cuöën saách àoá nhûng röìi àïí àêu quïn mêët. Töi àaä cöë tòm trong nhiïìu thaáng nhûng khöng tòm ra àûúåc. Saáu thaáng sau, meå töi maâ töi rêët quyá mïën àaä bõ öëm, naâng rúâi nhaâ ài chùm soác meå chöìng. Bïånh cuãa meå töi khaá nùång vaâ àoá laâ dõp àïí naâng chûáng toã rùçng naâng coá nhiïìu àûác tñnh àaáng quyá. Möåt höm töi trúã vïì nhaâ loâng röån raâng vò biïët ún vïì nhûäng àiïìu maâ naâng laâm cho meå töi. Töi lú àaäng múã möåt caái ngùn keáo, chùèng coá muåc àñch gò nhêët àõnh vaâ àiïìu àêìu tiïn tröng thêëy trong ngùn keáo laâ möåt cuöën saách àaä bõ mêët tûâ lêu”. Khi khöng coân lyá do gò nûäa thò àöì vêåt àoá seä khöng coân laâ möåt thûá khöng tòm thêëy nûäa. Töi coá thïí kïí maäi khöng hïët nhûäng trûúâng húåp nhû thïë naây nhûng töi khöng laâm. Trong cuöën Têm lyá àúâi söëng thûúâng ngaây cuãa töi, caác baån seä tòm thêëy rêët nhiïìu trûúâng húåp àïí khaão saát haânh http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 71 vi sai laåc. Kïët luêån chung cho têët caã caác trûúâng húåp àoá laâ nhû sau: Nhûäng haânh vi sai laåc bao giúâ cuäng coá möåt yá nghôa gò, vaâ chó cho chuáng ta biïët caách dûåa vaâo yá nghôa àoá àïí tòm hiïëu xem caác haânh vi àoá àaä xaãy ra trong trûúâng húåp naâo? Höm nay töi seä noái ngùæn hún vò chuáng ta chó coá yá muöën tòm thêëy trong viïåc khaão saát naây nhûäng yïëu töë àïí sûãa soaån àûa caác baån vaâo con àûúâng cuãa phên têm hoåc. Vò thïë nïn töi chó noái cho caác baån nghe vïì hai loaåi quan saát thöi: nhûäng quan saát vïì haânh vi sai laåc chöìng chêët lïn nhau vaâ kïët húåp vaâo nhau, vaâ sûå xaác nhêån caác àiïìu giaãi thñch cuãa chuáng ta bùçng caác biïën cöë xaãy ra sau àoá. Nhûäng haânh vi sai laåc chöìng chêët vaâ kïët quaã thûåc laâ nhûäng trûúâng húåp döìi daâo nhêët trong loaåi naây. Nïëu chó cêìn chûáng toã rùçng nhûäng haânh vi sai laåc coá yá nghôa thöi thò coá thïí tûâ luác àêìu chuáng ta chó cêìn noái àïën chuáng ta laâ àuã röìi búãi vò yá nghôa àoá quaá roä raâng ngay caã àöëi vúái nhûäng böå oác ûúng ngaånh nhêët, ûa phï phaán nhêët, viïåc coá nhiïìu haânh vi sai laåc liïn tiïëp xaãy ra chûáng toã àoá khöng phaãi laâ nhûäng sûå ngêîu nhiïn maâ chñnh laâ coá yá muöën hùèn hoi. Sau cuâng sûå thay thïë möåt haânh vi sai laåc naây bùçng möåt haânh vi sai laåc khaác chûáng toã rùçng àiïìu quan troång vaâ cêìn thiïët trong caác haânh vi naây khöng phaãi laâ hònh thûác cuäng nhû nhûäng phûúng caách àem duâng maâ chñnh laâ úã trong yá muöën cuãa nhûäng haânh vi naây muöën thoaã maän, vaâ yá muöën naây coá thïí àûúåc thûåc hiïån bùçng nhûäng phûúng caách khaác nhau. Töi thuêåt laåi cho caác baån nghe trûúâng húåp quïn liïn tiïëp: E. Jones kïí laåi rùçng möåt höm, vò lyá do gò öng khöng biïët, àaä àïí laåi trïn baân trong möåt vaâi ngaây möåt bûác thû viïët xong. Röìi möåt höm öng gûãi bûác thû àoá ài nhûng bõ gûãi traã laåi vò quïn khöng viïët àõa chó trïn phong bò. Viïët xong àõa chó, öng laåi gûãi ài nhûng lêìn naây quïn khöng daán tem. Maäi luác àoá öng múái chõu thuá nhêån vúái mònh laâ öng khöng hïì muöën gûãi bûác thû àoá ài. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 72 Trong möåt trûúâng húåp khaác chuáng ta coá sûå liïn kïët giûäa viïåc cêìm nhêìm möåt àöì vêåt röìi khöng sao tòm ra àûúåc nûäa. Coá möåt baâ ài du lõch cuâng öng em chöìng sang La Maä, öng naây laâ möåt nhaâ danh hoaå. Öng naây àûúåc caác ngûúâi Àûác úã La Maä múâi ùn uöëng tiïåc tuâng luön vaâ àûúåc biïëu möåt caái huy chûúng cöí bùçng vaâng. Baâ bûåc mònh khi thêëy em chöìng khöng biïët roä giaá trõ cuãa moán àöì biïëu àoá. Luác ngûúâi em gaái àïën thay mònh úã La Maä, baâ ta vïì nhaâ vaâ luác múã rûúng ra thêëy caái huy chûúng nùçm trong àoá maâ chùèng hiïíu taåi sao. Baâ baáo ngay cho öng em vaâ noái rùçng ngay ngaây höm sau seä gûãi traã laåi caái huy chûúng àoá. Nhûng höm sau caái huy chûúng àûúåc cêët kyä àïën nöîi khöng sao tòm àûúåc vaâ do àoá khöng thïí gûãi ài àûúåc. Àuáng luác àoá baâ ta möëi hiïíu taåi sao baâ ta laåi àaäng trñ nhû thïë: thò ra baâ ta muöën giûä caái huy chûúng àoá laâm cuãa riïng. Trong nhûäng doâng trïn, töi àaä kïí cho baån nghe trûúâng húåp trong àoá coá sûå kïët húåp giûäa möåt sûå lêìm lêîn vaâ möåt sûå quïn: àoá laâ möåt trûúâng húåp cuãa möåt ngûúâi àaä troát lúä heån möåt lêìn, nhêët àõnh khöng lúä heån lêìn thûá hai nûäa, nhûng trong lêìn thûá hai naây laåi àïën sai giúâ. Möåt ngûúâi baån töi vûâa khaão cûáu khoa hoåc vûâa viïët vùn kïí cho töi nghe vïì möåt trûúâng húåp tûúng tûå cuãa chñnh baãn thên öng. Öng kïí: “ Caách àêy vaâi nùm töi nhêån gia nhêåp höåi vùn chûúng vò tin rùçng höåi coá thïí giuáp töi trong viïåc trònh diïîn möåt vúã kõch cuãa töi. Thûá saáu naâo töi cuäng tham dûå vaâo caác cuöåc höåi hoåp cuãa uyã ban maâ chùèng lêëy gò laâm thñch lùæm. Caách àêy vaâi thaáng töi àûúåc ngûúâi ta cho biïët laâ möåt vúã kõch cuãa töi seä àûúåc àem diïîn vaâ ngay sau àoá töi quïn phùæt khöng dûå caác phiïn hoåp nûäa. Nhûng khi àoåc caác baâi cuãa anh viïët vïì vêën àïì àoá töi thêëy xêëu höí tûå traách rùçng mònh àaä khöng theâm ài dûå caác phiïn hoåp khi khöng cêìn àïën hoå nûäa, vaâ tûå nhuã laâ thïë naâo cuäng phaãi quay trúã laåi cuöåc hoåp nhû trûúác. Töi suy nghô maäi vïì vêën àïì cho àïën khi àïën trûúác phoâng hoåp vaâ ngaåc nhiïn thêëy phoâng hoåp àoáng cûãa chùèng coá ma naâo caã. Thò ra phiïn hoåp àaä khai diïîn tûâ http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 73 höm qua laâ thûá saáu ngaây hoåp thûúâng lïå. Töi àaä lêìm ngaây hoåp vaâ àïën vaâo höm thûá baãy”. Nïëu coá thïm nhiïìu quan saát nûäa, coá leä cuäng hay nhûng thöi. Töi muöën trònh baây thïm cuâng caác baån möåt loaåi trûúâng húåp khaác trong àoá muöën xem mònh giaãi thñch coá àuáng khöng, chuáng ta phaãi chúâ àïën biïën cöë sau àoá xaác nhêån. Khoãi phaãi noái laâ àiïìu kiïån cêìn thiïët cuãa nhûäng trûúâng húåp naây laâ chuáng ta khöng hïì biïët àïën tònh traång tinh thêìn trong luác naây hay tònh traång àoá úã ngoaâi têìm khaão saát cuãa chuáng ta. Sûå giaãi thñch cuãa chuáng ta vò thïë chó coá giaá trõ möåt sûå dûå àoaán maâ chuáng ta khöng cho laâ quan troång. Nhûng sau àoá coá möåt sûå viïåc xaãy ra chûáng toã rùçng caách giaãi thñch àêìu tiïn cuãa chuáng ta laâ àuáng. Möåt höm, trong möåt cuöåc ài thùm möåt cùåp vúå chöìng, töi àûúåc ngûúâi vúå vûâa cûúâi vûâa kïí cho nghe rùçng ngay sau höm ài trùng mêåt vïì, naâng dêîn ngûúâi em gaái ài mua sùæm, ngûúâi em gaái naây chûa coá chöìng. Trong khi àoá chöìng naâng ài viïåc riïng. Hai chõ em àang ài àöåt nhiïn tröng thêëy möåt ngûúâi àaân öng ài bïn kia àûúâng, naâng baão em gaái: “Kòa öng X..”.. Naâng khöng hïì thêëy rùçng ngûúâi àaân öng àoá chùèng phaãi ai khaác hún laâ chöìng naâng vûâa múái cûúái chûâng vaâi tuêìn. Cêu chuyïån àoá gêy cho töi möåt caãm giaác khoá chõu, nhûng töi khöng muöën tin vaâo àiïìu maâ mònh nghô vïì vêën àïì. Chó vaâi nùm sau töi múái nhúá laåi cêu chuyïån vò tin rùçng cuöåc hön nhên giûäa hai ngûúâi àaä àûa àïën kïët quaã tai haåi. A.Maeder kïí chuyïån möåt baâ trûúác höm cûúái quïn khöng ài thûã aáo cûúái vaâ maäi àïën töëi múái nhúá laåi. Öng ta cho rùçng viïåc naây vaâ sûå ly dõ cuãa hai ngûúâi sau àoá coá liïn quan àïën nhau. Töi biïët coá möåt baâ tuy àaä coá chöìng nhûng vêîn kyá nhûäng taâi liïåu vïì quaãn trõ taâi saãn bùçng tïn thúâi con gaái, röìi sau àoá ly dõ vúái chöìng. Töi biïët möåt baâ àaä àaánh mêët nhêîn cûúái trong thúâi kyâ trùng mêåt, nhûäng biïën cöë sau àoá chûáng toã laâ sûå viïåc àoá coá möåt yá nghôa àùåc biïåt khöng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 74 sao lêìm àûúåc. Laåi coân trûúâng húåp möåt hoaá hoåc gia danh tiïëng ngûúâi Àûác quïn caã giúâ cûã haânh hön lïî cuãa mònh vaâ àaáng leä phaãi ra nhaâ thúâ thò laåi ài thùèng vaâo phoâng thñ nghiïåm. Sau àoá öng ta àöíi yá vaâ chïët giaâ trong caãnh àöåc thên. Chùæc caác baån cuäng muöën rùçng, trong têët caã caác trûúâng húåp àoá nhûäng haânh vi sai laåc thay thïë cho linh tñnh ngûúâi xûa. Maâ àuáng thïë, nhiïìu khi nhûäng linh tñnh àoá chó laâ nhûäng haânh vi sai laåc, vñ duå nhû khi ngûúâi ta vêëp ngaä. Nhiïìu trûúâng húåp khaác coá tñnh chêët khaách quan chûá khöng chuã quan. Nhûng baån khöng thïí tûúãng tûúång àûúåc rùçng thûåc rêët khoá phên biïåt xem möåt biïën cöë thuöåc vaâo loaåi naâo. Nhiïìu khi haânh vi sai laåc laåi àeo caái mùåt naå cuãa möåt biïën cöë coá tñnh caách tiïu diïåt. Nhûäng ngûúâi naâo trong caác baån coá ñt nhiïìu kinh nghiïåm àuã duâng coá leä cuäng tûå nhuã laâ mònh seä traánh cho mònh àûúåc nhiïìu àiïìu thêët voång vaâ ngaåc nhiïn àau àúán, vaâ nïëu coá can àaãm nhòn vaâo sûå thûåc giaãi thñch nhûäng haânh vi sai laåc trong sûå giao thiïåp giûäa loaâi ngûúâi nhû laâ nhûäng linh tñnh baáo trûúác, duâng nhûäng linh tñnh naây àïí tòm hiïíu nhûäng yá muöën coân nùçm trong voâng bñ mêåt. Nhiïìu khi ngûúâi ta khöng daám laâm àiïìu àoá. Ngûúâi ta súå rùçng mònh quay trúã laåi tin dûå àoaán, vûúåt qua mùåt khoa hoåc. Khöng phaãi laâ linh tñnh naâo cuäng thaânh sûå thûåc vaâ khi caác baån hiïíu roä nhûäng thuyïët cuãa chuáng ta hún, baån seä thêëy laâ khöng cêìn gò caác linh tñnh àoá phaãi thûåc hiïån hïët. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 75 Phêìn 6 ... Gêìn nhû trong moåi trûúâng húåp trong àoá ngûúâi ta noái ra nhûäng àiïìu traái laåi vúái àiïìu àõnh noái thò bao giúâ cuäng coá möåt yá muöën gêy röëi diïîn taã möåt sûå chöëng àöëi vúái yá kiïën bõ röëi vaâ haânh vi sai laåc laâ hònh aãnh cuãa sûå xung àöåt giûäa hai yá muöën naây... 4. Nhûäng haânh vi sai laåc Nhûäng haânh vi sai laåc laâ nhûäng haânh vi coá yá nghôa: àoá laâ kïët quaã cuãa nhûäng sûå phên tñch cuãa nhûäng doâng trïn vaâ laâ àiïìu chuáng ta duâng laâm cùn baãn cho nhûäng cuöåc khaão saát sùæp túái. Chuáng ta cêìn xaác nhêån laåi möåt lêìn nûäa: chuáng ta khöng hïì khùèng àõnh laâ möåt viïåc luön luön xaãy ra. Chuáng ta chó cêìn cho rùçng phêìn nhiïìu nhûäng haânh vi naây coá yá nghôa laâ àuã röìi. Vaã laåi ngay vïì phûúâng diïån naây cuäng coá nhiïìu sûå khaác biïåt khi chuáng ta ài tûâ haânh vi naây qua haânh vi khaác. Nhûäng sûå lúä lúâi , viïët sai v.v..v àïìu coá möåt vùn baãn thuêìn tuyá sinh lyá. Àiïìu naây khöng àûúåc chùæc chùæn trong caác hònh thûác khaác nhau cuãa sûå quïn laäng (quïn tïn, quïn dûå àõnh, khöng tòm àûúåc nhûäng àöì vêåt maâ mònh àaä cêët..) trong khi sûå àaánh mêët àöì àaåc thò coá leä khöng coá möåt yá mûöën naâo dñnh daáng vaâo àoá. Chuáng ta cêìn thïm rùçng nhûäng sûå nhêìm lêîn trong àúâi söëng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 76 thûúâng ngaây cuäng chó dñnh daáng vaâo mön phên têm hoåc vïì möåt vaâi khña caånh naâo àoá thöi. Luác naây cuäng nïn nhúá luön luön àïën nhûäng sûå giúái haån àoá búãi vò tûâ nay trúã ài chuáng ta bùæt àêìu tûâ yá niïåm cho rùçng haânh vi sai laåc laâ nhûäng haânh vi tinh thêìn, kïët quaã cuãa sûå liïn kïët giûäa hai yá muöën. Àoá laâ kïët quaã thûá nhêët cuãa mön phên têm hoåc. Têm lyá hoåc chûa bao giúâ àïí yá àïën nhûäng hiïån tûúång theo sau àoá. Vò vêåy chuáng ta àaä múã röång biïn giúái cuãa thïë giúái tinh thêìn ra rêët nhiïìu vaâ thïm vaâo mön têm lyá hoåc nhiïìu hiïån tûúång trûúác kia khöng coá trong àoá. Chuáng ta haäy dûâng laåi möåt chuát trûúác sûå khùèng àõnh rùçng nhûäng haânh vi sai laåc laâ nhûäng haânh vi tinh thêìn. Khùèng àõnh nhû thïë coá phaãi laâ chuáng ta cho rùçng nhûäng haânh vi tinh thêìn laâ nhûäng haânh vi coá yá nghôa hay khöng? Hay chuáng ta coân nguå möåt yá gò khaác nûäa. Töi khöng nghô rùçng chuáng ta nïn múã röång phaåm vi cuãa nhûäng haânh vi naây ra. Têët caã nhûäng àiïìu gò quan saát àûúåc trong àúâi söëng tinh thêìn seä goåi laâ nhûäng hiïån tûúång tinh thêìn. Vêën àïì chó laâ xeát xem möåt sûå phaát biïíu tinh thêìn naâo àoá coá phaãi laâ kïët quaã trûåc tiïëp cuãa nhûäng hònh aãnh vïì cú thïí, cuãa caác cú nùng hay coá tñnh chêët thïí xaác vaâ trong trûúâng húåp naây chuáng khöng thuöåc phaåm vi mön Têm lyá hoåc; hay noá laâ hêåu quaã trûåc tiïëp cuãa nhûäng hoaåt àöång tinh thêìn. Chuáng töi nghô àïën àiïìu sau naây möîi khi noái àïën nhûäng hoaåt àöång tinh thêìn. Vò thïë cho nïn chuáng ta seä húåp lyá hún nïëu phaát biïíu yá nghôa dûúái hònh thûác sau àêy: hiïån tûúång coá yá nghôa, nghôa laâ cho ta biïët noá coá möåt yá muöën hay möåt khuynh hûúáng vaâ giûä möåt àõa võ naâo trong nhûäng hoaåt àöång tinh thêìn. Cuäng coá nhûäng hiïån tûúång khaác rêët gêìn vúái nhûäng haânh vi sai laåc nhûng khöng thïí goåi nhû thïë àûúåc. Chuáng ta goåi nhûäng hiïån tûúång àoá laâ nhûäng haânh vi bêët thûúâng hay laâ triïåu chûáng. Têët http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 77 caã nhûäng haânh vi naây àïìu coá àuã nhûäng tñnh caách cuãa möåt haânh vi khöng coá lyá do, vö nghôa lyá, khöng quan troång vaâ nhêët laâ chùèng coá lúåi ñch gò. Nhûng àiïìu laâm cho haânh vi naây khaác vúái nhûäng haânh vi sai laåc laâ trong nhûäng haânh vi naây khöng coá sûå tham dûå cuãa möåt yá muöën àöëi nghõch, laâm röëi loaån traái vúái yá muöën nguyïn thuyã. Nhûäng haânh vi sai laåc naây laåi thûúâng nhêåp vaâo nhûäng cûã chó vaâ daáng àiïåu duâng àïí diïîn taã sûå caãm àöång. Thuöåc vaâo loaåi haânh vi sai laåc àùåc biïåt naây laâ nhûäng cûã chó bïì ngoaâi chùèng coá muåc àñch gò nhû vên vï taâ aáo, lêëy tay súâ soaång vaâo chên tay hay mònh mêíy, hay nhûäng àöì vêåt àïí gêìn tay mònh; nhûäng baâi haát chuáng ta haát nho nhoã, chuáng ta bùæt àêìu haát hay thöi haát vaâo nhûäng luác bêët thêìn maâ chuáng ta khöng àïí yá, chùèng coá lyá do gò roä raâng caã. Vêåy maâ töi khöng ngêìn ngaåi gò khöng khùèng àõnh rùçng nhûäng haânh vi àoá àïìu coá yá nghôa, cuäng coá thïí giaãi thñch nhû nhûäng haânh vi sai laåc khaác, àoá laâ nhûäng dêëu hiïåu chûáng toã möåt tònh traång tinh thêìn khaác. Quan troång hún àoá laâ nhûäng haânh vi tinh thêìn àêìy àuã nhêët. Nhûng töi khöng coá yá noái nhiïìu vïì sûå múã röång phaåm vi cuãa nhûäng haânh vi tinh thêìn naây: töi thñch tiïëp tuåc nhûäng sûå phên tñch caác haânh vi sai laåc àùåt ra trûúác mùæt chuáng ta nhûäng vêën àïì quan troång nhêët cuãa mön phên têm hoåc. Nhûäng vêën àïì thñch thuá nhêët maâ chuáng ta àaä àùåt ra vaâ chûa àûúåc traã lúâi laâ nhûäng vêën àïì sau: chuáng ta àaä noái rùçng nhûäng haânh vi sai laåc laâ kïët quaã cuãa sûå liïn kïët giûäa hai yá muöën khaác nhau, möåt yá muöën bõ röëi loaån. YÁ muöën kia gêy röëi; nhûng nïëu vúái caác yá muöën bõ röëi khöng coá vêën àïì gò àùåt ra caã thò traái laåi, àöëi vúái nhûäng yá muöën gêy röëi loaån chuáng ta cêìn tûå hoãi xem nhûäng yá muöën coá thïí gêy rùæc röëi caác yá muöën khaác laâ nhûäng yá muöën naâo vaâ liïn quan giûäa hai loaåi noái trïn ra sao? http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 78 Töi xin pheáp duâng nhûäng sûå lúä lúâi àïí traã lúâi cêu hoãi thûá hai trûúác. Trûúác hïët giûäa nhûäng yá muöën bõ röëi loaån, vaâ nhûäng yá muöën gêy röëi coá möåt sûå liïn quan vïì nöåi dung. Trong trûúâng húåp naây yá muöën gêy röëi phaãn traái vúái yá muöën bõ röëi, thay àöíi yá àoá hay böí tuác cho noá. Hay laâ giûäa hai loaåi yá muöën àoá khöng hïì coá möåt sûå liïn quan naâo vïì nöåi dung, trûúâng húåp naây trúã thaânh tùm töëi hún nhûng cuäng thuá võ hún. Nhûäng trûúâng húåp chuáng ta xeát àïën tûâ trûúác túái nay vaâ nhûäng trûúâng húåp tûúng tûå laâm chuáng ta hiïíu dïî daâng liïn quan thûá nhêët vïì nöåi dung. Gêìn nhû trong moåi trûúâng húåp trong àoá ngûúâi ta noái ra nhûäng àiïìu traái laåi vúái àiïìu àõnh noái thò bao giúâ cuäng coá möåt yá muöën gêy röëi diïîn taã möåt sûå chöëng àöëi vúái yá kiïën bõ röëi vaâ haânh vi sai laåc laâ hònh aãnh cuãa sûå xung àöåt giûäa hai yá muöën naây. “Töi tuyïn böë khai maåc buöíi hoåp nhûng trong thêm têm töi muöën bïë maåc buöíi hoåp àoá”. Àoá laâ yá nghôa cuãa sûå lúä lúâi cuãa öng chuã tõch. Möåt túâ baáo chñnh trõ bõ töë caáo laâ tham nhuäng àaä viïët àïí tûå baâo chûäa nhûäng doâng sau àêy: “Àöåc giaã laâm chûáng cho chuáng töi laâ bao giúâ chuáng töi cuäng bïnh vûåc lúåi ñch chung möåt caách bêët vuå lúåi”. Theo yá töi àiïìu naây àaä vaåch trêìn yá thêìm kñn cuãa öng ta: “ Töi bõ bùæt buöåc phaãi viïët möåt àiïìu nhûng töi biïët rùçng töi nghôa khaác”. Möåt võ dên biïíu àõnh noái rùçng chuáng ta phaãi noái cho Hoaâng àïë biïët sûå thûåc maâ khöng cêìn deâ dùåt gò caã (ruckhaltlos) àöåt nhiïn nhêån thêy mònh quaá taáo baåo thaânh ra lúä lúâi thay chûä khöng deâ dùåt bùçng chûä coâng lûng xuöëng (ruckgratlos). Trong nhûäng trûúâng húåp laâm cho ngûúâi ta caãm tûúãng rùçng àoá laâ möåt sûå thu ngùæn hay vùæn tùæt thò thûåc ra àoá laâ nhûäng sûå sûãa àöíi, thïm thùæt, hay tiïëp tuåc, trong àoá möåt khuynh hûúáng thûá hai xuêët http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 79 hiïån bïn caånh khuynh hûúáng thûá nhêët. “Coá nhûäng sûå viïåc xaãy ra ( zum Vorchein gekommen): töi muöën noái nhûäng troâ con heo (Schweinerrein); kïët quaã: “Zum yorschein gekommen” “Nhûäng ngûúâi hiïíu àûúåc àiïìu àoá coá thïí àïëm trïn àêìu ngoán tay. Nhûng khöng, thûåc ra chó coá möåt ngûúâi coá thïí hiïíu àûúåc thöi: vò thïë nhiïìu ngûúâi hiïíu àûúåc coá thïí àïëm àûúåc trïn àêìu möåt ngoán tay thöi”. Hay “Chöìng töi coá thïí ùn uöëng nhûäng gò anh ta muöën: nhûng töi khöng thïí àïí cho anh ta muöën bêët cûá möåt thûá gò: vêåy anh ta phaãi ùn, uöëng nhûäng thûá gò töi muöën”. Trong têët caã nhûäng trûúâng húåp naây, sûå lúä lúâi thoaát ra tûâ trong nöåi dung yá muöën bõ röëi hay bõ gùæn liïìn vaâo àoá”. Liïn quan khaác giûäa hai yá muöën coá veã laå kyâ. Nïëu giûäa hai yá muöën àoá khöng coá möåt liïn quan gò vïì nöåi dung thò yá muöën gêy röëi do àêu maâ ra vaâ laâm sao coá thïí gêy röëi taåi möåt àõa àiïím rêët chñnh xaác naâo àoá? Chó coá quan saát múái coá thïí hiïën cho ta möåt cêu traã lúâi thöi vaâ ngûúâi ta quan saát thêëy rùçng sûå röëi loaån phaát sinh ra tûâ möåt doâng tû tûúãng laâm bêån têm àûúng sûå trong möåt khoaãng thúâi gian trûúác àoá, vaâ nïëu noá can thiïåp vaâo trong lúâi noái möåt caách àùåc biïåt nhû thïë, noá cuäng coá thïí àûúåc diïîn taã dûúái möåt hònh thûác khaác (nhûng àiïìu naây khöng phaãi laâ cêìn thiïët). Àoá laâ möåt tiïëng vang thûåc sûå nhûng tiïëng vang àoá khöng cêìn thiïët phaãi bùæt nguöìn tûâ nhûäng tiïëng àaä noái ra. ÚÃ àêy, möåt lêìn nûäa chuáng ta coá möåt sûå liïn tûúãng giûäa yïëu töë bõ röëi vaâ yïëu töë gêy röëi nhûng sûå liïn tûúãng naây, àaáng leä phaãi nùçm trong nöåi dung thò laåi chó coá tñnh caách nhên taåo thuêìn tuyá vaâ do caác sûå liïn tûúãng eáp buöåc taåo thaânh. Àêy laâ möåt thñ duå rêët giaãn dõ do chñnh töi quan saát thêëy. Möåt höm töi gùåp hai baâ ngûúâi thaânh Viïn (nûúác AÁo) ùn mùåc nhû du khaách. Töi ài cuâng vúái hai baâ àoá möåt àoaån àûúâng vaâ chuáng töi noái chuyïån vïì nhûäng sûå tiïån lúåi vaâ bêët tiïån trong àúâi söëng du khaách. Möåt trong hai baâ thuá nhêån rùçng, möåt ngaây cuãa ngûúâi du khaách khöng phaãi laâ khöng coá nhûäng caái khoá chõu. Baâ ta noái “Thûåc ra quaã http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 80 laâ khöng khoaái möåt chuát naâo khi chuáng töi suöët ngaây phaãi ài dûúái aánh nùæng mùåt trúâi vaâ bõ ûúát hïët caã aáo trong aáo ngoaâi..”. Noái àïën àêy thò baâ ta ngêåp ngûâng röìi laåi noái: “ Nhûng khi vïì àïën nhaâ (àaáng leä laâ noái nhû thïë : nach Hause- vïì àïën nhaâ) baâ ta laåi noái nach Hose (nghôa laâ caái quêìn ) thay quêìn aáo...”. Chuáng ta chûa phên tñch sûå lúä lúâi naây nhûng töi cho laâ khöng cêìn thiïët lùæm. Trong cêu trûúác baâ du khaách àõnh kïí möåt thöi nhûäng thûá bõ ûúát: aáo trong, aáo ngoaâi, quêìn (hose). Nhûng vò lõch sûå baâ khöng daám noái àïën caái quêìn. Nhûng trong cêu sau maâ nöåi dung khaác hùèn cêu trûúác, chûä Hose khöng àûúåc noái luác naäy bêy giúâ laåi xuêët hiïån nhû möåt hònh thûác biïën hoaá cuãa chûä Hause (vïì nhaâ). Bêy giúâ chuáng ta múái xeát àïën vêën àïì chñnh: nhûäng yá muöën àûúåc phaát triïín ra möåt caách kyâ laå nhû thïë laâ nhûäng yá muöën naâo maâ laåi coá thïí gêy röëi nhûäng yá muöën khaác? Têët nhiïn àoá laâ nhûäng yá muöën khaác nhau nhûng chuáng töi muöën tòm ra nhûäng àùåc tñnh chung. Chuáng coá thïí àûúåc phên thaânh ba loaåi. Loaåi thûá nhêët göìm nhûäng trûúâng húåp trong àoá ngûúâi noái lúä lúâi biïët trûúác khuynh hûúáng noái sai cuãa mònh nhûng khöng ngùn àûúåc. Loaåi thûá hai göìm nhûäng trûúâng húåp trong àoá ngûúâi noái lúä lúâi tuy biïët mònh thûúâng coá khuynh hûúáng noái sai nhû thïë nhûng trûúác khi noái khöng biïët rùçng khuynh hûúáng àoá bùæt àêìu úã núi mònh tûâ lêu röìi. Ngûúâi àoá chêëp nhêån nhûäng lúâi giaãi thñch cuãa chuáng ta nhûng khöng thïí naâo khöng ngaåc nhiïn. Nhûäng thñ duå trong trûúâng húåp naây coá thïí tòm thêëy nhûäng haânh vi sai laåc khaác nhûäng sûå lúä lúâi. Loaåi thûá ba göìm nhûäng trûúâng húåp trong àoá àûúng sûå phaãn àöëi kõch liïåt löëi giaãi thñch cuãa chuáng ta: khöng nhûäng khöng chõu nhêån laâ mònh coá khuynh hûúáng àoá, ngûúâi naây coân cho rùçng mònh khöng hïì bao giúâ coá khuynh hûúáng àoá caã. Caác baån haäy nhúá laåi cêu chuyïån múâi moåi ngûúâi úå lïn http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 81 àïí chuác mûâng öng chuã vaâ thaái àöå phaãn àöëi kõch liïåt cuãa ngûúâi àoá khi töi noái àïën khuynh hûúáng gêy röëi cuãa anh ta. Caác baån biïët laâ chuáng ta chûa àöìng yá vúái nhau vïì quan niïåm nhûäng trûúâng húåp àoá sao? Sûå phaãn àöëi cuãa àûúng sûå khöng hïì laâm töi böëi röëi vaâ töi giûä nguyïn yá kiïën, nhûng caác baån thò khöng thïë: thêëy anh chaâng chöëi bay biïën chùæc caác baån cho rùçng coá leä chuáng ta khöng nïn tòm caách giaãi thñch thò hún, chó nïn coi àoá nhû möåt haânh vi thuêìn tuyá sinh lyá theo nghôa tiïìn phên têm cuãa chûä àoá. Töi cuäng chúâ àúåi thaái àöå cuãa caác baån. Töi giaãi thñch rùçng nhiïìu khi chñnh àûúng sûå coá thïí phaát hiïån nhûäng yá muöën maâ chñnh y cuäng khöng biïët nhûng töi coá thïí dûåa vaâo möåt vaâi dêëu hiïåu àïí àûa ra aánh saáng àûúåc. Vêåy maâ caác baån ngêåp ngûâng khöng daám chêëp nhêån sûå giaã duå kyâ khöi vaâ àêìy hiïåu quaã nhû thïë. Vêåy maâ nïëu húåp lyá vúái chñnh mònh vïì nhûäng àiïìu àaä biïët vïì haânh vi sai laåc, sau khi àaä àûúåc biïët bao nhiïu trûúâng húåp röìi àaáng leä caác baån phaãi chêëp nhêån yá kiïën cuãa töi moái phaãi chûá duâ rùçng caác baån cuäng thêëy húi khoá chõu. Nïëu baån khöng thïí naâo chêëp nhêån sûå giaãi thñch àoá thò chó coân caách thöi khöng theo hoåc vïì nhûäng haânh vi sai laåc nûäa. Bêy giúâ chuáng ta dûâng laåi möåt chuát vïì ba loaåi noái trïn vaâ xem chuáng coá nhûäng tñnh caách chung naâo? Àuáng luác naây may mùæn cho chuáng ta laâ coá möåt sûå kiïån khöng coân ai chöëi caäi àûúåc. Trong hai loaåi, thûá nhêët khuynh hûúáng gêy röëi àûúåc ngay chñnh àûúng sûå cöng nhêån; ngoaâi ra trong loaåi thûá nhêët khuynh hûúáng naây xuêët hiïån ngay sau khi noái lúä lúâi. Nhûng trong loaåi thûá nhêët cuäng nhû trong loaåi thûá hai, khuynh hûúáng gêy röëi kòm haäm, döìn eáp vaâo trong. Vò àûúng sûå quyïët àõnh khöng cho noá xuêët hiïån nïn múái lúä lúâi, nghôa laâ khuynh hûúáng bõ döìn eáp cûá xuêët hiïån mùåc dêìu àûúng sûå khöng muöën bùçng caách hoùåc thay àöíi yá muöën àûúåc diïîn taã hoùåc chiïëm hùèn chöî yá http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 82 muöën àûúåc diïîn taã hoùåc chiïëm hùèn chöî cuãa yá muöën àoá. Àoá laâ caách hoaåt àöång cuãa sûå lúä lúâi. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 83 Phêìn 7 ... Àïën bêy giúâ chuáng ta coá thïí noái rùçng àaä àaåt àûúåc nhûäng tiïën böå múái trong viïåc tòm hiïíu haânh vi sai laåc. Khöng nhûäng chuáng ta biïët rùçng nhûäng haânh vi àoá laâ haânh vi tinh thêìn, coá keâm theo möåt yá muöën, rùçng àoá laâ kïët quaã cuãa sûå liïn kïët giûäa hai yá muöën, maâ coân biïët rùçng möåt trong hai yá muöën àoá trûúác khi noái àaä bõ döìn eáp àïën nöîi phaãi phaát hiïån do sûå röëi loaån cuãa yá muöën kia... YÁ kiïën cuãa töi cuäng giuáp cho ta giaãi thñch nhûäng trûúâng húåp trong loaåi thûá ba. Àiïím khaác biïåt duy nhêët trong ba loaåi naây laâ mûác àöå döìn eáp cuãa khuynh hûúáng thöi. Trong loaåi thûá nhêët àûúng sûå biïët roä mònh coá khuynh hûúáng àoá trûúác khi noá xuêët hiïån vò thïë nïn khuynh hûúáng àoá bõ döìn eáp nhêët àõnh cûá xuêët hiïån. Trong loaåi thûá hai sûå döìn eáp nùång hún vaâ àûúng sûå khöng hïì biïët mònh coá khuynh hûúáng àoá trûúác khi noá xuêët hiïån. Àiïìu ngaåc nhiïn laâ duâ bõ döìn eáp nhû thïë, khuynh hûúáng cuäng cûá xuêët hiïån khöng sao ngùn àûúåc. Tònh traång naây giuáp cho chuáng ta rêët nhiïìu àïí cùæt nghôa caác trûúâng húåp trong loaåi thûá ba. Töi coân noái rùçng ngûúâi ta coá thïí tòm thêëy trong haânh vi sai laåc sûå phaát hiïån cuãa möåt khuynh hûúáng bõ döìn eáp tûâ lêu lùæm, àïën nöîi àûúng sûå khöng hïì hay biïët gò vaâ phuã nhêån sûå coá mùåt cuãa noá. Nhûng duâ coá muöën taách riïng loaåi thûá ba naây ra chùng nûäa thò caác baån cuäng khöng thïí chêëp nhêån kïët luêån phaát hiïån ra sau khi xeát caác trûúâng húåp khaác, rùçng sûå döìn eáp möåt http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 84 yá muöën noái möåt àiïìu gò chñnh laâ àiïìu kiïån cêìn thiïët cho sûå phaát sinh cuãa möåt sûå lúä lúâi. Àïën bêy giúâ chuáng ta coá thïí noái rùçng àaä àaåt àûúåc nhûäng tiïën böå múái trong viïåc tòm hiïíu caác haânh vi sai laåc. Khöng nhûäng chuáng ta biïët rùçng nhûäng haânh vi àoá laâ haânh vi tinh thêìn, coá keâm theo möåt yá muöën, rùçng àoá laâ kïët quaã cuãa sûå liïn kïët giûäa hai yá muöën, chuáng ta coân biïët rùçng möåt trong hai yá muöën àoá trûúác khi noái àaä bõ döìn eáp àïën nöîi phaãi phaát hiïån do sûå röëi loaån cuãa yá muöën kia. Chñnh yá muöën naây cuäng bõ röëi loaån trûúác khi trúã thaânh keã gêy röëi. Têët nhiïn laâ ngay vúái nhûäng kïët quaã nhû thïë chuáng ta cuäng chûa thïí cùæt nghôa àûúåc möåt caách hoaân haão nhûäng hiïån tûúång goåi laâ nhûäng haânh vi sai laåc. Chuáng ta àöåt nhiïn thêëy nhiïìu vêën àïì khaác hiïån ra vaâ coá caãm tûúãng rùçng caâng ài sêu vaâo vêën àïì bao nhiïu thò chuáng ta caâng thêëy xuêët hiïån nhiïìu vêën àïì múái bêëy nhiïu. Chuáng ta coá thïí tûå hoãi, taåi sao sûå viïåc laåi khöng àún giaãn hún nhó? Khi möåt ngûúâi quyïët àõnh döìn eáp möåt khuynh hûúáng trong khi àaáng leä phaãi àïí cho noá phaát hiïån tûå do thò chuáng ta àûáng trûúác hai trûúâng húåp: möåt laâ khuynh hûúáng chõu àöìn eáp vaâ khöng coá gò xaãy ra caã; hai laâ khuynh hûúáng khöng chõu döìn eáp vaâ phaãi xuêët hiïån möåt caách hoaân toaân vaâ thaânh thûåc. Nhûng haânh vi sai laåc úã giûäa hai tònh traång do: khuynh hûúáng bõ döìn eáp nûãa chûâng vaâ yá muöën bõ döìn eáp, nïëu khöng bõ tiïu diïåt thò cuäng bõ döìn eáp àuã àïí cho khöng thïí phaát hiïån ra nguyïn hònh maâ phaãi thay àöíi ñt nhiïìu, trûâ möåt vaâi trûúâng húåp leã teã. Chuáng ta coá thïí cho rùçng nhûäng sûå kiïån liïn húåp hay nûãa noå nûãa kia àoá cuäng phaãi theo möåt söë àiïìu kiïån naâo àùåc biïåt, nhûng chuáng ta khöng hïì biïët tñnh chêët cuãa nhûäng àiïìu kiïån àoá nhû thïë naâo. Töi khöng tin rùçng duâ coá ài sêu àïën àêu chùng nûäa, chuáng ta coá thïí tòm ra àûúåc nhûäng àiïìu kiïån chûa biïët àoá. Muöën àïën àûúåc nhûäng muåc tiïu àoá, chuáng ta coân phaãi thaám hiïím nhûäng khu vûåc http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 85 tùm töëi khaác cuãa àúâi söëng tinh thêìn ; chó khi naâo chuáng ta tòm ra trong àoá nhûäng hiïån tûúång tûúng tûå nhû cuãa chuáng ta múái coá can àaãm àûa ra nhûäng giaã thuyïët àïí cùæt nghôa nhûäng haânh vi sai laåc möåt caách troån veån hún. Nhûng coân àiïìu naây nûäa: duâ chuáng ta laâm viïåc vúái nhûäng dêëu hiïåu nhoã nhoi, chuáng ta cuäng coá thïí gùåp àiïìu nguy hiïím. Coá möåt cùn bïånh tinh thêìn goåi laâ Paraoia combinatoire, trong àoá nhûäng dêëu hiïåu nhoã nhoi chó àûúåc duâng möåt caách coá giúái haån thöi vaâ töi khöng cho rùçng moåi kïët luêån thoaát ra tûâ àoá àïìu àuáng. Àïí traánh nhûäng sûå nguy hiïím àoá, chuáng ta chó coá viïåc múã thûåc röång phaåm vi quan saát cuãa chuáng ta, xeát ài xeát laåi nhiïìu lêìn nhûäng caãm giaác nhû nhau bêët kïí laâ khu vûåc àúâi söëng tinh thêìn naâo chuáng ta khaão saát. Vò thïë àïën àêy chuáng ta khöng phên tñch nhûäng haânh vi sai laåc nûäa. Töi chó biïët khuyïn caác baån àiïìu naây: caác baån haäy nhúá maäi àïën àûúâng löëi chuáng ta àaä theo àïí khaão saát caác hiïån tûúång àoá nhû möåt caái mêîu. Theo àûúâng löëi àoá caác baån ngay tûâ bêy giúâ àaä biïët roä têm lyá cuãa chuáng ta muöën gò. Khöng nhûäng chuáng ta muöën mö taã vaâ phên loaåi nhûäng hiïån tûúång àoá, chuáng ta coân muöën quan niïåm chuáng nhû nhûäng dêëu hiïåu cuãa sûå hoaåt àöång cuãa nhûäng àöång lûåc trong têm höìn, sûå phaát hiïån cuãa nhûäng khuynh hûúáng coá muåc àñch nhêët àõnh, hoaåt àöång hoùåc cuâng chiïìu vúái nhau hoùåc traái hûúáng. Chuáng ta tòm caách tûå taåo ra möåt quan niïåm linh hoaåt vïì nhûäng hiïån tûúång tinh thêìn. Theo quan niïåm naây thò nhûäng hiïån tûúång tri thûác phaãi nhûúâng chöî cho caác khuynh hûúáng vaâ chó caác khuynh hûúáng naây múái àûúåc cöng nhêån maâ thöi. Chuáng ta seä khöng ài xa hún àöëi vúái nhûäng haânh vi sai laåc; nhûng chuáng ta coá thïí ài vaâo möåt vaâi con àûúâng reä trong phaåm vi naây àïí tòm thêëy nhûäng àiïìu quen thuöåc vaâ nhûäng àiïìu múái. Muöën thïë, chuáng ta vêîn giûä phêån sûå chia thaânh ba loaåi: a) sûå lúä lúâi vúái caác tiïíu muåc nhû viïët sai, àoåc sai, nghe nhêìm. b) sûå quïn laäng àöëi vúái http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 86 nhûäng tiïíu muåc àöëi vúái nhûäng vêåt bõ quïn (tïn ngûúâi, chûä ngoaåi quöëc, nhûäng dûå àõnh, nhûäng caãm giaác) c) sûå lêìm lêîn, mêët maát, khöng tòm laåi àûúåc möåt àöì vêåt àaä cêët. Nhûäng sûå sai lêìm àöëi vúái chuáng ta chó coá taác duång khi gùæn liïìn vaâo vúái sûå quïn laäng, hiïíu lêìm v.v.v.. Chuáng ta àaä noái nhiïìu àïën sûå lúä lúâi. Tuy vêåy coân phaãi noái thïm ñt àiïìu nûäa. Coá nhiïìu hiïån tûúång nhoã vïì tònh caãm khöng phaãi laâ khöng àaáng àûúåc chuá yá gùæn liïìn vaâo sûå lúä lúâi. Khöng phaãi laâ ai cuäng sùén loâng nhêån rùçng mònh àaä lúä lúâi; nhiïìu khi mònh lúä lúâi thò khöng biïët nhûng laåi nghe roä sûå lúä lúâi cuãa ngûúâi khaác. Trong möåt mûác àöå naâo àoá sûå lúä lúâi hay bõ lêy, ngûúâi ta khöng thïí nghe noái luön àïën sûå lúä lúâi maâ chñnh mònh laåi khöng lúä lúâi. Nhûng sûå lúä lúâi vö nghôa lyá nhêët khöng cho ta hay biïët gò, àùåc biïåt vïì àúâi söëng tinh thêìn, tuy nhiïn cuäng coá nhûäng lyá do dïî hiïíu. Khi naâo chuáng ta bõ röëi loaån trong luác àang noái lïn möåt chûä naâo àoá, àoåc lïn möåt nguyïn êm daâi, chuáng ta khöng quïn keáo daâi caái nguyïn êm ngùæn sau àoá ra, thaânh ra laåi bõ thïm möåt sûå lúä lúâi nûäa àïí sûãa chûäa sûå lúä lúâi trûúác. Sûå viïåc cuäng xaãy ra nhû thïë khi chuáng ta noái lïn möåt nguyïn êm keáp: chuáng ta seä tòm caách sûãa laåi bùçng caách àoåc lïn möåt nguyïn êm keáp khaác sau àoá àïí nhúá laåi nguyïn êm trûúác. Ngûúâi ta coá thïí cho rùçng àûúng sûå muöën chûáng toã laâ mònh biïët roä tiïëng meå àeã cuãa mònh vaâ muöën àoåc cho thûåc àuáng. Sûå lïåch laåc thûá hai coá muåc àñch gúåi sûå chuá yá cuãa ngûúâi nghe, toã rùçng chñnh mònh cuäng biïët mònh lúä lúâi. Nhûng sûå lúä lúâi hay xaãy ra nhêët, vö nghôa lyá nhêët thûúâng thûúâng laâ nhûäng lúâi ruát ngùæn hay noái trûúác nhûäng àiïìu àõnh noái xuêët hiïån trong nhûäng phêìn khöng coá gò àùåc biïåt trong diïîn tûâ. Trong möåt cêu húi daâi, ngûúâi ta lúä lúâi bùçng caách àoåc lïn möåt vêìn àaáng leä chûa àoåc àïën theo thûá tûå nhûäng àiïìu muöën noái. Àiïìu àoá cho ngûúâi ta caái caãm tûúãng rùçng àûúng sûå muöën noái cho thûåc mau cêu àõnh noái vaâ chûáng minh rùçng àûúng sûå khöng thñch nhûäng lúâi noái àoá chuát naâo. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 87 Nhû thïë chuáng ta àaä túái trûúâng húåp giúái haån, trong àoá sûå khaác biïåt giûäa quan niïåm phên têm hoåc vaâ quan niïåm sinh lyá hoåc cuãa sûå lúä lúâi bõ xoaá boã. Trong nhûäng trûúâng húåp àoá chuáng ta chuã trûúng cho rùçng coá möåt khuynh hûúáng gêy röëi loaån cho möåt khuynh hûúáng cêìn àûúåc diïîn taã trong khi noái; nhûng khuynh hûúáng àoá chó cho chuáng ta biïët laâ noá coá mùåt thöi chûá khöng cho ta biïët muåc àñch cuãa noá laâ gò. Sûå röëi loaån do noá gêy ra theo möåt vaâi aãnh hûúãng cuãa thanh êm vaâ möåt vaâi sûå liïn tûúãng, coá thïí àûúåc quan niïåm nhû muåc àñch laâm lïch laåc sûå chuá yá ra khoãi nhûäng àiïìu muöën noái. Nhûng sûå röëi loaån sûå chuá yá cuäng nhû sûå liïn tûúãng khöng àuã àïí cho ta biïët àùåc tñnh cuãa sûå lúä lúâi. Caã hai àïìu diïîn taã sûå coá mùåt cuãa möåt yá muöën gêy röëi, chuáng ta chó biïët kïët quaã cuãa chuáng nhûng khöng thïí dûåa vaâo nhûäng kïët quaã naây àïí biïët roä tñnh chêët cuãa chuáng nhû chuáng ta coá thïí laâm trong nhûäng trûúâng húåp roä raâng hún. Nhûäng sûå viïët sai giöëng nhûäng sûå lúä lúâi àïën nöîi chuáng ta vêîn chùèng coá àiïìu gò múái meã àïí noái caã. Duâ sao cuäng nïn cöë gùæng thu lûúåm möåt chuát trong phaåm vi naây. Nhûäng löîi lêìm, nhûäng sûå ruát ngùæn, sûå viïët trûúác, nhûäng chûä cöë àõnh viïët xuêët hiïån khi chûa àïën lûúåt xuêët hiïån, nhêët laâ nhûäng chûä chó àûúåc xuêët hiïån sau cuâng thöi chûáng toã rùçng ngûúâi viïët khöng muöën viïët vaâ muöën xong caâng súám chûâng naâo caâng hay; nhûäng kïët quaã roá rïåt hún cuãa sûå viïët laâm laâm löå roä tñnh chêët vaâ yá muöën cuãa khuynh hûúáng gêy röëi. Thûúâng thûúâng ngûúâi ta biïët rùçng möîi khi tòm thêëy möåt sûå viïët sai trong möåt bûác thû, ngûúâi ta biïët ngay rùçng ngûúâi viïët khöng úã trong möåt traång thaái tinh thêìn bònh thûúâng; nhûng khöng phaãi bao giúâ cuäng hiïíu àûúåc laâ sûå gò àaä xaãy ra cho ngûúâi viïët. Àûúng sûå ñt khi nhêån thêëy nhûäng àiïìu viïët sai cuäng nhû sûå lúä lúâi cuãa mònh. Töi muöën noái àïën möåt sûå quan saát rêët thuá võ sau àêy: coá nhiïìu ngûúâi thûúâng àoåc laåi thû sau khi viïët xong röìi múái gûãi ài; coá nhiïìu ngûúâi khaác khöng coá thoái quen àoá nhûng möîi khi àoåc laåi àïìu coá cú höåi sûãa chûäa nhûäng àiïìu sai lêìm. Laâm sao cùæt nghôa àûúåc sûå kiïån àoá? http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 88 Ngûúâi ta coá thïí cho rùçng nhûäng ngûúâi naây biïët rùçng hoå viïët sai? Chuáng ta coá thïí chêëp nhêån àiïìu àoá khöng? Coá möåt vêën àïì thuá võ gùæn liïån vaâo vúái sûå viïët sai. Chùæc caác baån coân nhúá tïn saát nhên H.. giaã laâm nhaâ vi truâng hoåc, àaä kiïëm àûúåc trong caác hoåc viïån khoa hoåc nhûäng vi truâng rêët nguy hiïím àïí saát haåi nhûäng ngûúâi thên cêån. Möåt höm anh chaâng gûãi cho möåt hoåc viïn möåt bûác thû trong àoá coá yá phaân naân laâ nhûäng vi truâng àûúåc cêëy khöng coá hiïåu quaã gò àöëi vúái nhûäng con chuöåt nhùæt vaâ chuöåt baåch. Àaáng leä phaãi viïët thû nhû thïë thò anh chaâng laåi viïët : “ trong caác cuöåc thñ nghiïåm cuãa töi àöëi vúái loaâi ngûúâi ”. Sûå nhêìm lêîn naây tuy coá àûúåc caác baác sô trong hoåc viïån àïí yá àïën nhûng hoå chùèng laâm gò caã. Caác baån coá thêëy rùçng nïëu caác baác syä cho rùçng sûå viïët nhêìm naây laâ lúâi thuá töåi maâ yïu cêìu múã möåt cuöåc àiïìu tra thò tïn saát nhên coá leä seä khöng thïí laâm haåi thïm ai àûúåc nûäa khöng? Caác baån coá thêëy rùçng sûå khöng biïët gò àïën nhûäng haânh vi sai laåc trong trûúâng húåp naây àaä àûa àïën sûå tai haåi naâo chûa? Vïì phêìn töi, chùæc chùæn töi seä nghi ngúâ. Tuy nhiïn duâng sûå viïët sai àoá laâm bùçng chûáng seä gùåp nhiïìu trúã ngaåi lùæm. Sûå viïåc khöng àún giaãn nhû mònh tûúãng. Sûå viïët sai tûå noá laâ möåt dêëu hiïåu khöng thïí chöëi caäi àûúåc nhûng khöng phaãi vò thïë maâ coá thïí múã ngay möåt cuöåc àiïìu tra àûúåc. Têët nhiïn sûå viïët sai chûáng toã rùçng àûúng sûå coá yá àõnh duâng nhûäng vi truâng àoá cho àöìng loaåi nhûng khöng biïët chùæc àoá laâ möåt dûå mûu giïët ngûúâi hay chó laâ möåt yá nghô ngöng cuöìng maâ thöi. Àûúng sûå coá thïí chöëi phùng hïët. Sau naây khi chuáng ta xeát àïën sûå khaác biïåt giûäa sûå hiïån thûåc trong cuöåc söëng tinh thêìn vaâ sûå hiïån thûåc vêåt chêët, caác baån seä hiïíu roä vêën àïì hún. Àiïìu naây khöng ngùn cêëm chuáng ta thêëy rùçng àoá laâ trûúâng húåp maâ möåt haânh vi sai laåc vïì sau àaä coá möåt têìm quan troång luác àêìu khöng ai ngúâ. