Tài liệu Nhu cầu tư vấn hướng nghiệp của học sinh trung học phổ thông tại Tp HCM luận văn tiến sĩ

  • Số trang: 241 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 260 |
  • Lượt tải: 0
hoaichu1425322

Tham gia: 02/11/2018

Mô tả:

Nhu cầu tư vấn hướng nghiệp của học sinh trung học phổ thông tại Tp HCM luận văn tiến sĩ
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ DUY HÙNG NHU CẦU TƢ VẤN HƢỚNG NGHIỆP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC HÀ NỘI - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ DUY HÙNG NHU CẦU TƢ VẤN HƢỚNG NGHIỆP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Ngành: Tâm lý học Mã số: 9.31.04.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS MẠC VĂN TRANG HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Lê Duy Hùng LỜI CẢM ƠN Luận án là kết quả của quá trình học tập, nghiên cứu ở Học viện Khoa học Xã hội kết hợp với sự nỗ lực cố gắng của bản thân. Đạt được kết quả này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến: Quý Thầy/Cô giáo Học viện Khoa học Xã hội, Khoa Tâm lý học đã truyền đạt kiến thức, nhiệt tình giúp đỡ cho tôi trong những năm học vừa qua. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến Thầy giáo, PGS. TS. Mạc Văn Trang - người hướng dẫn khoa học đã dành nhiều thời gian quý báu để giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu, thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn đến lãnh đạo, Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm TP.HCM, Cán bộ khoa Tâm lý học; Ban Giám hiệu, quý Thầy/Cô và Cha/Mẹ học sinh các trường THPT tại TP.HCM đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành khóa học. Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè đã động viên giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án này./. Xin gửi lời chúc sức khỏe và chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày 17 tháng 05 năm 2018 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Lê Duy Hùng MỤC LỤC MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHU CẦU TƢ VẤN HƢỚNG NGHIỆP.....................................................................................................8 1.1. Những công trình nghiên cứu nhu cầu tư vấn hướng nghiệp trên thế giới .......8 1.2. Những nghiên cứu về nhu cầu tư vấn hướng nghiệp ở Việt Nam ..................17 CHƢƠNG 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHU CẦU TƢ VẤN HƢỚNG NGHIỆP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ..................................................23 2.1. Lý luận về nhu cầu ..........................................................................................23 2.2. Lý luận về tư vấn hướng nghiệp .....................................................................27 2.3. Lý luận về Nhu cầu tư vấn hướng nghiệp của HS THPT................. ..............35 2.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến NCTVHN của học sinh trung học ph thông ......54 CHƢƠNG 3. TỔ CHỨC V PHƢƠNG PHÁP NGHI N CỨU NHU CẦU TƢ VẤN HƢỚNG NGHIỆP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ TH NG .......58 3.1. T chức nghiên cứu ........................................................................................58 3.2. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................66 CHƢƠNG 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN VỀ NHU CẦU TƢ VẤN HƢỚNG NGHIỆP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ..............................................................................83 4.1. Thực trạng nhu cầu tư vấn hướng nghiệp của học sinh trung học ph thông tại Thành phố Hồ Chí Minh ........................................................................................84 4.