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 89 Trong nhûäng sûå àoåc sai chuáng ta àûáng trûúác möåt tònh traång tinh thêìn khaác hùèn sûå lúä lúâi vaâ sûå viïët sai. Möåt trong caác khuynh hûúáng trïn àûúåc thay bùçng möåt sûå kñch àöång naây khöng dai dùèng. Àiïìu chuáng ta phaãi àoåc khöng phaát sinh ra àúâi söëng tinh thêìn cuãa chuáng ta nhû àiïìu chuáng ta cêìn viïët. Vò thïë cho nïn phêìn lúán nhûäng trûúâng húåp àoåc sai chó laâ nhûäng trûúâng húåp trong àoá coá sûå thay thïë hoaân toaân. Tiïëng cêìn àoåc àûúåc thay thïë bùçng möåt tiïëng khaác, giûäa hai tiïëng àoá khöng coá sûå khaác biïåt gò vïì nöåi dung caã, sûå thay thïë xaãy ra vò coá sûå giöëng nhau giûäa hai chûä. Thñ duå cuãa Lichtenberg : Agamemnon thay vò angenommen, laâ möåt thñ duå àiïín hònh. Nïëu ngûúâi ta muöën tòm ra khuynh hûúáng gêy röëi, nguyïn nhên cuãa sûå lêìm lêîn thò ngûúâi ta phaãi gaåt ra möåt bïn nguyïn baãn àoåc sai vaâ bùæt àêìu phên tñch vaâ tûå àùåt hai cêu hoãi: yá tûúãng naâo àaä hiïån lïn trong trñ oác trûúác nhêët vaâ sûå lêìm lêîn nhêët, vaâ sûå lêìm lêîn àaä xaãy ra trong tònh traång naâo? Möåt khi chó cêìn biïët tònh traång naây laâ àuã cùæt nghôa àûúåc sûå lêìm lêîn. Vñ duå: coá ngûúâi ài daåo trong möåt thaânh phöë ngoaåi quöëc vaâ àoåc trïn têìng lêìu cuãa möåt ngöi nhaâ möåt têëm biïín àïì: “ Closethaus” (cêìu tiïu). Anh ta ngaåc nhiïn tûå hoãi khöng hiïíu taåi sao têëm biïín àoá laåi àïí cao nhû thïë nhûng röìi laåi àoåc múái biïët mònh àoåc lêìm: chñnh laâ “Corsethaus” (nhaâ baán Corse). Súã dô anh ta àoåc lêìm nhû thïë vò àuáng luác anh ta àang muöën ài tiïu. Trong nhûäng trûúâng húåp khaác sûå lêìm lêîn, búãi vò khöng liïn can àïën nöåi dung cuãa baãn vùn, cêìn phaãi àûúåc phên tñch kyä lûúäng vïì phûúng diïån phên têm. Sûå phên tñch naây chó coá thïí thaânh cöng khi ngûúâi ta quen vúái löëi phên tñch trong phên têm hoåc vaâ tin cêåy vaâo mön naây. Nhûng thûúâng thò viïåc cùæt nghôa möåt sûå àoåc sai khöng coá gò laâ khoá khùn. Nhû trong trûúâng húåp Lichtenberg àaä noái trïn (Agamemnon thay vò angenommen) tiïëng thay thïë chûáng toã möåt caách dïî daâng chiïìu hûúáng tû tûúãng nguöìn göëc cuãa sûå röëi loaån. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 90 Trong chiïën tranh vò àoåc nhiïìu tïn thaânh phöë, tïn caác võ chó huy quên sûå, nhûäng danh tûâ quên sûå, thaânh ra möîi khi gùåp nhûäng tiïëng tûúng tûå ngûúâi ta hay àoåc nhêìm. Àiïìu laâm chuáng ta bêån têm thûúâng xuêët hiïån àïí thay thïë nhûäng àiïìu laâm chuáng ta khöng biïët vaâ khöng àïí yá àïën. Nhûäng tiïëng vang cuãa caác yá kiïën cuãa chuáng ta gêy röëi cho nhûäng caãm tûúãng múái àöëi vúái chuáng ta. Nhûäng trûúâng húåp àoåc sai cho ta thêëy nhiïìu khi chñnh vùn baãn àaä múã àûúâng cho khuynh hûúáng gêy röëi ra mùåt àïí àöíi baãn vùn naây thaânh möåt baãn vùn khaác, coá yá nghôa traái hùèn. Ngûúâi ta àûáng trûúác möåt vùn baãn maâ ngûúâi ta khöng thñch, vaâ khi phên tñch ra ngûúâi ta thêëy ngay rùçng chñnh sûå khöng thñch naây àaä laâm cho ngûúâi ta àoåc nhêìm. Trong nhûäng trûúâng húåp àoåc sai xaãy ra luön luön noái trong phêìn trïn, hai yïëu töë maâ chuáng ta àaä gaán cho möåt tñnh chêët quan troång trong nhûäng haânh vi sai laåc laåi chó giûä möåt vai troâ thûá yïëu: chuáng töi muöën noái àïën sûå mêu thuêîn giûäa hai khuynh hûúáng vaâ sûå döìn eáp cuãa möåt trong hai khuynh hûúáng àoá, chñnh sûå döìn eáp naây phaãn ûáng vò nhûäng hêåu quaã cuãa haânh vi sai laåc. Khöng phaãi laâ nhûäng sûå àoåc sai phaãn traái vúái nhûäng yïëu töë naây nhûng sûå dêîm chên lïn nhau cuãa nhûäng doâng tû tûúãng trong sûå àoåc sai maånh hún sûå döìn eáp trong trûúâng húåp nhûäng haânh vi sai laåc. Chó trong nhûäng hònh thûác khaác nhau cuãa haânh vi sai laåc vïì sûå quïn laäng, hai yïëu töë naây múái nöíi bêåt lïn. Sûå quïn laäng caác dûå àõnh laâ möåt hiïån tûúång rêët dïî giaãi thñch, ngay chñnh nhûäng ngûúâi ngoaâi phöë cuäng cöng nhêån nhû vêåy. Khuynh hûúáng gêy röëi khöng gò khaác hún laâ möåt yá muöën traái ngûúåc, möåt sûå khöng muöën laâm maâ chuáng ta chó coân tûå hoãi taåi sao maâ noá laåi khöng diïîn taã möåt caách khaác vaâ khöng giêëu giïëm. Nhûng sûå coá mùåt cuãa sûå khöng muöën àoá khöng ai chöëi caäi àûúåc. Möåt vaâi luác ngûúâi ta cuäng tòm ra àûúåc nhûäng lyá do bùæt buöåc ngûúâi ta phaãi http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 91 giêëu giïëm caái yá muöën naây bao giúâ cuäng àaåt àûúåc muåc àñch trong haânh vi sai laåc, vaâ nïëu sûå giêëu giïëm àoá khöng coá thò muåc àñch àoá thïë naâo cuäng àaåt àûúåc. Trong khoaãng thúâi gian giûäa luác àiïìu dûå tñnh ra mùåt vaâ luác thi haânh nïëu coá möåt sûå thay àöíi naâo quan troång, tònh traång tinh thêìn xuêët hiïån, sûå thay àöíi khöng thïí ài àöi vúái sûå thi haânh àiïìu dûå àõnh thò sûå quïn laäng dûå àõnh àoá khöng coân laâ möåt haânh vi sai laåc nûäa. Sûå quïn laäng naây khöng coá nghôa gò nûäa búãi vò sûå thi haânh nhûäng àiïìu dûå àõnh trong tònh traång tinh thêìn múái trúã nïn vö ñch. Sûå quïn laäng möåt àiïìu dûå àõnh chó coá thïí àûúåc coi nhû möåt haânh vi sai laåc khi chuáng ta khöng tin vaâo sûå thay àöíi trong tònh traång tinh thêìn. Nhûäng trûúâng húåp quïn caác àiïìu dûå àõnh thûúâng thûúâng àöìng àïìu vaâ roä raâng àïën nöîi chuáng chùèng coân gò àaáng khaão cûáu nûäa. Nhûng trong hai àiïím sûå khaão saát haânh vi sai laåc naây coá thïí cho ta biïët möåt vaâi àiïìu múái meã. Chuáng ta àaä noái rùçng sûå quïn laäng, tûác laâ sûå khöng thi haânh möåt àiïìu dûå àõnh, chûáng toã coá möåt yá kiïën khöng muöën thi haânh dûå àõnh àoá. Àiïìu naây àuáng röìi nhûng cöng cuöåc khaão cûáu cho biïët laâ sûå khöng muöën naây coá thïí trûåc tiïëp hay giaán tiïëp. Muöën hiïíu giaán tiïëp nghôa laâ gò, chuáng ta chó cêìn nïu möåt hay hai vñ duå. Khi möåt ngûúâi giaám höå quïn khöng giúái thiïåu con àúä àêìu cuãa mònh cho möåt ngûúâi naâo àoá thò möåt sûå laäng quïn naây chûáng toã ngûúâi giaám höå khöng àïí yá àïën ngûúâi con àúä àêìu möåt caách quaá àaáng nïn khöng tha thiïët giúái thiïåu. Ñt nhêët àoá cuäng laâ yá kiïën cuãa ngûúâi con àúä àêìu vïì haânh vi quïn laäng cuãa ngûúâi giaám höå. Nhûng tònh traång coá thïí rùæc röëi hún. Sûå ngêìn ngaåi khöng muöën giúái thiïåu coá thïí coá möåt nguyïn cúá khaác vaâ vïì möåt phûúng diïån khaác. Coá thïí laâ cö con gaái khöng hïì liïn quan gò àïën sûå quïn laäng àoá caã vaâ chñnh ngûúâi thûá ba kia múái laâ nguyïn nhên quyïët àõnh. Caác baån thêëy laâ vïì phûúng diïån thûåc tïë, sûå giaãi thñch khoá khùn nhû thïë naâo chûa? Duâ yá kiïën cuãa cö con gaái coá àuáng chùng nûäa thò http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 92 cö ta vêîn coá thïí toã ra khöng tin cêåy vaâ khöng cöng bùçng vúái ngûúâi giaám höå. Hay trong trûúâng húåp ngûúâi coá heån nhûng quïn khöng àïën heån thò lyá do cuãa sûå quïn laäng àoá chó coá thïí cùæt nghôa úã chöî ngûúâi coá heån khöng thêëy khoaái ngûúâi kia mêëy. Nhûng ngay trong trûúâng húåp naây ngûúâi ta cuäng coá thïí khöng phaãi laâ ngûúâi mònh muöën gùåp maâ cuäng coá thïí laâ núi àõnh gùåp nhau, núi maâ ngûúâi ta khöng muöën àïën vò úã àoá coá nhûäng kyã niïåm khöng töët àeåp. Möåt thñ duå khaác: möåt ngûúâi quïn khöng gûãi möåt laá thû ài coá thïí vò khöng thñch nöåi dung bûác thû; nhûng cuäng coá thïí nöåi dung bûác thû khöng liïn can gò àïën sûå quïn laäng, vaâ nguyïn nhên laâ nöåi dung möåt bûác thû khaác viïët tûâ lêu nhûng àûúåc nöåi dung bûác thû naây gúåi nhúá laåi laâm cho khuynh hûúáng gêy röëi xuêët hiïån: ngûúâi ta coá thïí cho rùçng sûå khöng muöën gûãi bûác thû tûâ bûác thû trûúác trong àoá noá khöng coá lyá do gò caã. Caác baån thêëy chûa? Chuáng ta cêìn phaãi laâm viïåc hïët sûác cêín thêån, deâ dùåt ngay caã trong nhûäng trûúâng húåp coá thïí cùæt nghôa àûúåc dïî daâng: àiïìu gò àoá coá giaá trõ nhû nhau trong phûúng diïån têm lyá coá thïí coá nhiïìu caách giaãi thñch vïì phûúng diïån thûåc tïë. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 93 Phêìn 8 ... Caái khuynh hûúáng traánh sûå khoá chõu do caác kyã niïåm hay nhûäng haânh vi tinh thêìn khaác gêy nïn, thaái àöå tröën traánh nhûäng àiïìu bûåc mònh chñnh laâ nhûäng lyá do rêët kiïën hiïåu àïí giaãi thñch khöng nhûäng sûå quïn laäng danh tûâ maâ coân cuãa nhiïìu haânh vi sai laåc khaác... Nhûäng hiïån tûúång maâ töi vûâa trònh baây coá thïí coá veã kyâ laå trûúác mùæt caác baån. Caác baån coá thïí tûå hoãi khöng biïët sûå khöng muöën giaán tiïëp àoá tñnh caách bïånh hoaån khöng. Nhûng töi daám quaã quyïët rùçng tònh traång cuãa àûúng sûå hïët sûác bònh thûúâng. Tuy nhiïn, caác baån cêìn hiïíu rùçng töi khöng hïì cöng nhêån tñnh chêët khöng xaác thûåc maâ ta chó ra cuãa caác caách giaãi thñch noái trïn. Chuáng ta coá thïí giaãi thñch sûå quïn laäng àiïìu dûå àõnh bùçng nhiïìu caách khaác nhau khi chuáng ta chûa phên tñch trûúâng húåp àoá cho roä raâng vaâ khi caác sûå giaãi thñch àoá chó dûåa trïn caác cùn baãn coá tñnh chêët chung thöi. Möîi khi phên tñch ngûúâi laâm àöëi tûúång quïn laäng, chuáng ta coá àûúåc nhûäng bùçng cúá àuã duâng àoá laâ möåt sûå khöng muöën coá tñnh caách trûåc tiïëp vaâ nguöìn göëc cuãa noá úã àêu. Möåt àiïím khaác nhû sau: sau khi nhêån thêëy rùçng sûå quïn laäng nhûäng dûå àõnh, trong phêìn lúán trûúâng húåp àïìu laâ do möåt yá http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 94 muöën traái ngûúåc, chuáng ta coá thïí múã röång caách kïët luêån naây cho nhiïìu trûúâng húåp khaác, trong àoá ngûúâi àûúåc phên tñch khöng nhûäng khöng chõu xaác nhêån laâ coá yá muöën traái ngûúåc maâ coân chöëi phùæt ài nûäa. Caác baån haäy nhúá àïën nhûäng trûúâng húåp quïn laäng khöng traã laåi nhûäng cuöën saách mònh mûúån, hay quïn khöng traã núå, hay quïn thanh toaán hoaá àún.. Chuáng ta phaãi coá can àaãm vaåch ra cho nhûäng ngûúâi naây biïët rùçng chñnh hoå àaä khöng muöën traã nhûäng cuöën saách hay nhûäng moán núå àoá hay thanh toaán nhûäng hoaá àún àoá mùåc duâ hoå khùng khùng möåt mûåc chöëi caäi vaâ chuáng ta khöng coân tòm ra àûúåc lyá leä gò khaác àïí cùæt nghôa thaái àöå cuãa hoå. Chuáng ta seä baão hoå laâ quaã hoå coá yá thûåc nhûng khöng biïët àoá thöi, coân vïì phêìn chuáng ta thò ngay möåt viïåc hoå quïn khöng laâm nhûäng viïåc noái trïn laâ àuã cho ta biïët hoå quaã coá yá àõnh khöng muöën traã nïn hoå khöng nhúá àïën viïåc àem traã. Caác baån thêëy ngay rùçng laåi möåt lêìn nûäa chuáng ta rúi vaâo tònh traång àaä gùåp möåt lêìn röìi. Bùçng caách gaán cho nhûäng lúâi giaãi thñch cuãa chuáng ta möåt tñnh chêët hïët sûác röång raäi húåp lyá vïì nhiïìu mùåt trong khi khaão saát caác haânh vi sai laåc, chuáng ta bõ bùæt buöåc phaãi cöng nhêån rùçng trong möîi ngûúâi chuáng ta coá nhûäng khuynh hûúáng hoaåt àöång maâ chuáng ta khöng hïì hay biïët. Nhûng khi àûa ra yá kiïën àoá, chuáng ta àaä laâm traái laåi hùèn vúái nhûäng àiïìu thûúâng àûúåc cöng nhêån trong àúâi söëng vaâ trong têm lyá hoåc. Chuáng ta cuäng coân coá thïí giaãi thñch sûå quïn laäng caác tïn riïng, caác danh tûâ, tiïëng ngoaåi quöëc bùçng caách noái rùçng trong nhûäng trûúâng húåp àoá coá khuynh hûúáng traái ngûúåc gùæn liïìn möåt caách trûåc tiïëp hay giaán tiïëp vaâo danh tûâ naây hay vaâo tiïëng noái trïn. Nhûng trong giai àoaån naây, tñnh chêët giaán tiïëp thûúâng xaãy ra luön luön vaâ chó coá thïí tòm ra àûúåc sau möåt cuöåc phên tñch tó mó. Vñ duå trong thúâi chiïën tranh, thúâi laâm cho chuáng ta phaãi xa nhûäng ngûúâi chuáng ta yïu quyá, àaä xaãy ra biïët bao nhiïu sûå liïn http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 95 tûúãng laâm yïëu ài rêët nhiïìu trñ nhúá cuãa chuáng ta vïì phûúng diïån caác danh tûâ riïng. Chñnh töi cuäng khöng viïët laåi àûúåc cho àuáng tïn möåt thaânh phöë têìm thûúâng Bisens: sau khi phên tñch töi thêëy rùçng khöng phaãi vò töi coá àiïìu gò bûåc mònh vúái thaânh phöë àoá, nhûng chñnh vò tïn thaânh phöë naây giöëng tïn Bisenzi cuãa möåt toaâ lêu àaâi úã Octavio trong àoá töi àaä qua nhiïìu ngaây thûåc tïë khöng dïî chõu. Àïën àêy, lêìn àêìu tiïn chuáng ta àûáng trûúác möåt nguyïn tùæc duâng khuynh hûúáng àïí cùæt nghôa nhûäng sûå quïn laäng caác danh tûâ sau naây seä coá möåt têìm quan troång haâng àêìu trong viïåc tòm caác triïåu chûáng cuãa bïånh thêìn kinh: àoá laâ viïåc trñ nhúá tûâ chöëi khöng chõu gúåi laåi kyã niïåm liïn quan àïën nhûäng caãm giaác àau buöìn, laâm cho ngûúâi ta nhúá laåi caãm giaác àoá. Caái khuynh hûúáng traánh sûå khoá chõu do caác kyã niïåm hay nhûäng haânh vi tinh thêìn khaác gêy nïn, thaái àöå tröën traánh nhûäng àiïìu bûåc mònh chñnh laâ nhûäng lyá do rêët kiïën hiïåu àïí giaãi thñch khöng nhûäng sûå quïn laäng caác danh tûâ maâ coân cuãa nhiïìu haânh vi sai laåc khaác nhû nhûäng sûå nhêìm lêîn, nhûäng sûå lûúâi biïëng... Nhûng coá veã nhû nhûäng yïëu töë sinh lyá têm lyá àùåc biïåt thûúâng laâm cho ngûúâi ta dïî quïn caác danh tûâ hún: cho nïn chuáng ta coá thïí quan saát thêëy sûå laäng quïn naây ngay caã trong nhûäng trûúâng húåp khöng coá liïn quan gò àïën caãm giaác khoá chõu. Nhiïìu khi coá nhûäng ngûúâi luön luön quïn nhûäng danh tûâ khöng phaãi vò danh tûâ àoá laâm cho ngûúâi ta khoá chõu hay gúåi laåi nhûäng kyã niïåm khöng àeåp, maâ chñnh vò nhûäng tïn àoá coá liïn can gò àïën möåt vaâi sûå liïn tûúãng cuãa anh ta. Ngûúâi ta coá thïí cho rùçng nhûäng danh tûâ àoá gùæn liïìn vaâo vúái möåt loaåt caác sûå liïn tûúãng vaâ nhêët àõnh khöng chõu liïn can gò àïën caác liïn tûúãng khaác coá thïí xaãy ra tuyâ theo trûúâng húåp. Caác baån haäy nhúá laåi möåt vaâi xaão thuêåt trong viïåc giuáp trñ nhúá. Caác baån seä khöng khoãi ngaåc nhiïn nhêån thêëy rùçng coá nhiïìu danh tûâ bõ quïn chó búãi http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 96 vò ngûúâi ta àaä cöë yá duâng möåt vaâi sûå liïn tûúãng vúái muåc àñch laâm cho nhûäng tïn àoá khoãi bõ quïn. Chuáng ta coá nhiïìu thñ duå àiïín hònh trong àoá nhûäng tïn riïng cuãa nhiïìu ngûúâi coá giaá trõ rêët khaác nhau àöëi vúái tûâng ngûúâi. Vñ duå nhû tïn Theáodore. Àöëi vúái nhiïìu ngûúâi trong caác baån, tïn àoá chùèng coá yá nghôa gò caã: àöëi vúái ngûúâi khaác àoá coá thïí laâ tïn cha, tïn baån hay chñnh tïn mònh. Baån seä thêëy rùçng nhûäng ngûúâi àoá khöng liïn can gò àïën Theáodore caã thò ñt khi quïn tïn nhûäng ngûúâi laå mang tïn àoá, trong khi nhûäng ngûúâi coá dñnh daáng àïën Theáodore bao giúâ cuäng coá khuynh hûúáng khöng muöën cho ngûúâi khaác mang tïn Theáodore, coá veã nhû tïn àoá chó àûúåc ban cho baâ con hoå haâng mònh maâ thöi. Vò bêy giúâ baån chó cêìn thïm vaâo taác duång cuãa sûå liïn tûúãng, taác duång cuãa nhûäng caãm giaác khoá chõu vaâ taác duång cuãa möåt sûå hoaåt àöång giaán tiïëp laâ lêåp tûác baån coá àûúåc möåt yá niïåm roä raâng vïì nhûäng sûå phûác taåp trong viïåc tòm hiïíu sûå quïn laäng nhûäng danh tûâ. Taác duång cuãa khuynh hûúáng muöën àêíy ài xa nhûäng kyã niïåm têët caã nhûäng caãm giaác khoá chõu coân maånh hún nûäa trong sûå quïn laäng naây chó coá thïí àûúåc coi nhû möåt haânh vi sai laåc khi naâo noá laâm cho chuáng ta ngaåc nhiïn vò khöng coá gò baâo chûäa àûúåc, vñ duå nhû khi ngûúâi ta quïn nhûäng caãm giaác múái meã quaá hay quan troång quaá, hay khi caãm giaác àoá nïëu bõ quïn seä gêy nïn möåt löî thuãng trong toaân thïí kyã niïåm. Taåi laâm sao vaâ nhû thïë naâo chuáng ta coá thïí quïn àûúåc nhûäng biïën cöë, vñ duå nhû trong thúâi thú êëu cuãa chuáng ta àaä àïí laåi trong loâng chuáng ta nhûäng êën tûúång xêu xa nhêët? Àoá laâ möåt vêën àïì thuöåc möåt phaåm vi khaác hùèn maâ chuáng ta coá thïí giaãi thñch bùçng caách cho rùçng ngûúâi ta muöën quïn ài nhûäng caãm giaác khöng àeåp àeä, nhûng thûåc ra lúâi giaãi thñch naây khöng cùæt nghôa àûúåc toaân thïí vêën àïì. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 97 Khöng coân ai nghi ngúâ rùçng nhûäng kyã niïåm khoá chûäa thûúâng dïî bõ quïn hún. Nhiïìu nhaâ têm lyá hoåc àaä nhêån thêëy àùåc àiïím àùåc biïåt naây núi nhaâ baác hoåc Darwin. Öng naây nhêån thêëy rùçng möîi khi coá àiïìu gò traái vúái thuyïët cuãa öng ta thò khöng sao öng ta nhúá nöíi vaâ muöën cho khoãi quïn öng ta phaãi ghi thûåc roä raâng trïn giêëy trùæng nhûäng àiïìu àoá àïí duâng trong viïåc nghiïn cûáu. Nhûäng ngûúâi lêìn àêìu tiïn nghe noái rùçng nhûäng kyã niïåm khöng àeåp àeä thûúâng bõ quïn dïî daâng hún thûúâng caäi laåi rùçng theo kinh nghiïåm riïng cuãa hoå thò chñnh kyã niïåm khöng àeåp múái khoá quïn, nhûäng kyã niïåm naây luön luön tro laåi, laâm ngûúâi ta àau khöí ngêëm ngêìm mùåc duâ ngûúâi ta duâng hïët caách àïí quïn, vñ duå nhû nhûäng kyã niïåm vïì sûå khiïu khñch nhuåc nhaä chùèng haån. Àuáng nhû thïë thûåc, nhûng nhûäng lúâi caäi laåi àoá khöng àûáng vûäng. Chuáng ta khöng nïn quïn rùçng àúâi söëng tinh thêìn laâ möåt baäi chiïën trûúâng, trong àoá nhûäng khuynh hûúáng traái ngûúåc àêëu tranh vúái nhau, hay noái möåt caách trûâu tûúång hún àúâi söëng tinh thêìn göìm coá nhûäng sûå mêu thuêîn vaâ nhûäng cùåp tûúng phaãn nhau. Khi chûáng minh àûúåc rùçng coá möåt khuynh hûúáng nhêët àõnh naâo àoá röìi, chuáng ta khöng thïí chûáng minh luön rùçng khöng coá möåt khuynh hûúáng naâo phaãn traái vúái khuynh hûúáng trïn. Coá chöî cho caã hai khuynh hûúáng àoá. Vêën àïì laâ tòm hiïíu xem giûäa nhûäng sûå phaãn traái nhau àoá coá nhûäng liïn quan gò, vaâ nhûäng taác duång cuãa chuáng ta ra sao. Sûå àaánh mêët vaâ khöng tòm laåi àûúåc nhûäng àöì vêåt àaä cêët àöëi vúái chuáng ta coá möåt têìm quan troång àùåc biïåt, vò haânh vi sai laåc naây coá thïí àûúåc giaãi thñch bùçng nhiïìu caách khaác nhau vaâ chõu aãnh hûúãng cuãa nhiïìu khuynh hûúáng khaác nhau. Tñnh caách chung cuãa moåi trûúâng húåp laâ yá muöën bõ mêët; àiïìu khaác nhau laâ lyá do vaâ muåc àñch cuãa sûå bõ mêët maát àoá. Chuáng ta àaánh mêët möåt vêåt laâ vò noá cuä röìi, vò chuáng ta muöën thay noá bùçng möåt vêåt khaác, vò ta khöng thñch nûäa, thay vò ta àaä coá noá trong nhûäng trûúâng húåp maâ bêy giúâ ta khöng muöën nghô àïën nûäa. Viïåc àïí cho vêåt àoá bõ boã rúi, bõ gêîy cuäng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 98 coá nhûäng nguyïn nhên nhû thïë. Kinh nghiïåm àaä cho thêëy nhûäng àûáa con hoang bao giúâ cuäng yïëu úát hún nhûäng àûáa con chñnh thûác. Nhû thïë khöng phaãi vò leä gò khaác hún laâ nhûäng àûáa con hoang khöng àûúåc chùm soác cêín thêån nhû nhûäng àûáa con chñnh thûác. Àöëi vúái àöì vêåt cuäng thïë, chùèng khaác gò àöëi vúái nhûäng àûáa con. Nhûng coá nhiïìu khi mònh àaánh mêët nhûäng vêåt khöng hïì mêët ài möåt chuát giaá trõ naâo chó vò muöën hi sinh möåt vêåt gò àoá cho söë mïånh vaâ muöën traánh khoãi mêët möåt vêåt khaác coá thïí xaãy àïën. Sûå phên tñch cho thêëy rùçng thaái àöå hi sinh möåt vêåt gò cho söë mïånh laâ möåt thaái àöå quen thuöåc àöëi vúái chuáng ta vaâ vò lyá do àoá nhiïìu khi nhûäng sûå mêët maát cuãa chuáng ta chó laâ möåt sûå cöë yá hi sinh. Sûå mêët maát coá thïí biïíu löå möåt sûå thaách thûác hay möåt sûå trûâng phaåt . Noái toám laåi nhûäng lyá do duâng àïí cùæt nghôa caái khuynh hûúáng muöën tûâ boã möåt thûá àöì vêåt gò, nhiïìu vö kïí. Cuäng giöëng nhû moåi sûå lêìm lêîn khaác, sûå ngöå nhêån cuäng thûúâng àûúåc duâng àïí thûåc hiïån àiïìu ham muöën àaáng leä ra mònh khöng àûúåc quyïìn coá. YÁ muöën luác àoá àûúåc che giêëu dûúái mùåt naå cuãa möåt sûå ngêîu nhiïn sung sûúáng. Möåt ngûúâi baån töi lïn taâu ài thùm möåt ngûúâi maâ anh ta khöng thñch lùæm, ra àïën ga àaä lïn lêìm möåt chuyïën taâu khaác röìi laåi quay trúã vïì nhaâ. Coá khi trong möåt cuöåc du lõch mònh muöën dûâng laåi úã möåt baäi tùæm khöng thñch ûáng vúái möåt cuöåc du lõch. Tûå nhiïn mònh lúä möåt chuyïën taâu thaânh ra àûúåc dûâng laåi úã núi mònh muöën. Möåt ngûúâi bïånh cuãa töi bõ cêëm khöng àûúåc goåi dêy noái cho ngûúâi yïu, möîi khi duâng dêy noái goåi töi, thûúâng goåi lêìm söë maâ söë àoá bao giúâ cuäng laâ söë cuãa ngûúâi yïu öng ta. Vaâ àêy laâ möåt sûå ngöå nhêån rêët thuá võ, quan troång àùåc biïåt trong àúâi söëng thûåc tïë do möåt öng kyä sû kïí laåi. Sûå kiïån naây quan troång vò noá giuáp cho ta biïët àûúåc ngûúâi ta àaä laâm nhû thïë naâo àïí gêy thiïåt haåi cho möåt àöì vêåt. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 99 Ñt lêu nay töi vaâ möåt vaâi ngûúâi baån trong möåt trûúâng Cao àùèng, nghiïn cûáu möåt cöng viïåc rêët phûác taåp vïì sûå co giaän. Chuáng töi laâm viïåc naây khöng coá thuâ lao gò caã, nhûng chuáng töi bùæt àêìu thêëy rùçng viïåc àoá chiïëm quaá nhiïìu thúâi gian. Möåt höm ài cuâng anh F.. àïën phoâng thñ nghiïåm, anh naây phaân naân rùçng anh bûåc mònh vò höm nay mêët nhiïìu thúâi giúâ úã àêy quaá trong khi úã nhaâ coân bao nhiïu cöng viïåc phaãi laâm. Töi taán thaânh anh vaâ noái àuâa: “Mong rùçng lêìn naây cuäng nhû tuêìn trûúác, maáy seä bõ hû vaâ chuáng ta coá thïí ngûng viïåc vaâ ra vïì súám”. Khi phên cöng cöng viïåc anh F.. coá phên sûå coi soác caái suápaáp sûác eáp, nghôa laâ múã dêìn dêìn caái suá-paáp ra cho nûúác chaãy tûâ tûâ vaâo trong maáy. Ngûoâi àiïìu khiïín cuöåc thñ nghiïåm àûáng gêìn caái maáy àoá vaâ möîi khi thêëy sûác eáp àuã duâng röìi phaãi kïu to cho moåi ngûúâi ngûâng tay. Nghe tiïëng hö thöi anh F.. nùæm lêëy caái suá- paáp vaâ lêëy hïët sûác quay vïì phña traái.. (trong khi phaãi quay vïì phña phaãi nhû thûúâng lïå cuäng nhû àöëi vúái moåi caái suá-paáp). Kïët quaã laâ vò sûác eáp maånh quaá nïn àûát möåt caái dêy caáp: àiïìu àoá chùèng quan hïå gò nhûng maáy hû vaâ chuáng töi phaãi boã dúã cöng viïåc vïì nhaâ. Àiïìu naây laå laâ khi töi hoãi anh F.. vïì vuå àoá thò anh ta toã veã khöng nhúá gò hïët trong khi töi nhúá roä möìn möåt. Nhûäng trûúâng húåp nhû thïë àuã laâm cho caác baån nghi ngúâ khi ngûúâi laâm cuãa caác baån coi nhûäng àöì vêåt trong nhaâ nhû keã thuâ vaâ haânh haå chuáng thò baån àûâng cho rùçng àoá laâ ngêîu nhiïn. Nhûng caác baån cuäng coá thïí tûå hoãi laâ khi mònh tûå laâm cho mònh àau khöí hay laâm cho loâng ngay thùèng cuãa mònh bõ nghi ngúâ thò àoá coá phaãi laâ möåt sûå ngêîu nhiïn khöng? Àoá laâ têët caã nhûäng vêën àïì baån phaãi phên tñch àïí tòm ra giaãi phaáp. Töi chûa thïí àaä noái àûúåc hïët caác àiïìu coá thïí noái àûúåc vïì haânh vi sai laåc. Coân nhiïìu àiïím phaãi xem xeát vaâ thaão luêån. Nhûng töi seä haâi loâng lùæm nïëu nhûäng àiïìu àaä trònh bêìy laâm lung lay àûúåc http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 100 nhûäng yá kiïën cuä cuãa caác baån vïì vêën àïì cuãa chuáng ta vaâ caác baån sùén loâng tiïëp nhûäng yá kiïën múái. Ngoaâi ra töi khöng muöën ài xa hún nûäa. Nhûäng nguyïn tùæc cuãa chuáng ta khöng phaãi chó àûúåc chûáng minh bùçng nhûäng haânh vi sai laåc, khöng coá gò bùæt buöåc chuáng ta giúái haån caác cuöåc khaão saát cuãa chuáng ta vaâo nhûäng vêåt liïåu do nhûäng haânh vi àoá cung hiïën. Àöëi vúái chuáng ta, giaá trõ to lúán cuãa nhûäng haânh vi sai laåc laâ úã chöî chuáng xaãy ra luön luön, bêët cûá ngûúâi naâo cuäng coá thïí quan saát thêëy àûúåc vaâ sûå phaát sinh cuãa chuáng khöng phuå thuöåc vaâo tònh traång bïånh hoaån cuãa möåt ngûúâi. Trûúác khi kïët thuác töi muöën nhùæc laåi möåt trong caác cêu hoãi cuãa caác baån maâ töi chûa traã lúâi: nïëu quaã thûåc theo nhûäng vñ duå noái trïn loaâi ngûúâi hiïíu roä nhûäng haânh vi sai laåc vaâ hoaåt àöång nhû hoå hiïíu yá nghôa cuãa caác haânh vi àoá thò taåi sao cho rùçng nhûäng haânh vi àoá chó coá tñnh chêët bêët thûúâng, khöng coá yá nghôa gò caã, khöng coá gò quan troång vaâ nhêët àõnh khöng chõu chêëp nhêån sûå giaãi thñch cuãa mön phên têm hoåc. Caác baån coá lyá: àoá quaã laâ möåt àiïìu hïët sûác ngaåc nhiïn cêìn giaãi thñch. Nhûng àaáng nheä hiïën cho caác baån nhûäng lúâi giaãi thñch sùén saâng, töi muöën giaãng giaãi liïn tuåc caách naâo cho caác baån coá thïí tûå tòm thêëy cêu traã lúâi khöng cêìn àïën sûå trúå lûåc cuãa töi. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 101 Phêìn 9 Möåt höm loaâi ngûúâi tòm ra rùçng nhûäng triïåu chûáng bïånh hoaån cuãa nhûäng ngûúâi thêìn kinh khöng vûäng, chùæc chùæn coá möåt yá nghôa. Àoá laâ àiïím khúãi àêìu cuãa phûúng phaáp trõ bïånh bùçng phên têm hoåc. Trong luác chûäa chaåy ngûúâi ta thêëy rùçng caác ngûúâi bïånh thûúâng coi nhûäng giêëc mú nhû nhûäng dêëu hiïåu chûáng bïånh hoaån. Vò thïë ngûúâi ta àöìn rùçng nhûäng giêëc mú àoá cuäng coá möåt yá nghôa gò. GIÊËC MÚ 5. Nhûäng khoá khùn àêìu tiïn Möåt höm loaâi ngûúâi tòm ra rùçng nhûäng triïåu chûáng bïånh hoaån cuãa nhûäng ngûúâi thêìn kinh khöng vûäng, chùæc chùæn coá möåt yá nghôa. Àoá laâ àiïím khúãi àêìu cuãa phûúng phaáp trõ bïånh bùçng phên têm hoåc. Trong luác chûäa chaåy ngûúâi ta thêëy rùçng caác ngûúâi bïånh thûúâng coi nhûäng giêëc mú nhû nhûäng dêëu hiïåu chûáng bïånh hoaån. Vò thïë ngûúâi ta àöìn rùçng nhûäng giêëc mú àoá cuäng coá möåt yá nghôa gò. Àaáng leä phaãi theo thûá tûå lõch sûã trong cöng viïåc khaão saát, chuáng ta laåi bùæt àêìu bùçng caách ài tûâ dûúái lïn trïn, tûâ sau ra trûúác. Àïí chuêín bõ cho viïåc khaão saát caác bïånh thêìn kinh chuáng ta tòm http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 102 hiïíu yá nghôa cuãa nhûäng giêëc mú. Súã dô chuáng ta coá thïí àaão löån trêåt tûå trûúác sau nhû thïë laâ vò giêëc mú khöng nhûäng giuáp nhiïìu trong cöng viïåc chuêín bõ khaão saát vïì bïånh thêìn kinh maâ giêëc mú coân laâ möåt triïåu chûáng cuãa bïånh thêìn kinh naây. Àoá laâ möåt triïåu chûáng rêët töët vò chuáng ta coá thïí quan saát thêëy gêìn nhû úã khùæp moåi ngûúâi kïí caã nhûäng ngûúâi sûác khoeã bònh thûúâng. Khaão saát nhûäng ngûúâi khoeã maånh bònh thûúâng maâ nùçm mú, chuáng ta cuäng thu lûúåm àûúåc nhûäng kïët quaã nhû khi khaão saát ngûúâi mùæc bïånh thêìn kinh. Chñnh vò thïë nïn giêëc mú trúã thaânh àöëi tûúång khaão saát cuãa mön phên têm hoåc. Giêëc mú laâ möåt hiïån tûúång têìm thûúâng, möåt hiïån tûúång khöng àûúåc coi laâ quan troång, bïì ngoaâi coá veã chùèng coá giaá trõ thûåc tïë gò, cuäng nhû nhûäng ngûúâi khoeã maånh bònh thûúâng, vò thïë nïn giêëc mú khöng hiïën cho chuáng ta nhûäng àiïìu kiïån khaão saát coá giaá trõ. Nhûäng haânh vi sai laåc khöng àûúåc khoa hoåc àïí yá àïën vaâ moåi ngûúâi chó húi àïí yá àïën thöi; nhûng duâ sao khaão saát caác haânh vi sai laåc naây chaã coá gò àaáng xêëu höí, ngûúâi ta coá thïí tûå nhuã laâ nhûäng haânh vi sai laåc cuäng coá thïí hiïën cho chuáng ta nhûäng dûä kiïån àïí khaão saát nhûäng cöng trònh quan troång hún. Nhûng khaão saát caác giêëc mú thûúâng àûúåc coi nhû laâm möåt cöng viïåc chùèng coá ñch lúåi gò trong thûåc tïë àaä vö ñch maâ coân bõ coi nhû möåt troâ giaãi trñ àaáng xêëu höí nûäa, möåt cöng viïåc phaãn khoa hoåc chûáng toã ngûúâi muöën khaão saát laâ möåt ngûúâi muöën laâm möåt chuyïån thêìn bñ. Laâm sao möåt baác sô laåi coá thïí khaão saát vïì giêëc mú àûúåc trong khi mön bïånh lyá thêìn kinh hoåc vaâ mön thêìn kinh hoåc hiïën cho chuáng ta nhûäng hiïån tûúång àuáng àùæn hún nhiïìu: nhûäng caái nhoåt boåc trong cú nùng thêìn kinh hïå, nhûäng sûå xuêët huyïët, nhûäng chûáng viïm maån v v...khöng àûúåc! Giêëc mú laâ möåt thûá vö nghôa khöng àaáng cho chuáng ta khaão cûáu. Ngoaâi ra giêëc mú coân laâ möåt thûá gò phaãn traái hùèn vúái nhûäng àoâi hoãi cuãa khoa hoåc, maâ nhaâ khaão cûáu khöng thïí coá möåt yïëu töë gò chùæc chùæn. Vñ duå nhû möåt yá tûúãng cöë chêëp cuäng coá nhûäng giúái haån http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 103 roä raâng. Möåt ngûúâi bïånh tuyïn böë rêìm rô: “Tao laâ Hoaâng àïë nûúác Trung Hoa àêy”. Chûá coân giêëc mú! Nhiïìu khi ngûúâi ta khöng kïí cho ta nghe giêëc mú nûäa. Khi möåt ngûúâi kïí cho ta nghe giêëc mú cuãa hoå, coá gò chûáng toã rùçng nhûäng àiïìu anh ta kïí laâ àuáng, rùçng trong khi kïí anh ta laåi khöng tòm caách phoáng àaåi ra, coá gò chûáng toã anh ta laåi khöng thïm thùæt möåt vaâi àiïìu tûúãng tûúång búãi vò anh ta khöng nhúá roä. Àoá laâ chûa noái àïën chuyïån nhiïìu khi ngûúâi ta khöng nhúá laåi caã giêëc mú nûäa, chó nhúá àûúåc möåt vaâi maãnh vuån chaã coá nghôa lyá gò. Vêåy maâ, ngûúâi ta taåo lêåp caã möåt khoa hoåc têm lyá vaâ möåt phûúng phaáp trõ bïånh trïn nhûäng nïìn moáng moãng manh nhû thïë? Chuáng ta bao giúâ cuäng nïn ghi nhúá nhûäng lyá luêån húi quaá àaáng. Quaã laâ nhûäng àiïìu àûa ra àïí baâi baác giêëc mú coá ài húi quaá xa.. Ngûúâi ta baão rùçng nhûäng giêëc mú coá möåt yá nghôa chaã coá gò. Thò chuáng ta chùèng coá cú höåi àïí traã lúâi baâi baác tûúng tûå nhû thïë röìi sau khi khaão cûáu caác haânh vi sai laåc sao? Luác àoá chuáng ta àaä tûå nhuã laâ nhûäng viïåc quan troång nhiïìu khi cuäng àûúåc phaát hiïån bùçng nhûäng dêëu hiïåu rêët têìm thûúâng. Coân viïåc giêëc mú coá tñnh caách mú höì thò àoá cuäng chó laâ möåt àùåc tñnh nhû nhûäng àùåc tñnh khaác; chuáng ta laâm sao coá thïí bùæt buöåc sûå viïåc phaãi coá nhûäng àùåc tñnh maâ chuáng ta muöën. Vaã laåi cuäng coá nhûäng giêëc mú roä raâng vaâ coá giúái haån nhêët àõnh. Ngoaâi ra chñnh nhûäng nhaâ thêìn kinh hoåc cuäng khaão saát nhûäng hiïån tûúång cuäng coá tñnh chêët mú höì nhû thñ duå nhûäng trûúâng húåp coá nhûäng yá tûúãng cöë chêëp maâ nhiïìu võ baác sô thêìn kinh hoåc nöíi tiïëng thûúâng khaão cûáu. Töi nhúá àïën möåt trûúâng húåp àaä gùåp trong thúâi kyâ chûäa bïånh. Ngûúâi bïånh bùæt àêìu kïí chuyïån cho töi nghe: “ Töi coá caãm tûúãng muöën laâm haåi möåt sinh vêåt naâo àoá.. Haåi möåt àûáa treã con! Khöng phaãi, hònh nhû laâ haåi möåt con choá thò phaãi. Töi coá caãm tûúãng laâ vûâa vûát möåt con choá xuöëng söng hay laâm gò cho noá bõ àau àúán lùæm”. Àïí sûãa chûäa tñnh caách mú höì cuãa nhûäng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 104 giêëc mú, chuáng ta phaãi noái ngay laâ chuáng ta chó coi laâ nhûäng giêëc mú nhûäng àiïìu maâ ngûúâi nùçm mú kïí laåi cho chuáng ta nghe thöi chûá khöng àïí yá àïën viïåc ngûúâi àoá coá thïí nhúá khöng kyä hay sûãa àöíi nhûäng àiïìu anh ta nhúá laåi. Sau cuâng ngûúâi ta khöng coá quyïìn cho rùçng giêëc mú laâ möåt hiïån tûúång khöng quan troång. Ai cuäng àïìu biïët coá nhûäng trûúâng húåp trong àoá cùn bïånh bùæt àêìu bùçng möåt giêëc mú vaâ ngûúâi bïånh cûá giûä maäi möåt yá tûúãng bùæt nguöìn trong giêëc mú. Ngûúâi ta kïí rùçng coá nhiïìu nhên vêåt lõch sûã àaä tòm thêëy trong giêëc mú àöång lûåc thuác àêíy mònh laâm nïn nhûäng chuyïån to taát. Vò thïë chuáng ta coá thïí tûå hoãi xem sûå coi khinh caác giêëc mú trong giúái khoa hoåc bùæt nguöìn tûâ àêu? Töi cho rùçng noá bùæt nguöìn úã chöî ngaây xûa ngûúâi ta laåi gaán cho nhûäng giêëc mú möåt têìm quan troång quaá àaáng. Ai cuäng biïët laâ chuáng ta khöng thïí dïî daâng quay trúã laåi quaá khûá nhûng chuáng ta coá thïí khöng ngêìn ngûâ gò maâ khöng cho rùçng töí tiïn cuãa chuáng ta caách àêy hai ngaân nùm hay hún nûäa cuäng nùçm mú nhû chuáng ta vêåy. Theo chöî chuáng ta biïët thò têët caã nhûäng dên töåc cöí xûa àïìu gaán cho caác giêëc mú giaá trõ rêët cao vaâ coi nhûäng giêëc mú nhû möåt thûá gò coá thïí duâng àûúåc viïåc, vñ duå nhû duâng àïí àoaán trûúác tûúng lai hay coi àoá laâ möåt àiïìm baáo trûúác möåt sûå gò. Àöëi vúái ngûúâi Hi laåp ngaây xûa cuäng nhû àöëi vúái möåt söë ngûúâi dên töåc Phûúng Àöng, ài àaánh trêån maâ khöng àem theo nhûäng ngûúâi chuyïn mön giaãi caác giêëc mú laâ viïåc khöng thïí coá àûúåc, cuäng nhû ngaây nay chuáng ta ài àaánh trêån maâ khöng coá maáy bay trinh saát. Khi Àaåi àïë Alexandre ài chinh phuåc moåi núi, bao giúâ ngaâi cuäng àem theo nhûäng nhaâ chuyïn mön giaãi caác giêëc mú nöíi tiïëng nhêët. Trong cuöåc têën cöng thaânh Tyr, trûúác sûác chöëng giûä maänh liïåt cuãa thaânh naây, nhaâ vua àõnh khöng bao vêy nûäa, nhûng àöåt nhiïn nùçm mú thêëy möåt con quyã nhaãy nhoát àiïn cuöìng. Ngûúâi thêìy boái àoaán rùçng àoá laâ möåt àiïìm chiïën thùæng. Vua liïìn ra lïånh tiïëp tuåc http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 105 têën cöng vaâ haå àûúåc thaânh. Dên töåc Etrusques vaâ La Maä tuy coá duâng nhûäng phûúng phaáp khaác nhau àïí dûå àoaán tûúng lai nhûng cuäng duâng nhûäng giêëc mú trong suöët thúâi gian La Hy. Vïì vêën àïì naây chuáng ta chó coân giûä laåi àûúåc möåt cuöën Arteámidore úã Epheseá tûâ thúâi Hoaâng àïë Adrien. Taåi sao nghïå thuêåt àoaán möång laåi suy suåp vaâ nhûäng giêëc mú khöng coân àûúåc tin cêåy nûäa? Töi chõu khöng thïí noái cho caác baån nghe àûúåc. Ngûúâi ta coá thïí cho rùçng hoåc vêën chñnh laâ nguyïn nhên cuãa sûå suy suåp vaâ coi khinh noá vò Thúâi trung cöí haäy coân giûä laåi àûúåc nhûäng àiïìu khoá hiïíu gêëp böåi sûå àoaán möång. Nhûng sûå thûåc laâ giêëc mú dêìn dêìn trúã thaânh möåt thûá mï tñn dõ àoan chó coân àûúåc nhûäng keã vö hoåc àïí yá àïën maâ thöi. Maäi têån ngaây nay ngûúâi ta vêîn hay coân tin tûúãng vaâo giêëc mú àïí mua veá söë. Traái laåi khoa hoåc ngaây nay laåi caâng àïí yá àïën nhûäng giêëc mú, nhûng vúái yá àõnh aáp duång vaâo àoá nhûäng lyá thuyïët vïì têm lyá hoåc. Caác thêìy thuöëc coi giêëc mú khöng phaãi laâ möåt hoaåt àöång tinh thêìn nhûng laâ möåt sûå phaát biïíu cuãa caác sûå kñch thñch vïì cú thïí coá dñnh daáng àïën tinh thêìn. Nùm 1987, Binz tuyïn böë rùçng “giêëc mú laâ möåt sûå hoaåt àöång cuãa thïí xaác, chùèng coá ñch lúåi gò nhiïìu khi coân coá tñnh caách bïånh hoaån nûäa. Àöëi vúái linh höìn bao quaát vaâ sûå bêët tûã , giêëc mú úã vaâo àõa võ cuãa möåt maãnh àêët caát àêìy coã daåi , dûúái möåt caái vûåc naâo àoá vúái bêìu khöng khñ trong xanh trïn nïìn trúâi cao vuát”. Maury coi giêëc mú nhû nhûäng sûå nhaãy nhoát àiïn cuöìng cuãa vuä àiïåu Saint Guy, traái vúái nhûäng haânh àöång coá trêåt tûå cuãa nhûäng con ngûúâi bònh thûúâng. Ngaây xûa ngûúâi ta coân so saánh nhûäng giêëc mú vúái nhûäng thanh êm do möåt ngûúâi thöng thaåo vïì êm nhaåc phaát ra trïn phñm àaân. Giaãi thñch tûác laâ tòm nhûäng yá nghôa chûa roä rïåt: nhûng ngûúâi ta khöng thïí noái àïën chuyïån giaãi thñch caác giêëc mú khi ngûúâi ta khinh chuáng nhû thïë. Caác baån haäy àoåc trong taác phêím cuãa Wund, http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 106 Jodt vaâ caác triïët gia khaác: têët caã àïìu chó liïåt kï nhûäng àiïím khaác nhau giûäa giêëc mú vaâ tònh traång thûác, hay chuá yá àïën nhûäng sûå phên hoaá cuãa caác liïn tûúãng, sûå biïën mêët cuãa trñ oác phï bònh, cuãa moåi trñ thûác vaâ nhûäng dêëu hiïåu toã ra rùçng giêëc mú khöng coá giaá trõ gò hïët. Khoa hoåc chó àoáng goáp vaâo viïåc tòm hiïíu giêëc mú bùçng möîi möåt àiïím, àoá laâ viïåc xeát aãnh hûúãng cuãa nhûäng sûå kñch àöång vïì cú thïí trong khi nguã àöëi vúái nöåi dung giêëc mú. Möåt taác giaã ngûúâi Na uy àaä àïí laåi cho chuáng ta hai cuöën saách vïì nhûäng thñ nghiïåm vïì giêëc mú liïn quan àïën caác kïët quaã cuãa sûå chuyïín àöång chên tay thöi. Ngûúâi ta cho rùçng nhûäng cöng trònh khaão cûáu àoá laâ nhûäng cöng trònh coá giaá trõ vïì giêëc nguã. Nhûng khoa hoåc seä noái thïë naâo nïëu biïët rùçng chuáng ta àang tòm hiïíu yá nghôa cuãa nhûäng giêëc mú? yá kiïën cuãa khoa hoåc ra sao thò mònh àaä biïët röìi, nhûng töi khöng hïì thêëy naãn loâng trûúác yá kiïën àoá. Möåt khi caác haânh vi sai laåc cuäng coá möåt yá nghôa thò chùèng coá gò ngùn caãn caác giêëc mú cuäng coá möåt yá nghôa vaâ trong nhiïìu giêëc mú chuáng ta àaä thêëy laâ quaã thûåc laâ chuáng coá möåt yá nghôa maâ khoa hoåc khöng tòm ra àûúåc. Vò vêåy chuáng ta haäy cöng nhêån laâm cuãa riïng cuãa chuáng ta vaâ caái quan niïåm cuãa ngûúâi xûa vïì caác giêëc mú, vaâ chuáng ta haäy ài laåi con àûúâng cuãa hoå vïì caách àoaán möång. Trûúác hïët, chuáng ta phaãi tòm hûúáng ài cho cöng viïåc cuãa chuáng ta vaâ duyïåt laåi phaåm vi cuãa giêëc mú. Vêåy giêëc mú laâ gò? Thûåc khoá traã lúâi cêu hoãi àoá bùçng möåt àõnh nghôa. Vò thïë nïn chuáng ta seä khöng cöë gùæng àûa ra möåt àõnh nghôa trong khi khöng ai laâ ngûúâi khöng biïët àïën giêëc mú caã. Nhûng chuáng ta phaãi àûa ra aánh saáng nhûäng àùåc tñnh cuãa giêëc mú. Nhûng tòm àêu ra bêy giúâ? Trong phaåm vi caác giêëc mú coá biïët bao nhiïu thûá. Nhûäng àùåc tñnh cêìn thiïët chuáng ta nïu ra seä laâ nhûäng àùåc tñnh chung cho moåi giêëc mú. Àùåc tñnh chung thûá nhêët laâ chuáng ta chó nùçm mú khi chuáng ta nguã thöi. Dô nhiïn nhûäng giêëc mú chó laâ möåt sûå hoaåt àöång cuãa http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 107 tinh thêìn trong khi nguã, vaâ nïëu àúâi söëng tinh thêìn naây coá möåt vaâi àiïím gò giöëng nhû àúâi söëng trong traång thaái thûác tónh thò traái laåi cuäng coá nhûäng àiïím khaác vúái àúâi söëng naây. Àoá laâ àõnh nghôa cuãa Aristote. Giûäa giêëc nguã vaâ giêëc mú coá thïí coá nhûäng liïn quan chùåt cheä. Nhiïìu khi chuáng ta bõ giêëc mú àaánh thûác dêåy, nhiïìu khi àang mú chuáng ta àöåt nhiïn tónh dêåy, hay bõ àaánh thûác dêåy möåt caách àöåt ngöåt. Nhû vêåy tûác laâ giêëc mú laâ möåt tònh traång trung gian giûäa giêëc nguã vaâ tònh traång thûác tónh. Nhû thïë tûác laâ chuáng ta laåi quay vïì vúái giêëc nguã. Vêåy giêëc nguã laâ gò? Giêëc nguã laâ möåt vêën àïì cuãa sinh lyá hay cuãa àúâi söëng, àïën nay ngûúâi ta haäy coân baân caäi chûa dûát khoaát. Chuáng ta phaãi tòm nhûäng àùåc tñnh cuãa giêëc nguã vïì phûúng diïån sinh lyá.. Giêëc nguã laâ möåt traång thaái maâ trong àoá ngûúâi ta nguã khöng muöën biïët gò vïì àúâi söëng bïn ngoaâi nûäa, quyïìn lúåi cuãa ngûúâi nguã thoaát hùèn ra thïë giúái bïn ngoaâi , muöën thoaát khoãi sûå kñch àöång cuãa thïë giúái bïn ngoaâi vaâo. Töi ài nguã khi mïåt moãi vò àúâi söëng bïn ngoaâi vaâ vò sûå kñch àöång àoá. Khi ài nguã töi baão àúâi söëng bïn ngoaâi biïët nïn àïí cho töi yïn vò töi muöën nguã. Àûáa beá con, traái laåi laåi noái: “töi chûa muöën ài nguã, töi khöng mïåt, töi muöën thûác nûäa”. Vêåy khuynh hûúáng àúâi söëng cuãa giêëc nguã laâ sûå khöng theâm àïí yá àïën àúâi söëng bïn ngoaâi nûäa. Àöëi vúái thïë giúái maâ chuáng ta bõ bùæt buöåc phaãi bûúác vaâo maâ khöng hïì muöën, chuáng ta úã vaâo möåt traång thaái laâm cho chuáng ta khöng thïí naâo chõu àûång àûúåc möåt cuöåc söëng liïn tuåc maäi maäi khöng ngûâng. Vò thïë cho nïn thónh thoaãng ta laåi phaãi ru mònh vaâo traång thaái cuãa chuáng ta trûúác khi ra àúâi trong luác coân àang nùçm trong daå con. Ñt nhêët trong tònh traång àoá chuáng ta cuäng tûå taåo cho ta nhûäng àiïìu kiïån cuãa àúâi söëng: naâo nhiïåt àöå, naâo boáng töëi, naâo sûå vùæng mùåt cuãa moåi sûå kñch àöång. Nhiïìu ngûúâi trong chuáng ta nùçm nguã co quùæp nhû khi àang http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 108 coân nùçm trong buång meå. Ngûúâi ta coá thïí cho rùçng khi àaä trûúãng thaânh chuáng ta chó söëng hai phêìn ba àúâi ngûúâi trong traång thaái trûúãng thaânh thöi coân phêìn ba kia chuáng ta söëng nhû chûa ra àúâi. Trong nhûäng àiïìu kiïån àoá, möîi buöíi saáng khi tónh dêåy chuáng ta coá caãm tûúãng nhû vûâa múái sinh ra àúâi vêåy. Chuáng ta chùèng vêîn thûúâng noái vïì traång thaái cuãa chuáng ta khi tónh dêåy rùçng chuáng ta nhû möåt àûáa treã sú sinh sao? Noái nhû thïë thûåc ra chuáng ta coá möåt yá niïåm rêët sai vïì àûáa beá sú sinh. Sûå thûåc laâ ta phaãi àöì rùçng àûáa beá luác múái ra àúâi chùèng coá gò laâ dïî chõu caã. Noái vïì sûå sinh ra àúâi chuáng ta chùèng thûúâng noái laâ ra ngoaâi aánh saáng àoá sao? Nïëu giêëc nguã nhû chuáng ta vûâa noái thò giêëc mú khöng thïí laâ möåt thaânh phêìn trong giêëc nguã maâ laåi coân laâ möåt caái gò rêët khoá chõu. Chuáng ta thûúâng cho rùçng nhûäng giêëc nguã khöng mú laâ nhûäng giêëc nguã töët àeåp nhêët, àoá múái chñnh laâ möåt giêëc nguã àöåc nhêët thûåc sûå; khöng coá möåt hoaåt àöång tinh thêìn naâo àûúåc coá trong giêëc nguã. Nïëu coá möåt hoaåt àöång tinh thêìn naâo thò tûác laâ chuáng ta khöng thaânh cöng trong cöng viïåc quay laåi traång thaái cuãa baâo thai, chûa ruä boã laåi àûúåc nhûäng caái gò coân soát laåi trong àúâi söëng bïn ngoaâi. Giêëc mú khöng gò khaác hún laâ nhûäng caái gò coân soát laåi àoá, vaâ coá veã nhû nhûäng giêëc mú khöng coá yá nghôa gò caã. Nhûäng haânh vi sai laåc, nhûäng hoaåt àöång cuãa tònh traång tónh coá tñnh chêët khaác hùèn. Nhûng khi töi nguã sau khi àaä thaânh cöng trong viïåc chêëm dûát moåi hoaåt àöång tinh thêìn ngoaâi möåt dû êm coân soát laåi, thò nhûäng dû êm naây cêìn gò phaãi coá yá nghôa. Duâ rùçng coá yá nghôa thò töi cuäng chùèng thïí duâng àûúåc vaâo viïåc gò caã, vò àúâi söëng tinh thêìn cuãa töi àaä ngûâng laåi khi töi nguã. Giêëc mú coá thïí chó laâ nhûäng phaãn ûáng xuêët hiïån dûúái hònh thûác nhûäng sûå co quùæp, nhûäng hiïån tûúång tinh thêìn do sûå kñch àöång cú thïí gêy nïn. Nhûäng giêëc mú coá thïí laâ nhûäng caái gò coân soát laåi cuãa àúâi söëng tinh thêìn luác àang thûác, http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 109 nhûäng caái coân soát laåi coá thïí laâm cho giêëc nguã khöng yïn; vaâ nhû thïë chuáng ta chó coân coá viïåc boã rúi vêën àïì coi nhû khöng thuöåc mön phên têm hoåc. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 110 Phêìn 10 Duâ cho rùçng nhûäng giêëc mú chùèng coá ñch lúåi gò caã, àoá vêîn laâ nhûäng sûå gò coá thûåc maâ chuáng ta cêìn cöë gùæng cùæt nghôa sûå coá thûåc naây. Taåi sao àúâi söëng tinh thêìn laåi khöng nguã nhó? Chùæc chùæn laâ coá möåt vaâi sûå gò chöëng laåi giêëc nguã àoá. Coá leä coá nhûäng sûå kñch àöång laâm cho àúâi söëng tinh thêìn phaãn ûáng laåi. Vêåy giêëc mú chñnh laâ sûå phaãn ûáng cuãa linh höìn chöëng laåi nhûäng sûå kñch àöång phaát sinh ra trong giêëc nguã. Àïën àêy chuáng ta àaä nhòn thêëy möåt con àûúâng boã ngoã trong viïåc tòm kiïëm giêëc mú. Chuáng ta coá thïí tòm xem coá nhûäng kñch àöång naâo àaä laâm cho giêëc nguã khöng yïn vaâ ngûúâi nguã phaãn ûáng laåi . Nhû thïë chuáng ta seä àûa ra àûúåc àùåc tñnh chung thûá nhêët cho caác giêëc mú. Ngoaâi ra coân àùåc tñnh chung naâo nûäa khöng? Têët nhiïn laâ coá nhûng khoá nùæm àûúåc vaâ mö taã àûúåc. Sûå hoaåt àöång têm lyá trong luác nguã khaác hùèn trong khi thûác. Trong luác nguã, ngûúâi ta chûáng kiïën nhûäng biïën cöë maâ ngûúâi ta tin tûúãng trong khi thûåc tïë àoá coá thïí chó laâ nhûäng sûå kñch àöång cú thïí laâm cho giêëc nguã khöng yïn. Ngûúâi ta nhòn thêëy caác hònh aãnh nhiïìu khi coá keâm theo nhûäng tònh caãm, yá http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 111 kiïën vaâ caãm giaác do caác giaác quan khaác hún laâ thõ giaác cung cêëp, nhûng duâ sao thò nhûäng hònh aãnh bao giúâ cuäng tröåi hún. Cho nïn khi chuáng ta kïí laåi möåt giêëc mú, àiïìu khoá cho chuáng ta laâ laâm sao diïîn taã nhûäng hònh aãnh àoá thaânh lúâi noái. Coá nhiïìu khi möåt ngûúâi nùçm mú baão laâ: töi coá thïí veä laåi cho öng xem giêëc mú cuãa töi chûá töi khöng thïí kïí laåi àûúåc. Àoá khöng phaãi laâ möåt hoaåt àöång tinh thêìn suát keám nhû trong trûúâng húåp nhûäng ngûúâi keám tinh thêìn bïn caånh nhûäng ngûúâi coá taâi: hònh nhû coá möåt sûå khaác biïåt vïì phêím nhûng khöng ai biïët khaác biïåt ra sao. G.Th.Fisher cho rùçng sên khêëu cuãa giêëc mú khaác hùèn sên khêëu cuãa tònh traång thûác tónh. Àoá laâ möåt àiïìu chuáng ta khöng hiïíu, khöng biïët nghô ra sao nhûng cuäng biïët diïîn taã àûúåc caãm giaác laå luâng khi ta nùçm mú röìi thûác dêåy. Sûå so saánh nhûäng hoaåt àöång trong giêëc mú vúái nhûäng thanh êm phaát ra tûâ caác phñm àaân do tay cuãa möåt ngûúâi khöng hiïíu biïët vïì êm nhaåc àöëi vúái chuáng ta chùèng coá ñch lúåi gò hïët, vò duâ khöng thaåo vïì êm nhaåc ài chùng nûäa thò trûúâng húåp khi àùåt tay lïn phñm àaân ngûúâi ta cuäng laâm phaát ra nhûäng thanh êm, vaâ nhûäng thanh êm naây khöng cêìn du dûúng cho lùæm. Àoá laâ àùåc tñnh chung thûá hai cuãa caác giêëc mú, duâ chûa àûúåc hiïíu roä. Coân coá nhûäng àùåc tñnh chung naâo khaác nûäa khöng? Töi khöng tòm ra nûäa, töi chó thêëy nhûäng sûå khaác biïåt vïì moåi àiïím: vïì àiïím thúâi gian nùçm mú cuäng nhû vïì tñnh caách roä raâng hay khöng, vïì vai troâ cuãa caác sûå xuác àöång, vïì sûå keáo daâi ra.. Theo töi thò sûå viïåc xaãy ra chùèng khaác gò ngûúâi ta phaãi chöëng laåi möåt sûå kñch àöång duâ laâ bõ boá buöåc, duâ chó coá tñnh chêët chöëc laát, giaânh giêåt. Coá nhûäng giêëc mú rêët ngùæn, coá khi chó coá möåt hònh aãnh, möåt tiïëng noái; coá nhûäng giêëc mú rêët daâi, rêët döìi daâo, keáo daâi nhû möåt cuöën tiïíu thuyïët. Coá nhûäng giêëc mú rêët roä raâng chùèng khaác gò àúâi thûåc, roä àïën nöîi nhiïìu khi ngûúâi ta tûå hoãi khöng biïët mònh mï hay tónh; coá nhûäng giêëc mú rêët yïëu, mú höì, múâ mõt, coá khi laåi roä raâng laåi vûâa http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 112 múâ mõt, coá nhûäng giêëc mú coá nhiïìu yá nghôa, vui veã, àeåp àeä; coá nhûäng giêëc mú traái laåi loaån xaå, ngúá ngêín, khoá hiïíu, ly kyâ. Coá khi chuáng ta thúâ ú vúái giêëc mú nhûng coá khi chuáng ta thêëy caãm àöång, àau àúán, coá khi phaát khoác, xuác àöång, ngaåc nhiïn, thñch thuá... Nhiïìu giêëc mú bõ quïn ngay sau khi thûác dêåy vaâ nïëu coá coân àûúåc nhúá laåi thò cuäng múâ dêìn ài; traái laåi coá nhûäng giêëc mú maâ ngûúâi ta nhúá maäi, nhêët laâ nhûäng giêëc mú treã con, àïën nöîi ba mûúi nùm sau maâ coân roä raâng nhû vûâa múái xaãy ra ngaây höm qua. Coá nhûäng giêëc mú chó xaãy ra coá möåt lêìn; coá nhûäng giêëc mú xaãy ài xaãy laåi cho möåt ngûúâi nhiïìu lêìn, hoùåc y nguyïn nhû lêìn trûúác, hoùåc coá thay àöíi chuát ñt. Noái toám laåi, sûå hoaåt àöång cuãa tinh thêìn naây thûåc ra coá rêët nhiïìu hònh thûác, coá khaã nùng diïîn laåi nhûäng gò àaä xaãy ra ban ngaây nhûng khöng bao giúâ giöëng nhau caã. Chuáng ta coá thïí cùæt nghôa nhûäng hònh thûác khaác nhau naây cuãa nhûäng giêëc mú bùçng caách cho rùçng chuáng tûúng ûáng vúái nhûäng traång thaái trung gian giûäa giêëc nguã vaâ tònh traång thûác tónh, hoùåc vúái nhûäng giai àoaån khaác nhau cuãa giêëc nguã khöng hoaân toaân. Nhûng nïëu thûåc nhû thïë thò möîi khi giêëc mú caâng ngaây caâng coá giaá trõ hún, roä raâng hún, coá nöåi dung döìi daâo hún, chuáng ta phaãi cho rùçng àoá khöng phaãi laâ möåt tònh traång nûãa thûác nûãa nguã maâ laâ möåt giêëc mú thûåc sûå, búãi vò trong nhûäng giêëc mú loaåi naây, àúâi söëng tinh thêìn caâng ngaây caâng gêìn vúái àúâi söëng tinh thêìn luác thûác hún. Àiïìu cêìn laâ nhûäng giêëc mú àoá phaãi thûåc roä chûá khöng thïí coá luác roä luác múâ hay coá luác húåp lyá röìi coá luác laåi ngúá ngêín vö nghôa. Nïëu chuáng ta chêëp nhêån àiïìu giaãi thñch noái trïn tûác laâ chuáng ta àaä gaán cho àúâi söëng tinh thêìn khaã nùng thay àöíi tñnh chêët say sûa cuãa giêëc nguã theo möåt töëc àöå vaâ möåt caách roä raâng khöng coá trong thûåc tïë. Vò vêåy chuáng ta coá thïí noái rùçng caách giaãi thñch àoá khöng àûáng vûäng àûúåc. Thûúâng thûúâng sûå viïåc khöng àún giaãn nhû thïë. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 113 Bêy giúâ cho túái khi coá quyïët àõnh múái, chuáng ta seä khöng tòm hiïíu yá nghôa cuãa nhûäng giêëc mú nûäa, nhûng seä tòm caách hiïíu roä nhûäng giêëc mú bùçng caách dûåa vaâo nhûäng àùåc tñnh cuãa noá. Noái vïì liïn quan giûäa giêëc mú vaâ giêëc nguã, chuáng ta àaä noái rùçng giêëc mú laâ möåt phaãn ûáng àöëi vúái möåt sûå kñch àöång trong giêëc nguã, laâm cho giêëc nguã khöng yïn. Àoá chñnh laâ àiïím àöåc nhêët maâ mön Têm lyá hoåc thûåc nghiïåm coá thïí giuáp àúä chuáng ta bùçng caách hiïën cho chuáng ta bùçng chûáng rùçng nhûäng sûå kñch àöång xaãy ra trong giêëc nguã cuäng xuêët hiïån trong giêëc mú. Chuáng ta coá nhiïìu cöng trònh khaão saát vïì vêën àïì naây kïí caã cöng trònh Maury Vold àaä noái trong nhûäng doâng trïn, vaâ möîi ngûúâi chuáng ta coá thïí xaác nhêån àiïìu àoá dûåa vaâo nhûäng kinh nghiïåm caá nhên. Töi àún cûã nhûäng thñ nghiïåm choån trong nhûäng thñ nghiïåm cuä nhêët. Chñnh Maury àaä thñ nghiïåm ngay trïn baãn thên mònh. Trong luác öng ta nguã coá ngûúâi cho öng ta ngûãi nûúác Cologne: öng ta mú thêëy mònh úã Cario kinh àö xûá Ai cêåp, trong tiïåm Jean Maria Farina, röìi tûâ àoá phaát sinh ra bao nhiïu chuyïån ly kyâ. Ngûúâi ta bêëm nheå vaâo gaáy öng: öng luön mú thêëy möåt miïëng thuöëc daán vaâ àïën öng thêìy thuöëc sùn soác öng trong luác öng coân nhoã. Ngûúâi ta nhoã lïn traán öng möåt gioåt nûúác: öng mú thêëy mònh úã bïn YÁ möì höi ra nhû tùæm vaâ uöëng rûúåu vang Orvieto. Àiïìu àaáng chuá yá trong nhûäng giêëc mú do nhûäng sûå kñch thñch gêy ra seä xuêët hiïån roä raâng hún trong möåt loaåi giêëc mú khaác. Àoá laâ ba giêëc mú gêy ra do möåt tiïëng àöång cuãa möåt chiïëc àöìng höì baáo thûác (thñ nghiïåm cuãa Hildebrant). “Möåt buöíi saáng muâa xuên, töi ài daåo qua möåt caánh àöìng àïën möåt laâng bïn caånh, thêëy dên laâng keáo nhau ài nhaâ thúâ, quêìn aáo àeåp, tay cêìm cuöën kinh. Höm àoá laâ chuã nhêåt vaâ coá dûå thaánh lïî bùæt àêìu röìi, töi quyïët àõnh vaâo xem lïî nhûng vò trúâi noáng quaá nïn töi ngöìi nghó trong nghôa àõa chung quanh nhaâ thúâ. Vûâa chùm chuá àoåc http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 114 nhûäng doâng chûä trïn möå töi vûâa nghe tiïëng ngûúâi keáo chuöng nhoã sùæp gioáng lïn àïí baáo hiïåu laâ buöíi cêìu kinh sùæp bùæt àêìu. Luác àêìu chuöng coân àûáng im, nhûng sau àoá nhûäng tiïëng chuöng lanh laãnh laâm töi tónh giêëc. Thò ra chñnh chiïëc àöìng höì bùæo thûác àaä vûâa kïu lïn”. “Möåt chuyïån nûäa: Höm àoá laâ möåt ngaây muâa àöng trong saáng. Tuyïët rúi àêìy àûúâng, töi àõnh ài xe trûúåt tuyïët nhûng phaãi chúâ xe. Trûúác khi lïn xe, töi phaãi sûãa soaån laåi aáo êëm, àem loâ sûúãi theo. Röìi töi ngöìi vaâo xe, laåi phaãi chúâ nûäa cho àïën khi ngûåa bùæt àêìu ài. Ngûåa bùæt àêìu ài, tiïëng nhaåc vang lïn nghe rêët khoá chõu laâm töi tónh giêëc. Thò ra lêìn naây cuäng vêîn laâ caái àöìng höì baáo thûác lanh laãnh”. “Thñ duå ba: töi nhòn cö ngûúâi laâm mang möåt chöìng àôa tûâ bïëp theo haânh lang vaâo phoâng ùn. Chöìng àôa quaá cao, töi chó súå khöng giûä thùng bùçng thò vúä hïët. Töi baão chõ ta nïn cêín thêån. Lêìn naâo chõ cuäng traã lúâi laâ chõ quen röìi. Nhûng töi vêîn nhòn chõ ta bùçng con mùæt e ngaåi. Quaã nhiïn chõ vêëp ngaä, àôa rúi xuöëng àêët kïu nghe kinh khuãng. Nhûng töi coá caãm tûúãng nhû àoá khöng phaãi laâ tiïëng àôa vúä, nhûng laâ möåt tiïëng gò keáo daâi maäi nhû tiïëng chuöng. Luác tónh dêåy, töi múái thêëy àoá laâ tiïëng chuöng àöìng höì baáo thûác”. Nhûäng giêëc mú naây thûåc àeåp, àêìy yá nghôa, coá maåch laåc hùèn hoi. Vò thïë nïn chuáng ta chaã coá gò traách chuáng àûúåc. Chuáng coá àùåc àiïím chung laâ bao giúâ cuäng kïët thuác bùçng möåt tiïëng chuöng àöìng höì baáo thûác. Thïë laâ chuáng ta thêëy roä möåt giêëc mú àaä phaát sinh ra nhû thïë naâo. Nhûng chuáng ta coân biïët möåt vaâi àiïím khaác nûäa. Ngûúâi nùçm mú khöng nhêån ra tiïëng chuöng àöìng höì baáo thûác (khöng coá trong giêëc mú) nhûng möîi lêìn hïî nghe tiïëng chuöng laâ öng ta thay tiïëng chuöng bùçng möåt thûá tiïëng khaác vaâ giaãi thñch theo möåt löëi khaác. Taåi sao? Khöng traã lúâi àûúåc. Ngûúâi ta coá thïí cho rùçng àoá laâ möåt caái gò hïët sûác voä àoaán. Nhûng tòm hiïíu möåt giêëc mú tûác laâ tòm hiïíu xem taåi sao ngûúâi nùçm mú laåi choån tiïëng àöång naây http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 115 chûá khöng choån tiïëng khaác àïí giaãi thñch sûå kñch àöång laâm cho bûâng tónh dêåy. Ngûúâi ta coá thïí hoãi Maury rùçng nïëu trong giêëc mú ngûúâi ta thêëy roä raâng sûå kñch àöång laâ sûå naâo thò ngûúâi ta khöng thïí hiïíu taåi sao sûå kñch àöång naây laåi xuêët hiïån dûúái möåt hònh thûác khöng liïn can gò àïën tñnh chêët sûå kñch àöång caã? Vaã laåi trong nhûäng giêëc mú cuãa Maury ngûúâi ta thêëy nhiïìu biïën cöë kyâ laå gùæn liïìn vaâo sûå kñch àöång nhû trong trûúâng húåp ngûãi nûúác Cologne, nhûäng biïën cöë naây khöng thïí cùæt nghôa àûúåc. Caác baån cêìn àïí yá rùçng chñnh trong caác giêëc mú coá sûå bûâng tónh dêåy di theo maâ chuáng ta coá thïí nhòn thêëy aãnh hûúãng cuãa nhûäng kñch àöång laâm tan giêëc mú. Trong nhiïìu trûúâng húåp khaác sûå viïåc khoá khùn hún nhiïìu. Khöng phaãi luác naâo nùçm mú ngûúâi ta cuäng tónh dêåy ngay, vaâ khi saáng dêåy nhúá laåi giêëc mú laâm sao ngûúâi ta biïët àûúåc sûå kñch àöång naâo àaä gêy ra giêëc mú? Coá möåt lêìn nhúâ möåt trûúâng húåp àùåc biïåt töi tòm ra àûúåc möåt sûå kñch àöång êm vang thuöåc loaåi naây. Möåt buöíi saáng taåi Tyrol töi tónh dêåy sau khi nùçm mú rùçng Àûác giaáo hoaâng vûâa tûâ trêìn. Töi àang tòm hiïíu yá nghôa cuãa giêëc mú àoá thò baâ vúå töi àöåt nhiïn hoãi: “ Saáng nay anh coá nghe tiïëng chuöng úã khùæp caác nhaâ thúâ khöng?” “Khöng, töi khöng nghe thêëy gò hïët, töi nguã rêët say”. Nhûng sûå kñch àöång laâm cho mònh nùçm mú coá têìn söë naâo maâ sau àoá ngûúâi nùçm mú tónh dêåy khöng hïì hay biïët gò vïì sûå kñch àöång àoá? Têìn söë naây coá thïí rêët cao maâ cuäng coá thïí khöng cao. Khi khöng coá caách naâo àïí biïët àûúåc coá kñch àöång hay khöng thò khöng laâm sao biïët àûúåc têìn söë àoá. Vaã laåi chuáng ta chùèng cêìn thaão luêån vïì giaá trõ cuãa caác sûå kñch àöång bïn ngoaâi, búãi vò nhûäng sûå kñch àöång naây chó coá thïí cùæt nghôa àûúåc möåt phêìn naâo trong giêëc mú thöi chûá khöng cùæt nghôa toaân thïí giêëc mú. Nhûng khöng thïí vò thïë maâ chuáng ta coá quyïìn boã rúi thuyïët naây, möåt thuyïët coá phaát triïín sêu röång. Vêën àïì tûå hoãi xem nguyïn nhên naâo laâm cho giêëc nguã khöng yïn vaâ laâm cho ngûúâi ta nùçm mú khöng phaãi laâ vêën àïì quan troång. Nïëu nguyïn nhên khöng phaãi laâ http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 116 möåt sûå kñch àöång tûâ bïn ngoaâi thò coá leä laâ möåt sûå kñch àöång tûâ bïn trong do giaác quan gêy nïn. Quan niïåm naây àûúåc ngûúâi dên thaânh phöë tin tûúãng rêët nhiïìu. Chuáng ta chùèng thûúâng nghe noái rùçng nhûäng giêëc mú thûúâng do bao tûã gêy nïn hay sao? Nhûng khöí nöîi laâ trong trûúâng húåp naây nûäa coá thïí rùçng coá möåt sûå kñch àöång nöåi têm xaãy ra trong ban àïm nhûng saáng ra khöng coân àïí laåi dêëu vïët gò nûäa vaâ do àoá khöng chûáng minh àûúåc. Tuy vêåy chuáng ta khöng muöën toã veã lú laâ vöëi nhûäng thñ nghiïåm cho rùçng nhûäng giêëc mú thûúâng gùæn liïìn vúái nhûäng sûå kñch àöång bïn ngoaâi. Khöng ai phuã nhêån rùçng traång thaái cuãa caác cú quan nöåi têm coá aãnh hûúãng àïën caác giêëc mú. Ngûúâi ta khöng thïí boã qua sûå liïn quan giûäa möåt vaâi giêëc mú vúái viïåc nûúác tiïíu chêët àêìy trong baâng quang hay sûå kñch àöång caác cú quan sinh duåc cuãa phuå nûä. Tûâ nhûäng trûúâng húåp roä raâng naây ngûúâi ta qua nhûäng trûúâng húåp khaác chûáng toã rùçng nhûäng sûå kñch àöång bùæt nguöìn tûâ caác cú quan nöåi thïí quaã coá aãnh hûúãng túái caác giêëc mú vaâ nhûäng sûå xaãy ra trong giêëc mú chñnh laâ sûå phaác hoaå, sûå thaânh hònh, sûå giaãi thñch nhûäng sûå kñch àöång àoá. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 117 Phêìn 11 ... coá “nhûäng giêëc mú trong khi thûác”: àoá laâ kïët quaã cuãa trñ tûúãng tûúång, nhûäng hiïån tûúång rêët phöí thöng, coá thïí xaãy ra àöëi vúái nhûäng ngûúâi àau öëm maâ bêët cûá ai cuäng khaão saát àûúåc bùçng chñnh baãn thên mònh. Àiïìm àùåc biïåt úã àêy laâ tuy àûúåc goåi laâ “nhûäng giêëc mú trong khi thûác”, nhûäng giêëc mú àùåc biïåt naây laåi khöng coá tñnh chêët naâo chung cho nhûäng giêëc mú thûåc sûå caã... Scherner àaä khaão cûáu nhiïìu vïì caác giêëc mú, àùåc biïåt nhêën maånh àïën sûå liïn quan giûäa nhûäng sûå kñch àöång nöåi thïí naây vaâ nhûäng giêëc mú. Öng àaä cho chuáng ta nhiïìu thñ duå rêët hay àïí chûáng minh yá kiïën cuãa mònh. Vñ duå nhû khi öng ta nùçm mú thêëy hai haâng em beá xinh trai toác nêu, àûáng trûúác mùåt nhau trong thaái àöå àêëu tranh, nhaãy xöí vaâo àaánh nhau, öng nghô rùçng àoá laâ hai haâm rùng. Sûå giaãi thñch naây àûúåc xaác nhêån sau àoá vò khi tónh dêåy öng àaä phaãi ài nhöí möåt caái rùng daâi hún nhûäng caái khaác. Khi ngûúâi ta nùçm mú thêëy möåt haânh lang daâi, ngoùçn ngheâo chêåt heåp thò ngûúâi ta nghô ngay àïën möåt sûå kñch àöång trong ruöåt. Caách cùæt nghôa naây khöng phaãi laâ khöng coá lyá. Chuáng ta coá thïí chêëp nhêån yá kiïën cuãa Scherner cho rùçng giêëc mú thûúâng hònh dung cú quan gêy ra sûå kñch àöång bùçng nhûäng àöì vêåt giöëng cú quan àoá. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 118 Vò thïë chuáng ta khöng cöng nhêån rùçng nhûäng sûå kñch àöång nöåi thïí coá thïí aãnh hûúãng túái caác giêëc mú y nhû nhûäng sûå kñch àöång tûâ bïn ngoaâi vaâo. Khöí möåt àiïìu, sûå giaãi thñch àoá cuäng bõ lyá leä nhû àöëi vúái nhûäng sûå kñch àöång bïn ngoaâi baâi baác. Trong rêët nhiïìu trûúâng húåp sûå giaãi thñch bùçng sûå kñch àöång bïn trong khöng chûáng minh àûúåc vaâ khöng chùæc chùæn. Chó coá möåt vaâi giêëc mú laâm cho ngûúâi ta nghi rùçng coá möåt sûå kñch àöång bïn trong cuäng nhû bïn ngoaâi chó cùæt nghôa àûúåc möåt phêìn naâo giêëc mú chûá khöng cùæt nghôa àûúåc toaân thïí. Tuy nhiïn chuáng ta cêìn àïí yá àïën möåt àiïím àùåc biïåt cuãa nhûäng giêëc mú do sûå kñch àöång bïn trong gêy nïn. Giêëc mú khöng gúåi laåi sûå kñch àöång nguyïn veån maâ thay àöíi ài, bùçng möåt sûå aám chó xïëp loaåi dûúái möåt hònh thûác naâo àoá, thay thïë bùçng möåt sûå kñch àöång khaác. Chuáng ta phaãi àïí yá àïën nhûäng sûå biïën daång àoá trong nhûäng giêëc mú tiïëp diïîn, búãi vò laâm nhû thïë chuáng ta coá nhiïìu hy voång hiïíu àûúåc tñnh chêët thûåc sûå cuãa caác giêëc mú. Khi chuáng ta laâm möåt haânh àöång naâo àoá trong möåt trûúâng húåp naâo àoá, àêu coá phaãi khi trûúâng húåp àoá khöng coá nûäa thò haânh àöång cuãa chuáng ta bõ triïåt tiïu luön. Vúã Macbeth chùèng haån àûúåc viïët trong trûúâng húåp àùng quang cuãa möåt öng vua àêìu tiïn quy tuå trïn àêìu mònh ba vûúng miïån cuãa ba nûúác. Nhûng coá phaãi trûúâng húåp triïåt tiïu hïët nöåi dung cuãa vúã kõch àêu, coá phaãi trûúâng húåp àoá àuã cùæt nghôa àûúåc giaá trõ cao caã cuãa nhûäng bñ êín cuãa vúã kõch khöng? Coá thïí laâ sûå kñch àöång bïn trong vaâ bïn ngoaâi taác duång àïën ngûúâi nùçm nguã chó duâng àïí múã àêìu cho giêëc mú thöi chûá khöng hïì cho chuáng ta biïët gò vïì tñnh chêët thûåc sûå cuãa noá. Tñnh chêët chung kia cuãa caác giêëc mú, tñnh chêët àùåc biïåt tinh thêìn cuãa chuáng rêët khoá hiïíu vaâ khöng àûa ra möåt chöî dûåa naâo cho möåt cuöåc khaão saát sau àoá. Thûúâng thûúâng nhûäng biïën cöë trong giêëc mú hiïån ra dûúái hònh thûác thõ giaác. Nhûäng sûå kñch àöång coá thïí giaãi thñch àûúåc sûå kiïån naây khöng? Coá àuáng laâ chuáng ta àaä bõ kñch àöång http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 119 trong mú hay khöng? Nhûng taåi sao giêëc mú laåi xuêët hiïån dûúái hònh thûác thõ giaác trong khi nhûäng sûå kñch àöång vaâo mùæt laåi rêët ñt khi gêy nïn giêëc mú? Hay laâ chuáng ta nùçm mú thêëy noái chuyïån hay nghe diïîn vùn laâm sao chûáng minh àûúåc rùçng trong khi ta nguã nhûäng tiïëng noái chuyïån hay tiïëng àöång àaä àêåp vaâo tai ta? Töi cûúng quyïët gaåt boã giaã thuyïët naây. Nïëu àùåc tñnh chung cho moåi giêëc mú khöng giuáp gò cho chuáng ta trong viïåc cùæt nghôa caác giêëc mú thò biïët àêu chuáng ta laåi chùèng may mùæn hún khi xeát àïën caác sûå khaác biïåt giûäa caác giêëc mú. Thûúâng thûúâng caác giêëc mú löån xöån, khoá hiïíu , khöng coá yá nghô gò; nhûng cuäng coá nhûäng giêëc mú àêìy àuã yá nghôa, roä raâng. Chuáng ta thûã xem xeát nhûäng giêëc mú naây coá cùæt nghôa àûúåc giêëc mú kia khöng? Töi kïí cho caác baån nghe möåt giêëc mú húåp lyá do möåt thanh niïn kïí laåi cho töi nghe: “Trong luác ài daåo phöë töi gùåp öng X vaâ ài vúái öng möåt quaäng àûúâng, röìi sau àoá töi vaâo möåt tiïåm àïí ùn cúm thêëy coá hai ngûúâi àaân baâ vaâ möåt ngûúâi àaân öng àïën ngöìi ngay vaâo baân töi. Töi bûåc mònh khöng theâm nhòn hoå nhûng röìi sau cuäng nhòn vaâ thêëy hoå laâ nhûäng ngûúâi rêët lõch sûå”. Sau àoá ngûúâi kïí chuyïån noái rùçng chiïìu höm àoá anh ta quaã coá ài phöë thûåc vaâ coá gùåp öng X.. thûåc. Nhûng phêìn kia giêëc mú khöng do nhûäng àiïìu nhúá laåi trûåc tiïëp nhûng gùæn liïìn voái möåt biïën cöë xaãy ra trûúác àoá ñt ngaây. Vaâ àêy laâ möåt giêëc mú cuâng loaåi cuãa möåt baâ. Chöìng baâ ta hoãi: “Mònh coá cêìn phaãi cùng laåi dêy cho caái àaân dûúng cêìm khöng?” Baâ ta traã lúâi: “Vö ñch, vò coân phaãi thay caã da boåc nûäa”. “Giêëc mú naây gúåi laåi möåt cêu chuyïån cuãa hai vúå chöìng buöíi chiïìu höm àoá. Hai giêëc mú ngùæn nguãi cho ta biïët nhûäng gò? Chuáng ta coá thïí tòm thêëy trong giêëc mú nhûäng giai àoaån gùæn liïìn vaâo caác biïën cöë àoá. Nïëu àoá laâ kïët quaã cuãa têët caã caác giêëc mú thò àoá laâ àiïìu àaáng kïí lùæm röìi. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 120 Nhûng sûå thûåc khöng phaãi nhû thïë vò àiïìu chuáng ta vûâa noái chó aáp duång cho rêët ñt giêëc mú. Trong àa söë trûúâng húåp chuáng ta khöng thêëy coá yá nghôa gò liïn quan àïën biïën cöë xaãy ra trong khi thûác vaâ khöng hiïíu nhûäng yïëu töë naâo gêy nïn nhûäng giêëc mú khoá hiïíu vaâ vö nghôa àoá. Chuáng ta chó thêëy rùçng chuáng ta laåi àûáng trûúác möåt vêën àïì múái. Khöng nhûäng chuáng ta cêìn biïët giêëc mú coá nhûäng yá nghôa gò, chuáng ta coân cêìn biïët laâ trong nhûäng trûúâng húåp naâo nhûäng giêëc mú roä raâng àêìy yá nghôa, taåi sao vaâ vi muåc àñch naâo maâ chuáng ta laåi thêëy trong giêëc mú nhûäng biïën cöë vûâa xaãy ra trong ngaây”. Chùæc caác baån cuäng nhû töi thêëy chaán naãn trong cöng viïåc khaão cûáu nhû thïë. Duâ chuáng ta coá àïí hïët têm trñ vaâo möåt vêën àïì cuäng chùèng coá ñch gò möåt khi chuáng ta chûa biïët hûúáng cöng cuöåc khaão cûáu cuãa chuáng ta vïì phña naâo. Têm lyá hoåc thûåc nghiïåm chó hiïën cho chuáng ta möåt söë rêët ñt nhûäng dûä kiïån vïì vai troâ cuãa caác sûå kñch àöång bïn ngoaâi duâ nhûäng dûä kiïån àoá rêët quyá baáu àöëi vúái chuáng ta. Triïët hoåc chùèng coá thïí cung cêëp cho caái gò khaác hún laâ thaái àöå khinh thûúâng vò cöng viïåc cuãa chuáng ta bõ coi chùèng coá lúåi ñch gò cho tri thûác hïët. Sau hïët chuáng ta khöng muöën vay mûúån gò caác khoa hoåc thêìn bñ. Lõch sûã vaâ sûå khöng ngoan cuãa caác dên töåc daåy chuáng ta rùçng nhûäng giêëc mú coá yá nghôa, coá tñnh chêët quan troång, baáo trûúác àûúåc tûúng lai nhûng àoá laâ àiïìu rêët khoá chêëp nhêån vò khöng chûáng minh àûúåc. Chñnh vò thïë maâ nhûäng cöë gùæng àêìu tiïn cuãa chuáng ta àaä khöng àûa laåi kïët quaã gò, nhû nûúác chaãy qua cêìu. Nhûng trong khi khöng chúâ àúåi, chuáng ta laåi àûúåc giuáp àúä tûâ möåt hûúáng khaác àïën, möåt hûúáng chûa bao giúâ ngúâ túái. Tiïëng noái, möåt thûá tiïëng khöng bao giúâ coá tñnh caách ngêîu nhiïn caã, nhû sûå kïët tinh cuãa têët caã nhûäng àiïìu hiïíu biïët cuãa loaâi ngûúâi, tiïëng noái maâ ngûúâi ta phaãi duâng möåt caách rêët thêån http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 121 troång biïët coá “nhûäng giêëc mú trong khi thûác”: àoá laâ kïët quaã cuãa trñ tûúãng tûúång, nhûäng hiïån tûúång rêët phöí thöng, coá thïí xaãy ra àöëi vúái nhûäng ngûúâi àau öëm maâ bêët cûá ai cuäng khaão saát àûúåc bùçng chñnh baãn thên mònh. Àiïìm àùåc biïåt úã àêy laâ tuy àûúåc goåi laâ “nhûäng giêëc mú trong khi thûác”, nhûäng giêëc mú àùåc biïåt naây laåi khöng coá tñnh chêët naâo chung cho nhûäng giêëc mú thûåc sûå caã. Àuáng nhû tïn goåi, chuáng khöng coá liïn quan gò àïën giêëc nguã. Nhûäng giêëc mú trong khi thûác naây khöng coá möåt chuát gò liïn quan àïën tñnh chêët chung thûá hai trong caác giêëc mú thûåc sûå vò khöng hïì coá nhûäng biïën cöë, khöng hïì coá nhûäng aão tûúãng maâ chó coá nhûäng hònh dung thöi: ngûúâi ta biïët rùçng mònh tûúãng tûúång, ngûúâi ta khöng hïì tröng thêëy maâ chó suy nghô thöi. Nhûäng giêëc mú naây thûúâng xaãy ra úã tuöíi dêåy thò, trong thúâi niïn thiïëu, biïën mêët khi àûáng tuöíi, röìi laåi xaãy ra luác tuöíi giaâ. Nöåi dung cuãa nhûäng giêëc mú, kïët quaã cuãa sûå tûúãng tûúång naây thûúâng coá nhûäng lyá do rêët roä raâng. Àoá laâ nhûäng khung caãnh vïì uy quyïìn, nhûäng ham muöën vïì tònh aái cuãa ngûúâi mú möång àûúåc thoaã maän. Àöëi vúái nhûäng ngûúâi treã tuöíi thò àoá laâ nhûäng giêëc mú vïì tham voång; àöëi vúái nhûäng àaân baâ thñch coá nhûäng thaânh cöng vïì tònh aái thò àoá laâ nhûäng giêëc mú vïì tònh aái. Nhûng luön luön ngûúâi ta gùåp nhûäng nhu cêìu vïì tònh aái àùçng sau nhûäng giêëc mú cuãa àaân öng: nhûäng sûå thaânh cöng vaâ nhûäng haânh vi anh huâng cuãa nhûäng ngûúâi mú möång àïìu têåp trung vaâo nhûäng sûå thaânh cöng vïì tònh aái, coá muåc àñch nhùçm àaåt àûúåc sûå thaán phuåc vaâ loâng yïu cuãa ngûúâi àaân baâ. Ngoaâi nhûäng tñnh chêët àoá ra nhûäng giêëc mú trong khi hònh aãnh coá nhiïìu hònh thûác khaác nhau vaâ chõu nhiïìu hêåu quaã khaác nhau. Coá nhûäng cún möång bõ boã rúi vaâ bõ thay thïë bùçng nhûäng giêëc mú khaác; coá nhûäng cún mú àûúåc giûä laåi, phaát triïín maånh meä vaâ trúã thaânh nhûäng cêu chuyïån daâi dùçng dùåc vaâ biïën àöíi theo nhûäng biïën cöë cuãa cuöåc àúâi. Ngûúâi ta coá thïí cho rùçng chuáng ta ài theo cuâng vúái thúâi gian vaâ in dêëu vïët cuãa thúâi gian nhû laâ bùçng chûáng cuãa nhûäng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 122 tònh traång múái. Chuáng laâ àïì taâi cho caác taác phêím thi vùn thûúâng thay àöíi, biïën hoaá caác giêëc mú trong khi thûác naây thaânh nhûäng traång thaái röìi àùåt vaâo trong caác tiïíu thuyïët, truyïån ngùæn, hay kõch baãn. Bao giúâ ngûúâi mú möång cuäng laâ nhên vêåt chñnh trong taác phêím àoá duâ xuêët hiïån dûúái hònh thûác cuãa chñnh mònh hay dûúái hònh thûác cuãa möåt nhên vêåt taåo nïn. Nhûäng giêëc mú trong khi thûác naây súä dô àûúåc goåi nhû thïë laâ vò nhûäng sûå liïn quan vúái àúâi thûåc chuáng khöng coá thûåc hún gò nhûäng giêëc mú chñnh thûác. Coá thïí rùçng caã hai loaåi àïìu àûúåc goåi laâ nhûäng giêëc mú vò caã hai àïìu coá cùn baãn trïn möåt tñnh chêët tinh thêìn naâo àoá maâ chuáng ta chûa biïët vaâ àang tòm kiïëm. Cuäng coá thïí laâ caái danh tûâ chung ngûúâi ta duâng àïí goåi chuáng chùèng coá gò quan troång àaáng chuá yá. Àoá laâ têët caã nhûäng vêën àïì chó àûúåc giaãi àaáp trong nhûäng phêìn sau thöi. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 123 Phêìn 12 ... Tònh traång möåt ngûúâi khi laâm haânh vi sai laåc laâ möåt tònh traång thöi miïn. Traái laåi giûäa tònh traång thöi miïn vaâ tònh traång nguã coá sûå giöëng nhau rêët roä raâng. Thûåc tïë ngûúâi ta thûúâng noái rùçng thöi miïn tûác laâ giêëc nguã nhên taåo... 6. Nhûäng àiïìu kiïån vaâ kyä thuêåt cuãa sûå giaãi thñch Nhû vêåy, muöën cho cöng cuöåc khaão saát vïì giêëc mú tiïën triïín, chuáng ta phaãi coá möåt con àûúâng múái, möåt phûúng phaáp múái. Töi muöën àïì nghõ vúái caác baån möåt àiïìu thûåc giaãn dõ: chuáng ta haäy coi nhûäng giêëc mú nhû nhûäng hiïån tûúång khöng coá tñnh chêët cú thïí maâ chó coá tñnh chêët tinh thêìn. Baån biïët àiïìu àoá coá nghôa gò, nhûng caái gò àaä cho pheáp chuáng ta laâm àiïìu àoá? Khöng coá gò hïët nhûng cuäng chùèng coá gò cêëm chuáng ta. Sûå viïåc nhû thïë naây: nïëu giêëc mú laâ hiïån tûúång cú thïí thò chuáng ta chùèng cêìn àïí yá àïën nûäa, chuáng ta chó àïí yá àïën nhûäng giêëc mú vò àoá laâ nhûäng hiïån tûúång tinh thêìn. Vò vêåy chuáng ta phaãi gaán cho noá nhûäng tñnh chêët tinh thêìn àïí xem cöng viïåc khaão cûáu cuãa chuáng ta seä ài àïën àêu trong àiïìu kiïån àoá. Theo kïët quaã thu lûúåm chuáng ta seä biïët laâ coá nïn giûä giaã thuyïët cuãa chuáng ta khöng? Búãi vò chuáng ta àõnh ài túái àêu, muåc àñch cuãa chuáng ta laâ gò? Muåc àñch àoá laâ muåc àñch cuãa moåi khoa hoåc noái chung: chuáng ta muöën tòm hiïíu caác hiïån tûúång, raâng buöåc http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 124 chuáng vaâo vúái nhau àïí röìi múã röång phaåm vi quyïìn haån cuãa chuáng ta àöëi vúái chuáng. Vêåy chuáng ta tiïëp tuåc cöng trònh khaão cûáu bùçng caách coi giêëc mú nhû möåt hiïån tûúång tinh thêìn. Nhûng trong giaã thuyïët caác giêëc mú àoá nhû laâ möåt caách phaát biïíu cuãa ngûúâi nùçm mú, möåt caách phaát biïíu khöng cho chuáng ta biïët gò hïët, maâ chuáng ta khöng hiïíu. ÚÃ trûúâng húåp caác baån thò coá thïí laâm viïåc gò khi baån khöng hiïíu gò vïì töi caã. Baån seä hoãi töi phaãi vêåy khöng? Vêåy taåi sao chuáng ta khöng hoãi luön ngûúâi nùçm mú? Taåi sao chuáng ta khöng hoãi ngay chñnh ngûúâi àoá xem giêëc mú cuãa anh ta coá nghôa gò? Caác baån haäy nhúá rùçng, coá möåt lêìn chuáng ta àaä úã trong tònh traång tûúng tûå. Àoá laâ trûúâng húåp möåt haânh vi sai laåc, möåt trûúâng húåp lúä lúâi. Coá möåt ngûúâi noái: “ Coá nhûäng viïåc àaä xaãy ra ( Vorschwein gekommen)”. Chuáng ta hoãi anh ta xem anh ta àõnh noái gò trong cêu noái vö nghôa àoá. Anh ta traã lúâi laâ yá anh ta muöën noái: “Àoá laâ nhûäng troâ con heo (Das waren Schweinrein)” nhûng yá kiïën naây bõ möåt yá kiïën ön hoâa hún cheân eáp: “ Coá nhûäng sûå viïåc xaãy ra (Vorschein)”. Nhûng yá tûúãng thûá nhêët bõ döìn eáp laâm cho anh ta thay chûä Vorchein bùçng chûä Vorschwein, möåt chûä khöng coá nghôa gò nhûng diïîn taã àûúåc yá chï bai cuãa anh ta. Luác àoá töi àaä giaãng cho caác baån nghe rùçng, sûå phên tñch naây laâ àiïín hònh cho cöng cuöåc khaão cûáu vïì phên têm hoåc. Vaâ bêy giúâ thò baån hiïíu taåi sao mön phên têm hoåc laåi aáp duång kyä thuêåt giaãi quyïët caác àiïìu bñ êín bùçng caách hoãi ngay àûúng sûå. Vò thïë, cho nïn àïën lûúåt ngûúâi nùçm mú phaãi noái cho chuáng ta biïët giêëc mú cuãa anh ta coá nghôa gò. Tuy nhiïn trong giêëc mú khöng phaãi laâ moåi sûå àïìu giaãn àún nhû thïë. Trong caác haânh vi sai laåc chuáng ta àûáng trûúác nhûäng trûúâng húåp àún giaãn; röìi sau àoá chuáng ta phaãi gùåp nhûäng trûúâng húåp búát àún giaãn, khi maâ àûúng sûå khöng muöën noái cho chuáng ta nghe gò caã, traái laåi coân giêån dûä trûúác nhûäng lúâi àïì nghõ cuãa chuáng http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 125 ta. Vïì caác giêëc mú bao giúâ anh ta cuäng traã lúâi khöng biïët gò hïët. Anh ta cuäng khöng coá yá kiïën gò vïì caách giaãi thñch cuãa chuáng ta vò thûåc sûå chuáng ta chùèng coá gò àïì nghõ vúái anh ta hïët. Coá phaãi vò thïë maâ chuáng ta àaânh phaãi boã rúi löëi giaãi thñch cuãa chuáng ta khöng? Ngûúâi nùçm mú khöng biïët gò hïët, chùèng coá ngûúâi thûá ba naâo cho chuáng ta biïët thïm àûúåc àiïìu gò, chñnh chuáng ta cuäng khöng coá möåt nguöìn tin tûác naâo àïí biïët thïm, chuáng ta chùèng coân hy voång àûúåc biïët àiïìu gò caã. Àuáng vêåy, caác baån cûá viïåc àêìu haâng ài theo töi. Töi cho rùçng coá thïí ngûúâi nùçm mú biïët giêëc mú cuãa anh ta coá nghôa gò nhûng vò khöng biïët rùçng mònh biïët nïn cho rùçng mònh khöng biïët. Caác baån seä cho rùçng àêy laâ lêìn thûá hai töi laåi duâng laåi sûå giaã duå vaâ laâm nhû thïë töi giaãm giaá trõ cuãa phûúng phaáp ài nhiïìu. Àiïìu giaã duå thûá hai: Trong con ngûúâi coá nhûäng hoaåt àöång tinh thêìn maâ anh ta biïët laâ coá nhûng khöng biïët àoá laâ gò... Caác baån seä cho rùçng nhûäng giaã duå naây khöng thïí naâo thaânh sûå thûåc àûúåc nïn nhûäng kïët luêån cuãa töi seä khöng coá giaá trõ gò. Àuáng thïë, nhûng töi khöng múâi caác baån àïën àêy àïí giêëu giïëm hay phúi baây caái gò hïët. Töi àaä baáo thûác trûúác rùçng àêy chó laâ baâi hoåc nhêåp mön, àiïìu àoá khöng coá nghôa rùçng töi phaãi hiïën cho caác baån caác baâi hoåc tûúâng trònh thûåc àeåp che giêëu nhûäng caái khoá khùn, lêëp caác höë thiïëu soát àïí laâm cho caác baån coá caãm tûúãng rùçng àaä hoåc àûúåc möåt chuát gò röìi. Khöng, chñnh vò caác baån laâ nhûäng ngûúâi múái bùæt àêìu nïn töi phaãi trònh baây khoa hoåc cuãa chuáng ta vúái nguyïn hònh cuãa noá, vúái nhûäng caái gò khöng àiïìu hoâa, cao voång cuãa noá cuäng nhû nhûäng khoá khùn. Töi biïët khoa hoåc naâo cuäng thïë nhêët laâ nhûäng khoa hoåc múái bùæt àêìu. Töi cuäng biïët laâ giaáo duåc thûúâng coá thoái quen che giêëu khöng cho sinh viïn biïët nhûäng khoá khùn vaâ nhûäng àiïìu thiïëu soát cuãa mön hoåc. Vò vêåy, töi àaä àûa ra hai àiïìu giaã duå coá liïn quan chùåt http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 126 cheä àïën nhau, nïëu caác baån thêëy sûå viïåc àoá khoá nhoåc quaá, khöng vûäng chùæc vaâ nïëu caác baån quen vúái nhûäng sûå xaác thûåc cao hún, nhûäng sûå diïîn dõch àeåp àeä thò caác baån chùèng nïn ài xa hún nûäa. Töi coân cho rùçng caác baån nïn gaåt ra möåt bïn nhûäng vêën àïì têm lyá thò hún. Búãi vò caác baån seä khöng thêëy con àûúâng chuáng ta àang theo àuöíi laâ con àûúâng chùæc chùæn àaáng theo. Vaã laåi möåt khoa hoåc coá thïí cho nhên loaåi àiïìu gò àoá maâ khöng cêìn tòm nhûäng keã uãng höå mònh. Chñnh nhûäng kïët quaã seä noái nhiïìu vïì giaá trõ cuãa noá, noá coá thïí chúâ cho nhûäng kïët quaã àoá laâm cho moåi ngûúâi chuá yá. Nhûng töi cêìn baáo trûúác cho nhûäng ngûúâi muöën theo con àûúâng töi ài laâ hai àiïìu giaã duå cuãa töi khöng coá giaá trõ bùçng nhau. Àöëi vúái àiïìu thûá nhêët, chuáng ta seä duâng cöng cuöåc khaão cûáu àïí chuáng ta chûáng minh rùçng giêëc mú laâ möåt hiïån tûúång tinh thêìn. Coân vïì àiïìu thûá hai, chuáng ta àaä duâng noá trong möåt cöng viïåc khaác röìi, chuáng ta chó coân duâng noá àïí giaãi nhûäng baâi toaán trong vêën àïì naây. ÚÃ àêu vaâ trong phaåm vi naâo ngûúâi ta chûáng minh rùçng coá möåt tri thûác maâ chuáng ta khöng biïët gò hïët, àuáng nhû trûúâng húåp cuãa anh chaâng nùçm mú cuãa chuáng ta. Àoá laâ möåt àiïìu rêët àaáng chuá yá, àaáng ngaåc nhiïn, coá thïí thay àöíi hùèn quan niïåm cuãa chuáng ta vïì àúâi söëng tinh thêìn, khöng cêìn phaãi laánh mùåt laâm gò. Àoá laâ möåt sûå kiïån diïîn taã möåt caái gò coá thûåc. Vêåy maâ sûå kiïån naây khöng hïì laánh mùåt. Nïëu ngûúâi ta khöng biïët àïën noá àêu coá phaãi löîi taåi noá; chuáng ta cuäng khöng coá löîi gò nïëu têët caã nhûäng ngûúâi xa laå àöëi vúái nhûäng sûå quan saát vaâ thñ nghiïåm vïì vêën àïì naây àûa ra. Viïåc chûáng minh sûå coá mùåt cuãa sûå kiïån naây àaä àûúåc thûåc hiïån trong phaåm vi thöi miïn. Töi àûúåc chûáng kiïën thñ nghiïåm sau àêy cuãa Liebault vaâ Bernheim nùm 1889 úã Nancy: Ngûúâi ta ru nguã möåt ngûúâi trong möåt giêëc nguã möång du, trong àoá ngûúâi bõ ru nguã àûúåc gêy cho coá möåt thûá aão giaác: luác tónh dêåy anh chaâng coá veã nhû http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 127 khöng hay biïët nhûäng sûå viïåc xaãy ra trong giêëc nguã. Khi Bernheim hoãi anh vïì nhûäng sûå viïåc xaãy ra, anh traã lúâi laâ anh khöng nhúá gò hïët. Nhûng Bernheim hoãi ài hoãi laåi vaâ quaã quyïët laâ anh ta phaãi biïët vaâ chùæc chùæn coá biïët: thïë laâ anh chaâng ngêåp ngûâng, bùæt àêìu têåp trung yá tûúãng röìi laåi nhúá laåi nhû trong giêëc mú möåt àiïìu, röìi