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu tư vấn hướng nghiệp của học sinh trung học ph thông tại Thành phố Hồ Ch Minh .........................................................124 4.3. Biện pháp tác động và thực nghiệm nh m tăng cường nhu cầu tư vấn hướng nghiệp cho học sinh trung học ph thông tại Thành phố Hồ Chí Minh ..................134 ẾT LUẬN V IẾN NGH ..............................................................................145 TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................150 DANH MỤC CÁC B I BÁO, C NG TRÌNH ĐÃ ĐƢỢC CÔNG BỐ ...........150 LI N QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ..............................................................................150 PHỤ LỤC ...............................................................................................................160 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Stt Chữ viết tắt Nghĩa đầy đủ 1 NC Nhu cầu 2 HN Hướng nghiệp 3 CMHS Cha mẹ học sinh 4 CNH - HĐH Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa 5 ĐH, CĐ Đại học, Cao đẳng 6 ĐTB Điểm trung bình 7 ĐLC Độ lệch chuẩn 8 GV Giáo viên 9 GD&ĐT Giáo dục và đào tạo 10 HS Học sinh 11 NCTVHN Nhu cầu tư vấn hướng nghiệp 12 PVS Phỏng vấn sâu 13 SL Số lượng 14 THPT Trung học ph thong 15 TP.HCM Thành phố Hồ Ch Mình 16 TV Tư vấn 17 TVHN Tư vấn hướng nghiệp 18 TTN Trước thực nghiệm 19 STN Sau thực nghiệm DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 3.1: Khách thể là học sinh................................................................................60 Bảng 3.2: Khách thể là giáo viên và cha mẹ học sinh ..............................................60 Bảng 3.3. Kết quả kiểm định độ tin cậy Alpha của từng phép đo ............................63 Bảng 3.4: Thời gian và nội dung của một bu i tư vấn hướng nghiệp.......................88 Bảng 3.5: Các mức độ lựa chọn và thang điểm quy đ i với các mức tương ứng .....82 Bảng 4.1: Nhận thức của HS THPT về hoạt động tư vấn hướng nghiệp ..................85 Bảng 4.2: Đánh giá của học sinh THPT về sự cần thiết phải có hoạt động/cơ sở hướng nghiệp trong nhà trường ph thông ...............................................................85 Bảng 4.3: Đánh giá chung về thực trạng nhu cầu TVHN của HS THPT .................86 Bảng 4.4: Đánh giá chung về thực trạng nhu cầu TVHN của HS THPT theo tiêu chí giới tính, khối lớp, học lực) .................................................................................87 Bảng 4.5: Nhu cầu hiểu biết về thị trường lao động .................................................89 Bảng 4.6: Nhu cầu hiểu biết về thị trường lao động so sánh theo tiêu ch khối lớp và giới tính) ...............................................................................................................92 Bảng 4.7: Nhu cầu hiểu biết về nghề và yêu cầu của nghề của HS THPT ...............95 Bảng 4.8: Nhu cầu hiểu biết về nghề và yêu cầu của nghề theo tiêu ch khối lớp và giới tính) ....................................................................................................................98 Bảng 4.9: Nhu cầu hiểu biết về điều kiện và đặc điểm tâm lý phù hợp với nghề...102 Bảng 4.10: Nhu cầu hiểu biết về điều kiện và đặc điểm tâm lý phù hợp với nghề theo tiêu ch khối lớp và giới tính).........................................................................104 Bảng 4.11: Nhu cầu được tư vấn về những nội dung khác ........................................108 Bảng 4.12: Nhu cầu của HS THPT về các hình thức TVHN .....................................109 Bảng 4.13: Nhu cầu của HS THPT về nhà TVHN .................................................115 Bảng 4.14: Lý do HS THPT đã tìm đến TVHN......................................................120 Bảng 4.15: Lý do HS THPT chưa tìm đếnTVHN .....................................................121 Bảng 4.16: Các hoạt động tìm kiếm thông tin liên quan đến các ngành nghề khác nhau của HS THPT .................................................................................................123 Bảng 4.17: Mong muốn của HS THPT về lực lượng thực hiện việc TVHN ..........124 Bảng 4.18: Nhận thức của HS THPT về lợi ch của TVHN ........................................125 Bảng 4.19: Thói quen s dụng dịch vụ TVHN của HS THPT ...............................126 Bảng 4.20: Đánh giá của HS về các hoạt động hướng nghiệp trong nhà trường ....127 Bảng 4.21: Đánh giá của HS THPT về chất lượng TVHN .....................................128 Bảng 4.22: Đánh giá của HS về ảnh hưởng của truyền thông xã hội .....................128 Bảng 4.23: Đánh giá của HS về ảnh hưởng của gia đình đến NCTVHN của HS ..129 Bảng 4.24: Dự báo sự thay đ i NCTVHN của HS THPT dưới tác động của một số yếu tố độc lập..................................................................................................................133 Bảng 4.25: Nhận thức của HS THPT trước và sau