hai àiïìu röìi caâng ngaây caâng nhiïìu hún, caâng roä hún lïn cho túái khi nhúá laåi àûúåc hïët tûâ àêìu àïën cuöëi khöng coân soát möåt àiïìu naâo. Vò àûúng sûå khöng hïì àûúåc ai cho biïët nhûäng àiïìu àoá, chuáng ta phaãi kïët luêån rùçng ngay trûúác khi bõ thuác àêíy, bùæt phaãi nhúá laåi, anh ta àaä biïët coá nhûäng sûå viïåc xaãy ra trong luác nguã. Chó coá àiïìu laâ nhûäng biïën cöë àoá nhû khöng biïët rùçng mònh biïët, tûúãng rùçng mònh khöng biïët. Trûúâng húåp àoá hoaân toaân giöëng nhû trûúâng húåp ngûúâi nùçm mú cuãa chuáng ta. Chùæc hùèn caác baån ngaåc nhiïn khi nghe kïí laåi sûå kiïån àoá vaâ baån seä hoãi: taåi sao öng laåi khöng aáp duång phûúng phaáp àoá cho nhûäng haânh vi sai laåc trong khi chuáng ta gaán cho ngûúâi noái lúä lúâi nhûäng yá muöën maâ anh ta cho laâ khöng coá vaâ nhêët àõnh phuã nhêån. Ngay khi möåt ngûúâi cho rùçng mònh khöng hay biïët gò vïì nhûäng biïën cöë, thûåc ra coá trong trñ nhúá cuãa mònh thò viïåc anh ta khöng biïët gò vïì nhûäng biïën cöë khaác trong sûå hoaåt àöång vïì tinh thêìn chaã laâm ai ngaåc nhiïn caã. Lyá luêån àoá seä laâm cho chuáng ta hiïíu caác haânh vi sai laåc. Àaáng leä trong luác àoá töi phaãi duâng caách àoá thûåc nïëu töi khöng muöën àïí daânh duâng trong möåt trûúâng húåp khaác maâ töi cho laâ cêìn duâng hún. Möåt phêìn trong caác haânh vi sai laåc àaä khiïën cho caác baån coá nhûäng giaãi thñch, coân phêìn kia àaä àûa caác baån àïën chöî chêëp nhêån sûå coá mùåt cuãa caác sûå hoaåt àöång tinh thêìn chûa àûúåc biïët àïën. Àöëi vúái nhûäng giêëc mú chuáng ta buöåc phaãi tòm caách giaãi thñch núi khaác vaâ töi nghô rùçng chuáng ta coá thïí coi àoá nhû möåt trûúâng húåp thöi miïn. Tònh traång möåt ngûúâi khi laâm haânh vi sai laåc laâ möåt tònh traång thöi miïn. Traái laåi giûäa tònh traång http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 128 thöi miïn vaâ tònh traång nguã coá sûå giöëng nhau rêët roä raâng. Thûåc tïë ngûúâi ta thûúâng noái rùçng thöi miïn tûác laâ giêëc nguã nhên taåo. Chuáng ta baão ngûúâi àang bõ thöi miïn: nguã ài. Vaâ nhûäng lúâi chuáng ta gúåi cho ngûúâi àoá giöëng nhû möåt giêëc mú trong giêëc nguã bònh thûúâng. Traång thaái tinh thêìn trong caã hai trûúâng húåp giöëng nhau hoaân toaân. Trong giêëc nguã tûå nhiïn chuáng ta gaåt boã hïët nhûäng dêy liïn laåc vúái àúâi söëng bïn ngoaâi; trong giêëc nguã thöi miïn cuäng thïë chó khaác möåt àiïìu laâ chuáng ta vêîn tiïëp tuåc àïí yá àïën ngûúâi àang thöi miïn ta - vaâ chó ngûúâi àoá thöi - vaâ àang liïn laåc vúái ta. Vaã laåi caái maâ ngûúâi ta goåi laâ giêëc nguã cuãa ngûúâi vuá trong àoá ngûúâi vuá tuy nguã nhûng vêîn liïn laåc vúái àûáa treã chùèng khaác gò giêëc nguã thöi miïn. Vò vêåy seä chùèng coá àiïìu gò quaá taáo baåo nïëu chuáng ta gaán cho giêëc nguã tûå nhiïn möåt àiïím àùåc biïåt cuãa giêëc nguã thöi miïn. Do àoá, khi chuáng ta cho rùçng ngûúâi nùçm nguã biïët roä giêëc mú cuãa mònh nhûng khöng biïët rùçng mònh khöng biïët khöng phaãi laâ khöng coá cùn baãn. Àïën àêy chuáng ta thêëy múã ra möåt con àûúâng thûá ba trong viïåc khaão saát caác giêëc mú: sau nhûäng giêëc mú àoá, nhûäng kñch thñch bïn ngoaâi gêy nïn sau nhûäng giêëc mú trong khi thûác, chuáng ta coá nhûäng giêëc mú do sûå thöi miïn gêy nïn. Vaâ bêy giúâ chuáng ta laåi coá thïí tiïëp tuåc cöng viïåc khaão saát vúái möåt loâng tin tûúãng to lúán. Vêåy tûác laâ ngûúâi nùçm mú biïët roä vïì giêëc mú cuãa mònh, chuáng ta chó coân laâm sao cho hoå biïët vaâ noái cho ta nghe. Chuáng ta seä khöng yïu cêìu ngûúâi àoá noái ngay cho ta biïët giêëc mú àoá coá yá nghôa gò, chuáng ta chó muöën laâm sao cho anh ta nhúá laåi nguyïn nhên giêëc mú, gúåi laåi nhûäng yá kiïën vaâ lúåi ñch cuãa giêëc mú àoá. Trong trûúâng húåp haânh vi sai laåc (chùæc chùæn caác baån coân nhúá) àùåc biïåt laâ trong cêu chuyïån lúä lúâi vïì chûä Vorchwein, chuáng ta àaä hoãi àûúng sûå taåi sao y laåi lúä lúâi nhû thïë, thò yá tûúãng http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 129 àêìu tiïn àïën trong àêìu anh ta àuã cho chuáng ta biïët roä sûå viïåc röìi. Chuáng ta seä àûa vaâo thñ duå naây, aáp duång möåt kyä thuêåt àún giaãn. Chuáng ta seä hoãi ngûúâi nùçm mú laâ taåi sao öng ta laåi nùçm mú nhû thïë vaâ coi cêu traã lúâi àêìu tiïn laâ möåt lúâi giaãi thñch. Chuáng ta seä khöng àïí yá àïën nhûäng sûå khaác biïåt trong trûúâng húåp ngûúâi nùçm mú tûúãng rùçng mònh biïët vúái trûúâng húåp cho rùçng mònh khöng biïët, vaâ chuáng ta seä giaãi quyïët vêën àïì bùçng caách coi nhûäng taâi liïåu àoá nhû thuöåc cuâng möåt loaåi. Kyä thuêåt naây quaã thûåc rêët giaãn dõ nhûng töi súå caác baån laåi phaãn àöëi. Vaâ caác baån seä baão: “Àoá laâ möåt àiïìu giaã duå múái”. Àiïìu giaã duå thûá ba vaâ àiïìu naây coân khöng àaáng tin hún hai àiïìu kia nûäa. Thïë naâo? Öng baão ngûúâi nùçm mú noái cho öng nhûäng àiïìu anh ta nhúá laåi vïì giêëc mú röìi öng ta coi luön cêu traã lúâi àêìu tiïn cuãa anh ta nhû laâ möåt lúâi giaãi thñch sao? Nhûng thûåc sûå thò coá thïí laâ anh ta khöng nhúá laåi hïët vaâ chó coá trúâi múái biïët anh ta nhúá laåi àiïìu gò. Chuáng töi khöng hiïíu öng àõnh chúâ gò úã chuáng töi. Àaáng leä phaãi vêån duång trñ oác phï bònh thò úã àêy öng laåi àoâi hoãi chuáng töi tin tûúãng öng quaá àaáng. Vaã laåi möåt giêëc mú khöng thïí so saánh vúái sûå lúä lúâi vò trong giêëc mú coá nhiïìu thûá lùæm, mònh phaãi chuá yá àïën nhûäng àiïìu naâo trong nhûäng àiïìu ngûúâi ta nhúá laåi. Caác baån noái àuáng. Möåt giêëc mú khaác möåt sûå lúä lúâi úã chöî coá nhiïìu yïëu töë vaâ chuáng ta phaãi coi sûå khaác biïåt naây laâ quan troång khi khaão saát. Vò thïë töi àïì nghõ chia giêëc mú ra thaânh nhiïìu yïëu töë vaâ xeát tûâng yïëu töë riïng biïåt möåt, nhû thïë chuáng ta seä coá möåt sûå giöëng nhau vúái sûå lúä lúâi. Baån cuäng coá lyá khi cho rùçng khi hoãi vïì tûâng yïëu töë möåt trong giêëc mú cuäng coá thïí laâ ngûúâi nùçm mú seä traã lúâi anh ta khöng nhúá gò hïët. Sau naây baån seä thêëy laâ coá nhûäng trûúâng húåp möåt cêu traã lúâi nhû thïë chuáng ta cuäng duâng àûúåc, vaâ àiïìu kyâ laå laâ àoá laåi chñnh laâ nhûäng trûúâng húåp giuáp cho chuáng ta coá àûúåc nhûäng yá tûúãng vûäng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 130 chùæc. Nhûng thûúâng thûúâng khi ngûúâi ta nùçm mú traã lúâi laâ khöng nhúá gò caã, chuáng ta seä vùån veåo anh ta, hoãi ài hoãi laåi, baão cho anh ta biïët laâ anh ta phaãi coá möåt yá gò vaâ sau cuâng chuáng ta seä thaânh cöng. Anh ta seä cho chuáng ta möåt yá kiïën bêët cûá yá kiïën naâo cuäng àûúåc, khöng quan hïå gò, anh ta seä cho chuáng ta rêët dïî daâng nhûäng yá kiïën maâ anh ta goåi laâ yá kiïën lõch sûã. Anh ta seä noái: “Sûå viïåc xaãy ra chiïìu höm qua” hay “ Àiïìu naây laâm töi nhúá laåi viïåc múái xaãy ra gêìn àêy”. Laâm nhû thïë dêìn dêìn chuáng ta seä thêëy laâ nhûäng giêëc mú thûúâng gùæn liïìn vúái nhûäng caãm tûúãng nhêån àûúåc trong ngaây gêìn àoá vaâ sûå viïåc naây xaãy ra luön luön hún laâ chuáng ta tûúãng luác àêìu. Sau cuâng, ài tûâ giêëc mú anh chaâng àoá seä bùæt àêìu nhúá laåi nhûäng àiïìu rêët xa xöi, nhiïìu khi xa xöi lùæm. Tuy nhiïn nïëu vïì nhûäng yá kiïën phuå baån coá lyá thò vïì àiïím cêìn thiïët baån laåi khöng coá lyá. Baån tûúãng rùçng töi àaä haânh àöång voä àoaán khi coi cêu traã lúâi àêìu tiïn cuãa ngûúâi nùçm mú laâ möåt lúâi giaãi thñch, möåt àiïìu àem laåi cho töi àiïìu töi muöën tòm hay chó veä cho töi con àûúâng phaãi theo; baån khöng coá lyá khi cho rùçng cêu traã lúâi cuãa ngûúâi nùçm mú seä khöng liïn quan gò àïën nhûäng àiïìu töi àang tòm vaâ nïëu töi àang chúâ àúåi coá möåt àiïím gò tûác laâ töi àang tin tûúãng quaá àaáng. Coá lêìn töi àaä traách caác baån vïì àiïím quaá tin tûúãng vaâo sûå tûå do vaâ tñnh caách tûå nhiïn vïì phûúng diïån têm lyá, töi àaä coá dõp noái rùçng möåt sûå tin tûúãng nhû thïë laâ phaãn khoa hoåc, khöng thïí àûáng vûäng àûúåc trûúác sûå àoâi hoãi cuãa thuyïët àõnh mïånh tinh thêìn. Khi ngûúâi ta àûúåc hoãi àûa ra möåt yá kiïën, chuáng ta àûáng trûúác möåt sûå kiïån maâ chuáng ta phaãi chêëp nhêån. Noái nhû thïë chuáng töi khöng muöën àûa ra möåt yá kiïën naây àïí phaãn àöëi möåt yá khaác. Ngûúâi ta coá thïí chûáng toã àûúåc rùçng yá kiïën àoá ngûúâi àûúåc hoãi àûa ra khöng phaãi laâ khöng liïn quan gò àïën àiïìu chuáng ta tòm. Töi vûâa àûúåc tin laâ mön têm lyá hoåc thûåc nghiïåm cuäng vûâa cho chuáng ta nhûäng bùçng http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 131 chûáng nhû thïë tuy töi cuäng khöng tin tûúãng quaá àaáng vaâo sûå viïåc àoá. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 132 Phêìn 13 ... Sûå quïn laäng caác tïn riïng cuäng göìm coá nhiïìu diïîn biïën giöëng nhû nhûäng diïîn biïën trong giêëc mú, chó coá khaác möåt àiïìu laâ trong quïn laäng moåi sûå diïîn biïën àïìu tiïën haânh trong möåt ngûúâi thöi, trong khi vúái sûå giaãi thñch giêëc mú chuáng ta phaãi chia àöi cho hai ngûúâi... Vò laâ vêën àïì quan troång, töi yïu cêìu caác baån chuá yá àùåc biïåt. Khi àoâi hoãi möåt ngûúâi naâo àoá cho töi biïët yá nghô gò àaä àïën trong àêìu oác anh ta vïì möåt àiïím nhêët àõnh naâo àoá trong giêëc mú töi yïu cêìu, ngûúâi àoá cûá àïí cho yá kiïën tûå nhiïn liïn tûúãng vúái nhau khi ài tûâ möåt yá kiïën nguyïn thuãy. Àiïìu naây cêìn möåt sûå chuá yá àùåc biïåt, möåt chiïìu hûúáng khaác hùèn chiïìu hûúáng cuãa sûå suy nghô. Coá nhiïìu ngûúâi tòm thêëy chiïìu hûúáng àoá dïî daâng, nhiïìu ngûúâi khaác laåi gùåp phaãi khoá khùn trong vêën àïì naây. Vêåy maâ sûå tûå do liïn tûúãng coá möåt giaá trõ rêët cao: vñ duå khi töi boã rúi sûå hònh dung nguyïn thuãy maâ chó àïí yá àïën tñnh chêët cuãa yá kiïën àoá thöi, vñ duå nhû yïu cêìu àûúng sûå tûå do nghô àïën möåt tïn riïng hay möåt con söë naâo àoá. Möåt yá tûúãng nhû thïë coân voä àoaán khöng lûúâng àûúåc hún laâ yá kiïën duâng trong kyä thuêåt cuãa chuáng ta. Nhûng chuáng ta coá thïí chûáng toã rùçng, trong trûúâng húåp naâo yá kiïën naây cuäng àûúåc quy àõnh bùçng nhûäng sûå viïåc nöåi thïí. Nhûäng sûå viïåc nöåi thïí naây khi coá taác duång, chuáng ta khöng biïët gò hún laâ nhûäng khuynh hûúáng gêy röëi trong http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 133 nhûäng haânh vi sai laåc hay nhûäng khuynh hûúáng gêy ra nhûäng haânh vi bêët chúåt. Töi àaä laâm nhiïìu cuöåc thñ nghiïåm nhû thïë vïì nhûäng tïn riïng vaâ nhûäng con söë àïën tûå nhiïn trong oác. Nhiïìu ngûúâi khaác cuäng laâm nhû töi, vaâ nhiïìu cöng trònh khaão cûáu àaä àûúåc in lïn thaânh saách. Ngûúâi ta dûåa vaâo tïn riïng vûâa nghô àïën àïí àïì nghõ nhûäng liïn tûúãng coá tñnh caách liïn tuåc, khöng phaãi laâ hoaân toaân tûå do nhûng gùæn liïìn yá noå vaâo yá kia nhû nhûäng yá tûúãng àûúåc gúåi ra cho tûâng yïëu töë möåt trong giêëc mú. Ngûúâi ta cûá thïë tiïëp tuåc cho túái khi khöng coân gúåi àûúåc thïm möåt yá naâo nûäa. Khi thñ nghiïåm chêëm dûát ngûúâi ta àûáng trûúác möåt sûå giaãi thñch cho biïët nhûäng lyá do taåi sao yá àoá laåi àûúåc hiïån ra trong oác ngûúâi àûúåc hoãi tïn riïng àoá gêy nïn, vaâ cho chuáng ta hiïíu roä têìm quan troång cuãa caái tïn àoá àöëi vúái ngûúâi àûúåc hoãi. Nhûäng thñ nghiïåm bao giúâ cuäng àûa àïën nhûäng kïët quaã nhû nhau, àûúåc laâm vúái nhiïìu trûúâng húåp khaác nhau vaâ cêìn phaát triïín thïm nhiïìu trûúâng húåp khaác nûäa. Nhûäng sûå liïn tûúãng do nhûäng con söë gêy nïn coân coá giaá trõ hún nûäa: nhûäng liïn tûúãng naây tuön ra nhanh vaâ hûúáng vïì möåt muåc àñch coân àûúåc che giêëu dûúái möåt sûå chùæc chùæn khoá hiïíu àïën nöîi chuáng ta àêm ra hoang mang khi nhòn chuáng diïîu qua. Töi kïí cho caác baån nghe möåt thñ duå thöi, möåt thñ duå àùåc biïåt coá lúåi vò coá thïí àûúåc trònh baây maâ khöng cêìn daâi doâng lùæm. Möåt höm, noái chuyïån vúái möåt thên chuã, töi cho ngûúâi naây biïët rùçng, mùåc dêìu vúái tñnh caách voä àoaán bïì ngoaâi cuãa noá, möîi khi ngûúâi ta tûå do nghô àïën möåt caái tïn riïng naâo àoá, tïn àoá thïë naâo cuäng chõu aãnh hûúãng cuãa nhûäng chi tiïët rêët gêìn ngûúâi àang nghô àïën noá, cuãa nhûäng àiïím àùåc biïåt cuâng tònh traång hiïån thúâi cuãa nhûäng ngûúâi chõu thñ nghiïåm. Ngûúâi àoá coá veã khöng tin töi, àïì nghõ thûã ngay. Biïët anh chaâng rêët thñch chaåy quanh àaân baâ, töi nghô rùçng khi baão anh choån tïn möåt ngûúâi àaân baâ thïë naâo anh cuäng toã veã luáng tuáng khöng biïët choån tïn naâo. Anh cuäng cöng nhêån àiïìu http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 134 àoá. Nhûng töi cuäng nhû anh àïìu ngaåc nhiïn xiïët bao khi thêëy anh ngöìi im möåt luác, röìi noái ra moåi tïn hiïån ra trong àêìu anh: Albine. Töi baão: “laå nhó. Trong àêìu anh coá gò dñnh daáng àïën caái tïn àoá? Coá bao nhiïu ngûúâi àaân baâ coá tïn àoá trong söë nhûäng ngûúâi anh quen biïët?” Khöng, anh khöng biïët ngûúâi àaân baâ naâo coá caái tïn nhû thïë caã vaâ trong oác anh khöng coá gò dñnh daáng àïën caái tïn àoá. Thïë laâ hoãng chûá gò? Sûå thûåc thò nhû thïë laâ xong röìi, khöng cêìn phaãi coá möåt yá naâo múái coá thïí cùæt nghôa sûå viïåc àoá. Anh chaâng treã tuöíi naây toác rêët vaâng vaâ trong khi thñ nghiïåm töi luön luön goåi àuâa anh laâ albinos (baåch taång). Vaã laåi trong luác àang thñ nghiïåm, töi vaâ anh ta àang xeát vïì viïåc anh ta tröng coá veã con gaái quaá. Do àoá, ta thêëy Albine khöng ai khaác hún laâ anh ta, möåt ngûúâi con gaái maâ anh ta àïí yá àïën nhiïìu nhêët. Cuäng nhû thïë khi phên tñch nhûäng baãn àaân hiïån ra trong àêìu chuáng ta, chuáng ta thêëy laâ sûå xuêët hiïån cuãa nhûäng baãn àaân àoá tuây thuöåc vaâo möåt söë yá kiïën trong àêìu chuáng ta maâ chuáng ta coá quyïìn àïí yá àïën tuy khöng biïët chuáng hoaåt àöång ra sao. Chuáng ta coá thïí dïî daâng chûáng toã rùçng súã dô baãn àaân àoá coá veã vö tònh hiïån ra nhûäng thûåc ra chñnh búãi vò baãn vùn cuãa baãn àaân àoá hay nguöìn göëc cuãa noá. Töi khöng noái àïën nhûäng nhaåc sô chñnh cöëng vò trong trûúâng húåp nhûäng ngûúâi naây, sûå xuêët hiïån cuãa möåt baãn àaân tûå noá àaä cùæt nghôa nhiïìu röìi. Nhûng coá möåt anh chaâng trong möåt thúâi gian rêët lêu luön luön bõ aám aãnh búãi baãn àaân cuãa Paris trong vúã “Ngûúâi àeåp Heâleâne”. Sau khi phên tñch ngûúâi ta nhêån ra rùçng trong àêìu anh ta luön luön coá sûå giùçng co giûäa hai ngûúâi àeåp Ida vaâ Heâleâne. Nïëu nhûäng yá tûúãng tûå do xuêët hiïån, khöng bõ eáp buöåc hay bõ cöë gùæng naâo cheân eáp cuäng àûúåc giaãi thñch laâ coá liïn quan àïën nhûäng trûúâng húåp sùén coá trong chuáng ta thò chuáng ta coá thïí kïët luêån bùçng nhûäng yá tûúãng chó gùæn liïìn vaâo möåt hònh dung luác àêìu thöi cuäng coá thïí quy àõnh àûúåc. Phên tñch cho thêëy rùçng, ngoaâi http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 135 nhûäng liïn quan gùæn liïìn vúái hònh dung nguyïn thuãy, nhûäng yá àoá coân phuå thuöåc vaâo nhûäng yá tûúãng tònh caãm, nhûäng mùåc caãm, nghôa laâ vö thûác, trong luác phaát sinh. Nhûäng yá tûúãng phuå thuöåc àoá cuäng àaä àûúåc àem ra thñ nghiïåm rêët hiïåu quaã vaâ àaä giûä trong mön phên têm hoåc möåt vai troâ quan. Trûúâng phaái Wundt àïì nghõ thñ nghiïåm goåi laâ thñ nghiïåm vïì liïn tûúãng trong àoá ngûúâi chõu traách nhiïåm seä traã lúâi rêët nhanh bùçng möåt phaãn ûáng rêët nhiïìu cêu hoãi àûúåc coi nhû nhûäng sûå kñch àöång. Ngûúâi ta cuäng coá thïí khaão saát khoaãng thúâi gian giûäa sûå kñch àöång vaâ phaãn ûáng, tñnh chêët cuãa cêu traã lúâi àûúåc coi nhû phaãn ûáng, nhûäng sûå lêìm lêîn àûúåc coi nhû xaãy ra nïëu nhûäng thñ nghiïåm àoá àûúåc laâm ài laâm laåi nhiïìu lêìn v v...Dûúái quyïìn àiïìu khiïín cuãa Bleuler vaâ Jung, trûúâng phaái Zurich àaä cùæt nghôa àûúåc nhûäng phaãn ûáng trong thñ nghiïåm noái roä vïì nhûäng phaãn ûáng cuãa hoå trong trûúâng húåp nhûäng phaãn ûáng naây khöng roä rïåt bùçng caách àùåt caác cêu hoãi phuå. Luác êëy ngûúâi ta thêëy rùçng nhûäng phaãn ûáng ñt böåc löå kyâ khöi àoá coá thïí àûúåc quy àõnh rêët roä raâng bùçng nhûäng mùåc caãm cuãa ngûúâi chõu thñ nghiïåm. Bùçng nhêån xeát àoá Bleuler vaâ Jung àaä bùæc àûúåc möåt cêy cêìu giûäa mön Têm lyá hoåc thûåc nghiïåm vaâ mön phên têm hoåc. Sau nhûäng àiïìu trònh baây naây caác baån coá thïí baão töi laâ: “Chuáng töi cöng nhêån rùçng nhûäng yá tûúãng àûúåc tûå do suy nghô quaã laâ coá chõu aãnh hûúãng naâo àoá chûá khöng phaãi chó laâ voä àoaán nhû trûúác kia chuáng töi tûâng tûúãng. Chuáng töi cuäng cöng nhêån rùçng nhûäng yá àoá coá aãnh hûúãng àïën caác giêëc mú. Nhûng àoá khöng phaãi laâ àiïìu chuáng töi chuá yá àïën. Öng noái rùçng möåt yá tûúãng phaát sinh ra tûâ möåt yïëu töë cuãa möåt giêëc mú àûúåc quy àõnh bùçng àúâi söëng tinh thêìn tiïìm taâng àùçng sau yïëu töë àoá vaâ àúâi söëng tinh thêìn àoá chûa àûúåc tòm hiïíu. Vêåy maâ àiïìu àoá chuáng töi thêëy laâ chûa hïì àûúåc chûáng minh. Chuáng töi thêëy trûúác rùçng möåt yá tûúãng phaát sinh ra so vúái möåt yïëu töë cuãa möåt giêëc mú thïë naâo cuäng phuå thuöåc vaâo http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 136 nhûäng phûác thïí cuãa ngûúâi nùçm mú. Nhûäng nhêån xeát naây coá lúåi ñch gò? Àaáng leä phaãi giuáp cho chuáng ta hiïíu roä giêëc mú noá chó cho chuáng ta biïët laâ coá nhûäng phûác thïí àoá thöi. Maâ mùåc caãm naây thò coá liïn laåc gò vúái nhûäng giêëc mú?” Caác baån noái àuáng, nhûng khöng tröng thêëy möåt àiïìu vaâ àiïìu àoá chñnh laâ lyá do taåi sao khöng lêëy thñ nghiïåm vïì sûå liïn tûúãng laâm àiïím khúãi àêìu trong cuöåc khaão saát naây. Trong cuöåc thñ nghiïåm naây chuáng ta voä àoaán möåt trong caác yïëu töë quan troång cuãa phaãn ûáng: àoá laâ tiïëng àûúåc duâng laâm vêåt kñch àöång. Luác àoá tiïëng naây trúã thaânh möåt caái moác trung gian giûäa tiïëng kñch àöång vaâ mùåc caãm do tiïëng naây gúåi ra cho ngûúâi chõu thñ nghiïåm. Trong giêëc mú tiïëng kñch àöång àûúåc thay thïë bùçng möåt àiïìu gò trong àúâi söëng tinh thêìn cuãa ngûúâi nùçm mú. Àiïìu naây bùæt nguöìn úã àêu khöng ai biïët vaâ cuäng coá thïí kïët quaã cuãa möåt phûác thïí. Vò thïë cho nïn quaã thûåc khöng phaãi laâ möåt sûå quaá àaáng khi cöng nhêån rùçng, nhûäng yá tûúãng vïì sau naây gùæn liïìn vaâo nhûäng yïëu töë cuãa möåt giêëc mú cuäng phuå thuöåc vaâo phûác thïí cuãa yïëu töë naây vaâ têët nhiïn coá thïí giuáp cho chuáng ta tòm ra phûác thïí àoá. Caác baån haäy cho pheáp töi trònh baây möåt thñ duå khaác àïí chûáng toã rùçng sûå viïåc xaãy ra àuáng nhû chuáng ta mong àúåi. Sûå quïn laäng caác tïn riïng cuäng göìm coá nhiïìu diïîn biïën giöëng nhû nhûäng diïîn biïën trong giêëc mú, chó coá khaác möåt àiïìu laâ trong quïn laäng moåi sûå diïîn biïën àïìu tiïën haânh trong möåt ngûúâi thöi, trong khi vúái sûå giaãi thñch giêëc mú chuáng ta phaãi chia àöi cho hai ngûúâi. Möîi khi töi quïn hùèn möåt tiïn riïng, töi duâ sao cuäng biïët chùæc rùçng mònh biïët tïn àoá. Muöën cho ngûúâi nùçm mú cuäng coá sûå chùæc chùæn naây chuáng töi phaãi duâng thñ nghiïåm cuãa Bernheim. Chó coá àiïìu laâ töi khöng laâm sao biïët àûúåc caái tïn quïn àoá laâ gò. Töi cûá viïåc cöë gùæng àïí gúåi laåi trong oác ngûúâi nùçm mú: chùèng mêëy luác maâ töi seä thêëy nhûäng cöë gùæng naây khöng ài àïën àêu caã. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 137 Tuy nhiïn töi coá thïí gúåi ra thûåc nhiïìu tïn àïí thay thïë vaâo nhûäng caái tïn bõ quïn laäng. Möîi khi möåt caái tïn bõ thay thïë àoá hiïån ra trong oác töi thò töi vúái ngûúâi nùçm mú úã vaâo tònh traång hoaân toaân giöëng nhau. Yïëu töë cuãa giêëc mú khöng phaãi laâ möåt caái gò coá thûåc: noá chó coá nhiïåm vuå thay thïë möåt caái gò maâ töi khöng biïët vaâ phên tñch seä laâm cho biïët. Sûå khaác biïåt duy nhêët giûäa hai tònh traång àoá laâ úã chöî trong viïåc quïn töi nhêån ra ngay laâ möåt tïn naâo àoá gúåi lïn chó laâ möåt caái tïn duâng àïí thay thïë trong khi trûúâng húåp yïëu töë cuãa möåt giêëc mú thò chuáng ta chó coá thïí àaåt àûúåc àïën chöî àoá sau bao nhiïu cöng trònh khaão cûáu lêu daâi vaâ khoá nhoåc. Nhûng ngay trong trûúâng húåp quïn tïn chuáng ta coá caách àïí tòm laåi tïn thûåc khi tïn naây bõ chòm trong vö thûác. Khi têåp trung têët caã tû tûúãng vaâo viïåc tòm caác tïn thay thïë, möîi khi bêët thêìn àûa ra möåt caái tïn thay thïë chuáng ta cuäng coá thïí sau bao nhiïu lêìn doâ hoãi, ngoùçn ngheâo tiïën túái caái tïn bõ quïn vaâ nhêån thêëy rùçng nhûäng caái tïn thay thïë àöåt nhiïn hiïån ra cuäng nhû caác tïn do chuáng ta gúåi lïn àïìu coá liïn laåc chùåt cheä vúái caái tïn bõ quïn vaâ phuå thuöåc vaâo noá. Vaã laåi àêy laâ möåt sûå phên tñch thuöåc loaåi àoá: möåt höm töi thêëy rùçng mònh quïn tïn xûá Riviera trong àoá tïn Monte- Carlo laâ möåt thaânh phöë àûúåc biïët àïën nhiïìu nhêët. Bûåc quaá, nhûng sûå thûåc laâ nhû thïë. Töi duyïåt laåi têët caã nhûäng àiïìu mònh biïët vïì xûá àoá, nghô àïën öng hoaâng Albert, àïën toâa Matignon-Grimaldi, àïën àaám cûúái cuãa öng hoaâng, àïën sûå ham mï thaám hiïím dûúái biïín cuãa öng ta, àïën nhiïìu liïn can àïën xûá àoá lùæm nhûng khöng ùn thua gò. Töi thöi khöng tòm nûäa vaâ cho nhûäng tïn thay thïë hiïån ra caånh caái tïn bõ quïn: naâo Monte- Carlo, naâo Pireámant, naâo Albanie, Montevideo, Colico. Trong nhûäng tïn àoá tïn Albanie àûúåc töi chuá yá àïën nhûng àûúåc thay bùçng Montenegro vò sûå phaãn trñ giûäa àen vaâ trùæng. Töi nhêån thêëy rùçng trong nhûäng tïn àoá coá böën tïn coá chûä Mon, thïë laâ töi nhúá ra vaâ kïu lïn: Monaco. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 138 Vêåy laâ nhûäng tiïëng thay thïë thûåc sûå àïìu xuêët phaát tûâ tïn bõ quïn, böën tïn thûá nhêët coá vêìn àêìu Mon, tïn cuöëi cuâng coá nhûäng vêìn sau vaâ nhêët laâ vêìn cuöëi. Töi cuäng tòm ra luön lyá do laâm cho töi quïn tïn Monaco: chñnh chûä Munchen tïn Àûác cuãa Monaco àaä laâ cho töi quïn hùèn chûä àoá. Thñ duå vûâa kïí chùæc chùæn töët àeåp nhûng quaá àún giaãn. Trong trûúâng húåp khaác chuáng ta phaãi têåp trung nhiïìu tïn hún nûäa múái coá thïí laâm cho giöëng nhûäng sûå xaãy ra trong giêëc mú. Töi àaä laâm caác cuöåc thñ nghiïåm nhû thïë. Möåt höm coá möåt ngûúâi laå mùåt múâi töi uöëng rûúåu vang YÁ. Nhûng khi vaâo àïën tiïåm rûúåu anh ta khöng laâm sao nhúá laåi àûúåc caái tïn thûá rûúåu maâ anh ta rêët thñch nïn múái múâi töi uöëng. Sau khi àûa ra rêët nhiïìu tïn àïí thay thïë vaâo caái tïn bõ quïn, töi ài àïën kïët luêån rùçng sûå quïn laäng naây laâ hêåu quaã cuãa möåt sûå cêëm àoaán naâo àoá coá dñnh daáng àïën caái tïn Hedwige. Töi noái cho anh baån múái nghe, khöng nhûäng anh nhêån rùçng quaã coá möåt lêìn anh uöëng thûá rûúåu naây vúái möåt ngûúâi àaân baâ tïn laâ Hedwige maâ anh ta coân nhúá àûúåc caái tïn àaä bõ quïn nûäa. Daåo àoá anh ta coá vúå vaâ àang söëng yïn êëm trong gia àònh nïn khöng muöën nhúá laåi caái tïn Hedwige cuãa möåt thúâi xa xûa. Têët caã nhûäng gò giuáp cho chuáng ta tòm laåi àûúåc möåt caái tïn bõ quïn laäng chùæc cuäng seä giuáp àûúåc chuáng ta trong viïåc giaãi thñch möåt giêëc mú: chùæc chùæn chuáng ta tòm hiïíu àûúåc nhûäng yïëu töë coân êín naáu, chûa àûúåc biïët àïën bùçng caách àûa ra nhiïìu sûå liïn tûúãng ûác àoaán àïí thay thïë nhûäng yïëu töë naâo àoá maâ chuáng ta duâng laâm khúãi àiïím. Theo nhû thñ duå trong viïåc quïn tïn chuáng ta phaãi cho rùçng nhûäng liïn tûúãng coá dñnh daáng àïën möåt yïëu töë àoá trong giêëc mú http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 139 cuäng coá thïí tòm ra àûúåc nhúâ chñnh yïëu töë àoá vaâ bûác bònh phong vö thûác àùçng sau. Nïëu nhûäng àiïìu giaã duå cuãa töi àuáng thò kyä thuêåt cuãa chuáng ta seä àûúåc chûáng minh luön. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 140 Phêìn 14 ... Nïëu chuáng ta múã röång quan niïåm naây tûâ möåt yïëu töë àún àöåc cuãa toaân thïí giêëc mú àïën toaân giêëc mú, chuáng ta seä thêëy giêëc mú laâ möåt hònh thûác àaä àûúåc sûãa àöíi cuãa möåt biïën cöë vö thûác vaâ sûå giaãi thñch giêëc mú coá muåc àñch tòm ra caái vö thûác naây.. 7. Nöåi dung roä raâng vaâ nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng trong giêëc mú. Caác baån hùèn àaä thêëy sûå khaão saát cuãa chuáng ta vïì nhûäng haânh vi sai laåc àaä khöng vö ñch. Nhúâ nhûäng cöë gùæng trïn phûúng diïån naây chuáng ta àaä àaåt àûúåc hai kïët quaã: möåt quan niïåm vïì yïëu töë cuãa giêëc mú vaâ möåt kyä thuêåt giaãi thñch giêëc mú. Vïì yïëu töë cuãa giêëc mú chuáng ta biïët laâ noá khöng xaác thûåc, noá chó duâng àïí thay thïë vaâo àiïìu maâ ngûúâi nùçm mú khöng biïët cuäng nhû chuáng ta khöng biïët gò vïì khuynh hûúáng trong nhûäng haânh vi sai laåc cuãa chuáng ta, chó coá khaác laâ ngûúâi nùçm mú coá sùén trong àêìu mònh yïëu töë àoá nhûng khöng biïët àûúåc. Chuáng ta hy voång coá thïí múã röång quan niïåm naây ra àöëi vúái toaân thïí giêëc mú, nghôa laâ coi giêëc mú nhû laâ nhiïìu yïëu töë taåo thaânh. Kyä thuêåt cuãa chuáng ta laâ àïí sûå liïn tûúãng naây àïí röìi tòm ra xem nöåi dung vö thûác cuãa giêëc mú nhû thïë naâo. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 141 Bêy giúâ töi àïì nghõ thay àöíi möåt chuát vïì nhûäng danh tûâ àang duâng àïí cho sûå hoaåt àöång àûúåc tûå do hún. Àaáng leä noái: êín naáu, khöng biïët àûúåc, khöng xaác thûåc, chuáng ta seä noái: vö thûác hay khöng vaâo àûúåc trong tri thûác cuãa ngûúâi nùçm mú. Cuäng giöëng nhû trong nhûäng trûúâng húåp quïn tïn hay nhûäng khuynh hûúáng phaát sinh ra möåt haânh vi sai laåc, trong giêëc mú chó coá nhûäng caái gò khöng àûúåc yá thûác trong möåt thúâi gian. Àöëi lêåp vúái tñnh caách vö thûác giúái haån trong thúâi gian naây nhûäng yïëu töë cuãa nhûäng giêëc mú vaâ nhûäng hònh dung duâng thay thïë cho sûå liïn tûúãng àaåt àûúåc seä goåi laâ hûäu thûác. Danh tûâ naây thûåc ra chûa nguå yá rùçng chuáng ta àaä coá möåt haânh àöång kyä thuêåt naâo àöëi vúái noá. Ngûúâi ta quaã khöng thïí chï traách gò chuáng ta khi chuáng ta duâng chûä vö thûác àïí diïîn taã cho thûåc duång vaâ cho dïî hiïíu. Nïëu chuáng ta múã röång quan niïåm naây tûâ möåt yïëu töë àún àöåc cuãa toaân thïí giêëc mú àïën toaân giêëc mú, chuáng ta seä thêëy giêëc mú laâ möåt hònh thûác àaä àûúåc sûãa àöíi cuãa möåt biïën cöë vö thûác vaâ sûå giaãi thñch giêëc mú coá muåc àñch tòm ra caái vö thûác naây. Tûâ nhêån xeát naây, chuáng ta coá thïí ruát ra ba nguyïn tùæc maâ chuáng ta phaãi theo trong cöng viïåc giaãi thñch: 1.Vêën àïì tòm hiïíu xem giêëc mú khaác coá nghôa lyá gò àöëi vúái chuáng ta khöng coá gò quan troång. yá nghôa naây coá thïí roä raâng hay khoá hiïíu, dïî hiïíu hay mêåp múâ, cuäng chùèng coá gò quan hïå búãi leä yá nghôa àoá chùèng hònh dung gò àûúåc caái vö thûác maâ chuáng ta àang tòm (tuy nhiïn sau naây chuáng ta seä thêëy laâ nguyïn tùæc naây cuäng laâ ngoaåi lïå). 2.Cöng viïåc cuãa chuáng ta laâ gúåi nhúá ra nhûäng hònh dung coá thïí thay thïë àûúåc chung quanh caác yïëu töë cuãa giêëc mú maâ khöng cêìn suy nghô, khöng cêìn tòm hiïíu xem nhûäng hònh dung naây coá chûáa àûång caái gò àuáng hay khöng, khöng cêìn tòm caách hiïíu xem http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 142 nhûäng hònh dung naây coá àûa ta ài xa caác yïëu töë trong giêëc mú hay khöng vaâ nïëu coá thò trong giúái haån naâo. 3.Chuáng ta haäy chúâ cho túái khi naâo vö thûác àang êín naáu, àang tòm àöåt nhiïn xuêët hiïån giöëng nhû trong trûúâng húåp chûä Monaco úã trïn. Bêy giúâ hùèn laâ chuáng ta hiïíu rùçng chuáng ta khöng hïì cêìn biïët ngûúâi nùçm mú coá thïí nhúá laåi giêëc mú àïën giúái haån naâo, àuáng hay sai túái mûác naâo, búãi leä giêëc mú maâ ngûúâi ta nhúá laåi khöng phaãi laâ àiïìu chuáng ta cêìn tòm. Noá chó laâ möåt hònh thûác thay thïë àûúåc sûãa àöíi cuãa caái maâ chuáng ta àang tòm nghôa laâ duâng nhûäng hònh thûác thay thïë khaác do chuáng ta gúåi ra àïí laâm cho caái vö thûác trúã thaânh hûäu thûác, tûác laâ àiïìu nhúá laåi bõ biïën daång möåt lêìn nûäa vaâ lêìn naây têët cuäng phaãi coá nguyïn do. Cöng viïåc giaãi thñch naây chuáng ta coá thïí laâm àöëi vúái chñnh caác giêëc mú cuãa chuáng ta cuäng nhû àöëi vúái giêëc mú cuãa ngûúâi khaác. Nhûng àöëi vúái giêëc mú cuãa chñnh chuáng ta thò chuáng ta seä hoåc àûúåc nhiïìu hún búãi leä trong trûúâng húåp naây sûå giaãi thñch dïî chûáng minh hún. Ngay khi bùæt àêìu laâm cöng viïåc naây chuáng ta àaä gùåp trúã ngaåi. Chuáng ta coá thûåc nhiïìu yá kiïën nhûng nhûäng yá kiïën naây hiïån ra khöng roä rïåt. Chuáng ta phaãi thûã thaách vaâ lûåa choån. Àöëi vúái möåt yá tûúãng chuáng ta baão: khöng àûúåc, yá naây khöng phuâ húåp vúái giêëc mú, khöng duâng àûúåc; àöëi vúái möåt yá khaác: khoá hiïíu quaá àöëi vúái möåt yá thûá ba: chó coá tñnh caách thûá yïëu. Röìi ta nhêån thêëy rùçng theo löëi àoá caác yá tûúãng hoùåc seä bõ boáp ngheåt hoùåc laâ bõ sa thaãi trûúác khi noá coá thïí trúã nïn roä raâng. Vò thïë cho nïn möåt àùçng ngûúâi ta àïí yá quaá nhiïìu àïën sûå hònh dung àêìu tiïn, àïën yïëu töë cuãa giêëc mú, möåt àùçng ngûúâi ta laâm cho kïët quaã cuãa sûå liïn tûúãng röëi bung lïn vò coá thaânh kiïën vïì lûåa choån. Khi ngûúâi ta àïí cho ngûúâi khaác giaãi thñch http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 143 giêëc mú cuãa chuáng ta thay vò tûå laâm lêëy, quaã laâ möåt lyá do múái àaä xuêët hiïån trong viïåc lûåa choån ngûúâi giaãi thñch. Coá khi ngûúâi ta tûå nhuã: khöng, yá naây khoá chõu quaá, töi khöng muöën xeát àïën. Têët nhiïn nhûäng sûå baâi baác àoá gêy trúã ngaåi cho cöng viïåc cuãa chuáng ta. Chuáng ta phaãi àïì phoâng chöëng laåi chuáng: khi chuáng ta tûå giaãi thñch, chuáng ta phaãi cûúng quyïët chöëng laåi chuáng, nhêët àõnh khöng nhûúång böå: khi giaãi thñch höå ngûúâi khaác, chuáng ta bùæt buöåc hoå phaãi theo möåt àiïìu kiïån thûåc chùåt cheä laâ khöng boã qua yá tûúãng naâo hiïån ra trong àêìu hoå maâ hoå khöng noái ra cho ta biïët duâ rùçng ngûúâi kia cho rùçng yá àoá khöng liïn hïå, khoá hiïíu, khöng liïn quan gò àïën caác giêëc mú hay khoá chõu khöng muöën noái ra. Ngûúâi kia phaãi hûáa laâ theo àuáng quy tùéc àoá, nhûäng chuáng ta cuäng khöng nïn nöíi giêån khi hoå khöng giûä lúâi hûáa. Coá ngûúâi cho rùçng duâ laâm thïë naâo chuáng ta cuäng khöng thïí thuyïët phuåc àûúng sûå, rùçng hoå phaãi àïí cho sûå liïn tûúãng àûúåc tûå do tung hoaânh, rùçng muöën thuyïët phuåc àûúåc hoå chuáng ta phaãi giaãng giaãi lêu daâi bùçng caách chuáng ta cho hoå àoåc thêåt nhiïìu saách vúã hay tham dûå caác buöíi noái chuyïån. Laâm nhû thïë chuáng ta seä vêëp phaãi möåt sai lêìm nghiïm troång, vaâ muöën traánh khoãi sai lêìm naây chó cêìn tûå chuã laâ ngay caã khi chuáng ta hoaân toaân tin tûúãng vaâo àiïìu chuáng ta nghô, chuáng ta vêîn thêëy nêíy ra nhûäng yá tûúãng phï bònh chó trñch, vaâ nhûäng sûå phï bònh naây chó àûúåc gaåt ra ngoaâi möåt thúâi gian sau àoá thöi. Thay vò bûåc tûác trûúác sûå khoá baão cuãa àûúng sûå, chuáng ta coá thïí lúåi duång nhûäng cuöåc thñ nghiïåm àïí tòm ra nhûäng baâi hoåc múái. Nhûäng baâi hoåc naây caâng quan troång hún lïn khi chuáng ta caâng ñt chúâ àúåi chuáng. Cöng viïåc giaãi thñch phaãi tiïën haânh mùåc duâ coá nhûäng trúã ngaåi vaâ sûå trúã ngaåi naây chñnh laâ nhûäng yá tûúãng chöëng àöëi noái trïn. Sûå chöëng àöëi naây khöng hïì phuå thuöåc vaâo quan niïåm lyá thuyïët cuãa ngûúâi nùçm mú. Chuáng ta coân hoåc thïm àûúåc àiïìu naây nûäa, àoá laâ nhûäng yá tûúãng chöëng àöëi khöng bao giúâ àuáng caã. Traái laåi, nhûäng yá tûúãng maâ mònh muöën kòm haäm bao giúâ cuäng laâ nhûäng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 144 yá tûúãng quan troång nhêët, coá tñnh caách quyïët àõnh nhêët trong cöng viïåc ài tòm vö thûác. Möåt sûå chöëng àöëi loaåi àoá chñnh laâ àùåc àiïím cuãa möåt yá tûúãng ài keâm. Sûå chöëng àöëi àoá laâ àiïìu múái laå maâ chuáng ta tòm ra àûúåc nhûäng giaã thuyïët àûa ra khöng phuå thuöåc gò vaâo nhûäng giaã thuyïët àoá. Yïëu töë múái naây cho baâi toaán möåt sûå ngaåc nhiïn khöng thïí noái laâ dïî chõu. Chuáng ta coá caãm tûúãng laâ noá phaát hiïån khöng phaãi laâm dïî daâng cöng viïåc cuãa chuáng ta, coá thïí laâm tï liïåt nhûäng cöë gùæng cuãa chuáng ta àïí giaãi quyïët vêën àïì giêëc mú. Khaão saát möåt cöng viïåc rêët ñt quan troång nhû giêëc mú, maâ laåi vêëp phaãi nhûäng trúã ngaåi lúán lao vïì kyä thuêåt àïën nhû thïë. Nhûng traái laåi nhûäng khoá khùn àoá khuyïën khñch chuáng ta vaâ cho ta thêëy sûå cöë gùæng khöng phaãi laâ vö ñch. Bao giúâ chuáng ta cuäng gùåp khoá khùn khi muöën tûâ nhûäng hònh dung thay thïë cho caác yïëu töë trong giêëc mú àïí ài sêu vaâo caái vö thûác àang êín naáu. Vò vêåy chuáng ta coá quyïìn cho rùçng àùçng sau caái hònh dung thay thïë àoá phaãi coá möåt caái gò quan troång. Vêåy nhûäng khoá khùn naây coá lúåi ñch gò nïëu chuáng ta tiïëp tuåc giam haäm caái àiïìu gò àang êín naáu àoá? Khi möåt àûáa beá nhêët àõnh khöng múã baân tay ra xem bïn trong coá gò thò nhêët àõnh laâ bïn trong baân tay àoá coá caái gò maâ noá khöng coá quyïìn giêëu diïëm. Ngay luác chuáng ta àûa ra caái quan niïåm vïì sûå chöëng àöëi, chuáng ta phaãi baáo trûúác àoá chó laâ möåt yïëu töë luön luön thay àöíi vïì söë lûúång. Sûå chöëng àöëi coá thïí to hay nhoã, noá seä luön luön ngùn caãn cöng viïåc cuãa chuáng ta. Chuáng ta coá thïí gùæn liïìn sûå kiïån naây vaâo nhûäng thñ nghiïåm àaä laâm trong viïåc giaãi thñch giêëc mú. Vò thïë coá nhiïìu trûúâng húåp chuáng ta chó cêìn coá möåt yá tûúãng hay möåt söë ñt yá tûúãng laâ cuäng àuã ài tûâ möåt yïëu töë cuãa giêëc mú àïën caái vö thûác, nhûng trong nhiïìu trûúâng húåp khaác, chuáng ta laåi phaãi duâng khöng biïët bao nhiïu yá tûúãng vaâ phaãi baác boã nhûäng yá kiïën chöëng àöëi. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 145 Chuáng ta coá thïí coá lyá khi cho rùçng nhûäng sûå khaác biïåt naây laâ do sûå chöëng àöëi maånh hay yïëu. Khi sûå chöëng àöëi yïëu úát thò khoaãng caách giûäa caác yïëu töë giêëc mú vaâ caái vö thûác laâ rêët ñt; nhûng khi chöëng àöëi maånh thò lêåp tûác phaát sinh ra nhûäng biïën daång cuãa vö thûác laâm cho khoaãng caách caâng xa hún. Coá leä àaä àïën luác àem kyä thuêåt naây aáp duång vaâo möåt giêëc mú àïí xem nhûäng àiïìu chuáng ta chúâ àúåi vaâo kyä thuêåt àoá coá àuáng khöng? Àûúåc lùæm, nhûng duâng giêëc mú naâo bêy giúâ? Caác baån khöng thïí naâo tûúãng tûúång rùçng sûå lûåa choån àöëi vúái töi laåi khoá khùn nhû thïë. Têët nhiïn laâ thïë naâo chùèng coá nhûäng giêëc mú khöng bõ biïën daång nhiïìu, coá leä nïn bùæt àêìu bùçng nhûäng giêëc mú àoá thò hún. Nhûng nhûäng giêëc mú ñt bõ biïën daång nhêët laâ nhûäng giêëc mú naâo? Coá phaãi laâ nhûäng giêëc mú hûäu yá khöng lú mú nhû trong hai thñ duå àaä noái cho caác baån nghe khöng? Khöng àêu. Phên tñch ra ngûúâi ta seä thêëy laâ nhûäng giêëc mú àoá biïën daång ghï gúám. Nïëu bêy giúâ töi choån bêët cûá giêëc mú naâo thò caác baån laåi thêët voång. Búãi vò coá thïí chuáng ta seä nhêån ra nhiïìu yïëu töë khaác nhau khiïën cho cöng viïåc trúã thaânh phûác taåp quaá khöng laâm àûúåc. Nïëu cheáp laåi giêëc mú, ghi laåi hïët nhûäng àiïìu xuêët hiïån dêìn dêìn thò bao nhiïu pho saách cuäng chaã àuã. Vò thïë coá leä chuáng ta nïn choån giêëc mú ngùæn. Àoá laâ àiïìu maâ chuáng ta seälaâm trûâ phi trong luác laâm viïåc chuáng ta tòm àûúåc nhûäng giêëc mú ñt bõ biïën daång thò khöng kïí. Coá möåt caách khaác cuäng coá thïí laâm dïî daâng cöng viïåc cuãa chuáng ta. Thay vò khaão saát toaân thïí giêëc mú, chuáng ta chó xeát tûâng phêìn nhoã àïí xem sau khi aáp duång kyä thuêåt cuãa chuáng ta vaâo nhûäng thñ duå seä àûa àïën nhûäng kïët quaã gò? a. Möåt baâ kïí laåi rùçng trong thúâi thú êëu baâ thûúâng nùçm mú thêëy laâ Àûác Chuáa trúâi àöåi möåt caái muä ni nhoån bùçng giêëy. Laâm sao hiïíu àûúåc giêëc mú naây nïëu khöng coá sûå giuáp àúä cuãa ngûúâi nùçm mú? Coá phaãi laâ thûåc chùèng coá nghôa gò khöng? Nhûng baâ ta kïí cho http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 146 chuáng ta nghe rùçng höìi nhoã trong bûäa cúm baâ ta thûúâng bõ bùæt buöåc phaãi àöåi caái muä ni nhû thïë àïí khoãi àûa mùæt nhòn sang àôa caác anh chõ xem boån hoå coá àûúåc ùn nhiïìu hún mònh khöng? Nhû thïë laâ giêëc mú hùèn khöng coân vö nghôa lyá nûäa. Vêåy caái muä ni chñnh laâ duâng àïí che mùæt khoãi nhòn ngang nhòn ngûãa. Àoá laâ möåt àiïíu chó coá tñnh chêët lõch sûã àûúåc àûa ra möåt caách dïî daâng. Do àoá sûå giaãi thñch trúã nïn roä raâng. “Vò töi tin rùçng Àûác chuáa trúâi biïët hïët, nhòn thêëy hïët nïn giêëc mú chó coá nghôa rùçng duâ àöåi muä ni töi vêîn biïët hïët nhòn thêëy hïët, ngûúâi ta chùèng laâm sao ngùn caãn àûúåc”. Nhûng thñ duå naây coá leä quaá àún giaãn. b. Möåt baâ thên chuã bi quan kïí chuyïån laåi rùçng baâ ta nùçm mú thêëy coá möåt vaâi ngûúâi noái chuyïån vúái baâ khöng ngúát khen ngúåi cuöën saách cuãa töi vïì “Nhûäng tiïëng nhanh trñ” (Witz). Röìi baâ ta noái àïën möåt “con söng àaâo” coá thïí laâ möåt cuöën saách noái àïën söng àaâo hay möåt caái gò dñnh daáng àïën söng àaâo.. baâ ta khöng biïët roä .. loaån caã lïn. Coá leä caác baån cho rùçng yïëu töë “con söng àaâo” tûâ trïn trúâi rúi xuöëng nhû thïë seä rêët khoá giaãi thñch. Têët nhiïn laâ khoá röìi nhûng khöng phaãi laâ khöng roä raâng: traái laåi khöng roä raâng hay khöng giaãi thñch àûúåc cuäng àïìu do möåt nguyïn nhên caã. Ngûúâi nùçm mú khöng coá yá niïåm vïì con söng àaâo caã, têët nhiïn vïì phêìn töi, töi khöng thïí coá àiïìu gò àïí noái àûúåc. Nhûng sau àoá, thûåc ra laâ ngaây höm sau, baâ ta coá möåt yá coá leä àoá dñnh daáng àïën con söng àaâo. Thò ra àoá laâ möåt gaåch trñ khön maâ ta àaä àûúåc nghe. Trïn chuyïën taâu biïín chaåy àûúâng Calais-Douvres möåt nhaâ vùn nöíi tiïëng noái chuyïån vúái möåt ngûúâi Anh, ngûúâi naây nhùæc laåi cêu: “Tûâ chöî traác tuyïåt àïën chöî löë bõch chó coá möåt àûúâng thöi”. Nhaâ vùn traã lúâi: “Àuáng röìi, àoá laâ bûúác Calais”. YÁ nhaâ vùn muöën noái laâ theo yá cuãa öng ta thò nûúác Phaáp traác tuyïåt coân nûúác Anh thò löë bõch. Nhûng bûúác Calais laâ möåt con söng àaâo trïn búâ biïín Manche. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 147 Caác baån sùæp hoãi töi coá thêëy gò liïn quan àïën yá naây vaâ giêëc mú khöng? Nhêët àõnh röìi vaâ chñnh yá naây àaä cho chuáng ta giaãi àaáp baâi toaán. Coá khi baån ngúâ rùçng caái gaåch trñ khön tûâ àoá àaä coá tûâ lêu trûúác khi xaãy ra giêëc mú. YÁ naây chûáng toã sûå bi quan cuãa baâ kia vaâ sûå bi quan naây laåi nêëp sau möåt sûå ngaåc nhiïn hïët sûác vö tònh, do àoá ngûúâi ta múái hiïíu taåi sao yá tûúãng àoá laåi xuêët hiïån chêåm nhû thïë vaâ taåi sao giêëc mú laåi khoá hiïíu nhû thïë. Liïn quan giûäa yïëu töë cuãa giêëc mú vaâ nïìn taãng vö thûác cuãa yïëu töë àoá: yïëu töë chó laâ möåt phêìn nhoã vö thûác, y nhû möåt aão aãnh thöi, chñnh vò àûúåc taách rúâi ra khoãi taãng vö thûác maâ yïëu töë giêëc mú trúã thaânh khöng thïí thiïëu àûúåc. c. Möåt ngûúâi bïånh nùçm mú möåt giêëc mú khaá daâi: nhiïìu ngûúâi trong gia àònh ngöìi chung quanh möåt caái baân coá möåt hònh thuâ àùåc biïåt. Vïì caái baân naây anh ta nhúá laåi laâ coá lêìn àaä tröng thêëy möåt caái baân nhû thïë taåi nhaâ möåt ngûúâi quen. Röìi nhûäng yá tûúãng cuãa anh cûá nöëi àuöi nhau maâ ra; trong gia àònh coá hai cha con khöng húåp nhau lùæm; anh thïm luön rùçng chñnh anh vaâ ba anh cuäng khöng hoaâ nhau nhû thïë. Chñnh vò muöën chûáng toã sûå giöëng nhau naây maâ caái baân hònh thuâ àùåc biïåt xuêët hiïån trong giêëc mú. Anh chaâng naây vöën quen vúái nhûäng sûå àoâi hoãi trong sûå giaãi thñch giêëc mú. Möåt ngûúâi chûa quen seä ngaåc nhiïn khi thêëy ngûúâi ta àïí yá àïën möåt chi tiïët nhoã nhùåt nhû hònh thuâ möåt caái baân. Thûåc tïë àöëi vúái chuáng ta chùèng coá chi tiïët naâo laâ nhoã nhùåt hay khöng quan troång, chñnh nhúâ sûå tòm hiïíu nhûäng chi tiïët nhoã nhùåt àoá maâ chuáng ta tòm àûúåc giaãi phaáp cho caác baâi toaán trong giêëc mú. Àiïìu laâm cho caác baån ngaåc nhiïn coá leä laâ àiïìu naây: Taåi sao ngûúâi ta laåi choån caái baân coá hònh thuâ àùåc biïåt àïí diïîn taã yá tûúãng: “trong nhaâ chuáng ta sûå viïåc cuäng xaãy ra giöëng nhû úã nhaâ kia”. Nhûng baån seä cùæt nghôa àûúåc ngay khi töi cho baån biïët rùçng caái gia àònh àoá laâ gia àònh Tisbler (nghôa laâ caái baân). Khi cho caác ngûúâi thên trong gia àònh ngöìi xung quanh caái baân, ngûúâi nùçm mú àaä xûã sûå nhû ngûúâi trong chñnh gia àònh naây cuäng tïn laâ Tisbleer. Caác baån nïn àïí yá laâ http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 148 trong khi muöën giaãi thñch möåt vaâi àiïím trong giêëc mú nhiïìu khi mònh cuäng phaãi noái àïën möåt vaâi àiïìu coá tñnh caách riïng tû. Àoá chñnh laâ sûå khoá khùn lûåa choån. Àaáng leä töi phaãi thay giêëc mú naây bùçng möåt giêëc mú khaác nhûng biïët àêu trong thñ duå naây töi laåi chùèng gùåp möåt caái riïng tû hún nûäa. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 149 Phêìn 15 ... Bêy giúâ baån coá can àaãm tòm hiïíu möåt giêëc mú hoaân toaân khöng? Chuáng ta thûã xem coá àuã moåi thûá cêìn duâng trong cöng viïåc àoá khöng? Têët nhiïn chuáng ta seä choån möåt giêëc mú tuy khöng àïën nöîi tùm töëi lùæm nhûng cuäng seä coá àuã moåi tñnh chêët cuãa möåt giêëc mú... Àïën àêy töi phaãi àûa ra möåt ñt danh tûâ nûäa maâ àaáng leä mònh phaãi duâng àïën tûâ lêu röìi. Chuáng ta seä goåi laâ nöåi dung roä raâng cuãa giêëc mú nhûäng àiïìu ngûúâi ta kïí cho ta nghe vïì giêëc mú, vaâ gúåi laåi nhûäng yá tûúãng tiïím taâng trong giêëc mú nhûäng àiïìu ngûúâi ta giêëu khöng noái àïën hay êín naáu trong giêëc mú, nhûäng yá tûúãng maâ ngûúâi ta muöën tòm hiïíu khi phên tñch nhûäng yá tûúãng gùåp trong àoá. Chuáng ta haäy xeát àïën nhûäng liïn quan giûäa nöåi dung vaâ yá tûúãng tiïìm taâng cuãa giêëc mú. Nhûäng liïn quan àoá coá thïí coá nhiïìu loaåi. Trong caác thñ duå a vaâ b noái trïn nöåi dung cuäng nùçm trong thaânh phêìn cuãa nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng nhûng chó ñt thöi. Möåt phêìn lúán tinh thêìn do caác yá tûúãng vö thûác trong giêëc mú húåp thaânh àaä in sêu vaâo trong nöåi dung giêëc mú vúái tñnh caách hoùåc laâ nhûäng phêìn nhoã, hoùåc bùçng caách aám chó, hoùåc laâ nhûäng biïíu ngûä coá tñnh caách tûúång trûng, nhûäng chûä vùæn tùæt duâng trong àiïån tñn. Cöng viïåc giaãi thñch laâ böí tuác nhûäng maãnh nhoã, nhûäng aám chó àoá nhû chuáng ta àaä thaânh cöng trong thñ duå b. Vêåy sûå thay thïë http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 150 bùçng möåt maãnh nhoã hay möåt êín ngûä trong giêëc mú chñnh laâ möåt trong caác hònh thûác thay àöíi cuãa giêëc mú. Ngoaâi ra trong thñ duå chuáng ta thêëy xuêët hiïån möåt trûúâng húåp tòm laåi àûúåc hïët sûác roä raâng trong nhûäng thñ duå sau àêy. d. Ngûúâi nùçm mú keáo ra sau giûúâng möåt baâ maâ anh quen biïët. YÁ tûúãng àêìu tiïn àïën trong àêìu laâm cho anh ta hiïíu hïët yá nghôa cuãa giêëc mú: anh thñch ngûúâi àoá hún caác ngûúâi khaác (trong tiïëng Àûác chûä keáo theo sau hervorziehen vúái chûä thñch hún Vorzug cuâng möåt göëc zug vaâ ziehen). e. Möåt ngûúâi khaác nùçm mú thêëy em bõ nhöët trong caái rûúng. YÁ tûúãng àêìu tiïn thay caái rûúng bùçng möåt caái tuã vaâ yá sau cho biïët yá nghôa cuãa giêëc mú: em anh ta muöën giaãm búát chi tiïu (Schranktsich ein: nghôa tûâng chûä laâ tûå nhöët vaâo trong tuã). f. Ngûúâi nùçm mú thêëy mònh treâo lïn möåt ngoån nuái vaâ tòm ra möåt phong caãnh röång mïnh möng. Chaã coân gò tûå nhiïn hún, coá veã nhû khöng cêìn giaãi thñch nûäa, chó cêìn tòm xem möåt kyã niïåm naâo liïn quan àïën giêëc mú vaâ lyá do naâo àaä laâm cho kyã niïåm àoá söëng laåi. Sai röìi. Giêëc mú naây cuäng cêìn àûúåc giaãi thñch nhû bêët cûá giêëc mú naâo khaác vò thûåc ra noá cuäng rùæc röëi lùæm. Ngûúâi nùçm mú khöng hïì nhúá àïën möåt cuöåc treâo nuái, anh chó nghô àïën ngûúâi baån cho anh xuêët baãn túâ taåp chñ (Revue tiïëng Àûác laâ Rundschau: nhòn quanh) noái vïì nhûäng sûå liïn laåc cuãa chuáng ta vúái nhûäng miïìn xa xöi khaác trïn traái àêët. Vêåy trong trûúâng húåp naây yá tûúãng tiïìm taâng trong giêëc mú chñnh laâ sûå àöìng hoaá ngûúâi nùçm mú vúái ngûúâi àaä nhòn chung quanh mònh vaâ duyïåt laåi khöng gian àoá (Rundschuer). ÚÃ àêy chuáng ta tòm ra möåt liïn quan múái giûäa nöåi dung roä raâng cuãa giêëc mú vaâ nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng trong àoá. Nöåi dung khöng phaãi laâ möåt hònh thûác bõ biïën daång cuãa yá thûác tiïìm taâng nhûng laâ möåt hònh dung cuãa noá, hònh dung nöíi bêåt lïn, cuå thïí bùæt http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 151 nguöìn tûâ thïë giúái cuãa tûâ ngûä. Thûåc ra cuäng laâ möåt sûå biïën daång vò khi chuáng ta noái lïn möåt tiïëng naâo àoá, chuáng ta quïn hùèn hònh dung cuå thïí phaát sinh ra tiïëng àoá, thaânh ra khi noá àûúåc thay thïë bùçng möåt hònh aãnh múái thò chuáng ta khöng nhêån ra nûäa. Vò caác giêëc mú thûúâng göìm nhûäng hònh aãnh thõ giaác laâ nhûäng yá tûúãng hay tiïëng noái nïn chuáng ta phaãi daânh cho nhûäng liïn quan múái naây möåt vai troâ quan troång trong viïåc giaãi thñch. Caác baån thêëy ngay rùçng trong giêëc mú roä raâng ta coá thïí taåo ra möåt söë hònh aãnh duâng àïí thay thïë nhûäng tû tûúãng trûâu tûúång, vaâ nhûäng hònh aãnh naây khöng hïì phaãn traái vúái nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng trong àoá. Àoá laâ kyä thuêåt cuãa chuáng ta trong viïåc tòm ra giaãi àaáp cho caác baâi toaán vïì tñnh chêët bñ êín cuãa nhûäng hònh aãnh. Nhûng do àêu maâ coá sûå liïn kïët giûäa hònh aãnh naây? Àoá laâ möåt vêën àïì khaác maâ chuáng ta khöng cêìn xeát àïën. Töi seä boã qua möåt löëi thûá tû vïì sûå liïn quan giûäa nöåi dung roä raâng cuãa giêëc mú vaâ nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng trong àoá. Töi seä noái àïën khi noá tûå xuêët hiïån trong kyä thuêåt cuãa chuáng ta. Vò thïë maâ sûå kï khai cuãa chuáng ta seä thiïëu soát nhûng trong luác naây chuáng ta khöng cêìn gò hún. Bêy giúâ baån coá can àaãm tòm hiïíu möåt giêëc mú hoaân toaân khöng? Chuáng ta thûã xem coá àuã moåi thûá cêìn duâng trong cöng viïåc àoá khöng? Têët nhiïn chuáng ta seä choån möåt giêëc mú tuy khöng àïën nöîi tùm töëi lùæm nhûng cuäng seä coá àuã moåi tñnh chêët cuãa möåt giêëc mú. Vêåy, möåt baâ haäy coân treã, lêëy chöìng tûâ nhiïìu nùm nay, nùçm mú nhû sau: baâ ta cuâng chöìng ài xem haát, möåt phêìn raåp haát haäy coân tröëng. Chöìng baâ ta kïí laâ Elise vaâ võ hön phu cuäng muöën ài xem haát nhûng khöng tòm àûúåc chöî töëi, chó coá nhûäng chöî töëi khöng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 152 nhêån àûúåc (ba chöî giaá möåt florin vaâ 50 kreuzer). Baâ ra nghô rùçng àiïìu àoá cuäng chùèng coá gò àaáng tiïëc hïët. Àiïìu àêìu tiïn baâ ta kïí cho töi nghe chûáng toã rùçng lyá do cuãa giêëc mú naây nùçm ngay trong nöåi dung roä raâng röìi. Chöìng baâ ta quaã thûåc coá kïí cho baâ ta nghe laâ Elisa L., möåt ngûúâi baån cuâng lûáa tuöíi vûâa múái àñnh hön xong. Vêåy giêëc mú chñnh laâ möåt phaãn ûáng àöëi vúái tin naây. Chuáng ta àaä biïët rùçng trong nhiïìu trûúâng húåp ngûúâi ta rêët dïî tòm thêëy trong nhûäng biïën cöë xaãy ra trong ngay lyá do cuãa giêëc mú, vaâ lyá do naây dïî daâng àûúåc caác ngûúâi nùçm mú xaác nhêån. Baâ nùçm mú naây cuäng hiïën cho chuáng ta nhûäng tin tûác cuâng loaåi àïí hiïíu nhûäng yïëu töë khaác cuãa giêëc mú. Do àêu maâ coá chi tiïët vïì sûå raåp haát vùæng khaách? Chi tiïët naây aám chó àïën möåt sûå viïåc coá thûåc xaãy ra úã tuêìn trûúác. Àõnh ài xem möåt vúã kõch baâ ta mua veá trûúác rêët lêu, lêu àïën nöîi phaãi traã thïm tiïìn giûä chöî. Nhûng khi àïën raåp haát baâ ta thêëy rùçng mònh mua veá trûúác laâ möåt àiïìu daåi döåt vò phêìn lúán raåp haát coân tröëng. Giaá coá àúåi àïën têån ngaây trònh chiïëu múái mua veá cuäng chùèng thiïåt haåi gò. Öng chöìng baâ ta cuäng noái àuâa vúái baâ vïì sûå hêëp têëp quaá lo xa àoá. Thïë coân àêu coá chi tiïët vïì söë tiïìn 1fl 50kr? Chi tiïët naây cuäng bùæt nguöìn úã möåt sûå viïåc coá thêåt xaãy ra trûúác ngaây nùçm mú tuy khöng dñnh daáng gò àïën viïåc vûâa kïí úã trïn. Ngûúâi em gaái chöìng baâ vûâa àûúåc chöìng baâ cho möåt moán tiïìn 150 fl, vöåi vaâng àem ngay ra hiïåu kim hoaân mua möåt moán àöì nûä trang. Thïë coân chi tiïët vïì con söë ba (3 chöî ngöìi trong raåp haát)? Vïì vêën àïì naây baâ ta khöng biïët giaãi thñch ra sao, chó noái rùçng coá leä con söë 3 laâ do viïåc ngûúâi baån baâ ta chó keám baâ ta coá ba thaáng maâ maäi nùm nay múái àñnh hön trong khi baâ ta àaä lêëy chöìng mûúâi nùm röìi. Thïë taåi sao chó coá hai ngûúâi maâ mua têån ba veá? Baâ khaách khöng noái cho biïët vaâ tûâ chöëi khöng chõu nhúá laåi gò thïm. Nhûng nhûäng àiïìu baâ ta cho chuáng ta biïët àuã àïí cho ta roä àêu laâ nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng trong giêëc mú, baâ khaách àaä nhiïìu http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 153 lêìn cho ta biïët nhûäng chi tiïët coá liïn quan àïën nhiïìu sûå viïåc cuâng möåt luác. Trûúác hïët nhûäng chi tiïët naây coá tñnh chêët thúâi gian. Baâ ta àaä nghô àïën viïåc mua veá quaá súám, àaä mua veá trûúác quaá súám, vaâ do àoá phaãi traã àùæt hún thûúâng lïå; ngûúâi em chöìng àaä quaá vöåi vaâng trong viïåc ài mua nûä trang chó súå khöng mua àûúåc thöi. Nïëu bêy giúâ chuáng ta thïm vaâo nhûäng sûå viïåc quaá súám, quaá vöåi vaâng, nhûäng sûå viïåc dñnh daáng àïën ngûúâi baån gaái chó keám mònh ba thaáng vûâa àñnh hön vúái möåt ngûúâi rêët khaá, viïåc traách cö em chöìng quaá vöåi vaâng, chuáng ta coá thïí tòm ra nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng sau àêy trong giêëc mú trong khi nöåi dung giêëc mú chó laâ möåt sûå biïën daång cuãa nhûäng yá tûúãng àoá thöi. “Töi lêëy chöìng vöåi vaâng quaá laâ möåt àiïìu vö tñch sûå. Cö baån gaái vûâa àñnh hön xong àaä cho töi thêëy laâ giaá mònh coá chúâ àïën têån ngaây nay múái lêëy chöìng cuäng chùèng thiïåt thoâi gò. (Sûå vöåi vaä àûúåc diïîn taã trong giêëc mú bùçng sûå viïåc mua veá quaá súám, cö em chöìng quaá vöåi vaä trong viïåc ài mua nûä trang. Coân viïåc lêëy chöìng thò àûúåc thay bùçng viïåc cuâng chöìng ài xem haát). YÁ chñnh cuãa giêëc mú laâ nhû thïë. Chuáng ta coá thïí tiïëp tuåc nhûng khöng àûúåc chùæc chùæn nhû trïn, búãi vò nhûäng àiïìu dûúái àêy khöng àûúåc chñnh miïång baâ ta xaác nhêån “vaâ vúái cuâng möåt söë tiïìn àaáng leä töi phaãi mua àûúåc möåt thûá gò àaáng giaá trùm lêìn hún (150 fl bùçng möåt trùm lêìn söë tiïìn 1fl 50).” Nïëu thay chûä tiïìn bùçng chûä höìi mön ta seä hiïíu laâ vúái söë tiïìn höìi mön chuáng ta coá thïí mua àûúåc möåt ngûúâi chöìng: moán àöì nûä trang vaâ nhûäng veá xem haát laâ nhûäng khaái niïåm thay thïë khaái niïåm ngûúâi chöìng. Khöng biïët coá phaãi laâ con söë 3 veá cuäng dñnh daáng àïën möåt ngûúâi àaân öng naâo khöng? Nhûng khöng coá chi tiïët naâo cho pheáp chuáng ta ài xa nhû thïë. Chuáng ta chó cêìn tòm thêëy laâ giêëc mú chûáng toã rùçng baâ khaách naây khöng yïu chöìng vaâ höëi rùçng àaä lêëy chöìng quaá súám”. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 154 Theo töi thò kïët quaã cuãa sûå giaãi thñch naây laâm chuáng ta ngaåc nhiïn böëi röëi hún laâ thoaã maän. Coá nhiïìu àiïìu xuêët hiïån ra quaá khiïën chuáng ta khöng biïët àûúâng naâo maâ moâ. Ngay tûâ luác naây chuáng ta àaä thêëy laâ khöng thïí naâo hiïíu àûúåc hïët nhûäng quy tùæc àoá. Chuáng ta haäy ruát ra nhûäng dûä kiïån maâ ta cho laâ chùæc chùæn múái laå: Thûá nhêët: Àiïìu ngaåc nhiïn laâ yá tûúãng quaá vöåi vaâng coá trong caác yá tûúãng tiïìm taâng maâ khöng coá nöåi dung roä raâng cuãa giêëc mú. Nïëu khöng phên tñch coá leä chùèng bao giúâ ngûúâi ta ngúâ laâ coá yïëu töë àoá. Tûác laâ coá thïí rùçng, àiïím chñnh trong möåt giêëc mú, trung têm àiïím cuãa caác yá tûúãng vö thûác, khöng hiïån ra trong nöåi dung roä raâng cuãa caác giêëc mú, vaâ àiïìu naây thay àöíi sêu röång nhûäng caãm giaác maâ giêëc mú àïí laåi trong têm trñ ta. Thûá hai: Trong giêëc mú coá àiïím thûåc khoá hiïíu: taåi sao ba veá maâ chó coá 1fl 50? Chuáng ta tòm thêëy trong nhûäng yá cuãa giêëc mú lúâi giaãi thñch: lêëy chöìng quaá súám laâ àiïìu daåi döåt. Chuáng ta coá thïí phuã nhêån rùçng yá kiïën àoá laâ àiïìu daåi döåt àûúåc hònh dung bùçng caách àûa ra möåt sûå daåi döåt vaâo trong giêëc mú khöng? Thûá ba: Chó cêìn nhòn sú qua chuáng ta cuäng thêëy rùçng nhûäng liïn quan giûäa nhûäng yïëu töë tiïìm taâng vaâ nöåi dung giêëc mú khöng àún giaãn tñ naâo: duâ sao thò cuäng khöng phaãi luác naâo möåt yïëu töë roä raâng cuäng thay thïë möåt yïëu töë tiïìm taâng. Coá thïí laâ giûäa hai thûá àoá coá nhûäng liïn quan vïì toaân thïí, möåt yïëu töë roä raâng vaâ coá thïí thay thïë nhiïìu yïëu töë roä raâng. Chuáng ta cuäng coá nhiïìu àiïìu àaáng ngaåc nhiïn vïì yá nghôa cuãa giêëc mú vaâ vïì thaái àöå cuãa ngûúâi nùçm mú àöëi vúái giêëc mú. Baâ khaách quaã coá giuáp àúä chuáng ta trong cöng viïåc giaãi thñch nhûng khöng khoãi ngaåc nhiïn. Baâ ta khöng biïët laâ àöëi vúái chöìng baâ, baâ laåi coá yá tûúãng khöng kñnh troång nhû thïë: baâ ta cuäng khöng biïët nhûäng lyá do àaä laâm cho baâ ta coi thûúâng chöìng nhû thïë. Coân coá nhiïìu àiïím http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 155 khöng hiïíu àûúåc. Töi cho rùçng chuáng ta chûa àuã trang bõ àïí giaãi thñch caác giêëc mú, chuáng ta coân cêìn nhiïìu chó dêîn vaâ coân cêìn chuêín bõ nhiïìu nûäa. phêìn 16 ... Ngûúâi lúán khöng ài nguã vò do dûå khöng muöën taåm ngûâng cuöåc àúâi hoaåt àöång cuãa mònh, hay sûå laâm viïåc cuãa mònh vúái nhûäng gò mònh thñch. Àöëi vúái treã con thò àiïìu laâm cho noá nguã khöng yïn chñnh laâ yá muöën chûa àûúåc thoaã maän, vaâ giêëc mú laâ sûå biïíu löå phaãn ûáng cuãa noá... 8. Nhûäng giêëc mú cuãa treã con Chuáng ta coá caãm tûúãng laâ àaä ài quaá nhanh. Haäy luâi laåi àùçng sau möåt chuát. Trûúác khi duâng kyä thuêåt cuãa chuáng ta vûúåt qua àûúåc nhûäng khoá khùn bùæt nguöìn tûâ sûå thay hònh àöíi daång cuãa caác yïëu töë trong giêëc mú, chuáng ta haäy tûå nhuã laâ nïn xoay quanh caác khoá khùn àoá thò hún, bùçng caách haäy xeát caác giêëc mú coá rêët ñt biïën daång hay nïëu coá thò nhûäng sûå biïën daång àoá cuäng chùèng coá gò quan troång. Phûúng saách naây traái laåi vúái lõch sûã phaát triïín cuãa sûå khaão saát cuãa chuáng ta, vò sûå thûåc chñnh vò àaä aáp duång kyä thuêåt giaãi thñch vaâo caác giêëc mú bõ biïën daång, chñnh vò àaä phên tñch rêët kyä lûúäng vaâ àêìy àuã nhûäng giêëc mú nhû thïë maâ chuáng ta múái àïí yá àïën sûå coá mùåt cuãa nhûäng giêëc mú khöng biïën daång. Nhûäng giêëc mú chuáng ta tòm trong luác naây laâ nhûäng giêëc mú treã con, nhûäng giêëc mú ngùæn nguãi, roä raâng, coá àêìu cuöëi, dïî hiïíu, khöng laâm cho hiïíu lêìm, nhûäng giêëc mú thûåc sûå. Ngay caã trong nhûäng giêëc mú naây cuäng coá nhiïìu àiïìu thay àöíi, ngay caã nhûäng àûáa coân ñt tuöíi maâ àaä coá nhûäng giêëc mú ngûúâi lúán. Nhûng nïëu chuáng ta giúái haån vaâo khoaãng tuöíi múái bùæt àêìu coá nhûäng hoaåt àöång tinh thêìn laâ böën hay nùm tuöíi thò nhûäng giêëc mú cuãa nhûäng àûáa http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 156 treã naây coá àùåc tñnh cuãa nhûäng giêëc mú coá thïí goåi laâ giêëc mú treã con. Nhûäng giêëc mú naây cuäng coá khi thêëy úã nhûäng àûáa treã lúán tuöíi hún vaâ ngay caã úã nhûäng ngûúâi lúán nûäa. Phên tñch nhûäng giêëc mú treã con naây, chuáng ta biïët àûúåc rêët nhiïìu àiïìu vïì tñnh chêët giêëc mú noái chung möåt caách dïî daâng chùæc chùæn, coá tñnh quyïët àõnh vaâ coá giaá trõ phöí thöng. 1/Àïí hiïíu nhûäng giêëc mú naây chuáng ta khöng cêìn phên tñch maâ cuäng chùèng cêìn kyä thuêåt gò caã. Chuáng ta khöng nïn hoãi treã em trong luác noá kïí laåi giêëc mú. Nhûng chuáng ta phaãi böí tuác nhûäng àiïíu noá noái bùçng nhûäng taâi liïåu coá dñnh daáng àïën noá. Trong giêëc mú bao giúâ cuäng coá möåt biïën cöë trong ngaây can dûå vaâo. Giêëc mú chñnh laâ phaãn ûáng cuãa giêëc nguã àöëi vúái nhûäng biïën cöë trong ngaây. Àêy laâ vaâi thñ duå: a. Möåt chuá beá 22 thaáng phaãi àem biïëu möåt ngûúâi quen möåt gioã anh àaâo. Chuá beá quaã thûåc khöng muöën laâm nhû thïë chuát naâo tuy rùçng ngûúâi ta hûáa seä cho chuá möåt ñt anh àaâo. Saáng höm sau chuá kïí laåi laâ chuá nùçm mú thêëy mònh cheán hïët nhûäng quaã anh àaâo àoá. b. Möåt em beá gaái 3 nùm 3 thaáng lêìn àêìu tiïn ài taâu trïn biïín. Luác àïën bïën em khöng muöën lïn búâ vaâ khoác nûác núã. Em coá caãm tûúãng nhû cuöåc du lõch kïët thuác quaá súám. Saáng höm sau em kïí laåi: “Àïm qua em àûúåc ài chúi trïn biïín”. Chuáng ta cêìn böí tuác cho em thïm laâ cuöåc ài chúi naây lêu hún yá em muöën noái. c. Möåt em trai nùm tuöíi rûúäi àûúåc dêîn ài chúi úã Escherntal gêìn Hallsalt. Em àaä nghe noái rùçng Hallsalt úã gêìn chên nuái Daschtein maâ em rêët thñch. Tûâ trong nhaâ em úã Aussee em coá thïí tröng thêëy nuái Daschtein vaâ duâng möåt viïîn kñnh nhòn thêëy ngoån Symonyhutte. Chuá beá àaä nhiïìu lêìn thêëy viïîn kñnh ra xem nhûng http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 157 khöng ai biïët kïët quaã ra sao. Cuöåc ài chúi vò thïë àöëi vúái chuá beá rêët vui, loâng toâ moâ àûúåc kñch thñch. Möåt lêìn nhòn thêëy möåt ngoån nuái chuá laåi hoãi: “Coá phaãi Daschtein àêëy khöng? ”. Möåt lêìn àûúåc traã lúâi laâ khöng phaãi chuá caâng im lùång hún, sau cuâng chuá khöng hoãi nûäa. Moåi ngûúâi tûúãng chuá mïåt nhûng saáng höm sau chuá vui veã kïí laåi: “Àïm qua em nùçm mú thêëy ài chúi nuái Simonyhutte”. Nhû thïë tûác laâ chuá àaä ài chúi nuái chó cöët ài thùm Simonyhutte thöi. Vïì caác chi tiïët chuá chó noái chuá àûúåc nghe noái àïën möåt caái lïìu trïn ngoån nuái vaâ muöën ài lïn àoá phaãi treâo nuái trong saáu giúâ. Ba giêëc mú naây àuã cho chuáng ta nhûäng chi tiïët cêìn duâng: 2/ Nhû caác baån àaä thêëy: nhûäng giêëc mú treã con naây khöng phaãi laâ khöng coá nghôa: àoá laâ nhûäng hoaåt àöång tinh thêìn, àêìy àuã, dïî hiïíu, caác baån haäy nhúá laåi nhûäng àiïìu töi noái vïì nhûäng yá kiïën cuãa caác võ baác sô àöëi vúái nhûäng giêëc mú, vïì sûå so saánh vúái ngoán tay maâ nhaåc sô chaåy trïn nhûäng phñm àaân. Chùæc caác baån cuäng nhòn thêëy roä sûå phaãn traái giûäa nhûäng giêëc mú treã con vúái nhûäng quan niïåm naây. Nhûng àiïìu ngaåc nhiïn laâ nhûäng àûáa beá cuäng coá nhûäng hoaåt àöång tinh thêìn àêìy àuã trong giêëc nguã, trong khi ngûúâi lúán, cuäng trong nhûäng àiïìu kiïån àoá, laåi coá nhûäng phaãn ûáng rêët khaác nhau. Chuáng ta coá àuã lyá do àïí cho rùçng giêëc nguã treã con ngon hún vaâ say hún. 3/ Vò nhûäng giêëc mú treã con khöng bõ biïën daång nïn khöng cêìn giaãi thñch. Nöåi dung vaâ nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng úã àêy chó laâ möåt. Vêåy sûå biïën daång khöng phaãi laâ tñnh chêët tûå nhiïn cuãa giêëc mú. Töi hy voång laâ àiïìu naây seä cêët khoãi ngûåc baån möåt sûác nùång. Nhûng töi phaãi noái trûúác laâ duâ vêåy, khi suy nghô kyä hún chuáng ta cuäng coá thêëy möåt sûå biïën daång rêët nhoã, möåt sûå khaác biïåt naâo àoá giûäa nöåi dung vaâ yá tûúãng tiïìm taâng. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 158 4/ Giêëc mú treã con laâ phaãn ûáng cuãa möåt biïën cöë trong ngaây laâm cho àûáa beá coá àiïìu gò tiïëc reã, buöìn rêìu, khöng thoaãi maái. Giêëc mú àem àïën cho àûáa beá sûå thûåc hiïån khöng cêìn giêëu giïëm yá muöën khöng àûúåc thoaã maän trong ngaây. Bêy giúâ caác baån haäy nhúá laåi nhûäng àiïìu chuáng ta àaä noái vïì vai troâ cuãa nhûäng sûå kñch àöång bïn trong bïn ngoaâi cuãa thên thïí àûúåc coi nhû hay laâm röëi loaån giêëc nguã vaâ gêy giêëc mú. Chuáng ta àaä hoåc àûúåc nhiïìu sûå kiïån chùæc chùæn nhûng chó coá ñt sûå kiïån coá thïí àûúåc giaãi thñch thöi. Trong giêëc mú treã con naây khöng coá gò chûáng toã laâ àaä coá möåt sûå kñch àöång vïì cú thïí; vïì àiïím naây khöng coân gò laâ nghi ngúâ nûäa vò nhûäng giêëc mú naây àïìu dïî hiïíu, thoaåt nhòn laâ hiïíu ngay. Nhûng àoá khöng phaãi laâ möåt lyá do àïí boã rúi sûå giaãi thñch àêìu tiïn bùçng nhûäng caách kñch àöång. Chuáng ta chó cêìn tûå hoãi taåi sao ngay tûâ luác àêìu chuáng ta laåi quïn phùæt ài rùçng giêëc nguã coá thïí bõ quêëy röëi bùçng nhûäng sûå kñch àöång, khöng nhûäng vïì cú thïí maâ coân vïì tinh thêìn nûäa. Vêåy maâ chuáng ta biïët roä laâ chñnh nhûäng sûå kñch àöång àoá àaä ngùn caãn khöng cho hoå thûåc hiïån àûúåc àiïìu kiïån tinh thêìn cuãa giêëc nguã, nghôa laâ giuáp hoå quïn àûúåc hïët thïë giúái bïn ngoaâi. Ngûúâi lúán khöng ài nguã vò do dûå khöng muöën taåm ngûâng cuöåc àúâi hoaåt àöång cuãa mònh, hay sûå laâm viïåc cuãa mònh vúái nhûäng gò mònh thñch. Àöëi vúái treã con thò àiïìu laâm cho noá nguã khöng yïn chñnh laâ yá muöën chûa àûúåc thoaã maän, vaâ giêëc mú laâ sûå biïíu löå phaãn ûáng cuãa noá. 5/ Ài tûâ àiïím àoá, chuáng ta choån con àûúâng ngùæn nhêët àïí ài àïën nhûäng kïët luêån vö nhiïåm vuå cuãa giêëc mú. Vúái tñnh caách laâ sûå phaãn ûáng àöëi vúái nhûäng kñch àöång vïì tinh thêìn, giêëc mú coá nhiïåm vuå gaåt boã sûå kñch àöång naây ra möåt bïn àïí cho giêëc nguã àûúåc tiïëp tuåc. Giêëc mú laâm thïë naâo àïí hoaân thaânh nhiïåm vuå àoá? Àoá laâ àiïìu chuáng ta khöng biïët: nhûng chuáng ta coá thïí noái rùçng, tûâ bêy giúâ trúã ài giêëc mú khöng hïì quêëy röëi giêëc nguã nhû ngûúâi ta thûúâng tûúãng, traái laåi chñnh noá giûä gòn cho giêëc nguã àûúåc yïn laânh bùçng http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 159 caách gaåt ra möåt bïn nhûäng sûå quêëy röëi giêëc nguã. Khi tûúãng rùçng nïëu khöng coá giêëc mú thò chuáng ta khöng thïí nguã àûúåc tñ naâo. Chñnh nhúâ nhûäng giêëc mú chuáng ta nguã ngon hún, chuáng ta àaä nhêìm: sûå thûåc laâ nïëu khöng coá giêëc mú thò chuáng ta múái nguã àûúåc chuát ñt. Giêëc mú àoá khöng thïí naâo khöng laâm röån chuáng ta chuát ñt y nhû ngûúâi gaác àïm bùæt buöåc phaãi húi êìm ô möåt chuát khi muöën àuöíi nhûäng keã laâm êìm ô trong luác moåi ngûúâi àang nguã. 6/ Loâng ham muöën chñnh laâ sûå kñch àöång cuãa giêëc mú: sûå thûåc hiïån loâng ham muöën naây chñnh laâ nöåi dung giêëc mú: àoá laâ möåt trong nhûäng tñnh chêët cú baãn cuãa giêëc mú. Möåt tñnh chêët khaác cuäng bêët biïën nhû thïë, laâm cho giêëc mú khöng nhûäng chó diïîn taã möåt tû tûúãng khöng thöi maâ coân thïí hiïån möåt sûå ham muöën àaä àûúåc thoaã maän dûúái hònh thûác möåt biïën cöë tinh thêìn thuöåc vïì aão giaác. Töi muöën ài du lõch trïn biïín: àoá laâ loâng ham muöën kñch àöång trong giêëc mú. Nhû vêåy, ngay trong giêëc mú treã con rêët giaãn dõ cuäng coá sûå khaác biïåt giûäa möåt giêëc mú tiïìm taâng vaâ möåt giêëc mú roä raâng, möåt sûå biïën daång cuãa tû tûúãng tiïìm taâng trong giêëc mú: àoá chñnh laâ sûå biïën àöíi cuãa yá nghô thaânh möåt biïën cöë söëng àöång. Trong khi giaãi thñch chuáng ta haäy boã qua nhûäng biïën daång nhoã beá. Nïëu thûåc ra àoá laâ möåt trong caác tñnh chêët chung cho caác giêëc mú thò trong möåt phêìn giêëc mú kïí trïn, cêu “töi thêëy em töi bõ nhöët trong caái rûúng” àaáng leä àaä àûúåc giaãi thñch bùçng cêu: “em töi giaãm búát chi tiïu” thò phaãi àûúåc giaãi thñch bùçng cêu “em töi phaãi giaãm búát chi tiïu” hay "töi muöën em töi phaãi giaãm búát chi tiïu". Trong hai tñnh chêët chung vûâa kïí, tñnh chêët thûá hai coá nhiïìu hy voång àûúåc chêëp nhêån maâ khöng bõ phaãn àöëi hún. Chó sau khi àaä khaão saát sêu röång vúái nhiïìu taâi liïåu, ta múái coá thïí chûáng toã rùçng caác keã kñch àöång giêëc mú bao giúâ cuäng laâ möåt yá muöën chûá khöng phaãi laâ möåt sûå lo nghô, möåt àiïìu dûå tñnh hay möåt lúâi traách moác. Nhûng àiïìu naây vêîn giûä nguyïn tñnh chêët cuãa caác giêëc mú, tñnh chêët naây àaáng leä lùåp laåi http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 160 möåt caách àún giaãn sûå kñch àöång, laåi huyã boã, gaåt ra möåt bïn hay tiïu diïåt dêìn ài sûå kñch àöång àoá bùçng möåt sûå àöìng hoaá. 7/ Dûåa vaâo hai tñnh chêët naây cuãa giêëc mú, chuáng ta coá thïí tiïëp tuåc so saánh giêëc mú vaâ haânh vi sai laåc. Trong haânh vi sai laåc chuáng ta phên biïåt möåt khuynh hûúáng gêy röëi vaâ möåt bõ gêy röëi, röìi coá möåt sûå dung hoaâ giûäa hai khuynh hûúáng naây. Trong giêëc mú sûå viïåc khuynh hûúáng bõ gêy röëi cuäng laâ khuynh hûúáng ài nguã. Coân khuynh hûúáng bõ gêy röëi laâ sûå kñch àöång tinh thêìn, nghôa laâ yá muöën àûúåc thoaã maän: thûåc ra chuáng ta khöng biïët coá sûå kñch àöång naâo khaác coá thïí quêëy röëi giêëc nguã nûäa. Vêåy giêëc mú cuäng laâ kïët quaã cuãa möåt sûå dung hoaâ, sûå àiïìu àònh giûäa hai khuynh hûúáng. Trong khi nguã chuáng ta thoaã maän möåt yá muöën: chñnh vò thoaã maän yá muöën àoá maâ chuáng ta tiïëp tuåc nguã. Coá möåt sûå thoaã maän nûãa vúâi vaâ möåt sûå huyã diïåt nûãa vúâi cuãa hai khuynh hûúáng. 8/ Caác baån haäy nhúá laåi coá lêìn chuáng ta hy voång coá thïí duâng sûå kiïån coá nhûäng giêëc mú trong luác thûác àïí giaãi thñch caác giêëc mú. Thûåc tïë, nhûäng giêëc mú trong khi thûác naây chaã laâ gò hún sûå hoaân thaânh nhûäng yá muöën vïì tham voång hay tònh aái: nhûng coá àiïìu nhûäng ham muöën àoá chó laâ nhûäng yá nghô chûá khöng xuêët hiïån dûúái hònh thûác aão giaác cuãa àúâi söëng tinh thêìn. Vò thïë trong tñnh chêët cuãa giêëc mú chuáng ta chó giûä laåi tñnh chêët naâo khöng àûúåc chùæc chùæn trong khi tñnh chêët kia biïën mêët vò thuöåc giêëc nguã vaâ khöng thïí àûúåc thûåc hiïån trong khi thûác. Ngay trong lúâi noái thöng thûúâng, ngûúâi ta cuäng coá veã cho rùçng tñnh chêët cú baãn trong giêëc mú laâ sûå thûåc hiïån nhûäng ham muöën. Vêåy, nïëu nhûäng biïën cöë söëng àöång trong giêëc mú chó laâ nhûäng biïíu ngûä bõ biïën daång vaâ súã dô coá àûúåc laâ nhúâ coá tònh traång giêëc nguã, nghôa laâ nhûäng giêëc mú trong khi thûác vïì àïm, thò chuáng ta hiïíu rùçng sûå hoaân thaânh giêëc mú àûa laåi hêåu quaã laâ huyã boã nhûäng sûå kñch àöång ban àïm vaâ thoaã maän ham muöën, búãi vò hoaåt http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 161 àöång cuãa nhûäng giêëc mú trong khi yá thûác cuäng nguå yá möåt sûå thoaã maän ham muöën vaâ súã dô xaãy ra laâ chó cöët thoaã maän sûå ham muöën naây thöi. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 162 Phêìn 17 ... Tuy nhiïn, cuäng coá caã möåt loaåt nhûäng giêëc mú khöng biïën daång giöëng nhû nhûäng giêëc mú treã con xuêët hiïån nhû nhûäng sûå thûåc hiïån cuãa ham muöën. Àoá laâ nhûäng giêëc mú do nhûäng nhu cêìu vïì cú thïí gêy ra trong cuöåc àúâi cuãa möîi ngûúâi: àoái khaát, duåc tònh... Nhûäng löîi khaác cuäng diïîn taã möåt yá tûúãng tûúng tûå. Ai chùèng biïët cêu tuåc ngûä: “Con lúån mú beâo, con meâo mú chuöåt” vaâ cêu hoãi: “Thïë con gaâ thò mú gò? vaâ cêu traã lúâi: Con gaâ mú thoác ”. Nhû vêåy, tûác laâ ngay caã khi xuöëng thêëp möåt bêåc nûäa, nghôa laâ tûâ àûáa beá xuöëng àïën giöëng vêåt, ngay chñnh cêu tuåc ngûä cuäng thêëy rùçng nöåi dung cuãa giêëc mú laâ sûå thoaã maän möåt nhu cêìu. Röìi coân biïët bao nhiïu cêu noái cuâng möåt yá nghôa “Àeåp nhû trong mú” hay “töi chûa bao giúâ mú thïë bao giúâ”, hay laâ “Àoá laâ möåt àiïìu töi chûa bao giúâ daám nghô àïën ngay caã khi trong nhûäng giêëc mú taáo baåo nhêët”. Roä raâng laâ ngûúâi ngoaâi phöë àaä nghô vïì giêëc mú cuãa mònh nhû thïë naâo röìi. Cuäng coá nhûäng giêëc mú haäi huâng, nhûäng giêëc mú coá nöåi dung buöìn rêìu khöí súã, nhûng quêìn chuáng khöng chêëp nhêån cho àoá laâ giêëc mú. Quêìn chuáng cuäng coá yá nghô àïën nhûäng giêëc mú bûåc mònh nhûng trong àêìu oác quêìn chuáng thò giêëc mú cuåt thun luãn vêîn laâ sûå thoaã maän möåt ham muöën dïî chõu naâo àoá. Chûa hïì bao giúâ coá nhûäng giêëc mú trong àoá nhûäng choá, lúån hay anh ngöîng mú thêëy mònh bõ àem thoåc tiïët caã. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 163 Coá àiïìu khoá hiïíu laâ taåi sao tûâ trûúác túái nay nhûäng nhaâ khaão cûáu nhûäng giêëc mú khöng hïì àïí yá rùçng nhiïåm vuå chñnh cuãa nhûäng giêëc mú laâ thûåc hiïån möåt ham muöën. Hoå quaã coá àïí yá àïën àùåc tñnh naây nhûng khöng möåt ai àaä coá yá nghô cöng nhêån rùçng chñnh noá laâ möåt tñnh caách bao quaát vaâ duâng laâm khúãi àiïím cho viïåc giaãi thñch caác giêëc mú. Töi hiïíu àiïìu gò àaä ngùn hoå laâm thïë. Bêy giúâ caác baån haäy nghô àïën nhûäng kïët quaã quyá baáu maâ chuáng ta àaä àaåt àûúåc möåt caách dïî daâng trong khi khaão saát nhûäng giêëc mú treã con. Chuáng ta biïët rùçng nhiïåm vuå cuãa caác giêëc mú laâ tröng nom cho giêëc nguã, rùçng giêëc mú laâ kïët quaã cuãa sûå gùåp nhau giûäa hai khuynh hûúáng traái ngûúåc: möåt khuynh hûúáng nhu cêìu nguã, khöng thay àöíi trong khi khuynh hûúáng kia tòm caách thoaã maän möåt sûå kñch àöång tinh thêìn. Chuáng ta coá bùçng chûáng chûáng toã rùçng giêëc mú laâ möåt haânh vi tinh thêìn coá yá nghôa, chuáng ta biïët giêëc mú coá hai tñnh chêët chñnh: sûå thoaã maän möåt ham muöën vaâ àúâi söëng tinh thêìn aão giaác. Àûúåc biïët caác khaái niïåm àoá, hún möåt lêìn chuáng ta coá veã nhû quïn rùçng mònh àang khaão cûáu vïì phên têm hoåc. Ngoaâi viïåc so saánh vúái nhûäng haânh vi sai laåc, chuáng ta chûa laâm àûúåc gò àùåc biïåt. Bêët cûá möåt nhaâ têm lyá hoåc naâo, duâ khöng hïì biïët àïën phên têm hoåc chùng nûäa, cuäng coá thïí giaãi thñch caác giêëc mú treã con nhû chuáng ta vûâa laâm. Nhûng taåi sao chûa coá möåt nhaâ têm lyá hoåc naâo laâm viïåc àoá caã? Nïëu chó coá treã con múái nùçm mú thöi thò vêën àïì àaä àûúåc giaãi quyïët röìi. Chuáng ta chùèng coân gò phaãi laâm nûäa, chaã cêìn phaãi hoãi han gò ngûúâi nùçm mú, chaã cêìn phaãi àûa vö thûác vaâo laâm gò, chùèng cêìn phaãi àûa sûå tûå do liïn tûúãng ra laâm gò. Chuáng ta àaä nhiïìu lêìn nhêån thêëy rùçng coá nhiïìu àùåc tñnh luác àêìu tûúãng rùçng coá tñnh chêët töíng quaát nhûng thûåc ra chó thuöåc vaâo möåt loaåi giêëc mú naâo àoá thöi. Chuáng ta cêìn biïët laâ nhûäng àùåc tñnh chung trong nhûäng giêëc mú treã con coá vûäng chùæc hún hay khöng, coá liïn hïå gò àïën nhûäng giêëc mú khöng àûúåc roä raâng hún khöng vaâ nöåi dung coá dñnh daáng gò http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 164 àïën nhûäng biïën cöë xaãy ra ban ngaây khöng? Theo quan niïåm cuãa chuáng ta thò nhûäng giêëc mú àoá àaä bõ biïën daång ài quaá nhiïìu khiïën cho chuáng ta khöng thïí coá yá kiïën gò chùæc chùæn vïì chuáng ngay àûúåc. Chuáng ta seä thêëy laâ muöën cùæt nghôa nhûäng biïën daång àoá chuáng ta cêìn duâng àïën kyä thuêåt phên têm maâ chuáng ta khöng duâng àïën trong khi tòm hiïíu nhûäng giêëc mú treã con. Tuy nhiïn, cuäng coá caã möåt loaåt nhûäng giêëc mú khöng biïën daång giöëng nhû nhûäng giêëc mú treã con xuêët hiïån nhû nhûäng sûå thûåc hiïån cuãa ham muöën. Àoá laâ nhûäng giêëc mú do nhûäng nhu cêìu vïì cú thïí gêy ra trong cuöåc àúâi cuãa möîi ngûúâi: àoái khaát, duåc tònh. Nhûäng giêëc mú àoá laâ sûå thûåc hiïån nhûäng ham muöën do nhûäng kñch àöång bïn trong gêy nïn. Möåt em beá gaái 19 thaáng mú thêëy möåt thûåc àún trong àoá em àaä thïm tïn vaâo (Anna F.. dêu, quaã mêm xöi, trûáng traáng, canh): giêëc mú naây laâ kïët quaã cuãa möåt ngaây nhõn àoái sau khi ùn khöng tiïu vò àaä ùn quaá nhiïìu dêu vaâ quaã mêm xöi. Baâ em beá naây, 70 tuöíi, àaä phaãi nhõn ùn suöët ngaây vò àau thêån, nùçm mú thêëy àûúåc múâi ài ùn tiïåc úã nhaâ baån beâ vaâ ùn nhûäng moán rêët ngon. Nhûäng quan saát àûúåc thñ nghiïåm àöëi vúái nhûäng ngûúâi tuâ, hay nhûäng ngûúâi trong àoaân thaám hiïím chõu nhiïìu thiïëu thöën chûáng toã rùçng nhûäng giêëc mú cuãa hoå àïìu diïîn taã sûå thûåc hiïån caác nhu cêìu khöng àûúåc thoaã maän trong àúâi thûåc. Trong cuöën Antarctic (Cuöën 1, trang 336, 1904), Otto Nordenskjold noái vïì nhûäng ngûúâi trong àoaân thaám hiïím nhû sau: “Nhûäng giêëc mú cuãa chuáng töi, nhiïìu hún bao giúâ, àêìy yá nghôa úã chöî bao giúâ chuáng cuäng cho biïët loâng ham muöën cuãa chuáng töi hûúáng vïì caái gò. Ngay caã nhûäng ngûúâi baån xûa nay rêët ñt khi nùçm mú cuäng kïí cho chuáng töi nghe nhûäng giêëc mú rêët daâi möîi buöíi saáng khi chuáng töi hoåp nhau laåi àïí trao àöíi nhûäng kinh nghiïåm múái nhêët trong viïåc khaão saát trñ tûúãng tûúång. Nhûäng giêëc mú naây àïìu liïn quan http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 165 àïën thïë giúái bïn ngoaâi luác àoá úã xa chuáng töi haâng ngaân dùåm nhûng cuäng liïn quan àïën àúâi söëng hiïån taåi cuãa chuáng töi. Nhûäng giêëc mú àoá luön luön xoay quanh vêën àïì ùn vaâ uöëng. Möåt ngûúâi xûa nay thûúâng mú àûúåc dûå möåt bûäa tiïåc to, rêët khoan khoaái nïëu saáng ra anh àûúåc kïí laåi cho chuáng töi nghe laâ àïm qua anh àaä nùçm mú thêëy möåt bûäa ùn göìm coá ba moán, möåt ngûúâi khaác nùçm mú thêëy àûúåc huát nhûäng nuái thuöëc, möåt ngûúâi khaác nùçm mú thêëy taâu mònh chaåy bon bon trïn nhûäng doâng söng tûå do. Möåt ngûúâi khaác nùçm mú thêëy rêët yá nghôa: anh chaâng bûu tñn viïn àïën àûa thû vaâ cùæt nghôa taåi sao anh lêu àïën thïë, nguyïn do laâ anh àaä àûa lêìm àõa chó thaânh ra maäi múái tòm àûúåc nhûäng laá thû àaä lêìm. Têët nhiïn laâ trong khi nguã chuáng ta bêån bõu vïì nhiïìu àiïìu khoá laâm hún nûäa, nhûng trong giêëc mú cuãa chñnh töi vaâ cuãa caác baån, töi thêëy trñ tûúãng tûúång ngheâo naân àïën laâm mònh ngaåc nhiïn. Nïëu chuáng ta ghi laåi àûúåc têët caã nhûäng giêëc mú àoá, chuáng ta seä coá nhûäng taâi liïåu coá ñch hún cho têm lyá hoåc. Nhûng moåi ngûúâi àïìu hiïíu dïî daâng laâ giêëc nguã cuãa chuáng töi àûúåc chuáng töi hoan nghïnh ghï lùæm vò chuáng àaä cho chuáng töi nhûäng àiïìu ham muöën cuãa loâng mònh ”. Töi trñch laåi àêy mêëy doâng nûäa cuãa Du Prel : “Mungo Park, möåt trong chuyïën du lõch qua Phi chêu, trong khi bõ àoái laã vêîn mú maâng àïën nhûäng thung luäng vaâ vuâng coã xanh núi quï hûúng. Trenck, bõ àoái cuäng mú thêëy mònh ngöìi trong nhaâ trûúác möåt caái baân àêìy moán ùn ngon. George Back, ngûúâi dûå vaâo cuöåc thaám hiïím àêìu tiïn cuãa Franklin luön luön vaâ àïìu àùån nùçm mú thêëy mònh àûúåc ùn nhûäng bûäa cúm linh àònh, vaâ sau naây vò quaá thiïëu thöën àaä chïët àoái”. Nhûäng ai buöíi chiïìu ùn nhiïìu gia võ, bõ khaát, thûúâng mú thêëy mònh àang uöëng nûúác. Têët nhiïn khöng thïí naâo duâng giêëc mú àïí boã àûúåc caái caãm giaác àoái khaát, luác tónh dêåy bao giúâ ngûúâi ta cuäng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 166 phaãi ùn hay uöëng thûåc sûå. Vïì phûúng diïån thûåc tïë, giêëc mú trong nhûäng trûúâng húåp naây chaã giuáp gò cho chuáng ta caã, hay giuáp rêët ñt, nhûng thûåc sûå giêëc mú giuáp cho giêëc nguã àûúåc tiïëp tuåc mùåc dêìu nhûäng kñch àöång luön luön cöë laâm cho ta tónh dêåy. Khi nhu cêìu keám cûúâng àöå thò taác duång cuãa giêëc mú cuäng keám ài. Bõ aãnh hûúãng cuãa caác sûå kñch àöång vïì tònh duåc, giêëc mú hiïën cho ngûúâi nùçm mú nhûäng sûå thoaã maän coá vaâi tñnh chêët àùåc biïåt cêìn chuá yá. Nhu cêìu sinh lyá khöng bõ phuå thuöåc vaâo àöëi tûúång cuãa noá möåt caách chùåt cheä nhû àoái vaâ khaát, coá thïí àûúåc thoaã maän thûåc sûå bùçng caách xuêët tinh. Nhûng vò möåt vaâi sûå khoá khùn liïn quan àïën àöëi tûúång naây, giêëc mú ài cuâng vúái sûå thoaã maän nhu cêìu thûåc sûå thûúâng coá nöåi dung mú höì biïën daång. Viïåc vö tònh xuêët tinh laâm cho viïåc xuêët tinh rêët coá ñch cho sûå khaão saát caác sûå biïën daång cuãa giêëc mú. Têët caã caác giêëc mú cuãa ngûúâi lúán maâ àöëi tûúång laâ nhûäng nhu cêìu, ngoaâi sûå thoaã maän nhu cêìu coân coá möåt caái gò thïm nûäa bùæt nguöìn úã nhûäng sûå kñch àöång tinh thêìn cêìn àûúåc giaãi thñch. Chuáng ta khöng hïì khùèng àõnh rùçng, nhûäng giêëc mú ngûúâi lúán rêåp theo kiïíu nhûäng giêëc mú treã con chó laâ nhûäng phaãn ûáng àöëi vúái nhûäng nhu cêìu thuác baách àaä kïí trïn. Chuáng ta biïët laâ coá nhûäng giêëc mú ngûúâi lúán ngùæn nguãi roä raâng chõu sûå aãnh hûúãng cuãa möåt vaâi tònh traång àùåc biïåt cuäng bùæt nguöìn úã nhûäng sûå kñch àöång roä raâng cuãa tinh thêìn. Vñ duå nhû nhûäng giêëc mú maâ trong àoá ngûúâi ta chúâ àúåi möåt sûå gò: sau khi sûãa soaån xong xuöi àïí ài du lõch, hay thu xïëp àïí ài dûå möåt buöíi daå höåi, hay möåt buöíi diïîn thuyïët hay ài chúi thùm ai, chuáng ta nùçm mú laâ àaä àaåt àûúåc muåc àñch, àang dûå daå höåi hay àang noái chuyïån vúái ngûúâi àõnh ài thùm. Vñ duå nhû nhûäng giêëc mú maâ ngûúâi ta coá lyá khi goåi laâ nhûäng giêëc mú lûúâi biïëng: nhiïìu ngûúâi muöën keáo daâi thïm giêëc nguã, nùçm mú thêëy mònh bûúác ra khoãi giûúâng, rûãa mùåt, http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 167 àaánh rùng, laâm viïåc naây viïåc noå, trong khi thûåc sûå vêîn tiïëp tuåc nùçm nguã. Àiïìu àoá chûáng toã hoå chó thñch dêåy trong mú hún laâ dêåy thûåc. Nhu cêìu nguã thûúâng laâ möåt yïëu töë trong sûå cêëu thaânh giêëc mú, thûúâng toã ra roä raâng trong loaåi giêëc mú kïí trïn vaâ àûúåc coi laâ yïëu töë chñnh. Nhu cêìu nguã cuäng àûúåc xïëp ngang haâng vúái nhûäng nhu cêìu khaác cuãa cú thïí. Töi àûa caác baån xem baãn sao möåt bûác tranh cuãa Shwind hiïån úã haânh lang Schack úã Munich àïí cho caác baån biïët vúái möåt sûác maånh trûåc giaác naâo nhaâ hoåa syä àaä cho thêëy nguöìn göëc cuãa möåt giêëc mú laâ do möåt tònh traång àùåc biïåt. Àoá laâ bûác: “Giêëc mú cuãa ngûúâi tuâ” vaâ têët nhiïn khöng coá nöåi dung naâo khaác hún laâ sûå vûúåt nguåc. Àiïìu maâ nhaâ hoåa syä àaä diïîn taã àûúåc möåt caách taâi tònh àoá laâ sûå vûúåt nguåc phaãi bùæt nguöìn tûâ caái cûãa söí, vò chñnh aánh saáng ngoaâi cûãa söí laâ sûå kñch àöång chêëm dûát giêëc mú cuãa ngûúâi tuâ. Nhûäng anh luân àûáng lïn vai nhau tûúång trûng cho nhûäng võ trñ liïn tiïëp maâ ngûúâi tuâ cêìn coá àïí nêng mònh àïën cûãa söí, vaâ nïëu töi khöng lêìm thò anh chaâng luân trïn cao nhêët àang cûa caái chêën song, àiïìu maâ ngûúâi tuâ muöën laâm quaá, tröng rêët giöëng anh ta. Trong têët caã caác giêëc mú, trûâ nhûäng giêëc mú treã con hay coá tñnh caách treã con, sûå biïën daång chñnh laâ möåt sûå trúã lûåc cho chuáng ta. Chuáng ta khöng thïí noái rùçng chuáng laâ nhûäng sûå thûåc hiïån caác àiïìu ham muöën nhû chuáng ta muöën tûúãng: nöåi dung roä raâng cuãa chuáng khöng cho biïët gò vïì sûå kñch àöång tinh thêìn phaát sinh ra chuáng, chuáng ta cuäng khöng thïí chûáng toã rùçng coá phaãi chuáng muöën gaåt boã hay tiïu huyã sûå kñch àöång naây hay khöng. Nhûäng giêëc mú naây cêìn àûúåc giaãi thñch, phên tñch, sûå biïën daång cêìn àûúåc lêåp laåi, nöåi dung roä raâng cuãa chuáng phaãi àûúåc thay http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 168 thïë bùçng nöåi dung tiïìm taâng: chó luác àoá chuáng ta múái coá thïí biïët roä raâng nhûäng dûå kiïån coá giaá trõ àöëi vúái giêëc mú treã con coá giaá trõ àöëi vúái moåi giêëc mú hay khöng? http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 169 Phêìn 18 ... Sûå biïën daång cuãa giêëc mú laâm cho giêëc mú coá veã nhû kyâ laå vaâ khoá hiïíu. Chuáng ta muöën biïët nhiïìu àiïìu lùæm: vïì nguöìn göëc, tñnh caách söëng àöång cuãa sûå biïën daång naây, noá tiïën haânh ra sao vaâ coá muåc àñch gò. Chuáng ta coá thïí noái rùçng sûå biïën daång cuãa giêëc mú laâ kïët quaã cuãa cöng viïåc laâm trong giêëc mú. Chuáng ta mö taã cöng viïåc vaâ tòm xem nhûäng àöång lûåc naâo àaä thuác àêíy cöng viïåc àoá... 9. Sûå kiïím duyïåt giêëc mú. Sûå khaão saát caác giêëc mú treã con àaä cho chuáng ta biïët nguöìn göëc, àùåc tñnh vaâ nhiïåm vuå cuãa giêëc mú. Giêëc mú laâ möåt phûúng tiïån tiïu huyã nhûäng sûå kñch àöång (tinh thêìn) quêëy röëi vïì giêëc nguã, sûå tiïu huyã naây àûúåc tiïën haânh nhúâ sûå thoaã maän coá tñnh caách aão giaác. Vïì nhûäng giêëc mú ngûúâi lúán, chuáng ta chó múái cùæt nghôa àûúåc coá möåt loaåi, àoá laâ nhûäng giêëc mú coá tñnh chêët treã con. Coân vïì nhûäng giêëc mú khaác, chuáng ta khöng hïì biïët gò vïì chuáng, töi coá thïí noái rùçng chuáng ta khöng hiïíu chuáng. Chuáng ta àaåt àûúåc möåt kïët quaã taåm thúâi maâ chuáng ta khöng nïn coi thûúâng: möîi khi cho möåt giêëc mú naâo dïî hiïíu thò giêëc mú àoá xuêët hiïån nhû möåt sûå thoaã maän möåt nhu cêìu coá tñnh caách aão giaác. Sûå truâng húåp naây khöng thïí laâ ngêîu nhiïn hay khöng àaáng àïí yá. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 170 Khi àûáng trûúác möåt giêëc mú loaåi àoá, chuáng ta thûúâng cho rùçng àoá laâ möåt sûå biïën daång cuãa möåt nöåi dung maâ chuáng ta chûa hïì biïët. Cöng viïåc cuãa chuáng ta laâ phên tñch, tòm hiïíu sûå biïën daång naây. Sûå biïën daång cuãa giêëc mú laâm cho giêëc mú coá veã nhû kyâ laå vaâ khoá hiïíu. Chuáng ta muöën biïët nhiïìu àiïìu lùæm: vïì nguöìn göëc, tñnh caách söëng àöång cuãa sûå biïën daång naây, noá tiïën haânh ra sao vaâ coá muåc àñch gò. Chuáng ta coá thïí noái rùçng sûå biïën daång cuãa giêëc mú laâ kïët quaã cuãa cöng viïåc laâm trong giêëc mú. Chuáng ta mö taã cöng viïåc vaâ tòm xem nhûäng àöång lûåc naâo àaä thuác àêíy cöng viïåc àoá. Caác baån haäy nghe àêy, möåt giêëc mú do baâ baác sô V.Hug kïí laåi maâ ngûúâi nùçm mú laâ möåt baâ giaâ, hoåc röång vaâ àûúåc moåi ngûúâi quyá mïën. Giêëc mú naây chûa tûâng àûúåc moåi ngûúâi giaãi thñch. Baâ baác sô cho rùçng àöëi vúái nhûäng ngûúâi khaão cûáu vïì phên têm hoåc thò khöng cêìn coá sûå giaãi thñch. Ngay ngûúâi nùçm mú cuäng khöng giaãi thñch nhûng àaä xeát àoaán röìi kïët aán laâm nhû baâ ta coá thïí giaãi thñch àûúåc vêåy. Chñnh baâ ta tuyïn böë: “Möåt ngûúâi àaân baâ 50 tuöíi maâ mú möång kyâ quaái, kinh khuãng nhû vêåy, töi laâ möåt ngûúâi àaân baâ chùèng coân coá àiïìu gò lo nghô hún laâ lo cho con”. Vaâ bêy giúâ àêy giêëc mú laâ nhûäng cöng viïåc laâm trong tònh aái: “Baâ ta àïën nhaâ thûúng quên àöåi, baão ngûúâi tuyâ phaái laâ muöën gùåp öng y sô trûúãng xin viïåc laâm. Baâ nhêën maånh àïën chöî cöng viïåc àïën nöîi ngûúâi haå sô quan cho ngay rùçng àoá laâ nhûäng cöng viïåc vïì tònh aái. Thêëy ngûúâi àaä coá tuöíi, anh ta húi ngêåp ngûâng trûúác khi cho baâ ta vaâo. Nhûng thay vò ài vaâo phoâng öng y sô trûúãng, baâ laåi vaâo trong möåt phoâng bïn trong coá nhiïìu viïn sô quan vaâ baác sô quên y khaác àûáng hay ngöìi quanh möåt caái baân daâi. Baâ noái vúái möåt ngûúâi trong boån hoå vaâ ngûúâi naây hiïíu ngay. Baâ noái nhû sau: “Töi vaâ nhiïìu baån gaái khaác trong thaânh phöë Viïn chuáng töi sùén saâng.. cho http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 171 binh sô, sô quan khöng phên biïåt...” Noái xong baâ ta (vêîn trong giêëc mú) nghe tiïëng xò xaâo”. Nhûng veã mùåt nhñ nhaãnh, ngûúång nguâng cuãa caác sô quan cho baâ ta thêëy laâ hoå hiïíu baâ muöën gò. Baâ ta tiïëp tuåc : “Töi biïët laâ quyïët àõnh cuãa chuáng töi coá veã húi kyâ laå nhûng chuáng töi rêët àûáng àùæn. Ngûúâi ta khöng hoãi nhûäng ngûúâi lñnh xem hoå coá muöën chïët hay khöng?” Möåt phuát yïn lùång nùång nïì. Öng baác sô öm baâ ta noái: “Thûa baâ, nïëu quaã nhiïn chuáng ta tiïën àïën àoá..” (coá tiïëng xò xaâo). Nghô rùçng öng naây hay öng khaác thò cuäng thïë thöi, baâ àaä gúä tay öng kia ra vaâ traã lúâi: “Töi àaä coá tuöíi röìi. Töi chûa tûâng úã trong tònh thïë naây bao giúâ. Duâ sao cuäng phaãi coá möåt àiïìu kiïån: cêìn àïí yá àïën tuöíi taác, khöng nïn cho möåt ngûúâi treã tuöíi vaâ möåt baâ giaâ.. (tiïëng xò xaâo)... Vò nhû thïë thò.. kinh quaá..”. Öng baác sô traã lúâi: “Töi hiïíu lùæm”. Vaâi sô quan trong àoá coá möåt ngûúâi àaä taán tónh baâ höìi baâ coân treã phaá lïn cûúâi, baâ khaách muöën àûúåc dêîn àïën chöî öng y sô trûúãng àïí cho cöng viïåc àûúåc roä raâng. Nhûng baâ chúåt nhêån thêëy rùçng mònh khöng nhúá tïn öng naây. Nhûng öng baác sô cuäng kñnh cêín vaâ lõch sûå chó cho baâ möåt cêìu thang bùçng sùæt, chêåt heåp , xoaáy chön öëc múâi baâ lïn gaác hai. Trong luác treâo lïn baâ ta nghe thêëy coá ngûúâi noái: “Thûåc laâ möåt quyïët àõnh ghï gúám, duâ giaâ hay treã cuäng vêåy thöi”. Vúái caãm giaác laâ mònh àûúng laâm nhiïåm vuå, baâ ta treâo maäi maâ khöng hïët cêìu thang. “Giêëc mú àoá àûúåc thêëy laåi hai lêìn nûäa caách nhau vaâi tuêìn, chó coá thay àöíi chuát ñt vò chùèng coân quan hïå gò”. Giêëc mú àoá diïîn biïën nhû möåt àiïìu kyâ laå ban ngaây. Giêëc mú ñt khi àûát quaäng vaâ coá nhiïìu chi tiïët coá thïí hiïíu àûúåc nïëu chõu khoá tòm hiïíu. Nhûng àiïìu thuá võ vaâ quan troång nhêët àöëi vúái chuáng ta laâ noá coá möåt vaâi khe húã khöng phaãi úã trong nhûäng àiïìu nhúá laåi, nhûng úã trong nöåi dung. Coá ba lêìn nöåi dung naây hònh nhû àaä noái hïët, lêìn naâo lúâi noái cuãa baâ ta cuäng bõ ngùæt búãi lúâi xò xaâo. Vò khöng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 172 hïì àûúåc phên tñch vaâ giaãi thñch nïn chuáng ta khöng thïí noái gò vïì yá nghôa cuãa tiïëng xò xaâo. Duâ sao cuäng coá nhûäng sûå aám chó, vñ duå nhû nhûäng chûä cöng viïåc aái tònh coá thïí àûa túái möåt vaâi kïët luêån, hay nhûäng mêíu chuyïån ngay trûúác khi bõ tiïëng xò xaâo cùæt quaäng cêìn àûúåc böí tuác. Thu xïëp laåi chuáng ta thêëy laâ muöën laâm möåt cöng viïåc yïu nûúác, baâ khaách muöën duâng baãn thên mònh àïí thoaã maän nhûäng nhu cêìu tònh aái cuãa binh sô vaâ sô quan. Àoá laâ möåt yá kinh khuãng nhêët, möåt sûå phaát minh ghï gúám nhêët, chó coá àiïìu laâ yá àoá khöng àûúåc diïîn taã trong giêëc mú. Trong nhûäng luác yá tûúãng àoá àûúåc diïîn taã thò cêu noái àûúåc thay bùçng möåt tiïëng xò xaâo khöng roä rïåt, bõ boã ài hay xoaá ài. Baån hùèn biïët rùçng chñnh vò quaá taáo baåo maâ nhûäng àoaån àoá bõ boã ài. Nhûng úã àêu mònh nhòn thêëy xaãy ra möåt caách laâm viïåc tûúng tûå nhû thïë? Ngaây nay (nhû baâi hoåc cuãa Freud naây àûúåc giaãng khi chiïën tranh àang tiïëp diïîn) chuáng ta chùèng cêìn tòm àêu xa. Cûá viïåc múã bêët cûá túâ baáo chñnh trõ naâo ra baån seä thêëy coá nhûäng chöî àïí trùæng cùæt ngang baâi do lïåch kiïím duyïåt. Trïn khoaãng àïí trùæng, tûác laâ coá nhûäng àoaån khöng laâm vûâa loâng nhûäng nhaâ chûác traách tröng nom vïì kiïím duyïåt. Caác baån seä tiïëc reã, nhûäng baâi bõ àuåc trùæng múái laâ nhûäng baâi hay, thuá võ nhêët. Ngaây xûa ngûúâi ta thûúâng khöng kiïím duyïåt caã möåt àoaån nhû thïë. Taác giaã, sau khi àûúåc baáo laâ àoaån naâo àoá khöng laâm vûâa loâng caác nhaâ kiïím duyïåt, thûúâng viïët laåi cho nheå hún ài, thay àöíi chuát ñt, hay noái lúâ múâ aám chó àïën nhûäng àiïìu àõnh viïët. Trong túâ baáo vêîn coá nhûäng àiïím trùæng nhûng àoåc nhûäng doâng chûä coân laåi, nhûäng àoaån lú mú aám chó, ngûúâi ta cuäng coá thïí àoaán ra àûúåc nhûäng cöë gùæng cuãa taác giaã àïí thoaát khoãi muäi keáo cuãa kiïím duyïåt. Bêy giúâ chuáng ta xem xeát sûå giöëng nhau naây. Chuáng ta cho rùçng nhûäng àoaån naâo baâ khaách khöng noái hay bõ thay thïë bùçng nhûäng tiïëng xò xaâo laâ bõ kiïím duyïåt. Chuáng ta noái àïën möåt sûå http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 173 kiïím duyïåt naâo àoá cuãa giêëc mú vaâ sûå kiïím duyïåt naây phaãi giûä möåt vai troâ trong sûå biïën daång cuãa giêëc mú. Möîi khi nöåi dung cuãa giêëc mú coá khe húã naâo thò chñnh àoá laâ löîi cuãa kiïím duyïåt. Chuáng ta coá thïí ài xa hún vaâ noái rùçng möîi khi coá möåt àoaån naâo trong giêëc mú maâ khöng roä raâng, lú mú trong khi coá nhûäng àoaån khaác roä raâng thò àuáng laâ chuáng ta àaä bõ kiïím duyïåt. Nhûng sûå kiïím duyïåt khöng laâm möåt caách quaá löå liïîu vaâ ngêy thú nhû trong giêëc mú cuãa baâ khaách. Kiïím duyïåt laâm viïåc theo löîi thûá hai, nghôa laâ coá nhûäng cöë gùæng laâm dõu ài, thay àöíi ài chuát ñt nhûng vêîn laâm cho ngûúâi ta nhòn thêëy àûúåc yá chñnh. Giêëc mú coân kiïím duyïåt theo möåt löëi thûá ba nûäa, nhûng lêìn naây khöng giöëng löëi kiïím duyïåt baáo chñ. Chuáng ta coá thïí phên tñch möåt giêëc mú àaä àûúåc noái trïn. Chùæc caác baån coân nhúá àïën giêëc mú trong àoá ngûúâi ta àaä boã 1.50 fl àïí mua ba veá haát. Trong yá tiïìm taâng cuãa giêëc mú naây nhûäng yïëu töë “mua trûúác, quaá súám” giûä vai troâ quan troång haâng àêìu: lêëy chöìng súám quaá thûåc laâ daåi döåt, mua veá trûúác ngaây trònh diïîn cuäng laâ daåi döåt, cö em chöìng vöåi vaä ài mua àöì trang sûác nhû thïë quaã laâ löë bõch. Khöng coá möåt yïëu töë naâo xuêët hiïån trong nöåi dung roä raâng cuãa giêëc mú. Moåi sûå chó xoay quanh viïåc ài xem haát vaâ mua veá thöi. Vò troång têm cuãa giêëc mú bõ àêíy ài möåt chöî khaác, vò nhûäng yïëu töë chñnh têåp trung laåi möåt chöî nïn giêëc mú roä raâng khaác hùèn giêëc mú tiïìm taâng àïën nöîi ngûúâi ta khöng thïí dûåa vaâo caác giêëc mú roä raâng maâ tòm thêëy caác giêëc mú tiïìm taâng. Chñnh troång têm giêëc mú bõ xï dõch nhû thïë nïn múái phaát sinh ra sûå biïën daång cuãa giêëc mú; chñnh sûå biïën daång cuãa giêëc mú naây àaä laâm cho chñnh nhûäng ngûúâi nùçm mú cuäng thêëy kyâ laå khöng hiïíu gò vïì giêëc mú cuãa mònh. Thiïëu soát, thay àöíi vaâ têåp trung caác yïëu töë, àoá chñnh laâ ba kïët quaã cuãa sûå kiïím duyïåt vaâ sûå biïën daång cuãa giêëc mú. Sûå kiïím duyïåt laâ duyïn cúá chñnh hay möåt trong caác duyïn cúá chñnh cuãa sûå http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 174 biïën daång trong giêëc mú cuãa baâ khaách. Coân sûå thay àöíi vaâ têåp trung, chuáng ta quen goåi laâ sûå xï dõch troång têm. Sau sûå kiïím duyïåt, chuáng ta noái àïën sûå söëng àöång trong giêëc mú. Caác baån àûâng tûúãng tûúång keã kiïím duyïåt nhû möåt ngûúâi nghiïm nghõ hay möåt võ thêìn trong böå oác àïí laâm viïåc; vïì chûä söëng àöång cuäng vêåy, àûâng cho rùçng àoá laâ do möåt trung têm àùåt trong böå oác maâ aãnh hûúãng coá thïí bõ möåt sûå cùæt boã hay möåt vïët thûúng naâo huyã ài. Chó nïn nhòn thêëy úã chûä àoá möåt phûúng tiïån liïn laåc coá tñnh sinh àöång. Àiïìu àoá khöng ngùn chuáng ta tûå hoãi xem sûå kiïím duyïåt naây seä hoaåt àöång àöëi vúái nhûäng khuynh hûúáng vaâ do nhûäng khuynh hûúáng naâo; chuáng ta seä khöng ngaåc nhiïn nïëu thêëy rùçng trûúác àêy, chuáng ta àaä gùåp sûå kiïím duyïåt caác giêëc mú röìi maâ khöng biïët àoá laâ caái gò. Àoá laâ àiïìu àaä thûåc sûå xaãy ra. Caác baån haäy nhúá laåi sûå nhêån xeát ly kyâ cuãa chuáng ta khi bùæt àêìu aáp duång kyä thuêåt cuãa chuáng ta vïì sûå tûå do liïn tûúãng. Luác àoá chuáng ta caãm thêëy coá möåt sûå gò chöëng àöëi laåi khi chuáng ta cöë gùæng ài tûâ yïëu töë cuãa giêëc mú sang yïëu töë vö thûác maâ noá àïën thay thïë. Sûå chöëng àöëi naây àuáng nhû chuáng ta àaä noái, coá thïí thay àöíi cûúâng àöå, khi thò àöå maånh vö cuâng, khi chaã coá nghôa lyá gò. Khi sûå chöëng àöëi yïëu, chuáng ta coá rêët ñt cöng viïåc phaãi laâm, nhûng khi cûúâng àöå maånh chuáng phaãi ài theo möåt daäy daâi caác sûå liïn tûúãng laâm cho ta caâng ngaây caâng xa yïëu töë cuãa giêëc mú, trong khi phaãi àöëi phoá vúái biïët bao nhiïu khoá khùn xuêët hiïån dûúái hònh thûác cuãa nhûäng yá tûúãng baâi baác phï bònh chöëng àöëi laåi nhûäng yá tûúãng àöåt nhiïn xuêët hiïån coá dñnh daáng àïën giêëc mú. Sûå chöëng àöëi naây chó laâ hêåu quaã cuaã sûå kiïím duyïåt trong giêëc mú nïn chuáng ta cuäng phaãi khaão saát cêín thêån. Chuáng ta thêëy ngay rùçng nhiïåm vuå cuãa sûå kiïím duyïåt khöng phaãi laâ chó gêy ra sûå biïën daång trong giêëc mú maâ coân liïn tuåc giûä cho sûå biïën daång àoá àûúåc http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 175 töìn taåi. Cuäng nhû sûå chöëng àöëi luön luön thay àöíi cûúâng àöå tuyâ theo yïëu töë trong giêëc mú, sûå biïën daång cuäng thay àöíi theo tûâng yïëu töë. Nïëu so saánh giêëc mú roä raâng vaâ giêëc mú tiïìm taâng ta seä thêëy coá nhiïìu yïëu töë khaác laåi bõ thay àöíi quan troång nhiïìu hay ñt, nhiïìu yïëu töë khaác laåi du nhêåp luön vaâo nöåi dung roä raâng maâ chùèng thay àöíi gò caã, coá khi coân maånh lïn. Nhûng chuáng ta muöën biïët sûå kiïím duyïåt àaä hoaåt àöång bùçng caách dûåa vaâo nhûäng khuynh hûúáng naâo vaâ chöëng laåi khuynh hûúáng naâo? Àïí traã lúâi cêu hoãi vö cuâng quan troång naây khöng nhûäng àöëi vúái sûå tòm hiïíu caác giêëc mú maâ coân àöëi vúái caã àúâi ngûúâi nûäa, chuáng ta coá thïí dïî daâng tòm thêëy giaãi phaáp nïëu duyïåt laåi nhûäng giêëc mú àaä àûúåc àem giaãi thñch tûâ trûúác túái nay. Nhûäng khuynh hûúáng maâ kiïím duyïåt duâng laâ nhûäng khuynh hûúáng maâ ngûúâi nùçm mú trong luác coân thûác cho laâ cuãa riïng mònh, húåp yá mònh. Caác baån coá thïí chùæc chùæn rùçng khi baån tûâ chöëi khöng cöng nhêån sûå giaãi thñch àuáng àùæn vïì giêëc mú cuãa baån, nhûäng lyá do cuãa sûå tûâ chöëi naây vaâ nhûäng lyá do laâm cho sûå kiïím duyïåt hoaåt àöång laâm cho giêëc mú biïën daång cuäng nhû nhau. Caác baån haäy nghô àïën giêëc mú cuãa ngûúâi àaân baâ 50 tuöíi noái trïn. Mùåc duâ khöng biïët giaãi thñch giêëc mú cuãa mònh, baâ ta cuäng thêëy laâ giêëc mú kinh khuãng quaá, nhûng baâ ta seä coân buöìn hún nïëu baâ baác sô V. Hug noái cho baâ ta biïët nhûäng dûä kiïån thu lûúåm àûúåc trong sûå giaãi thñch giêëc mú cuãa baâ. Nhûäng àoaån naâo tuåc tôu trong giêëc mú thûúâng àûúåc thay thïë bùçng tiïëng xò xaâo, sûå viïåc àoá chùèng àaä chûáng toã rùçng chñnh ngûúâi nùçm mú cuäng kïët aán nhûäng haânh vi àoá sao? Nhûng khi chuáng ta muöën khaão cûáu nhûäng khuynh hûúáng chõu kiïím duyïåt, ta phaãi àïí yá àïën sûå kiïím duyïåt nhû laâ möåt sûå cêìn thiïët cêëp baách. Nhûäng khuynh hûúáng àoá laâ nhûäng khuynh hûúáng àaáng chï cûúâi, tuåc tôu vïì phûúng diïån lyá luêån, myä thuêåt vaâ xaä höåi,, http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 176 nhûäng àiïìu maâ ngûúâi ta khöng daám nghô àïën hay nghô àïën àïí maâ kinh túãm. Nhûäng sûå ham muöën bõ kiïím duyïåt vaâ bõ biïën daång trong giêëc mú àoá chó laâ biïíu löå möåt têëm loâng ñch kyã vö búâ bïën vaâ vö liïm só. Vaã laåi, khöng coá giêëc mú naâo trong àoá caái töi cuãa ngûúâi nùçm mú laåi khöng giûä vai troâ chñnh, duâ rùçng caái töi àoá àaä lêín tröën rêët kheáo leáo trong nöåi dung roä raâng. Loâng ñch kyã vö biïn naây chùæc chùæn coá liïn quan chùåt cheä vúái loâng ham muöën giêëc nguã laâm cho chuáng ta thoaát khoãi àûúåc aãnh hûúãng cuãa àúâi söëng haâng ngaây. Caái töi trong giêëc mú àaä ruä boã àûúåc hïët sûå raâng buöåc vïì luên lñ, thoaã maän moåi sûå àoâi hoãi cuãa baãn nùng tònh duåc, cuãa baãn nùng luön bõ giaáo duåc vïì nghïå thuêåt cuãa chuáng ta cêëm àoaán, nhûäng baãn nùng chöëng laåi sûå kòm keåp cuãa luên lñ. Sûå tòm kiïëm khoaái laåc (maâ chuáng ta goåi laâ libido) choån àöëi tûúång maâ khöng gùåp sûác chöëng àöëi, vaâ thûúâng choån àûúåc nhûäng quaã cêëm; noá khöng nhûäng choån vúå ngûúâi khaác maâ choån caã nhûäng àiïìu maâ nhên loaåi thûúâng gaán cho nhûäng tñnh caách thiïng liïng: ngûúâi àaân öng choån meå mònh hay chõ em mònh, ngûúâi àaân baâ choån cha hay em mònh (giêëc mú cuãa ngûúâi àaân baâ 50 tuöíi trïn àêy coá tñnh caách loaån luên vò baâ ta choån chñnh con trai mònh). Nhûäng sûå ham muöën maâ chuáng ta tûúãng chûâng khöng coá liïn quan àïën loaâi ngûúâi àaä toã ra àuã maånh meä àïí taåo nïn nhûäng giêëc mú. Loâng thuâ hêån tha höì tung hoaânh. Nhûäng yá muöën baáo thuâ, mong cho nhûäng ngûúâi mònh yïu nhêët trïn àúâi chïët ài, ngûúâi cha ngûúâi meå, anh chõ em, chöìng vúå, con caái, khöng phaãi laâ ñt trong caác giêëc mú. Trûúác nhûäng kïët quaã thu lûúåm àûúåc nhû thïë, coá ngûúâi seä baão laâ nhûäng kïët quaã àoá khöng thïí coá àûúåc, vö nghôa lyá, khöng thïí tin àûúåc vò nhûäng giaã thuyïët phaát sinh ra chuáng chó laâ sai lêìm. Hoùåc giêëc mú khöng phaãi laâ hiïån tûúång tinh thêìn, hoùåc trong traång thaái bònh thûúâng khöng coá gò laâ vö thûác caã, hoùåc kyä thuêåt cuãa giaáo sû coá sú húã chöî naâo. Nhûäng caách kïët luêån àoá quaã laâ giaãn àún dïî http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 177 hiïíu hún têët caã nhûäng àiïìu kinh khuãng do nhûäng giaã thuyïët kinh hoaâng maâ giaáo sû àûa ra. Têët nhiïn nhûäng kïët luêån àoá laâ àún giaãn vaâ laâm haâi loâng moåi ngûúâi hún thûåc nhûng khöng àuáng. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 178 Phêìn 19 ... Trong luác naây ta haäy taåm chêëp nhêån àiïìu naây: sûå biïën daång trong giêëc mú chó laâ kïët quaã cuãa sûå kiïím duyïåt maâ caái töi cuãa chuáng ta laâm àöëi vúái nhûäng khuynh hûúáng hay ham muöën thûúâng xuêët hiïån ban àïm trong giêëc nguã... Caác baån haäy kiïn têm: vêën àïì chûa chñn muöìi àïí coá thïí àem ra thaão luêån. Trûúác khi ài vaâo vêën àïì àoá , chuáng ta chaã coân caách naâo hún laâ laâm cho nhûäng lúâi chó trñch phï bònh caách giaãi thñch giêëc mú cuãa chuáng ta trúã lïn maånh meä hún. Nhûäng kïët quaã thu lûúåm àûúåc khöng laâm cho moåi ngûúâi khoan khoaái, thñch noái mêëy, àoá khöng phaãi laâ quan troång. Nhûng coá möåt lyá leä vûäng chùæc hún: khi chuáng ta cho ngûúâi nùçm mú biïët hoå coá nhûäng ham muöën vaâ khuynh hûúáng gò àaä tòm ra àûúåc trong khi giaãi thñch caác giêëc mú thò bao giúâ hoå cuäng phaãn àöëi kõch liïåt vaâ àûa ra nhûäng lyá leä vûäng chùæc. Coá ngûúâi hoãi: “Thïë naâo? Öng baão rùçng töi àaä höëi tiïëc khi boã tiïìn ra àïí laâm cuãa höìi mön cho em gaái töi vaâ nuöi daåy em trai töi sao? Àiïìu àoá laâm sao coá àûúåc vò töi laâm viïåc laâ chó cöët phuång sûå gia àònh, trong àúâi töi khöng coân böín phêån naâo khaác hún laâ laâm troân phêån sûå àoá àuáng nhû lúâi töi hûáa vúái meå töi trûúác luác baâ lêm chung”. Ngûúâi khaác noái: “Öng cho laâ töi mong cho chöìng töi chïët sao? Thûåc vö nghôa lyá vaâ àaáng phêîn nöå. Töi noái thò öng khöng tin, nhûng thûåc sûå laâ chuáng töi rêët hoaâ thuêån vaâ nïëu chöìng töi mêët ài thò töi mêët hïët ài nhûäng http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 179 gò töi coá trïn traái àêët naây”. Möåt ngûúâi khaác noái: “Öng cho laâ töi ham muöën nhuåc duåc àöëi vúái em gaái töi sao? Thûåc laâ löë bõch. Hai anh em töi giêån nhau tûâ lêu vaâ mêëy nùm nay chuáng töi khöng hïì noái chuyïån vúái nhau”. Nhûng ngûúâi naây nïëu chó tûâ chöëi khöng xaác nhêån hoùåc phuã nhêån nhûäng khuynh hûúáng maâ chuáng ta gaán cho hoå thò cuäng àûúåc ài , vò coá thïí laâ hoå khöng biïët àïën àiïìu àoá. Nhûng àiïìu bûåc mònh laâ hoå coá nhûäng ham muöën traái hùèn vúái nhûäng àiïìu chuáng ta gaán cho hoå, vaâ coá thïí chûáng minh àûúåc rùçng nhûäng loâng ham muöën àoá múái chñnh laâ àiïìu hoå êëp uã trong têm höìn. Coá leä laâ chuáng ta nïn boã rúi caái löëi giaãi thñch naây ài thöi, vò noá àûa chuáng ta àïën ngoä cuåt. Chûa àêu, búãi leä nhûäng lyá leä naây tuy bïì ngoaâi coá veã nhû vûäng chùæc nhûng thûåc tïë ra khöng thïí vûäng chùæc trûúác nhûäng lyá luêån cuãa chuáng ta. Giaã duå rùçng trong àúâi söëng tinh thêìn quaã coá nhûäng khuynh hûúáng vö thûác, chuáng ta coá bùçng chûáng gò toã ra rùçng trong àúâi söëng hûäu thûác cuäng coá nhûäng khuynh hûúáng traái laåi? Coá leä trong àúâi söëng tinh thêìn coá nhûäng khuynh hûúáng traái ngûúåc töìn taåi caånh nhau. Coá thïí rùçng möåt khuynh hûúáng quaá maånh seä lêën aát khuynh hûúáng kia vaâ döìn khuynh hûúáng naây vaâo trong vö thûác. Nhûng coân lyá leä cho rùçng kïët quaã cuãa sûå giaãi thñch giêëc mú khöng àún giaãn maâ cuäng chùèng dïî chõu. Trûúác hïët khöng phaãi sûå àún giaãn seä giuáp caác baån giaãi àûúåc nhûäng vêën àïì coá liïn quan àïën giêëc mú vò vêën àïì naâo cuäng àïìu gùåp khoá khùn phûác taåp ngay tûâ buöíi àêìu. Coân baão rùçng nhûäng kïët quaã naây thûåc chùèng àaáng mong muöën tñ naâo thò caác baån àaä lêìm khi cho rùçng trong phûúng diïån khoa hoåc chuáng ta mong hay khöng mong kïët quaã naây hay kïët quaã noå. Nhûäng kïët quaã thu lûúåm àûúåc, caác baån cho rùçng chuáng khöng laâm cho caác baån dïî chõu maâ coân laâm cho caác baån xêëu höí http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 180 kinh túãm nûäa thò àiïìu àoá coá quan hïå gò? Töi nhúá laåi lúâi noái cuãa möåt võ giaáo sû thêìy hoåc cuãa töi, öng Charcot, trong khi töi coân laâ möåt thêìy thuöëc treã tuöíi vaâ ài theo öng trong luác khaám bïånh: “Àiïìu àoá khöng ngùn viïåc chuáng coá thûåc”. Nïëu muöën hiïíu roä nhûäng sûå thûåc trong cuöåc àúâi, chuáng ta nïn boã ra möåt bïn nhûäng caãm tònh hay sûå ghen gheát. Nïëu bêy giúâ coá nhaâ khoa hoåc naâo chûáng minh rùçng ngaây têån thïë gêìn kïì, baån coá baão öng ta rùçng: “Töi khöng tin nhû thïë vò nhû thïë thò thï thaãm cho töi quaá” khöng? Töi cho rùçng trong trûúâng húåp àoá baån seä im lùång cho túái khi möåt nhaâ khoa hoåc khaác chûáng minh rùçng nhûäng àiïìu khùèng àõnh trïn khöng dûåa vaâo nhûäng bùçng chûáng xaác thûåc. Boã ngoaâi tai nhûäng caái gò laâm cho baån khoá chõu, baån àaä laâm àuáng nhû giêëc mú àaä laâm chûá khöng phaãi tòm caách tòm hiïíu vaâ chïë ngûå noá. Coá leä baån seä thöi khöng noái àïën tñnh caách kinh túãm cuãa nhûäng ham muöën bõ kiïím duyïåt trong giêëc mú àïí bêëu vñu vaâo lyá leä cho rùçng, chuáng ta khöng thïí naâo tin rùçng con ngûúâi laåi coá thïí xêëu xa nhû thïë àûúåc. Nhûng chñnh kinh nghiïåm baãn thên cuãa caác baån coá cho pheáp baån duâng lyá luêån àoá khöng? Töi khöng noái àïën yá kiïën cuãa baån àöëi vúái chñnh baån; nhûng coá quaã thûåc laâ cêëp trïn vaâ nhûäng ngûúâi caånh tranh quyïìn lúåi vúái caác baån àöëi vúái caác baån coá nghô rùçng baån laâ ngûúâi töët àïën thïë khöng? Nhûäng keã thuâ cuãa caác baån coá caãm tònh vúái caác baån nhiïìu nhû caác baån tûúãng khöng? Vêåy taåi sao baån laåi phaãn àöëi dûä döåi khi chuáng ta noái àïën caác tñnh ñch kyã vö biïn cuãa loaâi ngûúâi. Caác baån haá khöng biïët rùçng phêìn lúán nhên loaåi àïìu khöng thïí chïë ngûå àûúåc baãn nùng tònh duåc cuãa mònh sao? Caác baån khöng biïët rùçng nhûäng sûå quaá àaáng, nhûäng sûå dêm bön maâ chuáng ta mú maâng ban àïm thûúâng xaãy ra haâng ngaây, coá khi àûa àïën chöî phaåm töåi, àöëi vúái nhûäng ngûúâi thûác hùèn hoi sao? Mön phên têm hoåc phaãi chùng chùèng laâm gò khaác hún laâ khùèng àõnh cêu caách ngön cuãa Platon cho rùçng nhûäng ngûúâi töët chó laâ nhûäng ngûúâi laâm trong giêëc http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 181 mú nhûäng àiïìu maâ caác ngûúâi xêëu xa thûúâng laâm trong luác thûác sao? Vaâ bêy giúâ thöi khöng nghô àïën caá nhên nûäa, caác baån haäy nghô àïën trêån Àaåi chiïën thïë giúái vûâa traân ngêåp nhên loaåi, nghô àïën têët caã nhûäng vêën àïì gò àöåc aác, daä man, nhûäng sûå döëi traá lan traân trong thïë giúái vùn minh. Caác baån coá tin rùçng chó möåt nhoám ngûúâi coá tham voång cuäng àuã laâm cho nhûäng sûå àöåc aác daä man àoá lan traân maâ khöng cêìn àïën sûå àöìng loaä cuãa haâng triïåu ngûúâi bõ löi keáo hay khöng? Trûúác nhûäng sûå kiïån àoá caác baån coá coân can àaãm bïnh vûåc loaâi ngûúâi nûäa khöng? Caác baån cho rùçng yá kiïën cuãa töi vïì chiïën tranh chó coá möåt chiïìu rùçng chiïën tranh àaä àûa ra aánh saáng nhûäng caái gò cao àeåp nhêët cuãa loaâi ngûúâi: naâo chñ khñ anh huâng, loâng hy sinh, yá thûác xaä höåi v.v.v.. Cuäng àûúåc ài, nhûng baån coá thêëy mònh bêët cöng khi lïn aán mön phên têm hoåc vò cho rùçng mön naây àaä phuã nhêån möåt vaâi àiïìu trong khi khùèng àõnh möåt vaâi àiïìu khaác khöng? Chuáng töi khöng hïì coá yá phuã nhêån nhûäng tònh caãm cao àeåp cuãa loaâi ngûúâi, khöng hïì laâm gò giaãm giaá trõ cao àeåp àoá. Traái laåi, töi noái cho caác baån nghe khöng nhûäng vïì nhûäng sûå ham muöën xêëu xa bõ kiïím duyïåt trong caác giêëc mú maâ coân caã àïën nhûäng sûå kiïím duyïåt kiïìm chïë nhûäng ham muöën àoá laâm cho ta khöng nhêån ra chuáng nûäa. Nïëu chuáng ta noái àïën nhûäng sûå xêëu xa cuãa loaâi ngûúâi laâ chó vò coá nhûäng ngûúâi phuã nhêån chuáng, vaâ àiïìu phuã nhêån naây khöng hïì laâm cho noá trúã lïn khoá hiïíu hún thöi. Chñnh vò khöng muöën lyá luêån möåt chiïìu maâ chuáng ta coá hy voång tòm laåi àûúåc cöng thûác diïîn taã thûåc àuáng nhûäng liïn quan giûäa àiïìu töët vaâ àiïìu xêëu trong loaâi ngûúâi. Thöi ta haäy taåm dûâng laåi úã àêy. Mùåc duâ cho rùçng nhûäng kïët quaã thu lûúåm àûúåc trong cöng viïåc giaãi thñch giêëc mú coá veã kyâ khöi http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 182 chùng nûäa nhûng cuäng khöng phaãi vò thïë maâ ta coá quyïìn boã rúi chuáng khöng xeát àïën nûäa. Coá leä sau naây chuáng ta seä tiïën gêìn àïën kïët quaã hún bùçng caách theo möåt con àûúâng khaác chùng? Trong luác naây ta haäy taåm chêëp nhêån àiïìu naây: sûå biïën daång trong giêëc mú chó laâ kïët quaã cuãa sûå kiïím duyïåt maâ caái töi cuãa chuáng ta laâm àöëi vúái nhûäng khuynh hûúáng hay ham muöën thûúâng xuêët hiïån ban àïm trong giêëc nguã. Taåi sao nhûäng àiïìu naây laåi xuêët hiïån vaâo ban àïm? Chuáng tûâ àêu túái nhó? Àoá laâ cêu hoãi àang chúâ àúåi. Nhûng chuáng ta seä toã ra bêët cöng khi khöng àûa ra möåt kïët quaã khaác nûäa. Nhûäng ham muöën hiïån ra trong giêëc mú, laâm cho giêëc nguã khöng yïn, chuáng ta khöng hïì biïët àïën trûúác , nhûng chó biïët àïën sau khi àaä giaãi thñch giêëc mú. Vêåy chuáng ta coá thïí taåm goåi chuáng laâ vö thûác theo nghôa goåi thöng thûúâng cuãa chûä naây. Nhûng chuáng coân coá gò hún laâ tñnh caách taåm thúâi vö thûác naây. Thûúâng thûúâng ngûúâi nùçm mú phuã nhêån chuáng duâ rùçng sûå giaãi thñch àaä chûáng toã roä raâng sûå coá mùåt cuãa chuáng. ÚÃ àêy, chuáng ta cuäng gùåp möåt tònh traång tûúng tûå nhû trong trûúâng húåp anh chaâng nhêët àõnh khöng chõu nhêån laâ mònh coá àiïìu gò bêët kñnh vúái öng chuã mònh. Luác àoá chuáng ta àaä nghi ngúâ lúâi noái cuãa anh ta vaâ cho rùçng coá thïí anh khöng biïët àïën àiïìu àoá. Möîi khi giaãi thñch möåt giêëc mú bõ biïën daång rêët nhiïìu, chuáng ta thûúâng laåi gùåp laåi tònh traång àoá vaâ àiïìu àoá chó tùng phêìn quan troång cho quan àiïím cuãa chuáng ta thöi. Vò thïë, nïn chuáng ta chêëp nhêån rùçng trong àúâi söëng tinh thêìn coá nhûäng gò tiïìm taâng maâ chuáng ta khöng hïì biïët àïën vaâ coá leä khöng bao giúâ biïët àïën. Nïëu nhû thïë thò sûå vö thûác phaãi coá thïm möåt nghôa khaác: àùåc tñnh cú baãn cuãa noá khöng coân laâ nhêët thúâi hay http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 183 húåp thúâi maâ laâ thûúâng trûåc. Têët nhiïn chuáng ta seä quay trúã laåi vêën àïì naây vúái nhiïìu chi tiïët hún trong nhûäng doâng sau. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 184 Phêìn 20 ... Vaâ bêy giúâ caác baån muöën biïët möåt vaâi àiïìu vïì tñnh caách tûúång trûng, biïët möåt vaâi trûúâng húåp. Töi sùén saâng hiïën caác baån àiïìu àoá nhûng cuäng cêìn noái trûúác rùçng chuáng ta chûa hiïíu àûúåc hoaân toaân hiïån tûúång naây nhû yá muöën... 10. Tñnh caách tûúång trûng trong giêëc mú Chuáng ta àaä thêëy sûå biïën daång ngùn caãn khöng cho chuáng ta hiïíu àûúåc giêëc mú chñnh laâ kïët quaã cuãa sûå kiïím duyïåt àöëi vúái nhûäng ham muöën vö thûác, hay khöng thïí chêëp nhêån àûúåc. Nhûng chuáng ta khöng khùèng àõnh rùçng sûå kiïím duyïåt laâ yïëu töë duy nhêët phaát sinh ra sûå biïën daång naây vaâ ngoaâi sûå kiïím duyïåt ra coân coá nhûäng yïëu töë khaác. Àiïìu naây àuáng àïën nöîi duâ cho sûå kiïím duyïåt coá bõ gaåt boã hoaân toaân ài chùng nûäa thò khöng phaãi vò nhû thïë maâ chuáng ta seä dïî daâng hiïíu giêëc mú hún, vaâ giêëc mú roä raâng khöng phaãi vò thïë maâ truâng húåp vúái giêëc mú tiïìm taâng. Chuáng ta àaä tòm ra àûúåc nhûäng yïëu töë khaác naây nhúâ coá möåt löî höíng trong kyä thuêåt cuãa chuáng ta. Töi àaä àöìng yá vúái caác baån laâ úã möåt vaâi giêëc mú àaä àûúåc phên tñch coá khi nhûäng yïëu töë àùåc biïåt cuãa giêëc mú khöng gúåi cho ngûúâi nùçm mú möåt yá tûúãng gò caã. Têët nhiïn sûå kiïån naây ñt xaãy ra hún ngûúâi ta thûúâng khùèng àõnh vaâ trong nhiïìu trûúâng húåp nhúâ sûå kiïn nhêîn ngûúâi ta àaä laâm cho nhiïìu yá kiïën phaãi xuêët hiïån. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 185 Nhûng vêîn coá nhiïìu trûúâng húåp ngûúâi ta khöng tòm thêëy coá sûå liïn tûúãng vaâ khi gúåi ra sûå liïn tûúãng thò kïët quaã mong àúåi laåi khöng coá gò caã. Khi sûå viïåc naây xaãy ra trong möåt lêìn trõ bïånh bùçng phên têm hoåc noá trúã nïn quan troång àùåc biïåt, nhûng úã àêy chuáng ta chûa noái àïën têìm quan troång naây vöåi. Sûå kiïån àoá xaãy ra khi chuáng ta giaãi thñch nhûäng giêëc mú cuãa chñnh chuáng ta hay cuãa nhûäng ngûúâi bònh thûúâng khaác. Trong trûúâng húåp naây, sau khi thêëy roä raâng duâ coá kiïn nhêîn hún cuäng chùèng ài àïën àêu, chuáng ta laåi tòm ra rùçng sûå kiïån maâ chuáng ta khöng muöën àoá laåi xuêët hiïån àiïìu hoaâ àöëi vúái möåt vaâi yïëu töë nhêët àõnh trong giêëc mú, vaâ àoá khöng phaãi laâ sûå bêët thûúâng maâ laâ nhûäng sûå viïåc phuå thuöåc vaâo möåt luêåt àõnh. Àûáng trûúác nhûäng sûå kiïån naây chuáng ta muöën tûå mònh giaãi thñch nhûäng yïëu töë thêìm lùång cuãa giêëc mú, duâng nhûäng phûúng tiïån riïng cuãa mònh àïí tòm hiïíu. Möîi khi giaãi thñch nhû thïë thò ngûúâi ta coá caãm tûúãng àaåt àûúåc möåt vaâi kïët quaã myä maän, coân nïëu khöng laâm nhû thïë thò giêëc mú seä chùèng coá nghôa gò. Khi aáp duång phûúng phaáp naây caâng ngaây caâng nhiïìu vaâo nhiïìu trûúâng húåp hún, chuáng ta seä ài àïën nhiïìu kïët quaã chùæc chùæn hún. Sûå trònh baây cuãa töi coá veã nhû sú saâi nhûng sûå sú saâi naây thûúâng àûúåc duâng trong ngaânh giaáo duåc àïí àún giaãn hoaá vêën àïì. Laâm nhû vûâa noái, chuáng ta coá thïí giaãi thñch caác giêëc mú möåt caách thoaã àaáng giöëng nhû nhûäng cuöën saách àoaán möång rêët thõnh haânh trong dên gian. Töi tin rùçng caác baån chûa quïn viïåc chuáng ta chûa hïì àaåt àûúåc kïët quaã cuå thïí naâo trong viïåc tòm hiïíu nhûäng yïëu töë bêët biïën trong giêëc mú bùçng kyä thuêåt liïn tûúãng. Caác baån seä cho rùçng phûúng phaáp naây coá veã khöng chùæc chùæn, coá nhiïìu àiïìu àaáng baâi baác hún laâ phûúng phaáp daânh cho nhûäng yá tûúãng àûúåc tûå do xuêët hiïån. Nhûng àïën àêy ta thêëy coá thïm möåt http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 186 chi tiïët khaác. Sau khi têåp húåp àûúåc nhiïìu sûå giaãi thñch nhûäng yïëu töë bêët biïën trong giêëc mú nhû thïë bùçng caác cuöåc thñ nghiïåm liïn tuåc, àöåt nhiïn ta thêëy chuáng ta coá thïí àaåt àûúåc nhûäng kïët quaã giöëng nhû thïë bùçng caách chó dûåa trïn nhûäng àiïìu mònh biïët vaâ khöng cêìn duâng àïën nhûäng àiïìu maâ ngûúâi nùçm mú àaä nhúá laåi, chuáng ta cuäng coá thïí hiïíu chuáng àûúåc. Do àêu maâ chuáng ta biïët àûúåc nhû thïë? Chuáng ta goåi sûå liïn quan giûäa yïëu töë cuãa giêëc mú vaâ sûå giaãi thñch noá bùçng caái tïn laâ liïn quan tûúång trûng vò yïëu töë naây chó tûúång trûng cho möåt yá tûúãng vö thûác trong giêëc mú. Trûúác àêy, khi xeát àïën caác liïn quan giûäa nhûäng yïëu töë cuãa giêëc mú vaâ baãn thïí cuãa chuáng, töi àaä trònh baây rùçng yïëu töë naây chùèng khaác gò möåt phêìn àöëi vúái toaân thïí, rùçng yá tûúãng àoá cuäng coá thïí laâ möåt sûå aám chó àïën baãn thïí hay laâ möåt sûå biïíu thõ cuãa baãn thïí. Ngoaâi ba loaåi liïn quan nhû thïë coân möåt loaåi liïn quan thûá tû nûäa. Àoá laâ liïn quan tûúång trûng. Trûúác khi trònh baây nhûäng nhêån xeát tûúång trûng naây chuáng ta haäy noái àïën nhûäng vêën àïì àaä àûúåc àem tranh luêån thuá võ quanh vêën àïì àoá. Tñnh caách tûúång trûng seä laâ vêën àïì àaáng chuá yá nhêët trong thuyïët vïì giêëc mú. Ta nïn noái ngay rùçng trong möåt vaâi phûúng diïån nhûäng kyá hiïåu tûúång trûng àaä thûåc hiïån àûúåc lyá tûúãng cuä kyä cuãa quêìn chuáng trong viïåc giaãi thñch giêëc mú vaâ kyä thuêåt cuãa chuáng ta àaä àûa chuáng ta ài rêët xa lyá tûúãng àoá. Nhûäng kyá hiïåu tûúång trûng naây giuáp cho ta, laâ trong möåt vaâi trûúâng húåp, giaãi thñch giêëc mú maâ khöng cêìn hoãi gò ngûúâi nùçm mú caã, vaã laåi chñnh ngûúâi naây cuäng chùèng thïm àûúåc gò vaâo trong kyá hiïåu àoá. Khi biïët àûúåc nhûäng kyá hiïåu tûúång trûng thûúâng duâng naây, biïët roä caá tñnh, vaâ àúâi söëng cuãa ngûúâi nùçm mú vaâ nhûäng tònh caãm phaát sinh ra giêëc mú, chuáng ta cuäng coá thïí giaãi thñch giêëc mú chùèng khoá khùn gò nhû múã möåt cuöën saách ra xem. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 187 Möåt cöng trònh tuyïåt diïåu nhû vêåy quaã thêåt laâ möåt khñch lïå lúán lao cho ngûúâi giaãi thñch vaâ cuäng nhû cho ngûúâi nùçm mú, traánh cho ngûúâi ta viïåc khoá chõu laâ phaãi hoãi han löi thöi ngûúâi nùçm mú. Nhûng baån àûâng cho rùçng cöng viïåc àoá dïî daâng. Chuáng ta phaãi àaåt àûúåc caái cöng trònh tuyïåt diïåu naây. Kyä thuêåt àùåt cùn baãn trïn sûå tûúång trûng khöng thïí thay thïë kyä thuêåt dûåa trïn cùn baãn cuãa sûå liïn tûúãng vaâ khöng thïí so saánh vúái noá àûúåc. Traái laåi, kyä thuêåt naây chó böí tuác kyä thuêåt trûúác vaâ hiïën cho noá nhûäng dûä kiïån duâng àûúåc. Vïì viïåc hiïíu roä tònh traång tinh thêìn cuãa ngûúâi nùçm mú, caác baån nïn biïët rùçng nhûäng giêëc mú mònh phaãi giaãi thñch khöng phaãi laâ cuãa nhûäng ngûúâi maâ caác baån biïët roä, thûúâng thûúâng baån khöng àûúåc biïët nhûäng sûå viïåc gò trong ngaây àaä phaát sinh ra giêëc mú, caác baån chó biïët vïì àúâi söëng tinh thêìn cuãa ngûúâi nùçm mú qua nhûäng yá tûúãng vaâ nhûäng àiïìu nhúá laåi cuãa ngûúâi nùçm mú thöi. Thûåc laâ möåt àiïìu laå luâng khi thêëy quan niïåm vïì tñnh caách tûúång trûng cuãa giêëc mú liïn quan giûäa giêëc mú vaâ sûå vö thûác laåi gùåp nhûäng sûå chöëng àöëi rêët ghï gúám. Ngay caã nhûäng ngûúâi biïët suy nghô vaâ hiïíu biïët khöng coá àiïìu gò àïí baâi baác mön phên têm hoåc cuäng khöng chõu ài theo con àûúâng àoá. Thaái àöå naây caâng toã ra kyâ laå khi tñnh caách tûúång trûng àêu coá phaãi laâ möåt àùåc tñnh riïng cuãa giêëc mú múái coá vaâ sûå tòm ra tñnh caách khöng phaãi laâ cöng trònh cuãa mön phên têm hoåc, trong khi chñnh mön naây cuäng àaä tòm ra àûúåc nhiïìu àiïìu khaác nöíi tiïëng hún. Cha àeã cuãa tñnh caách tûúång trûng trong caác giêëc mú chñnh laâ nhaâ triïët hoåc K.A. Scherner (1861). Mön phên têm hoåc khùèng àõnh yá kiïën cuãa Scherner vaâ cuäng laâm cho yá kiïën naây bõ thay àöíi sêu röång. Vaâ bêy giúâ caác baån muöën biïët möåt vaâi àiïìu vïì tñnh caách tûúång trûng, biïët möåt vaâi trûúâng húåp. Töi sùén saâng hiïën caác baån àiïìu àoá nhûng cuäng cêìn noái trûúác rùçng chuáng ta chûa hiïíu àûúåc hoaân toaân hiïån tûúång naây nhû yá muöën. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 188 Àùåc tñnh cuãa sûå tûúång trûng nùçm trong möåt sûå so saánh. Nhûng möåt so saánh thöi khöng àuã. Chùæc cuäng coân phaãi coá möåt vaâi àiïìu kiïån naâo khaác nûäa nhûng nhûäng àiïìu kiïån naâo thò hiïån nay chuáng ta chûa biïët. Nhûäng caái gò coá thïí so saánh àûúåc vúái möåt vêåt gò hay möåt sûå diïîn biïën naâo trong giêëc mú laåi khöng tûúång trûng cho vêåt àoá hay sûå diïîn biïën àoá. Ngoaâi ra, giêëc mú laåi chó choån àïí tûúång trûng cho mònh möåt vaâi yïëu töë nùçm trong caác yá tûúãng tiïìm taâng trong giêëc mú thöi. Vò thïë tñnh caách tûúång trûng bõ giúái haån úã moåi mùåt. Khaái niïåm vïì sûå tûúång trûng cuäng chûa àûúåc roä raâng, khaái niïåm naây thûúâng hay bõ lêìm lêîn vúái khaái niïåm vïì sûå thay thïë , biïíu diïîn, coá khi laåi tiïën gêìn àïën sûå aám chó nûäa. Trong nhiïìu sûå tûúång trûng, sûå so saánh roä raâng àûúåc duâng laâm nïìn taãng. Nhûng trong nhiïìu trûúâng húåp, chuáng ta laåi tûå hoãi nïìn moáng cuãa sûå so saánh àoá nùçm úã chöî naâo? Sûå suy nghô kyä may ra chuáng ta tòm àûúåc chùng? Vaã laåi nïëu sûå tûúång trûng laâ möåt sûå so saánh thò thûåc laâ möåt sûå laå khi sûå liïn tûúãng laåi khöng giuáp ta tòm ra sûå so saánh àoá, khi chñnh ngûúâi nùçm mú cuäng khöng biïët noá nùçm úã àêu, tuy coá duâng àïën noá nhûng chùèng biïët mö tï gò caã. Àiïìu àùåc biïåt laâ ngay caã khi ngûúâi ta chó cho ngûúâi nùçm mú roä sûå so saánh àoá, anh ta cuäng chùèng chõu cöng nhêån. Caác baån hùèn àaä thêëy laâ liïn quan tûúång trûng laâ möåt sûå so saánh thuöåc loaåi àùåc biïåt maâ chuáng ta khöng biïët gò hïët. Coá thïí laâ sau naây chuáng ta seä àûúåc biïët möåt vaâi àiïìu chùng. Nhûäng àöëi tûúång àûúåc hònh dung tûúång trûng trong giêëc mú rêët ñt. Àoá laâ thên thïí ngûúâi ta, anh em, beâ baån, cha con, sûå sinh, sûå tûã, sûå trêìn truöìng hay möåt vaâi sûå gò nûäa. Chñnh cùn nhaâ laâ sûå biïíu thõ duy nhêët àiïín hònh, nghôa laâ àiïìu hoaâ trong con ngûúâi. Sûå kiïån naây àaä àûúåc Scherner cöng nhêån laâ coá têìm quan troång haâng àêìu nhûng chuáng ta cho rùçng öng àaä lêìm. Nhiïìu khi trong giêëc mú, mònh thûúâng thêëy mònh tuåt tûâ trïn cao xuöëng úã àùçng trûúác mùåt nhaâ vaâ coá caãm giaác khi thò sung sûúáng khi thò lo êu. Nhûäng cùn http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 189 nhaâ coá nhûäng bûác tûúâng trún tuöåt nhùén nhuåi laâ hònh dung cho nhûäng ngûúâi àaân öng coân nhûäng cùn nhaâ sêìn suâi, coá bao lún khiïën cho ngûúâi ta coá chöî bêëu vñu thûúâng hònh dung cho àaân baâ. Cha meå thûúâng tûúång trûng cho àûác vua vaâ hoaâng hêåu hay nhûäng nhên vêåt quan troång: chñnh vò thïë maâ nhûäng giêëc mú trong àoá coá hònh cha meå thûúâng diïîn ra trong bêìu khöng khñ hiïëu thaão. Nhûäng giêëc mú, trong àoá nhûäng ngûúâi anh em, chõ em hay nhûäng àûáa beá con thûúâng àûúåc tûúång trûng bùçng nhûäng con vêåt nhoã, nhûäng con rïåp búát êu yïëm hún. Sûå sinh àeã gêìn nhû bao giúâ cuäng àûúåc hònh dung bùçng nhûäng àöång taác trong àoá bao giúâ nûúác cuäng laâ yïëu töë chñnh ngûúâi ta nùçm mú thêëy mònh àang ngaä xuöëng söng hay tûâ dûúái nûúác ài lïn, cûáu möåt ngûúâi úã dûúái nûúác àûa lïn hay àûúåc ngûúâi ta cûáu, nghôa laâ giûäa ngûúâi naây vaâ ngûúâi nùçm mú coá caã nhûäng dêy liïn laåc vïì tònh mêîu tûã. Sûå sùæp chïët àïën núi àûúåc hònh dung bùçng möåt cuöåc àúâi ra ài, möåt chuyïën du haânh bùçng xe lûãa, caái chïët àûúåc hònh dung bùçng möåt vaâi àiïím xêëu, ghï súå. Sûå trêìn truöìng àûúåc tûúång trûng bùçng quêìn aáo, nhûäng böå àöìng phuåc. Caác baån thêëy laâ chuáng ta úã giûäa hai loaåi biïíu thõ: möåt àùçng laâ sûå tûúång trûng möåt àùçng laâ nhûäng sûå aám chó. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 190 Phêìn 21 ... Vò àêy laâ lêìn àêìu tiïn chuáng ta noái àïën nöåi dung cuãa àúâi söëng tònh duåc, töi phaãi noái cho baån nghe roä töi muöën noái àïën vêën àïì àoá theo caách naâo. Mön phên têm hoåc khöng coá lyá do gò àïí noái möåt caách uáp múã, hay chó noái àïën bùçng nhûäng sûå aám chó... Trong nhiïìu sûå tûúång trûng, sûå so saánh roä raâng àûúåc duâng laâm nïìn taãng. Nhûng trong nhiïìu trûúâng húåp chuáng ta laåi tûå hoãi nïìn moáng cuãa sûå so saánh àoá nùçm úã chöî naâo? Sûå suy nghô kyä may ra chuáng ta tòm àûúåc chùng. Vaã laåi nïëu sûå tûúång trûng laâ möåt sûå so saánh thò thûåc laâ möåt sûå laå khi sûå liïn tûúãng laåi khöng giuáp ta tòm ra sûå so saánh àoá, khi chñnh ngûúâi nùçm mú cuäng khöng biïët noá nùçm úã àêu, tuy coá duâng àïën noá maâ chùèng biïët mö tï gò caã. Àiïìu àùåc biïåt laâ ngay caã khi ngûúâi ta chó cho ngûúâi ngûúâi nùçm mú roä sûå so saánh àoá, anh ta cuäng chùèng chõu cöng nhêån. Caác baån hùèn àaä thêëy laâ liïn quan tûúång trûng laâ möåt sûå so saánh thuöåc loaåi àùåc biïåt maâ chuáng ta khöng biïët gò hïët. Coá thïí laâ sau naây chuáng ta seä biïët àûúåc möåt vaâi àiïìu chùng. Ra khoãi sûå liïåt kï ngùæn nguãi kïí trïn, chuáng ta bûúác vaâo möåt möi trûúâng trong àoá nhûäng àöëi tûúång vaâ nöåi dung àûúåc hònh dung bùçng möåt sûå tûúång trûng döìi daâo, coá thiïn hònh vaån traång. Àoá laâ möi trûúâng cuãa àúâi söëng tònh duåc, cuãa cú quan sinh duåc, cuãa nhûäng haânh vi giao cêëu. Phêìn lúán nhûäng kyá hiïåu tûúång trûng trong giêëc http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 191 mú laâ nhûäng kyá hiïåu tònh duåc. Nhûng úã àêy chuáng ta àûáng trûúác möåt sûå khaác biïåt kyâ laå. Trong khi nöåi dung thò rêët ñt, nhûäng kyá hiïåu àïí chó nhûäng nöåi dung àoá thò rêët nhiïìu, thaânh ra möîi àöëi tûúång àïìu àûúåc tûúång trûng bùçng rêët nhiïìu kyá hiïåu maâ kyá hiïåu naâo cuäng coá giaá trõ nhû nhau. Nhûng trong khi giaãi thñch, ngûúâi ta thûúâng gùåp nhûäng sûå ngaåc nhiïn khoá chõu. Traái vúái nhûäng hoaåt àöång cuãa caác giêëc mú thûúâng coá thiïn hònh vaån traång, sûå giaãi thñch caác kyá hiïåu tûúång trûng àïìu chaán naãn khöng thïí taã. Àoá laâ sûå kiïån laâm moåi ngûúâi bûåc mònh nhûnng laâm sao àûúåc bêy giúâ? Vò àêy laâ lêìn àêìu tiïn chuáng ta noái àïën nöåi dung cuãa àúâi söëng tònh duåc, töi phaãi noái cho baån nghe roä töi muöën noái àïën vêën àïì àoá theo caách naâo. Mön phên têm hoåc khöng coá lyá do gò àïí noái möåt caách uáp múã, hay chó noái àïën bùçng nhûäng sûå aám chó. Mön naây khöng xêëu höí khi xeát vêën àïì quan troång àoá, thêëy rùçng viïåc goåi sûå viïåc bùçng chñnh tïn cuãa chuáng laâ phûúng saách hay nhêët àïí traánh nhûäng yá tûúãng xêëu xa. Viïåc coá mùåt trong cûã toaå àaåi diïån cuãa caã hai phaái nam nûä cuäng chùèng thay àöíi gò. Nïëu chuáng ta khöng coá möåt khoa hoåc daânh riïng cho caác öng hoaâng baâ chuáa thò chuáng ta cuäng khöng coá khoa hoåc naâo daânh riïng cho caác cö gaái ngêy thú vaâ caác baâ hiïån diïån trong nhûäng buöíi hoåc naây, chûáng toã rùçng hoå muöën àûúåc àöëi xûã ngang haâng vúái caác öng, ñt nhêët laâ cuäng vïì phûúng diïån khoa hoåc. Vêåy giêëc mú vïì cú quan sinh duåc cuãa àaân öng coá nhiïìu sûå biïíu thõ coá tñnh caách tûúång trûng trong khi àoá caái gò coá tñnh caách chung duâng àïí so saánh thûúâng hiïån ra roä raâng. Cú quan naây thûúâng àûúåc tûúång trûng bùçng con söë 3. Phêìn chñnh trong cú quan sinh duåc naây, caái dûúng vêåt thûúâng àûúåc caã hai phaái nam nûä chuá yá àïën möåt caách thñch thuá, àûúåc tûúång trûng bùçng nhûäng àöì vêåt coá hònh thûác giöëng nhû noá: caái gêåy, caái ö, thên cêy, cêy cöëi.. , röìi àïën nhûäng àöì vêåt coá thïí ài sêu vaâo möåt vêåt naâo khaác gêy ra trong àoá nhûäng vïët thûúng: khñ giúái nhoån àuã loaåi: nhû dao, dao gùm, lûúäi http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 192 dao, gûúm giaáo, hay suáng, nhêët laâ suáng luåc rêët giöëng caái dûúng vêåt nhêët. Trong nhûäng cún aác möång cuãa caác cö gaái, hoå thûúâng nùçm mú ngûúâi àaân öng cêìm dao hoùåc laâ suáng luåc àuöíi theo. Coá thïí àoá laâ trûúâng húåp hay xaãy ra nhêët vïì tñnh caách tûúång trûng cuãa caác giêëc mú, vaâ giaãi thñch nhûäng giêëc mú àoá chùèng coá gò laâ khoá. Sûå hònh dung dûúng vêåt bùçng nhûäng àöì vêåt phun ra möåt thûá nûúác cuäng dïî hiïíu chùèng keám: voâi nûúác, bònh nûúác, suöëi nûúác voåt ra ngoaâi, hay bùçng nhûäng àöì vêåt coá keáo daâi ra nhû nhûäng caái àeân, caái buát chò... röìi nhûäng caái buát, nhûäng caái giuäa moáng tay, nhûäng caái buáa cuäng àïìu àûúåc duâng tûúång trûng cho dûúng vêåt, àiïìu naây cuäng chùèng coá gò khoá hiïíu. Viïåc dûúng vêåt coá thïí cûúng cûáng lïn àûúåc, khöng chõu aãnh hûúãng cuãa troång lûåc àûúåc tûúång trûng bùçng nhûäng traái banh khinh khñ, nhûäng maáy bay, nhûäng khinh khñ cêìu Zeppenlin. Nhûäng giêëc mú cuäng duâng möåt phûúng saách àêìy yá nghôa àïí tûúång trûng cho sûå cûúng cûáng cuãa dûúng vêåt. Giêëc mú cho dûúng vêåt nhû caái gò cêìn thiïët nhêët trong con ngûúâi vaâ laâm cho con ngûúâi bay àûúåc lïn cao. Caác baån àûâng ngaåc nhiïn nïëu töi noái rùçng nhûäng giêëc mú maâ ai cuäng biïët, nhûäng giêëc mú thûåc àeåp àeä trong àoá sûå bay lïn àoáng möåt vai troâ vö cuâng quan troång, phaãi àûúåc giaãi thñch nhû do sûå khuynh hûúáng cuãa cú quan sinh duåc, hiïån tûúång cuãa sûå cûúng cûáng dûúng vêåt. Trong söë nhûäng nhaâ phên têm hoåc coá P. Federn àaä dûåa vaâo nhûäng bùçng chûáng khöng thïí phuã nhêån àûúåc àïí chûáng minh àiïìu àoá, vaâ ngay caã möåt nhaâ thñ nghiïåm danh tiïëng khöng liïn can gò àïën phên têm hoåc cuäng ài àïën kïët luêån tûúng tûå bùçng caách àùåt chên tay ngûúâi chuã theo möåt chiïìu hûúáng àùåc biïåt àïí gêy ra nhûäng giêëc mú (öng Maury Vold). Caác baån seä caäi laåi rùçng chñnh nhûäng ngûúâi àaân baâ cuäng nùçm mú thêëy mònh bay lïn. Caác baån haäy nhúá laåi rùçng giêëc mú thûúâng àûúåc mö taã laåi sûå thûåc hiïån nhûäng àiïìu maâ mònh muöën laâm trong ngaây vaâ khöng http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 193 thiïëu gò àaân baâ muöën trúã thaânh àaân öng duâ loâng ham muöën naây coá yá thûác hay khöng. Nhûäng baån naâo àaä àûúåc hoåc mön giaãi phêîu hoåc seä khöng ngaåc nhiïn khi thêëy ngûúâi àaân baâ cuäng muöën thûåc hiïån loâng duåc cuãa mònh bùçng nhûäng caãm giaác chùèng khaác gò caãm giaác cuãa àaân öng. Trong cú quan sinh duåc cuãa àaân baâ cuäng coá möåt cú quan cuäng cûúng cûáng àûúåc lïn nhû dûúng vêåt vaâ trong thúâi thú êëu cuäng nhû trong tuöíi dêåy thò trûúác khi giao húåp cuäng giûä vai troâ chùèng khaác gò dûúng vêåt. Trong nhûäng kyá hiïåu tûúång trûng cho dûúng vêåt khoá hiïíu hún chuáng ta thêëy coá nhûäng loaåi boâ saát vaâ loaâi caá, nhêët laâ con rùæn. Taåi sao caái muä vaâ caái aáo túi cuäng duâng trong cöng viïåc tûúång trûng àoá? Thûåc khöng thïí dïî àoaán chuát naâo nhûng quaã laâ sûå tûúång trûng àoá phaãi coá yá nghôa. Ngoaâi ra ngûúâi ta tûå hoãi viïåc duâng chên tay thay thïë cho dûúng vêåt coá yá nghôa tûúång trûng naâo khöng? Töi tin rùçng khi xeát toaân thïí giêëc mú, xeát àïën nhûäng cú quan sinh duåc cuãa ngûúâi àaân baâ, chuáng ta phaãi nhêån thûác yá nghôa àoá. Cú quan sinh duåc cuãa ngûúâi àaân baâ àûúåc tûúång trûng bùçng nhûäng vêåt gò giöëng nhû möåt caái löî coá khaã nùng chûáa àûúåc möåt vêåt khaác nhû: moã, höë, höëc àaá, chai loå, höåp, rûúng, tuái.. Taâu thuyã cuäng thïë. Möåt vaâi kyá hiïåu khaác nhû: loâ, tuã, phoâng tûúång trûng cho tûã cung hún laâ cho cú quan chñnh thûác. Kyá hiïåu phoâng cuäng gùæn liïìn vúái caác nhaâ , cûãa, cöíng tûúång trûng cho cûãa mònh. Möåt vaâi vêåt khaác cuäng coá yá nghôa tûúång trûng nhû göî, giêëy, baân, saách vúã. Vïì loaâi vêåt thò nhûäng con sïn, con soâ cuäng tûúång trûng cho cú quan sinh duåc cuãa phuå nûä. Cuäng tûúång trûng cho cú quan naây laâ caái möìm, nhûäng toaâ nhaâ, hay nhûäng nhaâ thúâ, nhaâ nguyïån. Caác baån hùèn àaä thêëy rùçng khöng phaãi laâ nhûäng sûå tûúång trûng naâo cuäng àïìu dïî hiïíu caã. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 194 Àöi vuá cuäng phaãi àûúåc coi nhû cú quan tònh duåc, cuäng nhû möåt vaâi cú quan khaác trong ngûúâi àaân baâ àûúåc tûúång trûng bùçng nhûäng traái àaâo, traái taáo, hoa quaã. Löng úã böå phêån sinh duåc àaân öng cuäng nhû àaân baâ àûúåc tûúång trûng bùçng nhûäng khu rûâng rêåm, buåi rêåm. Caách cêëu taåo phûác taåp cuãa cú quan tònh duåc àaân baâ thûúâng àûúåc tûúång trûng bùçng möåt phong caãnh coá àuã taãng àaá, khu rûâng, mêy nûúác. Cú quan cuãa àaân öng àûúåc tûúång trûng bùçng àuã caác thûá maáy moác khoá taã. Möåt sûå tûúång trûng khaác cho cú quan tònh duåc cuãa àaân baâ laâ nhûäng höåp àöì nûä trang cuäng nhû kho taâng thûúâng tûúång trûng cho nhûäng sûå vuöët ve cuãa ngûúâi àaân öng àöëi vúái ngûúâi mònh yïu; nhûäng àöì ngoåt nhû keåo baánh tûúång trûng cho sûå thoaã maän tònh duåc. Sûå thoaã maän duåc tònh maâ khöng cêìn àïën ngûúâi khaác phaái àûúåc tûúång trûng bùçng nhûäng troâ chúi, vñ duå chúi dûúng cêìm. Sûå trún trúåt, treâo xuöëng hay beã gêîy caânh cêy tûúång trûng cho sûå thuã dêm. Coân gaäy rùng hay beã rùng tûúång trûng cho sûå bõ thiïën, möåt trûâng phaåt àöëi vúái nhûäng thoaã maän traái thiïn nhiïn. Nhûäng kyá hiïåu tûúång trûng cho sûå giao cêëu khöng nhiïìu nhû ta tûúãng, vñ duå nhû nhûäng haânh àöång nhõp nhaâng nhû khiïu vuä, cûúäi ngûåa, treâo nuái, hay nhûäng tai naån kinh khuãng nhû bõ xe húi cheåt, möåt vaâi cûã àöång bùçng tay nhû doaå dêîm bùçng khñ giúái. Sûå aáp duång vaâ giaãi thñch nhûäng tûúång trûng naây khöng àún giaãn nhû mònh tûúãng, caã hai àïìu coá nhiïìu chi tiïët maâ mònh khöng chúâ àúåi. Coá möåt àiïìu mònh khöng tûúãng tûúång àûúåc laâ nhûäng kyá hiïåu tûúång trûng naây khöng hïì phên biïåt nhûäng sûå thoaã maän duåc tònh cuãa àaân öng hay àaân baâ. Coá nhûäng kyá hiïåu chó cú quan cuãa àaân öng cuäng àûúåc, cuãa àaân baâ cuäng àûåúc: vñ duå nhû hònh dung cuãa nhûäng àûáa treã con, treã traái hay treã gaái. Coá khi möåt kyá hiïåu àaân öng chó möåt phêìn trong cú quan tònh duåc cuãa àaân baâ hay traái laåi. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 195 Nhûäng àiïìu naây thûåc khoá hiïíu khi ngûúâi ta chûa biïët àïën nhûäng sûå phaát triïín cuãa nhûäng sûå biïíu thõ vïì tònh duåc cuãa con ngûúâi. Coá möåt ñt trûúâng húåp úã trong àoá khöng coá sûå lêîn löån trong viïåc tûúång trûng, vñ duå nhû tuái, khñ giúái, höåp chó duâng riïng cho àaân baâ thöi. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 196 Phêìn 22 Töi seä xeát duyïåt têët caã nhûäng phaåm vi maâ nhûäng sûå tûúång trûng àaä duâng viïåc hònh dung tònh duåc, nhêët laâ nhûäng trûúâng húåp maâ yïëu töë chung chûa àûúåc hiïíu roä. Vñ duå nhû caái muä vûâa duâng cho àaân öng àûúåc, maâ duâng cho àaân baâ cuäng àûúåc. Caái aáo túi thûúâng chó möåt ngûúâi àaân öng coá khi khöng liïn can gò àïën tònh duåc caã, chaã hiïíu vò sao... Töi seä xeát duyïåt têët caã nhûäng phaåm vi maâ nhûäng sûå tûúång trûng àaä duâng viïåc hònh dung tònh duåc, nhêët laâ nhûäng trûúâng húåp maâ yïëu töë chung chûa àûúåc hiïíu roä. Vñ duå nhû caái muä vûâa duâng cho àaân öng àûúåc, maâ duâng cho àaân baâ cuäng àûúåc. Caái aáo túi thûúâng chó möåt ngûúâi àaân öng coá khi khöng liïn can gò àïën tònh duåc caã, chaã hiïíu vò sao. Caái caâ vaåt ruä xuöëng trûúác ngûåc roä raâng laâ möåt kyá hiïåu riïng cho àaân öng vò àaân baâ khöng àeo caâ vaåt bao giúâ. Quêìn aáo trùæng, vaãi thûúâng tûúång trûng cho àaân baâ; aáo daâi, àöìng phuåc tûúång trûng cho sûå trêìn truöìng, hònh thïí; giêìy da, giêìy vaãi tûúång trûng cho cú quan tònh duåc àaân baâ, cuäng nhû caái baân, àöì göî. Caái thang, bêåc thang, chöî võn tay àïìu tûúång trûng cho sûå giao húåp. Nghô kyä hún chuáng ta thêëy yïëu töë chung cho sûå nhõp nhaâng khi treâo lïn cao cho sûå kñch àöång lïn túái chöî tuyïåt àónh: caâng lïn cao caâng thêëy khoá thúã. Phong caãnh tûúång trûng cho êm höå. Nuái non, taãng àaá tûúång trûng cho dûúng vêåt, vûúân cho êm höå. Traái cêy chó àöi vuá chûá http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 197 khöng phaãi àûáa con. Daä thuá chó nhûäng ngûúâi àam mï tònh aái, röìi nhûäng baãn nùng xêëu xa. Hoa, nhuyå chó êm höå , nhêët laâ sûå trinh tiïët. Nhûäng àoaá hoa chûa nhuá chñnh laâ cú nùng sinh duåc cuãa loaâi cêy trong àúâi thûåc. Tûâ caái phoâng, nhûäng cûãa söí, cûãa ra vaâo àïìu chó nhûäng löî nhû cûãa mònh, chó sûå múã to cuãa cûãa mònh. Phoâng àoáng, phoâng múã, chó ngûúâi àaân baâ, coân chòa khoaá chó ngûúâi àaân öng. Àoá laâ nhûäng vêåt liïåu cêëu thaânh nhûäng giêëc mú tûúång trûng. Thûåc ra chûa àêìy àuã, chuáng ta coá thïí kïí nhiïìu nûäa vïì chiïìu röång cuäng nhû chiïìu sêu, nhûng nhû thïë cuäng taåm àuã röìi. Coá thïí baån seä nöíi giêån vaâ baão töi: “Nghe giaáo sû noái thò chuáng ta söëng trong möåt thïë giúái bao quanh bùçng nhûäng kyá hiïåu tûúång trûng cho tònh duåc. Têët caã nhûäng gò quanh ta, aáo chuáng ta mùåc, nhûäng àöì chuáng ta cêìm tay chùèng laâ gò khaác hún nhûäng caái tûúång trûng cho tònh duåc, khöng hún khöng keám”. Töi cöng nhêån laâ quaã coá nhiïìu àiïìu khoá hiïíu thûåc vaâ cêu hoãi àêìu tiïn àïën vúái caác baån hùèn laâ cêu sau àêy: Laâm sao chuáng ta biïët àûúåc yá nghôa cuãa nhûäng kyá hiïåu tûúång trûng àoá khi chñnh ngûúâi nùçm mú khöng cho ta biïët gò hïët, hay coá cho biïët thò cuäng chó laâ nhûäng àiïìu thiïëu soát. Töi traã lúâi: Chuáng ta biïët nhûäng àiïìu àoá laâ nhúâ nhiïìu nguöìn göëc lùæm, nhûäng chuyïån cöí tñch, huyïìn thoaåi, chuyïån vui cûúâi, dên ca nghôa laâ nhúâ sûå khaão saát nhûäng têåp quaán, phûúng ngön, tuåc ngûä, baâi haát, thi ca, tiïëng noái haâng ngaây cuãa caác dên töåc trïn thïë giúái. úã bêët cûá àêu chuáng ta cuäng thêëy nhûäng kyá hiïåu nhû nhau, dïî hiïíu. Khaão saát caác nguöìn göëc àoá chuáng ta thêëy laâ chuáng ài rêët sêu saát vúái tñnh caách tûúång trûng trong caác giêëc mú àïën nöîi nhûäng àiïìu vûâa noái àûúåc xaác nhêån hoaân toaân. Chuáng ta àaä noái rùçng theo Sherner thò cùn nhaâ tûúång trûng cho thên thïí ngûúâi ta, cuäng nhû cûãa söí, cûãa ra vaâo tûúång trûng cho caác löî, bïì mùåt cùn nhaâ chó nhûäng chöî löìi loäm, ban cöng chó nhûäng chöî dûåa. Chñnh trong tiïëng noái thûúâng ngaây cuãa chuáng ta cuäng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 198 duâng nhûäng kyá hiïåu àoá: chuáng ta chùèng thûúâng goåi baån thên cuãa chuáng ta laâ: “ngöi nhaâ cuä” vaâ “moåi viïåc àïìu khöng àûúåc trêåt tûå lùæm trïn têìng lêìu möåt cuãa anh ta” sao? (dõch tûâng chûä trong tiïëng Àûác). Thoaåt nghe ngûúâi ta thêëy thûåc kyâ khi cha meå àûúåc tûúång trûng bùçng vua chuáa vaâ hoaâng hêåu. Trong nhiïìu chuyïån cöí tñch khi àoåc thêëy: “Ngaây xûa coá möåt öng vua vaâ möåt baâ hoaâng hêåu “nhûäng chûä naây thûåc ra chó laâ nhûäng chûä thay thïë cho: Ngaây xûa coá möåt ngûúâi cha vaâ möåt ngûúâi meå”. Trong gia àònh, ngûúâi ta thûúâng goåi àûáa treã con laâ nhûäng öng hoaâng, àûáa lúán nhêët laâ hoaâng thaái tûã (kronprinz). Chñnh vua thûúâng àûúåc goåi laâ cha meå dên. Nhûäng àûáa beá thûúâng àûúåc goåi àuâa laâ nhûäng con sêu, chuáng ta chùèng àaä thûúng haåi goåi àuâa chuáng laâ “Nhûäng con sêu nhoã beá àaáng thûúng” sao? (Das arme Wurm). Chuáng ta haäy trúã laåi kyá hiïåu cùn nhaâ vaâ caác phuå thuöåc. Khi chuáng ta trong giêëc mú, duâng nhûäng chöî löìi trong cùn nhaâ laâm chöî bêëu vñu, chuáng ta hùèn àaä nhúá laåi yá nghôa cuãa quêìn chuáng khi hoå noái àïën nhûäng cùåp vuá àöì söå laâ “coá thïí àaánh àu vaâo àoá àûúåc”. Nhûäng ngûúâi ngoaâi phöë coân noái àïën nhûäng ngûúâi coá àöi vuá to laâ: “baâ naây coá nhiïìu göî trûúác cûãa nhaâ mònh nhó” y nhû hoå muöën khùèng àõnh caái giaãi thñch cuãa chuáng ta khi ta noái rùçng göî laâ vêåt tûúång trûng cho ngûúâi àaân baâ. Vïì rûâng, chuáng ta seä khöng hiïíu taåi sao rûâng laåi àûúåc duâng tûúång trûng cho àaân baâ nïëu chuáng ta khöng cêìu cûáu mön ngön ngûä hoåc soá saánh. Tiïëng Àûác Holz (göî) cuäng cuâng möåt göëc rïî vúái tiïëng Hy laåp coá nghôa laâ vêåt chêët, nguyïn liïåu. Coá nhiïìu khi möåt tiïëng chung duâng àïí chó möåt vêåt riïng. Trong Àaåi têy dûúng coá möåt hoân àaão tïn Maderia vò àaão àoá toaân rûâng, Maderia tiïëng Böì àaâo nha coá nghôa laâ rûâng. Tiïëng Maderia göëc tûâ tiïëng La tinh Materiasa thaânh Matieáre cuãa phaáp. Chûä materia göëc úã chûä master http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 199 nghôa laâ ngûúâi meå. Vêåy matieáre, vêåt chêët cuãa möåt vêåt gò chñnh laâ meå cuãa vêåt àoá. Chñnh quan niïåm cuä kyä naây àaä phaát sinh ra kyá hiïåu tûúång trûng göî, rûâng trúã thaânh ngûúâi meå, ngûúâi àaân baâ. Trong giêëc mú, sûå sinh saãn thûúâng àûúåc tûúång trûng bùçng nhûäng nûúác, nhaãy xuöëng nûúác hay tûâ dûúái nûúác ài lïn tûác laâ sinh ra hay ra àúâi. Göëc cuãa sûå tûúång trûng naây laâ do thuyïët tiïën hoaá: möåt àùçng, moåi vêåt trïn caån, trong àoá phaãi kïí caã töí tiïn loaâi ngûúâi, àïìu bùæt nguöìn tûâ nhûäng vêåt söëng dûúái nûúác (quan niïåm naây quaá cuä), àùçng khaác, bêët cûá möåt loaâi coá vuá, möåt ngûúâi naâo trûúác khi ra àúâi cuäng nùçm mú trong nûúác nghôa laâ nûúác trong tûã cung ngûúâi meå, vaâ sinh ra tûác laâ trong nûúác ài ra. Töi khöng noái rùçng ngûúâi nùçm mú biïët nhûäng àiïìu àoá. Nhûng töi cho rùçng anh ta khöng cêìn biïët àïën àiïìu àoá. Ngûúâi nùçm mú coá thïí biïët nhûäng àiïìu àûúåc kïí cho nghe höìi coân nhoã, nhûng duâ anh ta coá biïët chùng nûäa cuäng chùèng liïn quan gò àïën sûå hònh thaânh cuãa kyá hiïåu tûúång trûng. Ngaây xûa ngûúâi ta kïí cho chuáng ta nghe rùçng chñnh nhûäng con coâ àem treã con àïën. Nhûng coá thïí àûáa treã con úã àêu, thò úã dûúái söng dûúái giïëng, nghôa laâ úã dûúái nûúác chûá coân àêu nûäa? Möåt thên chuã cuãa töi, höìi coân nhoã àaä àûúåc nghe kïí cêu chuyïån àoá àaä biïën mêët caã buöíi chiïìu. Maäi sau ngûúâi ta múái tòm ra chuá beá àang cuái àêìu xuöëng nûúác àïí xem coá àûáa treã con naâo trong àoá khöng? Trong nhûäng huyïìn thoaåi vïì sûå ra àúâi cuãa nhûäng anh huâng, maâ O.Rank àaä khaão cûáu (viïåc cuä nhêët laâ sûå ra àúâi cuãa Sargon, úã Agade nùm 2800 trûúác T.C) viïåc dòm trong nûúác hay tûâ trong nûúác ài ra giûä möåt vai troâ quan troång haâng àêìu. Rank cho rùçng àoá laâ nhûäng hònh aãnh tûúång trûng cho sûå sinh söëng nhû trong giêëc mú. Khi trong giêëc mú chuáng tûå cûáu àûúåc möåt ngûúâi naâo àoá khoãi chïët àuöëi, chuáng ta thûúâng coi ngûúâi àoá nhû meå mònh: trong nhûäng huyïìn thoaåi möåt ngûúâi cûáu àûúåc möåt àûáa beá khoãi chïët àuöëi chñnh http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 200 laâ meå àûáa beá. Trong möåt cêu chuyïån ngûúâi ta kïí laåi rùçng: ngûúâi ta hoãi möåt àûáa beá Do thaái thöng minh laâ: “Ai laâ meå cuãa Moise?”. Thùçng beá traã lúâi khöng ngêåp ngûâng: “Àoá laâ cöng chuáa”. Nhûng ngûúâi ta baão: “Khöng àuáng. Baâ Cöng chuáa chó laâ ngûúâi cûáu Moise khoãi chïët àuöëi thöi”. Àûáa beá traã lúâi: “Thò baâ ta baão thïë”. chûáng toã rùçng noá cuäng biïët yá nghôa àuáng cuãa cêu chuyïån huyïìn thoaåi. Trong giêëc mú caái chïët thûúâng àûúåc tûúång trûng bùçng sûå ra ài. Khi möåt àûáa beá hoãi vïì möåt ngûúâi àaä lêu khöng gùåp, thûåc ra àaä chïët, ngûúâi lúán thûúâng traã lúâi laâ ngûúâi àoá ài du lõch. Ngay úã àêy töi cuäng cho rùçng sûå tûúång trûng naây khöng liïn can gò àïën sûå giaãi thñch cho treã con nghe. Nhaâ thi sô cuäng duâng hònh aãnh àoá àïí chó suöëi vaâng nhû möåt miïìn xa xöi maâ khöng möåt du khaách naâo àïën àoá maâ coá thïí trúã vïì àûúåc. Ngay trong cêu chuyïån haâng ngaây chuáng ta cuäng noái àïën nhûäng chuyïën du haânh cuöëi cuâng. Tön giaáo cöí xûa cuãa xûá Ai cêåp cuäng noái àïën cuöåc du haânh qua coäi chïët. Coân nhiïìu baãn cuãa cuöën saách, vñ duå nhû cuöën Baedekre ài theo xaác ûúáp trong cuöåc du haânh. Tûâ khi nghôa àõa àûúåc taách rúâi nhûäng núi coá nhaâ úã, cuöåc du haânh cuöëi cuâng vïì coäi chïët àaä trúã thaânh hiïån thûåc. Sûå tûúång trûng cho cú quan sinh duåc cuãa àaân baâ cuäng khöng phaãi chó coá trong giêëc mú. Trong àúâi söëng haâng ngaây nhiïìu khi baån goåi möåt phuå nûä laâ “möåt caái höåp cuä kyä” maâ khöng hïì biïët rùçng mònh àaä duâng chûä àoá tûúång trûng cho cú quan àaân baâ. Trong Tên ûúác coá noái: ngûúâi àaân baâ laâ möåt caái bònh yïëu. Nhûäng saách kinh cuãa ngûúâi Do thaái coá löëi haânh vùn rêët thuá võ, àêìy rêîy nhûäng thaânh ngûä mûúån cuãa sûå tûúång trûng tònh duåc, thûúâng khöng dïî hiïíu tñ naâo vaâ gêy ra nhiïìu sûå hiïíu lêìm vñ duå nhû trong cuöën Thaánh ca cuãa caác thaánh ca. Trong saách vúã Do thaái sau àoá luön luön coá àoaån noái àïën ngûúâi àaân baâ nhû möåt caái nhaâ vaâ caái cûãa nhû caái cûãa mònh. Vñ duå nhû ngûúâi chöìng lêëy vúå mêët trinh thûúâng phaân naân laâ mònh thêëy http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 201 cûãa àïí ngoã. Ngûúâi àaân baâ noái vïì chöìng mònh nhû sau: Töi doån baân sùén cho anh nhûng anh lêåt àöí baân. Vò ngûúâi chöìng lêåt ngûúåc baân nïn con caái múái queâ quùåt. Nhûäng taâi liïåu naây àïìu trñch trong cuöën Sûå tûúång trûng tònh duåc trong kinh thaánh Giato vaâ thaánh kinh Höìi giaáo, cuãa M.L.Levy, Brunn. Chñnh caác nhaâ ngûä nguyïn hoåc àûa ra hònh dung ngûúâi àaân baâ tûúång trûng bùçng caái taâu thuyã: danh tûâ Schiff (taâu thuyã) luác àêìu duâng àïí chó möåt caái bònh bùçng àêët seát bùæt nguöìn bùçng chûä Schaff (caái chaão). Chûä loâ tûúång trûng cho ngûúâi àaân baâ vaâ caái tûã cung, àoá laâ àiïìu àoåc thêëy trong huyïìn thoaåi Hy laåp liïn can àïën Peáreanderu úã Corinthe vaâ vúå laâ Meálissa. Theo chuyïån do Heárodote kïí laåi thò sau khi giïët vúå mònh vò ghe tuöng, tïn hön quên yïu cêìu boáng mònh cho biïët tin tûác vïì ngûúâi vúå yïu quyá, ngûúâi chïët liïìn cho anh ta biïët mònh coá mùåt bùçng caách nhùæc cho Peáreanderu biïët laâ anh ta àaä àïí cho baánh myâ trong loâ laånh ngùæt, thaânh ngûä naây coá muåc àñch aám chó àïën nhûäng cûã chó maâ khöng möåt ai biïët ngoaâi hai vúå chöìng. Trong cuöën Anthropophyteia cuãa Kraus thûúâng àûúåc coi nhû möåt cuöën saách rêët döìi daâo vïì àúâi söëng tònh duåc cuãa caác dên töåc, ngûúâi ta àoåc thêëy rùçng trong möåt vaâi miïìn úã Àûác khi noái àïën ngûúâi àaân baâ vûâa sinh xong ngûúâi ta thûúâng noái rùçng chõ ta bõ vúä loâ. Sûå àöët lûãa cuäng coá yá nghôa tûúång trûng: ngoån lûãa vñ nhû cú quan sinh duåc àaân öng: coân loâ lûãa laâ cú quan cuãa àaân baâ. Nïëu ngaåc nhiïn khöng hiïíu vò sao nhûng phong caãnh laåi luön luön tûúång trûng cho cú quan sinh duåc cuãa àaân baâ, baån haäy àoåc nhûäng saách vïì thêìn thoaåi trong àoá àêët laânh nuöi söëng con ngûúâi giûä möåt vai troâ nhû thïë naâo trong caác dên töåc cöí xûa, vaâ quan niïåm vïì canh nöng àaä aãnh hûúãng rêët nhiïìu trong viïåc tûúång trûng naây. Thûúâng ngaây ngûúâi àaân baâ Àûác chùèng hay hònh dung cùn phoâng cuãa ngûúâi àaân baâ àïí chó chñnh ngûúâi àaân baâ àoá sao, thay thïë con http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 202 ngûúâi bùçng chöî úã cuãa àaân baâ. Chuáng ta cuäng duâng chûä “Caánh cûãa thiïng liïng” àïí chó Àûác vua vaâ chñnh phuã. Chûä Pharaon duâng àïí chó vua Ai cêåp coá nghôa laâ “sên to” (úã miïìn àöng xûa giûäa hai cûãa thaânh thûúâng coá sên duâng laâm núi hoåp chùèng khaác nhûäng caái chúå trong thúâi cöí). Tuy nhiïn töi thêëy nguöìn göëc naây coá veã húâi húåt . Töi cho rùçng súã dô caái phoâng trúã thaânh tûúång trûng cho ngûúâi àaân baâ; thêìn thoaåi vaâ thi ca chùèng nhùæc luön àïën nhûäng chûä duâng tûúång trûng cho ngûúâi àaân baâ àoá sao? Àoá laâ nhûäng chûä: toaâ lêu àaâi , thaânh quaách , thaânh phöë. Súã dô coá ngûúâi nghi ngúâ vïì àiïím naây thò chó laâ vò ngûúâi àoá khöng biïët tiïëng Àûác nïn khöng hiïíu chuáng ta noái thöi. Nhûng trong mêëy nùm gêìn àêy töi coá chûäa cho nhiïìu ngûúâi ngoaåi quöëc vaâ trong giêëc mú cuãa hoå, hoå cuäng noái àïën nhûäng caái phoâng àïí chó ngûúâi àaân baâ. Coân nhiïìu lyá do àïí chûáng minh rùçng sûå tûúång trûng naây àaä vûúåt quaá biïn giúái cuãa ngön ngûä vaâ sûå kiïån naây àaä àûúåc nhaâ àoaán möång Schubert cöng nhêån. Duâ sao cuäng cêìn phaãi cho rùçng khöng möåt thên chuã naâo cuãa töi laåi khöng biïët tñ gò vïì tiïëng Àûác caã, vò thïë töi chúâ àúåi nhûäng nhaâ phên têm hoåc taåi caác nûúác khaác trïn thïë giúái hiïën cho nhûäng taâi liïåu àöëi vúái nhûäng ngûúâi noái cuâng möåt thûá tiïëng. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 203 Phêìn 23 ... Vêåy tñnh chêët tûúång trûng trong giêëc mú laâ möåt yïëu töë khaác trong sûå biïën daång cuãa giêëc mú khöng phuå thuöåc vaâo sûå kiïím duyïåt. Nhûng ta coá thïí cho rùçng sûå kiïím duyïåt coá thïí lúåi duång tñnh chêët tûúång trûng àïí tiïån cho cöng viïåc cuãa mònh vò caã hai àïìu coá möåt muåc àñch chung : laâm cho giêëc mú trúã thaânh kyâ khöi vaâ khoá hiïíu... Vïì sûå tûúång trûng cho cú quan sinh duåc cuãa àaân öng khöng coá möåt kyá hiïåu naâo laåi khöng coá trong cêu noái thûúâng ngaây dûúái möåt hònh thûác khöi haâi, têìm thûúâng hay thi võ nhû trong caác nhaâ thi sô thúâi cöí xûa. Trong nhûäng kyá hiïåu àoá khöng nhûäng coá nhûäng kyá hiïåu thûúâng xuêët hiïån trong caác giêëc mú maâ coân coá nhûäng kyá hiïåu khaác vñ duå nhû caái cêy. Vaã laåi, sûå tûúång trûng trong cú quan sinh duåc cuãa àaân öng coá möåt phaåm vi rêët röång, àûúåc baân caäi rêët nhiïìu nïn chuáng ta seä khöng noái àïën vò khöng àuã chöî . Chuáng ta chó noái àïën möåt kyá hiïåu thöi: àoá laâ kyá hiïåu vïì Tam võ nhêët thïë. Chuáng ta gaåt ra möåt bïn yá nghô khöng biïët coá phaãi con söë ba laâ nguöìn göëc cuãa sûå tûúång trûng naây khöng. Nhûng àiïìu chùæc chùæn laâ nïëu coá nhûäng àöì vêåt gò göìm ba phêìn (vñ duå nhû cêy vên thaão ba laá) àûúåc duâng àïí tûúång trûng cho nhûäng binh chuãng hay biïíu hiïån naâo àoá thò chñnh laâ yá nghôa tûúång trûng àoá. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 204 Àoaá hoa huïå ba caânh cuãa ngûúâi Phaáp, nhûäng huy hiïåu kyâ khöi cuãa hai àaão caách xa nhau nhû àaão Sicile vaâ àaão Man, theo yá töi chó laâ tûúång trûng cho cú quan sinh duåc àaân öng. Thúâi cöí xûa, ngûúâi ta veä laåi dûúng vêåt àïí xua àuöíi nhûäng hònh aãnh xêëu, ngaây nay ngûúâi ta thûúâng àeo buâa, nhûäng buâa naây khöng gò khaác hún laâ sûå tûúång trûng cho nhûäng cú quan sinh duåc. Caác baån haäy quan saát nhûäng buâa thûúâng buöåc quanh cöí maâ xem: naâo möåt àoaá vên thaão böën laá thay thïë àoaá vên thaão ba laá tûúång trûng; möåt con lúån: ngaây xûa tûúång trûng cho sûå sinh con àeã caái; möåt caái nêëm tröng thûåc sûå giöëng dûúng vêåt; möåt caái vaânh moáng ngûåa tröng nhû êm höå ; anh chaâng lau loâ sûúãi mang theo möåt caái thang laâ vò ngaây xûa hònh aãnh àoá tûúång trûng cho sûå giao cêëu. Chuáng ta àaä thêëy caái thang tûúång trûng cho sûå giao cêëu trong giêëc mú; trong tiïëng Àûác anh tûâ “treâo lïn cao” coá nghôa laâ tònh duåc. Tiïëng Àûác thûúâng noái “treâo lïn ngûúâi àaân baâ” vaâ “thùçng cha naây laâ möåt thùçng treâo lêu àúâi”. Trong tiïëng Phaáp, ngûúâi ta dõch tiïëng Stufe cuãa Àûác bùçng chûä “ài” vaâ ngûúâi ta goåi anh chaâng chúi búâi àaâng àiïëm bùçng tiïëng “möåt thùçng ài nhiïìu”. Coá leä danh tûâ cuäng liïn can àïën viïåc nhiïìu giöëng vêåt trong khi giao cêëu thûúâng cûúäi lïn con caái. Viïåc duâng danh tûâ beã gaäy caânh àïí chó sûå thuã dêm khöng nhûäng àuáng vúái nhûäng cûã chó thûúâng thûúâng trong luác thuã dêm maâ coân giöëng nhû nhiïìu thaânh ngûä trong thêìn thoaåi. Nhûng sûå tûúång trûng cho viïåc thuã dêm hay sûå thiïën bùçng hònh dung ruång rùng thûåc àùåc biïåt: khoa nhên chuãng hoåc cho ta möåt thñ duå vïì àiïìu àoá. Ngaây nay sûå buöåc buöìng trûáng coá leä bùæt nguöìn úã sûå thiïën ngaây xûa. Coá nhiïìu böå laåc cöí xûa thûúâng raåch cú quan sinh duåc àïí kyã niïåm viïåc àïën tuöíi dêåy thò cuãa con trai trong khi coá nhûäng böå laåc laåi nhöí möåt caái rùng trong dõp naây. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 205 Töi chêëm dûát baâi naây bùçng nhûäng thñ duå nhû trïn. Àoá chó laâ nhûäng thñ duå: chuáng ta biïët nhiïìu hún thïë nûäa vaâ nhûäng thñ duå naây nïëu khöng phaãi laâ do chuáng mònh laâ nhûäng ngûúâi khöng chuyïn mön têåp trung laåi maâ do nhûäng nhaâ chuyïn mön vïì khoa nhên chuãng, thêìn thoaåi, ngön ngûä vaâ nhên loaåi hoåc têåp trung thò thuá võ hún nhiïìu. Nhûng duâ nhûäng àiïìu mònh biïët haäy coân ñt oãi, chuáng ta vêîn phaãi àûa ra nhûäng kïët luêån vaâ nhûäng kïët luêån naây seä laâm chuáng ta suy nghô. Trûúác hïët chuáng ta coá sûå kiïån laâ ngûúâi nùçm mú coá möåt löëi diïîn taã tûúång trûng maâ anh ta khöng biïët àïën vaâ cuäng khöng cöng nhêån khi thûác dêåy. Àiïìu naây khöng laâm chuáng ta ngaåc nhiïn cuäng nhû khi ta noái rùçng chõ hêìu gaái cuãa chuáng ta biïët chûä Phaån duâ chõ ta sinh úã Àûác vaâ chûa bao giúâ hoåc chûä Phaån caã. Chuáng ta khöng thïí duâng quan niïåm cuãa chuáng ta vïì têm lyá hoåc àïí biïët roä àiïìu àoá. Chuáng ta chó coá thïí noái rùçng nïëu ngûúâi nùçm mú coá biïët àïën nhûäng sûå tûúång trûng naây thò chñnh laâ vö thûác, sûå biïët naây thuöåc vaâo àúâi söëng tinh thêìn vö thûác. Àiïìu giaãi thñch naây khöng ài xa àûúåc. Cho túái nay chuáng ta chó cêìn cöng nhêån laâ coá nhûäng khuynh hûúáng vö thûác nghôa laâ khuynh hûúáng maâ chuáng ta khöng biïët àïën trong thúâi gian ngùæn nguãi naâo àoá thöi. Nhûng bêy giúâ coân coá gò hún nûäa: àoá laâ nhûäng àiïìu hiïíu biïët bùçng vö thûác, nhûäng liïn quan vö thûác giûäa caác yá tûúãng , nhûäng sûå so saánh vö thûác giûäa caác vêåt, trong àoá möåt trong caác vêåt seä thay thïë cho nhûäng vêåt khaác möåt caách thûúâng trûåc. Nhûäng sûå so saánh naây khöng phaát sinh ra chó àïí duâng möåt lêìn cho möåt trûúâng húåp naâo àoá, nhûng àïí duâng maäi maäi trong moåi trûúâng húåp, vaâ bao giúâ cuäng sùén saâng xuêët hiïån. Chuáng ta àaä coá bùçng cúá vïì àiïím naây vò nhòn thêëy chuáng trong nhûäng ngûúâi khaác nhau hoaân toaân, noái hai thûá tiïëng khaác nhau. Nhûäng àiïìu biïët tûúång trûng naây tûâ àêu ra? Tiïëng noái thûúâng ngaây chó cung cêëp coá möåt phêìn nhoã thöi. Nhûäng sûå giöëng http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 206 nhau trong caác phaåm vi khaác, nhiïìu khi ngûúâi nùçm mú khöng hïì biïët àïën vaâ nïëu chuáng ta coá têåp trung àûúåc vaâi vñ duå thò cuäng khoá nhoåc lùæm. Thûá hai, nhûäng liïn quan tûúång trûng naây khöng thuöåc riïng vïì ngûúâi nùçm mú vaâ khöng biïíu thõ riïng cho cöng viïåc tiïën haânh trong giêëc mú. Chuáng ta biïët laâ nhûäng thêìn thoaåi, nhûäng chuyïån cöí tñch, nhûäng cêu ca dao tuåc ngûä, nhûäng baâi dên ca, tiïëng noái haâng ngaây vaâ nhûäng nhaâ thi sô àïìu duâng sûå tûúång trûng àoá. Phaåm vi cuãa sûå tûúång trûng röång lúán vö cuâng, sûå tûúång trûng trong giêëc mú chó laâ möåt khoaãng nhoã trong phaåm vi àoá. Chuáng ta khöng nïn khaão cûáu toaân thïí vêën àïì bùçng caách ài tûâ nhûäng giêëc mú. Nhiïìu kyá hiïåu tûúång trûng duâng úã núi khaác, khöng xuêët hiïån trong giêëc mú hay chó xuêët hiïån rêët ñt; ngûúâi ta cuäng khöng luön luön tòm thêëy úã ngoaâi àúâi nhûäng kyá hiïåu thûúâng xuêët hiïån trong giêëc mú hay nïëu coá thò cuäng chó leã teã thöi. Ngûúâi ta coá caãm tûúãng àang àûáng trûúác möåt löëi diïîn taã cuä kyä nhûng àaä mêët ài röìi trûâ möåt vaâi trûúâng húåp coân soát laåi, raãi raác khùæp núi, chöî naây möåt ñt chöî kia möåt chuát thay àöíi trong rêët nhiïìu phaåm vi. Töi nhúá àïën möåt anh chaâng àiïn khuâng àaä tûúång trûng ra möåt tiïëng noái cùn baãn trong àoá nhûäng liïn quan tûúång trûng chó laâ nhûäng caái gò coân soát laåi trong tiïëng noái àoá. Thûá ba, caác baån chùæc ngaåc nhiïn khi thêëy trong caác phaåm vi khaác nhûäng liïn quan tûúång trûng naây khöng hoaân toaân thuöåc vïì tònh duåc, trong khi giêëc mú thò laåi hoaân toaân thuöåc vïì tònh duåc thöi. Àiïìu naây cuäng chùèng dïî cùæt nghôa gò. Coá phaãi laâ nhûäng kyá hiïåu tûúång trûng cöí xûa àaä àûúåc aáp duång vaâo nhûäng trûúâng húåp múái khöng, coá phaãi nhûäng sûå aáp duång múái naây dêìn dêìn àaä àûa nhûäng kyá hiïåu naây àïën àöå mêët hïët yá nghôa tûúång trûng khöng? Têët nhiïn laâ chuáng ta khöng thïí traã lúâi caác cêu hoãi àoá khi cûá ài maäi http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 207 trong phaåm vi giêëc mú. Chuáng ta chó nïn noái rùçng giûäa nhûäng sûå tûúång trûng àoá vaâ àúâi söëng tònh duåc coá nhûäng dêy liïn laåc chùåt cheä. Gêìn àêy chuáng ta nhêån àûúåc möåt baâi rêët quan troång vïì vêën àïì naây. Möåt nhaâ ngön ngûä hoåc, öng M H. Sperber tuy khöng khaão cûáu vïì phên têm hoåc àaä cho rùçng nhûäng nhu cêìu tònh duåc giûä möåt vai troâ quan troång trong viïåc phaát sinh vaâ phaát triïín ngön ngûä. Nhûäng êm thanh àêìu tiïn àûúåc phaát ra àûúåc duâng àïí goåi nhûäng ngûúâi khaác giúái trong cöng viïåc tònh duåc; röìi sûå phaát triïín sau àoá cuãa ngön ngûä ài cuâng vúái sûå töí chûác cöng viïåc trong thúâi cöí xûa. Cöng viïåc àûúåc tiïën haânh chung nhõp nhaâng theo nhûäng cêu hoâ khoan. Sûå quan têm vïì tònh duåc àaä di chuyïín àïën sûå quan têm vïì cöng viïåc. Ngûúâi ta coá thïí cho rùçng ngûúâi thúâi cöí xûa chó bùçng loâng chêëp nhêån cöng viïåc nhû möåt caái gò àïën thay thïë cho tònh duåc vaâ cuäng quan troång nhû tònh duåc vêåy. Vò thïë nïn nhûäng cêu hoâ khoan ài theo sûå laâm viïåc coá hai nghôa. möåt nghôa dñnh daáng àïën cöng viïåc, möåt nghôa dñnh daáng àïën tònh duåc vaâ phuå thuöåc hùèn vaâo cöng viïåc. Nhûäng thïë hïå sau, sau khi phaát minh ra möåt tiïëng coá yá nghôa tònh duåc, àaä duâng tiïëng àoá trong möåt loaåi cöng viïåc múái. Nhiïìu tiïëng göëc sau àoá àaä àûúåc thaânh lêåp, tiïëng naâo cuäng bùæt àêìu coá yá nghôa laâ tònh duåc nhûng vïì sau boã mêët yá nghôa tònh duåc. Nïëu nhûäng àiïìu vûâa phaác hoaå àûúåc coi laâ àuáng thò chuáng ta seä coá thïí hiïíu àûúåc tñnh chêët tûúång trûng trong giêëc mú, hiïíu roä taåi sao giêëc mú trong khi giûä laåi àûúåc möåt caái gò trong nhûäng àiïìu kiïån cuä kyä àoá, laåi coá nhiïìu kyá hiïåu liïn quan àïën tònh duåc nhû thïë, taåi sao nhûäng binh khñ vaâ duång cuå laåi duâng àïí tûúång trûng cho àaân öng, nhûäng vaãi vaâ àöì vêåt duång laåi tûúång trûng cho àaân baâ. Liïn quan tûúång trûng hònh nhû caái gò coân soát laåi cuãa sûå àöìng hoaá caác tiïëng trong thúâi cöí, nhûäng àöì vêåt ngaây xûa coá cuâng möåt tïn vúái nhûäng àöì vêåt coá dñnh daáng àïën hònh cêìu vaâ àúâi söëng tònh duåc bêy giúâ xuêët http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 208 hiïån trong giêëc mú dûúái danh nghôa laâ kyá hiïåu tûúång trûng cho hònh cêìu vaâ àúâi söëng naây. Nhûäng sûå viïåc naây àûúåc gúåi ra khi noái àïën caác giêëc mú seä giuáp cho chuáng ta thêëy rùçng mön phên têm hoåc chñnh laâ möåt mön hoåc coá tñnh chêët töíng quaát chûá khöng phaãi nhû Têm lyá hoåc vaâ têm thêìn hoåc. Mön phên têm hoåc coá liïn quan àïën nhiïìu khoa hoåc tinh thêìn khaác nhû thêìn thoaåi hoåc, ngön ngûä hoåc, nhên chuãng hoåc, têm lyá quêìn chuáng hoåc, khoa hoåc tön giaáo. Nhûäng cöng trònh khaão cûáu cuãa nhûäng khoa hoåc naây cuäng giuáp chuáng ta nhiïìu dûä kiïån quyá baáu. Cho nïn chuáng ta seä khöng àûúåc ngaåc nhiïn khi thêëy phong traâo phên têm hoåc àaä àûa àïën sûå xuêët baãn möåt túâ taåp chñ daânh riïng cho vêën àïì khaão saát caác liïn quan giûäa caác mön hoåc naây vúái mön phên têm hoåc. Àoá laâ túâ taåp chñ Imago thaânh lêåp nùm 1912 do Hans Sachs vaâ Otto Rank. Trong sûå liïn laåc vúái caác khoa hoåc khaác, mön phên têm hoåc cho nhiïìu hún nhêån. Têët nhiïn nhûäng kïët quaã àoá coá veã kyâ khöi maâ mön phên têm hoåc thu lûúåm àûúåc seä dïî daâng chêëp nhêån hún möåt khi caác cöng trònh khaão cûáu trong caác khoa hoåc chêëp nhêån. Nhûng chñnh mön phên têm hoåc àaä cung cêëp phûúng phaáp kyä thuêåt vaâ caác quan àiïím aáp duång àûúåc trong caác khoa hoåc khaác. Cöng trònh khaão cûáu cuãa phên têm hoåc àaä tòm ra trong àúâi söëng tinh thêìn nhûäng sûå kiïån giuáp cho chuáng ta giaãi quyïët hay àûa ra aánh saáng hún möåt àiïìu bñ êín cuãa àúâi söëng cöng cöång. Nhûng töi chûa noái cho caác baån nghe trong trûúâng húåp naâo chuáng ta coá thïí coá àûúåc möåt têìm nhòn sêu xa nhêët vïì vêën àïì ngûúâi ta goåi laâ “tiïëng noái cùn baãn” vaâ phaåm vi naâo àaä giûä laåi àûúåc nhiïìu àiïìu truyïìn laåi tûâ ngaây xûa nhêët. Chûa biïët caác àiïìu àoá, caác baån khöng thïí hiïíu àûúåc hïët têìm quan troång cuãa vêën àïì. Phaåm vi àoá laâ phaåm vi cuãa caác chûáng loaån thêìn kinh vúái nhûäng triïåu chûáng vaâ caách phaát hiïån maâ mön phên têm hoåc coá nhiïåm vuå giaãi thñch vaâ chûäa chaåy. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 209 Phûúng diïån thûá tû cuãa vêën àïì àûa chuáng ta quay laåi àiïím khúãi àêìu vaâ hûúáng chuáng ta theo chiïìu hûúáng àaä vaåch sùén. Chuáng ta àaä noái rùçng duâ khöng coá sûå kiïím duyïåt giêëc mú chùng nûäa thò giêëc mú cuäng khöng phaãi vò thïë maâ trúã nïn dïî hiïíu hún vò chuáng ta seä phaãi giaãi quyïët vêën àïì diïîn taã ngön ngûä tûúång trûng trong giêëc mú bùçng ngön ngûä trong khi thûác. Vêåy tñnh chêët tûúång trûng trong giêëc mú laâ möåt yïëu töë khaác trong sûå biïën daång cuãa giêëc mú khöng phuå thuöåc vaâo sûå kiïím duyïåt. Nhûng ta coá thïí cho rùçng sûå kiïím duyïåt coá thïí lúåi duång tñnh chêët tûúång trûng àïí tiïån cho cöng viïåc cuãa mònh vò caã hai àïìu coá möåt muåc àñch chung : laâm cho giêëc mú trúã thaânh kyâ khöi vaâ khoá hiïíu. Vò vêåy, sau naây chuáng ta coá thïí tòm ra àûúåc möåt yïëu töë múái cho sûå biïën daång nûäa. Nhûng töi khöng muöën rúâi boã vêën àïì tñnh chêët tûúång trûng maâ khöng nhùæc laåi möåt lêìn nûäa thaái àöå khoá hiïíu cuãa möåt söë ngûúâi hoåc thûác àöëi vúái vêën àïì naây: chêët tûúång trûng àaä àûúåc chûáng minh àêìy àuã trong huyïìn thoaåi , tön giaáo nghïå thuêåt vaâ ngön ngûä. Khöng biïët chuáng ta coá nïn tòm lyá do cuãa thaái àöå naây trong nhûäng liïn quan maâ chuáng ta àaä tòm ra giûäa tñnh chêët tûúång trûng vaâ àúâi söëng tònh duåc hay khöng? http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 210 phêìn 24 ... Chuáng ta àaä coá yá àõnh sùæp àùåt caác liïn quan giûäa nhûäng yïëu töë cuãa giêëc mú vaâ thûåc chêët cuãa chuáng... Chuáng ta seä laâm laåi cöng viïåc naây trong möåt phaåm vi röång lúán hún bùçng caách so saánh nöåi dung roä raâng vúái giêëc mú tiïìm taâng nhûäng àiïìu tòm ra àûúåc trong khi giaãi thñch... 11. Sûå xêy dûång giêëc mú Nïëu caác baån biïët roä sûå kiïím duyïåt vaâ sûå tûúång trûng àaä hoaåt àöång nhû thïë naâo trong giêëc mú thò baån coá thïí hiïíu roä sûå hoaåt àöång cuãa caác sûå biïën daång. Muöën hiïíu giêëc mú, caác baån duâng hai kyä thuêåt böí tuác cho nhau: trûúác hïët, gúåi cho ngûúâi nùçm mú nhúá laåi nhiïìu àiïìu cho àïën khi dêìn dêìn tòm àûúåc thûåc chêët cuãa giêëc mú, röìi thay thïë caác kñ hiïåu tûúång trûng bùçng yá nghôa thûåc cuãa chuáng. Thïë naâo baån cuäng seä gùåp möåt vaâi àiïìu khöng àûúåc chùæc chùæn, nhûng àoá laâ àiïìu chuáng ta seä noái àïën sau. Àïën àêy chuáng ta coá thïí tiïëp tuåc cöng viïåc àaä khúãi àêìu trûúác àêy nhûng vúái phûúng tiïån coân thiïëu soát. Chuáng ta àaä coá yá àõnh sùæp àùåt caác liïn quan giûäa nhûäng yïëu töë cuãa giêëc mú vaâ thûåc chêët cuãa chuáng; nhûäng liïn quan naây göìm coá: liïn quan giûäa möåt phêìn vaâ toaân thïí sûå phoãng chûâng vaâ aám chó, liïn quan tûúång trûng vaâ sûå biïíu diïîn bùçng lúâi noái. Chuáng ta seä laâm laåi cöng viïåc naây trong http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 211 möåt phaåm vi röång lúán hún bùçng caách so saánh nöåi dung roä raâng vúái giêëc mú tiïìm taâng nhûäng àiïìu tòm ra àûúåc trong khi giaãi thñch. Töi hy voång laâ caác baån seä khöng lêîn löån nöåi dung roä raâng vaâ nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng nûäa. Vúái sûå phên biïåt naây, caác baån seä hiïíu vïì giêëc mú hún laâ nhûäng àöåc giaã cuãa cuöën saách “Àoaán möång” cuãa töi. Cöng viïåc biïën àöíi giêëc mú tiïìm taâng thaânh nöåi dung roä raâng goåi laâ “sûå xêy dûång giêëc mú”. Cöng viïåc, traái laåi, biïën àöíi nöåi dung thaânh giêëc mú tiïìm taâng goåi laâ “cöng viïåc giaãi thñch giêëc mú”. Cöng viïåc giaãi thñch tòm caách xoaá boã cöng viïåc xêy dûång. Nhûäng giêëc mú thuöåc loaåi treã con, nhûäng sûå thûåc hiïån caác ham muöën coá möåt phêìn xêy dûång, nhêët laâ sûå biïën àöíi loâng ham muöën cuäng coá möåt phêìn xêy dûång, nhêët laâ sûå biïën àöíi loâng ham muöën thaânh sûå thûåc, sûå biïën àöíi nhûäng yá tûúãng thaânh nhûäng hònh aãnh thõ giaác. Àöëi vúái caác giêëc mú naây chuáng ta khöng cêìn giaãi thñch, chó cêìn xeát qua loa vïì hai sûå biïën daång thöi. Coân trong caác giêëc mú khaác, chuáng ta phaãi laâm cöng viïåc xêy dûång, vaâ súã dô phaãi laâm viïåc naây vò coá sûå biïën daång, sûå biïën daång naây chó coá thïí mêët ài khi chuáng ta giaãi thñch xong. Vò àaä coá dõp so saánh nhiïìu caách giaãi thñch giêëc mú nïn töi coá thïí cùæt nghôa cho caác baån nghe cöng viïåc xêy dûång möåt giêëc mú àaä lúåi duång àûúåc nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng trong àoá nhû thïë naâo. Chó xin caác baån khöng nïn àûa ra nhûäng lúâi kïët luêån quaá vöåi vaä. Töi yïu cêìu caác baån àùåc biïåt chuá yá àïën nhûäng àiïìu dûúái àêy. Cöng viïåc phaãi laâm trûúác hïët àïí xêy dûång möåt giêëc mú laâ sûå cö àoång laåi giêëc mú. Töi muöën noái laâ nöåi dung giêëc mú roä raâng nhoã hún muåc àñch cuãa giêëc mú tiïìm taâng vaâ chó laâ möåt baãn toám tùæt thöi. Cuäng coá khi khöng coá sûå cö àoång nhûng trong thûåc tïë sûå cö àoång naây bao giúâ cuäng coá mùåt vaâ nhiïìu khi toã ra rêët quan troång. Chûa bao giúâ ngûúâi ta thêëy nöåi dung cuãa giêëc mú roä raâng laåi röång vaâ döìi http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 212 daâo hún giêëc mú tiïìm taâng. Sûå cö àoång tiïën haânh theo ba phûúng phaáp sau àêy: 1/ Möåt vaâi yïëu töë tiïìm taâng bõ gaåt boã dïî daâng. 2/ Giêëc mú roä raâng chó nhêån vaâi maãnh nhoã cuãa möåt vaâi phûúng diïån cuãa giêëc mú tiïìm taâng thöi. 3/ Nhûäng yïëu töë trong giêëc mú tiïìm taâng vò coá möåt vaâi àiïím àöìng nhêët àûúåc àöìng hoaá vúái giêëc mú roä raâng. Nïëu muöën, baån coá thïí daânh cho phûúng phaáp thûá ba naây caái tïn cö àoång. Hêåu quaã cuãa phûúng phaáp naây rêët dïî chûáng minh. Chó cêìn nhúá laåi giêëc mú cuãa mònh, baån cuäng dïî daâng tòm thêëy trûúâng húåp cö àoång cuãa nhiïìu ngûúâi thaânh sûå cö àoång cuãa möåt ngûúâi. Tûâ möåt öng A, chuáng ta coá thïí hiïíu öng B, röìi öng naây laâm cho ta nhúá laåi baâ C, röìi vúái têët caã ta tòm ra D. Têët nhiïn trong böën ngûúâi naây coá tñnh chêët gò àoá chung cho caã böën. Cûá nhû thïë chuáng ta coá thïí thaânh lêåp möåt húåp thïí göìm nhiïìu àöëi tûúång, vúái àiïìu kiïån laâ caác àöëi tûúång naây coá möåt vaâi àiïím chung nhau maâ giêëc mú tiïìm taâng nhêën maånh àùåc biïåt. Gêìn nhû àoá laâ möåt kó niïåm múái maâ àiïím chung nhau chñnh laâ têm àiïím. Àem nhiïìu phêìn nhoã hoaâ vaâo thaânh möåt húåp thïí nhû thïë, chuáng ta seä coá nhûäng hònh aãnh mú höì giöëng nhû möåt têëm kñnh aãnh coá thïí àûúåc in thaânh nhiïìu têëm aãnh khaác. Cöng viïåc xêy dûång giêëc mú cêìn àïí yá àïën nhûäng húåp thïí àoá thûúâng do mònh taåo ra khi chuáng khöng coá mùåt, vñ duå nhû khi chuáng ta tòm möåt chûä àïí diïîn taã möåt yá. Chuáng ta àaä gùåp nhûäng sûå cö àoång vaâ thaânh lêåp loaåi naây, vñ duå nhû trong trûúâng húåp lúä lúâi. Caác baån haäy nhúá laåi anh chaâng treã tuöíi muöën begleit – digen (do hai chûä beglei ten, ài cuâng, vaâ belei digen, thêët lïî, hoåp thaânh) möåt baâ. Coá nhûäng gaåch trñ khön cuäng àûúåc hoåp thaânh bùçng nhûäng kyä thuêåt loaåi àoá. Nhûng ngoaâi trûúâng http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 213 húåp naây thò phûúng phaáp cö àoång àoá coá veã kyâ laå vaâ kyâ khöi. Sûå thaânh lêåp nhûäng húåp thïí cuäng giöëng nhûäng sûå viïåc do trñ tûúãng tûúång döìi daâo cuãa chuáng ta saáng taåo ra bùçng nhûäng yïëu töë khöng hïì coá trong cuöåc thñ nghiïåm: vñ duå nhû nhûäng con vêåt khöíng löì thúâi tiïìn sûã trong thêìn thoaåi vaâ trong caác bûác hoaå cuãa Bocklin. Vaã laåi, trñ tûúãng tûúång saáng taåo cuãa mònh thûåc ra chùèng saáng taåo àûúåc gò bao giúâ, maâ chó têåp trung laåi möåt núi nhûäng yïëu töë khaác biïåt thöi. Nhûng phûúng phaáp duâng trong cöng viïåc xêy dûång coá àùåc biïåt laâ nhûäng vêåt liïåu duâng àïí xêy dûång toaân laâ nhûäng yá tûúãng, trong àoá coá möåt vaâi yá thö tuåc khöng thïí àûúåc chêëp nhêån nhûng têët caã àïìu àûúåc thaânh lêåp vaâ diïîn taã möåt caách àuáng àùæn. Cöng viïåc xêy dûång gaán cho nhûäng yá tûúãng naây möåt hònh thûác khaác nhûng thûåc laâ möåt àiïìu àaáng chuá yá vaâ khoá hiïíu khi cöng viïåc naây laåi duâng sûå dung húåp àïí diïîn taã nhûäng yá tûúãng naây. Trong khi diïîn dõch chuáng ta àùåc biïåt chuá yá àïën nhûäng àiïím àùåc biïåt trong nguyïn baãn vaâ cöë traánh khöng lêîn löån nhûäng chûä coá nghôa giöëng nhau. Cöng viïåc xêy dûång traái laåi cöë gùæng coá hai yá khaác nhau àïí tòm ra möåt chûä coá thïí diïîn taã àûúåc caã hai yá. Chuáng ta khöng nïn àûa ra nhûäng kïët luêån vöåi vaä vïì àiïím àùåc biïåt naây, vò chñnh àiïím àoá coá thïí trúã thaânh quan troång trong khaái niïåm vïì cöng viïåc xêy dûång. Duâ sûå cö àoång laåi coá laâm cho giêëc mú töëi tùm hún ài nûäa, ngûúâi ta cuäng khöng cho àoá laâ kïët quaã cuãa kiïím duyïåt. Noá coá thïí coá nhûäng nguyïn nhên coá tñnh chêët cú khñ hay kinh tïë nhûng duâ sao sûå kiïím duyïåt cuäng coá dûå phêìn vaâo àoá. Nhûäng hêåu quaã cuãa sûå cö àoång coá thïí hïët sûác kyâ laå. Sûå cö àoång laâm cho chuáng ta coá thïí têåp trung vaâo trong giêëc mú roä raâng hai yá tûúãng tiïìm taâng khaác hùèn nhau, vaâ do àoá giaãi thñch àûúåc maâ khöng cêìn möåt caách giaãi thñch phuå naâo khaác nûäa. Sûå cö àoång coân coá hêåu quaã laâm cho liïn quan giûäa caác yïëu töë cuãa giêëc mú tiïìm taâng vaâ cuãa giêëc mú roä raâng trúã nïn phûác taåp. Vò thïë nïn möåt yïëu http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 214 töë trong giêëc mú roä raâng coá thïí tûúng ûáng vúái nhiïìu yá tûúãng tiïìm taâng vaâ traái laåi: nhû vêåy tûác laâ coá möåt sûå trao ài àöíi laåi. Trong khi giaãi thñch giêëc mú ngûúâi ta cêìn àïí yá rùçng nhûäng yá tûúãng xuêët hiïån tuêìn tûå khöng nïn àem ra duâng ngay maâ phaãi chúâ cho chuáng ra hïët röìi múái àem duâng. Vêåy cöng viïåc xêy dûång diïîn taã nhûäng yá tûúãng trong giêëc mú möåt caách khaác thûúâng, khöng phaãi bùçng caách dõch tûâng chûä möåt, hay choån lûåa theo möåt quy tùæc naâo àoá, hay tòm caách thay thïë möåt yá naây bùçng möåt yá khaác. Cöng viïåc xêy dûång laâ möåt cöng viïåc khaác hùèn vaâ phûác taåp hún nhiïìu. Möåt hêåu quaã khaác cuãa cöng viïåc xêy dûång laâ sûå di chuyïín, möåt cöng viïåc chuáng ta àaä coá dõp àûúåc biïët àïën röìi vaâ hoaân toaân laâ cöng viïåc cuãa sûå kiïím duyïåt. Sûå di chuyïín, diïîn tiïën theo hai caách: möåt laâ thay thïë möåt yïëu töë tiïìm taâng khöng phaãi bùçng möåt yïëu töë khaác cuâng loaåi nhûng bùçng möåt yïëu töë khaác xa hún, nghôa laâ bùçng möåt sûå aám chó, hai laâ tñnh chêët tinh thêìn àûúåc chuyïín tûâ möåt yïëu töë quan troång àïën möåt yïëu töë búát quan troång hún laâm cho giêëc mú thaânh ra coá möåt yá nghôa khaác hùèn. Sûå thay thïë bùçng möåt sûå aám chó cuäng xaãy ra trong khi ta thûác nhûng húi khaác. Trong tû tûúãng trong khi thûác sûå aám chó cêìn dïî hiïíu, giûäa sûå aám chó vaâ yá tûúãng thûåc sûå phaãi coá möåt liïn quan vïì nöåi dung. Gaåch trñ khön thûúâng lúåi duång sûå aám chó nhûng khöng theo àiïìu kiïån phaãi coá sûå liïn tûúãng giûäa caác nöåi dung. Sûå liïn tûúãng naây àûúåc thay thïë bùçng möåt sûå liïn tûúãng bïn ngoaâi ñt khi duâng àïën, àùåt cùn baãn trïn sûå giöëng nhau giûäa caác thanh êm, caác nghôa khaác nhau cuãa möåt chûä. v.v... Nhûng gaåch trñ khön laåi theo thûåc saát àiïìu kiïån vïì sûå dïî hiïíu: gaåch trñ khön seä khöng àaåt àûúåc muåc àñch nïëu ngûúâi ta hay möåt sûå cùæt nghôa gùæng gûúång. Sûå kiïím duyïåt trong giêëc mú chó àaåt http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 215 àûúåc muåc àñch khi laâm cho ngûúâi ta khöng thïí tòm ra àûúåc con àûúâng àûa tûâ sûå aám chó túái thûåc chêët cuãa noá. Sûå di chuyïín yïëu töë tinh thêìn tûâ möåt yïëu töë naây qua möåt yïëu töë khaác trong giêëc mú laâ phûúng saách töët nhêët àïí diïîn taã tû tûúãng. Nhiïìu khi thûác ta cuäng duâng noá àïí coá möåt yá nghôa khöi haâi. Töi kïí caác baån nghe cêu chuyïån sau àêy: Trong möåt laâng coá möåt anh chaâng àoáng moáng ngûåa phaåm möåt töåi nùång. Toaâ aán quyïët àõnh rùçng anh ta phaãi àïìn töåi, nhûng vò trong laâng ngoaâi anh ta ra khöng coân ngûúâi àoáng moáng naâo khaác, vò thïë anh trúã nïn cêìn thiïët khöng thïí giïët àûúåc, trong khi àoá trong laâng coá túái ba anh thúå may, nïn ba anh naây bõ treo cöí thay thïë cho anh àoáng moáng. Hêåu quaã cuãa cöng viïåc xêy dûång, vïì phûúng diïån têm lyá laâ hêåu quaã thñch thuá nhêët. Àoá laâ sûå biïën àöíi caác yá tûúãng thaânh nhûäng hònh aãnh thõ giaác. Àiïìu àoá khöng coá nghôa laâ têët caã nhûäng yïëu töë cêëu thaânh àïìu bõ biïën àöíi hïët; nhiïìu yïëu töë giûä nguyïn tñnh caách vaâ xuêët hiïån nguyïn hònh trong giêëc mú roä raâng; ngoaâi ra khöng phaãi caác yá tûúãng chó xuêët hiïån dûúái hònh thûác cuãa hònh aãnh thõ giaác. Duâ sao thò nhûäng hònh aãnh thõ giaác naây cuäng giûä phêìn chñnh yïëu trong sûå thaânh lêåp möåt giêëc mú. Phêìn viïåc naây cuãa cöng trònh xêy dûång khöng thay àöíi: chuáng ta biïët àiïìu naây röìi cuäng nhû chuáng ta àaä biïët àïën “sûå biïíu diïîn bùçng lúâi noái” cuãa nhûäng yïëu töë riïng biïåt trong mú. Têët nhiïn ngûúâi ta khöng dïî daâng gò àaåt àûúåc kïët quaã àoá. Àïí hiïíu nhûäng sûå khoá khùn àoá baån cûá tûúãng tûúång trong möåt baâi luêån thuyïët vïì chñnh trõ, nghôa laâ thay nhûäng chûä in bùçng nhûäng hònh veä. Àöëi vúái ngûúâi vaâ vêåt noái trong baâi àoá viïåc thay thïë bùçng hònh aãnh chùèng coá gò laâ khoá, nhûng khi muöën thay thïë nhûäng yá tûúãng trûâu tûúång hay nhûäng sûå liïn laåc giûäa yá naây vaâ yá noå thò quaã laâ möåt cöng viïåc àöåi àaá vaá trúâi. Àöëi vúái nhûäng chûä trûâu tûúång baån coá thïí http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 216 duâng àuã moåi caách, vñ duå nhû coá thïí viïët laåi theo möåt löëi noái coá leä ñt àûúåc thöng duång hún nhûng chûáa àûång nhiïìu hònh aãnh cuå thïí hún. Caác baån seä nhúá laåi rùçng nhûäng tiïëng trûâu tûúång naây chñnh laâ nhûäng chûä cuå thïí ngaây xûa röìi baån seä tòm àuã moåi caách àïí tòm laåi àûúåc yá nghôa cuå thïí luác àêìu. Vñ duå baån seä rêët thñch khi coá thïí diïîn taã yá “coá möåt àöì vêåt gò” (be sizen) bùçng yá nghôa cuå thïí laâ “ngöìi trïn vêåt àoá” (àa rua fsizen). Cöng viïåc xêy dûång khöng laâm gò khaác hún. Chuáng ta khöng nïn àoâi hoãi möåt sûå chñnh xaác quaá àaáng àöëi vúái möåt sûå biïíu diïîn tiïën haânh trong àiïìu kiïån nhû thïë. Cho nïn chuáng ta khöng traánh cöng viïåc xêy dûång naây khi noá thay thïë möåt yïëu töë rêët khoá hònh dung nhû sûå ngoaåi tònh (Ehebruch) bùçng möåt hònh aãnh cuå thïí nhû “gaäy möåt caánh tay” (Armburch). Biïët nhûäng chi tiïët àoá baån coá thïí sûãa chûäa laåi nhûäng sûå vuång vïì cuãa hònh veä khi duâng àïí thay thïë lúâi noái. Nhûng nhûäng phûúng tiïån naây thiïëu thöën khi diïîn taã nhûäng dêy liïn laåc giûäa hai yá: búãi vò, vò lñ do, v.v... Nhûäng yïëu töë naây khöng thïí àûúåc diïîn taã bùçng hònh aãnh. Cuäng thïë, cöng trònh xêy dûång trong giêëc mú ruát goån nöåi dung giêëc mú thaânh nhûäng àöëi tûúång vaâ haânh àöång cuå thïí. Caác baån seä haâi loâng nïëu coá thïí diïîn taã nhûäng liïn quan trûâu tûúång bùçng nhûäng hònh aãnh. Cöng viïåc xêy dûång duâng nhûäng tñnh chêët hònh thûác trong giêëc mú roä raâng, nhûäng maãnh nhoã, nhûäng mûác àöå roä raâng hay tùm töëi àïí diïîn taã möåt vaâi phêìn nöåi dung nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng trong giêëc mú. Nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng àûúåc phên chia thaânh nhiïìu giêëc mú nhoã vaâ söë nhûäng giêëc mú naây cuäng tûúng ûáng vúái söë chuã àïì chñnh trong giêëc mú, vúái nhûäng loaåi yá tûúãng coá trong àoá; möåt giêëc mú nhoã diïîn ra trûúác giêëc mú chñnh y nhû möåt baâi múã àêìu cho möåt cuöën saách; möåt yá tûúãng phuå thuöåc thïm vaâo yá chñnh àûúåc thay thïë bùçng möåt vaâi caãnh bao göìm caác biïën cöë cuãa giêëc mú tiïìm taâng àûúåc diïîn taã trong giêëc mú roä raâng. Sûå viïåc cûá tiïëp tuåc nhû thïë. Hònh thûác cuãa giêëc mú khöng phaãi laâ khöng quan troång vaâ cuäng cêìn giaãi thñch. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 217 Nhiïìu giêëc mú coá thïí xaãy ra trong möåt àïm, giêëc mú naâo cuäng quan troång nhû nhau chûáng toã rùçng coá möåt vaâi sûå kñch àöång caâng ngaây caâng tùng cûúâng àöå cêìn phaãi bõ chïë ngûå. Trong möåt giêëc mú, möåt yïëu töë àùåc biïåt coá thïí àûúåc biïíu diïîn bùçng nhiïìu kyá hiïåu tûúång trûng. http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 218 Phêìn 25 Laâm cöng viïåc so saánh nhûäng yá tûúãng trong giêëc mú vaâ giêëc mú thûåc sûå diïîn ra, chuáng ta biïët àûúåc nhûäng àiïìu khöng chúâ àúåi, vñ duå nhû chuáng ta thêëy rùçng ngay nhûäng àiïìu khoá hiïíu trong giêëc mú cuäng coá möåt yá nghôa àùåc biïåt... Laâm cöng viïåc so saánh nhûäng yá tûúãng trong giêëc mú vaâ giêëc mú thûåc sûå diïîn ra, chuáng ta biïët àûúåc nhûäng àiïìu khöng chúâ àúåi, vñ duå nhû chuáng ta thêëy rùçng ngay nhûäng àiïìu khoá hiïíu trong giêëc mú cuäng coá möåt yá nghôa àùåc biïåt. Vïì àiïím naây, sûå traái ngûúåc giûäa quan niïåm y hoåc vaâ quan niïåm phên têm hoåc vïì giêëc mú túái möåt mûác àöå ghï gúám àïën nöîi trúã thaânh tuyïåt àöëi khöng giaãi quyïët àûúåc. Theo quan niïåm trïn thò giêëc mú chùèng coá nghôa lyá gò caã, vò tinh thêìn maâ giêëc mú laâ hêåu quaã mêët hïët khaã nùng phï phaán; theo quan niïåm sau thò giêëc mú trúã thaânh vö nghôa lyá möåt khi ngay trong giêëc mú ngûúâi ta àaä phï phaán laâ àiïìu àoá thûåc vö nghôa lyá. Vñ duå nhû viïåc mua ba veá giaá 1 fl.50 maâ chuáng ta àaä thêëy. Sûå phï phaán trong dõp naây: lêëy chöìng súám quaá laâ möåt àiïìu khöng hiïíu àûúåc (hay laâ möåt àiïìu daåi döåt). Trong cöng viïåc xêy dûång giêëc mú, chuáng ta cuäng biïët àiïìu gò tûúng ûáng vúái nhûäng sûå nghi ngúâ, bêët àõnh cuãa ngûúâi nùçm mú, nghôa laâ coá thûåc möåt yïëu töë naâo àaä àûúåc diïîn taã trong giêëc mú hay khöng, vaâ yïëu töë naây coá àuáng nhû àiïìu maâ mònh nghô hay khöng hay laâ möåt àiïìu khaác. Khöng coá gò trong giêëc mú tiïìm taâng cho ta http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 219 biïët vïì nhûäng àiïìu nghi ngúâ, bêët àõnh àoá; chuáng chó laâ hêåu quaã cuãa sûå kiïím duyïåt thöi vaâ phaãi àûúåc coi nhû möåt mûu toan gaåt boã àûúåc sûå döìn eáp. Möåt trong caác nhêån xeát laâm mònh ngaåc nhiïn nhêët laâ nhêån xeát liïn quan àïën caác cöng viïåc xêy dûång duâng àïí giaãi quyïët nhûäng sûå traái ngûúåc nhau trong giêëc mú tiïìm taâng. Chuáng ta àaä biïët laâ nhûäng yïëu töë tûúng tûå trong giêëc mú tiïìm taâng àûúåc thay thïë bùçng nhûäng sûå cö àoång trong giêëc mú roä raâng. Nhûng nhûäng sûå traái ngûúåc cuäng àûúåc giaãi quyïët nhû nhûäng sûå giöëng nhau vaâ cuäng àûúåc diïîn taã bùçng möåt yïëu töë nhû nhau trong giêëc mú roä raâng. Vò thïë nïn möåt yïëu töë coá àiïím traái ngûúåc trong giêëc mú roä raâng cuäng coá thïí coá yá nghôa, chuáng ta phaãi tuyâ theo yá chñnh maâ giaãi thñch. Vò thïë cho nïn chuáng ta múái hiïíu taåi sao trong giêëc mú khöng hïì coá hònh dung cêu traã lúâi “khöng” bao giúâ. Caách laâm viïåc kyâ laå cuãa cöng viïåc xêy dûång coá möåt àiïím tûúng tûå trong cöng viïåc phaát triïín ngön ngûä. Nhiïìu nhaâ ngön ngûä hoåc nhêån thêëy rùçng trong ngön ngûä thúâi cöí coá nhûäng sûå traái ngûúåc nhû: yïëu – khoeã, roä raâng – tùm töëi, lúán – nhoã àïìu àûúåc diïîn taã cuâng möåt göëc (nghôa traái ngûúåc trong nhûäng tiïëng cöí xûa). Vñ duå nhû trong tiïëng cöí Ai Cêåp yá khoeã vaâ yïëu àïìu àûúåc diïîn taã bùçng tiïëng “ken”. Khi noái ngûúâi ta duâng gioång cao hay thêëp àïí phên biïåt hai nghôa; khi viïët ngûúâi ta thûúâng veä thïm möåt hònh aãnh khöng àûúåc àoåc lïn. Ngûúâi ta viïët chûä ken – khoeã bùçng caách veä bïn caånh möåt ngûúâi àûáng thùèng dêåy; vaâ ken – yïëu bùçng hònh aãnh möåt ngûúâi àang ngöìi xöím. Maäi sau naây ngûúâi ta múái dêìn dêìn thay àöíi vaâ duâng nhûäng chûä riïng àïí diïîn taã hai yá traái ngûúåc. Vò thïë ngûúâi ta àaä chia chûä ken ra thaânh hai chûä ken – khoeã vaâ ken – yïëu. Möåt vaâi ngön ngûä treã hún vaâ möåt vaâi sinh ngûä ngaây nay coân giûä laåi àûúåc dêëu vïët cuãa sûå traái ngûúåc cöí xûa àoá. Xin àún cûã möåt vaâi vñ duå theo C.Abel (1884). http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 220 Tiïëng La Tinh coá nhûäng tiïëng nhiïìu nghôa nhû sau: Altus (cao, sêu, xa) vaâ sacer (thiïng liïng vaâ sûå àõa nguåc). Vaâ àêy laâ möåt vaâi vñ duå vïì nhûäng sûå thay àöíi trong chûä göëc : Clamere (kïu); clam (yïn lùång, dõu daâng, bñ mêåt); siccus (khö) vaâ succus (nûúác, àûúâng). Vaâ tiïëng Àûác: Stimme (gioång noái vaâ stumm (cêm). So saánh nhûäng sinh ngûä coá hoå haâng vúái nhau chuáng ta coá nhiïìu thñ duå cuâng loaåi: - Anh : lock (khoaá); Àûác: loch (löî), lucke (löî höíng). - Anh: cleave (böí àöi); Àûác: klenben (daán). Tiïëng Anh without theo nghôa àen laâ vúái vaâ khöng, bêy giúâ chó coân duâng möåt nghôa: khöng; tiïëng with khöng nhûäng chó àûúåc duâng theo nghôa thïm vaâo (vúái) maâ coân duâng vúái nghôa loaåi trûâ (sau straction) thñ duå nhû nhûäng chûä withdraw (ruát laåi, ruát ài) withhold (tûâ chöëi, ngùn caãn). Tiïëng Àûác wieder cuäng thïë. Möåt àiïím àùåc biïåt khaác trong cöng viïåc xêy dûång cuäng coá möåt àiïím tûúng tûå trong viïåc phaát triïín ngön ngûä. Trong tiïëng cöí Ai Cêåp cuäng nhû trong möåt vaâi thûá tiïëng treã hún tûâ ngön ngûä naây sang ngön ngûä khaác cuâng möåt tiïëng, cuâng möåt nghôa coá thïí àûúåc diïîn taã bùçng nhûäng thanh êm traái ngûúåc, vñ duå nhû nhûäng thñ duå sau àêy lêëy trong tiïëng Àûác vaâ tiïëng Anh: Topt (doå) – pot. Boat (taâu thuyã) – tub. Hurry (vöåi vaä) – Ruhe (nghó) – Balken (keâo) – Kloben (cuãi); wait (àúåi) – tawen. http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 221 So saánh tiïëng La Tinh vaâ tiïëng Àûác ta coá: Capere (cêìm) – packen; ren (thên) – Niere. Nhûäng sûå traái ngûúåc nhû thïë naây xaãy ra trong giêëc mú bùçng nhiïìu caách khaác nhau. Chuáng ta àaä biïët nhûäng sûå traái ngûúåc vïì nghôa, sûå thay thïë nghôa bùçng tiïëng phaãn nghôa. Trong giêëc mú coá nhûäng sûå àaão löån traái ngûúåc nhûäng tònh traång, nhûäng liïn quan hai ngûúâi hònh nhû moåi sûå àïìu diïîc ra trong möåt thïë giúái àaão ngûúåc. Trong giêëc mú nhiïìu khi chñnh chuá thoã rûâng laåi sùn ngûúâi thúå sùn. Sûå tiïëp diïîn cuãa caác biïën cöë khúãi àêìu nguyïn nhên cho giêëc mú nhiïìu khi laåi ài sau nhûäng biïën cöë àaáng leä phaãi àïën sau. Àuáng nhû trong nhûäng vúã cheâo trong höåi chúå ngûúâi anh huâng ngaä lùn ra chïët trûúác khi tiïëng suáng nöí trong hêåu trûúâng. Coá nhûäng giêëc mú trong thûá tûå caác biïën cöë bõ àaão löån hoaân toaân thaânh ra muöën hiïíu ngûúâi ta phaãi bùæt àêìu bùçng biïën cöë xaãy ra trûúác mùæt. Hùèn caác baån coân nhúá nhûäng àiïìu àaä àûúåc trònh baây trong chûúng noái vïì tñnh chêët tûúång trûng cuãa giêëc mú, trong àoá chuáng töi àaä trònh baây rùçng nhaãy xuöëng nûúác cuäng àöìng nghôa vúái tûâ dûúái nûúác ài lïn, nghôa laâ sinh ra hay cho ra àúâi cuäng thïë thöi, treâo thang hay xuöëng thang cuäng coá nghôa nhû nhau. Ngûúâi ta nhòn thêëy dïî daâng àêu laâ nhûäng caái lúåi maâ sûå biïën daång cuãa giêëc mú coá thïí coá àûúåc vò sûå tûå do biïíu diïîn naây. Nhûäng àiïím àùåc biïåt naây cuãa cöng viïåc xêy dûång phaãi àûúåc coi nhû cöí löî lùæm. Chuáng gùæn liïìn vaâo vúái nhûäng löëi diïîn taã cöí xûa, nhûäng ngön ngûä vaâ chûä viïët thúâi cöí, cuäng gùåp nhûäng khoá khùn maâ sau naây chuáng ta seä noái àïën. Àïí kïët luêån, chuáng ta cêìn àûa ra möåt vaâi nhêån xeát phuå. Trong cöng viïåc xêy dûång, têët nhiïn giêëc mú phaãi biïën àöíi nhûäng yá http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 222 tûúãng tiïìm taâng thaânh nhûäng hònh aãnh cuå thïí, coá tñnh caách thõ giaác caâng töët. Vêåy maâ nhûäng yá tûúãng naây laåi bùæt àêìu xuêët hiïån bùçng nhûäng hònh aãnh cuå thïí; nhûäng vêåt liïåu cuãa chuáng, giai àoaån àêìu tiïn cuãa chuáng laâ nhûäng caãm giaác vïì giaác quan hay noái àuáng hún laâ nhûäng hònh aãnh kyã niïåm cuãa caác caãm giaác àoá. Chó maäi vïì sau nhûäng tiïëng noái múái àûúåc gùæn liïìn vaâo caác hònh aãnh vaâ nöëi laåi thaânh nhûäng yá. Vêåy cöng viïåc xêy dûång laâm cho caác yá tûúãng phaãi ài thuåt luâi, vaâ trong sûå thuåt luâi naây têët caã nhûäng caái gò maâ sûå phaåt triïín caác hònh aãnh kyã niïåm vaâ sûå biïën àöíi naây thaânh yá tûúãng àaä àem àïën cho giêëc mú nhû nhûäng caái gò múái thu thêåp àûúåc àïìu phaãi biïën mêët hïët. Cöng viïåc xêy dûång trong giêëc mú diïîn tiïën nhû thïë àoá. Sûå quan têm cuãa chuáng ta àöëi vúái giêëc mú roä raâng phaãi thuåt luâi vïì sau hêåu trûúâng. Nhûng vò giêëc mú roä raâng laâ àiïìu maâ chuáng ta biïët roä hún caã möåt caách trûåc tiïëp, nïn chuáng ta seä daânh cho noá möåt ñt nhêån xeát nûäa. Giêëc mú roä raâng dûúái mùæt chuáng ta quaã coá mêët ài nhiïìu phêìn quan troång, àiïìu naây hïët sûác tûå nhiïn. Giêëc mú naây coá xïëp àùåt thaânh möåt khöëi hay khöng bõ phên chia thaânh nhûäng maãnh nhoã àöëi vúái chuáng ta khöng phaãi laâ àiïìu quan hïå. Ngay caã khi giêëc mú àoá coá möåt yá nghôa gò chùng nûäa thò yá nghôa àoá cuäng bùæt nguöìn úã sûå biïën daång cuãa giêëc mú vaâ khöng liïn quan gò àïën giêëc mú tiïìm taâng nhû laâ bïì mùåt cuãa möåt toaâ nhaâ thúâ bïn YÁ, liïn quan vúái sûå kiïën truác vaâ àöì baãn cuãa nhaâ thúâ àoá. Trong möåt vaâi trûúâng húåp, bïì mùåt cuãa giêëc mú coá thïí coá möåt yá nghôa lêëy tûâ nhûäng yïëu töë khöng biïën daång hay chó húi biïën daång möåt chuát nùçm trong nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng. Möåt khi chuáng ta chûa giaãi thñch àûúåc giêëc mú, chûa hiïíu àûúåc mûác àöå cuãa sûå biïën daång thò chuáng ta khöng thïí thêëy roä àiïìu naây àûúåc. Coá möåt àiïím nghi ngúâ khi hai yïëu töë trong giêëc mú coá veã http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 223 nhû tiïën laåi gêìn nhau àïën mûác hoaâ àûúåc vaâo vúái nhau. Tûâ sûå kiïån naây ngûúâi ta coá thïí ài àïën kïët luêån rùçng, nhûäng yïëu töë tûúng ûáng cuãa giêëc mú tiïìm taâng cuäng phaãi xñch laåi gêìn nhau hún, nhûng trong nhiïìu trûúâng húåp khaác nhûäng yïëu töë kïët húp vúái nhau trong giêëc mú tiïìm taâng laåi taách rúâi nhau ra trong giêëc mú roä raâng. Chuáng ta khöng nïn giaãi thñch möåt phêìn cuãa giêëc mú roä raâng bùçng möåt phêìn khaác, coi giêëc mú nhû möåt caái gò coá maåch laåc vaâ húåp thaânh möåt sûå biïíu diïîn coá tñnh caách thûåc tïë. Trong phêìn lúán caác trûúâng húåp, giêëc mú giöëng nhû hoân àaá nguä sùæc àûúåc kïët húåp laåi bùçng chêët xi mùng, do àoá nhûäng hònh aãnh muön maâu xuêët hiïån trong àoá khöng phaãi laâ hònh aãnh xaác thûåc cuãa nhûäng àûúâng voâng quanh nhûäng hoân àaá àûúåc kïët húåp laåi. Thûåc ra cuäng coá möåt sûå xêy dûång thûá hai phuå thuöåc coá nhiïåm vuå laâm cho nhûäng dûä kiïån trûåc tiïëp coá ngay cuãa giêëc mú trúã thaânh húi coá maåch lac, nhûng xïëp àùåt löån xöån khöng thïí naâo hiïíu àûúåc, khi cêìn àïën nhûäng dûä kiïån naây coá thïí àûúåc böí tuác. Àùçng khaác, khöng nïn gaán cho cöng viïåc xêy dûång naây möåt têìm quan troång quaá àaáng vaâ chêëp nhêån noá khöng deâ dùåt. Sûå hoaåt àöång cuãa noá biïën mêët dêìn dêìn do nhûäng hêåu quaã cuãa chñnh noá: naâo sûå cö àoång, sûå di chuyïín, sûå hònh dung möåt caách cuå thïí, röìi xêy dûång têët caã trong möåt cöng viïåc xêy dûång thûá hai, noá chó laâm àûúåc coá thïë thöi chûá khöng laâm àûúåc gò hún. Nhûng sûå phaán àoaán, phï bònh, ngaåc nhiïn, nhûäng kïët luêån xaãy ra trong giêëc mú khöng bao giúâ laâ kïët quaã cuãa cöng viïåc xêy dûång, rêët ñt khi laâ hêåu quaã cuãa möåt sûå suy nghô vïì giêëc mú: àoá chñnh laâ nhûäng maãnh nhoã trong giêëc mú tiïìm taâng xêm nhêåp giêëc mú roä raâng sau khi àaä àûúåc thay àöíi chuát ñt. Cöng viïåc xêy dûång cuäng khöng thïí taåo lêåp àûúåc nhûäng diïîn tûâ. Trûâ vaâi trûúâng húåp rêët hiïëm coân nhûäng àiïìu nghe thêëy trong giêëc mú thûúâng laâ tiïëng vang cuãa nhûäng àiïìu nghe thêëy hay àaä noái http://ebooks.vdcmedia.com Sigmund Freud 224 trong ngaây, nhûäng àiïìu naây àûúåc àûa vaâo trong giêëc mú tiïìm taâng nhû nhûäng vêåt liïåu kñch àöång giêëc mú. Nhûäng sûå tñnh toaán cuäng khöng chõu aãnh hûúãng cuãa sûå xêy dûång; nhûäng tñnh toaán thêëy trong giêëc mú chó laâ sûå xuêët hiïån löån xöån cuãa nhûäng con söë, khöng coá nghôa gò hay chó laâ nhûäng baãn coáp laåi cuãa nhûäng sûå tñnh toaán trong giêëc mú tiïìm taâng. Trong nhûäng àiïìu kiïån àoá, chuáng ta seä khöng ngaåc nhiïn nïëu thêëy ngûúâi ta búát quan têm àïën sûå xêy dûång naây, daânh sûå chuá yá cho nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng do giêëc mú roä raâng phaát hiïån ra trong möåt tònh traång bõ biïën daång nhiïìu hay ñt. Nhûng ngûúâi ta seä lêìm to nïëu cûá theo chiïìu hûúáng àoá maâ cho rùçng nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng coá thïí àûúåc coi nhû chñnh giêëc mú röìi àem aáp duång cho noá nhûäng sûå kiïån thuöåc vïì giêëc mú roä raâng. Thûåc laâ kyâ khöi khi ngûúâi ta laåm duång nhûäng dûä kiïån cuãa mön Phên têm hoåc àïí lêîn löån nhûäng sûå viïåc naây. Giêëc mú khöng laâ gò khaác hún laâ hêåu quaã cuãa cöng viïåc xêy dûång; vêåy giêëc mú chñnh laâ hònh thûác maâ cöng viïåc xêy dûång bao quanh nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng. Cöng viïåc xêy dûång laâ möåt sûå hoaåt àöång coá tñnh chêët àùåc biïåt chûa tûâng thêëy trong àúâi söëng tinh thêìn. Nhûäng sûå cö àoång, di chuyïín biïën hoaá thuåt luâi cuãa nhûäng yá tûúãng àïí trúã thaânh nhûäng hònh aãnh cuå thïí chñnh laâ nhûäng àiïìu hïët sûác múái meã do cöng cuãa mön phên têm hoåc tòm ra. Ngoaâi ra dûåa vaâo sûå kiïån tûúng tûå nhû cöng viïåc xêy dûång, chuáng ta nhêån thêëy coá nhûäng dêy liïn laåc chùåt cheä giûäa mön phên têm hoåc vaâ caác mön hoåc khaác, nhû sûå tiïën hoaá cuãa ngön ngûä vaâ tû tûúãng, Caác baån chó thêëy roä têìm quan troång cuãa vêën àïì naây sau khi biïët rùçng nhûäng sûå hoaåt àöång cuãa cöng viïåc xêy dûång sau naây seä laâ nguöìn göëc cuãa sûå phaát sinh ra caác chûáng bïånh thêìn kinh. Töi biïët laâ chuáng ta chûa thïí duyïåt laåi nhûäng àiïìu ñch lúåi maâ mön Têm lyá hoåc coá thïí ruát ra nhûäng nhêån xeát naây. Töi chó muöën http://ebooks.vdcmedia.com PHÊN TÊM HOÅC NHÊÅP MÖN 225 caác baån àïí yá àïën nhûäng bùçng chûáng múái cuãa chuáng ta vïì sûå coá mùåt cuãa nhûäng hoaåt àöång tinh thêìn vö thûác (nhûäng yá tûúãng tiïìm taâng trong giêëc mú chùèng khaác gò hún laâ nhûäng sûå hoaåt àöång tinh thêìn vö thûác naây), nhûäng caánh cûãa maâ sûå giaãi thñch giêëc mú àaä múã cho nhûäng ngûúâi naâo muöën khaão cûáu vïì àúâi söëng tinh thêìn vö thûác naây. Vaâ bêy giúâ, töi phên tñch cho caác baån xem möåt vaâi thñ duå nhoã vïì caác giêëc mú àïí hiïën cho caác baån nhûäng chi tiïët nhûäng àiïìu maâ tûâ trûúác túái nay töi chó noái vïì àaåi thïí àïí sûãa soaån trûúác, hay chó noái möåt caách khaái quaát vaâ vùæn tùæt thöi. http://ebooks.vdcmedia.com
- Xem thêm -