thực nghiệm về mức độ cần thiết của TVHN khi các em bước vào chọn nghề ...........................................................136 Bảng 4.26: Nhận thức của HS THPT về lợi ch của TVHN ...................................137 Bảng 4.27: Sự hài lòng của HS THPT về các chương trình TVHN .......................138 Bảng 4.28: Sự thay đ i NCTVHN trước và sau thực nghiệm về thị trường lao động, đặc điểm của nghề, đặc điểm cá nhân ..........................................................139 Bảng 4.29: Đánh giá của sinh viên về ngành mà các em đang theo học ................142 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 1.1: Miền chọn nghề tối ưu ..........................................................................18 Biểu đồ 4.1: T lệ học sinh s dụng TVHN khi chọn nghề ....................................120 Biểu đồ 4.2: Sự cần thiết t chức TVHN cho HS THPT hiện nay .........................125 DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ Sơ đồ 2.1: Sơ đồ tam giác hướng nghiệp và các hình thức hướng nghiệp................31 Sơ đồ 4.1: Tương quan giữa NCTVHN của HS THPT với yếu tố chủ quan..........130 Sơ đồ 4.2: Tương quan giữa NCTVHN của HS THPT với các yếu tố khách quan132 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1.1. Nhu cầu là sự đòi hỏi tất yếu khách quan của mỗi con người trong những điều kiện nhất định cảm thấy cần được thoả mãn để tồn tại và phát triển. Theo K.Levin, dưới sự tác động của nhu cầu nào đó, trạng thái căng thẳng sẽ xuất hiện, đồng thời ở chủ thể cũng xuất hiện sự liên tưởng có liên quan tới nhu cầu. Nhu cầu vừa là nguyên nhân làm xuất hiện căng thẳng và đó cũng là nguyên nhân tạo ra sự hoạt động tích cực của con người, hoạt động sẽ làm dịu sự căng thẳng [dẫn theo27, tr. 23]. Nhu cầu thúc đẩy con người tích cực hoạt động nh m tạo nên những điều kiện, những phương tiện tương ứng để thoả mãn những đòi hỏi của mình. 1.2. TVHN là nhu cầu không thể thiếu được của HS THPT. Mỗi con người có những phẩm chất, đặc điểm tâm sinh lý tương đối n định phù hợp với những nhóm nghề nhất định. Nếu con người chọn được nghề phù hợp với năng lực bản thân và nhu cầu xã hội, họ sẽ phát huy được năng lực của mình và cống hiến được nhiều cho đất nước. Tuy nhiên, không phải ai cũng nhận ra được điều đó, nhất là lứa tu i HS, ở các em còn thiếu kinh nghiệm sống và khả năng đánh giá ch nh xác bản thân. Hơn nữa nước ta đang trong giai đoạn phát triển kinh tế thị trường và hội nhập với nền kinh tế thế giới, cơ cấu kinh tế có sự thay đ i, xuất hiện nhiều ngành nghề mới, yêu cầu về phẩm chất và năng lực người lao động trong điều kiện mới cũng thay đ i. Việc chọn nghề của học sinh ph thông sao cho phù hợp với năng lực bản thân và nhu cầu xã hội là một khó khăn. Vì nếu các em lựa chọn ngành mà các em th ch nhưng xã hội không cần hoặc ngược lại các em lựa chọn ngành xã hội cần nhưng bản thân các em lại không th ch, đều gây ra những hệ quả không tốt và thực tế là năm học 2015 – 2016 tại TP.HCM có hàng ngàn sinh viên bị cảnh cáo học vụ và buộc thôi học [109][110], mà một trong những nguyên nhân chính là việc lựa chọn nghề không phù hợp. Từ những thực tế trên, việc ra quyết định lựa chọn theo nghề nào đối với HS THPT là một việc vô cùng khó khăn và phức tạp đối với các em. Bởi chính từ những khó khăn và căng thẳng, ở các em xuất hiện mong muốn được hướng dẫn cách thức chọn nghề nghiệp tương lai một cách khoa học, như Jeffery et al. 1995 1 đã khẳng định, nhu cầu xảy ra khi bất kỳ dạng căng thẳng nào thúc đẩy một người hành động. Các nhu cầu phát triển nghề nghiệp thường bắt nguồn từ nhu cầu phát triển con người khác [dẫn theo 100, tr 8]. Nhu cầu TVHN phát sinh từ nhu cầu phát triển của con người, đó có thể là mong muốn tìm được một công việc mà người ta có thể thiết lập và phát triển thông qua các mối quan hệ với người khác (Niles & Harris-Bowlsbey, 2005, dẫn theo 100, tr 8). Tuy nhiên, trên thực tế nhu cầu này vẫn chưa nhận được sự quan tâm đúng mức. Nội dung TVHN hiện đang được các nhà trường, trung tâm tiến hành chủ yếu là cung cấp thông tin như: giới thiệu ngành nghề khác nhau trong xã hội (57,9%); giới thiệu quá trình nộp đơn thi 49,6% ; giới thiệu các chương trình đào tạo tại các trường đại học, cao đẳng, dạy nghề (48,8%) [33, tr.41]. Đều chưa đủ cơ sở để giúp các em HS có những quyết định đúng đắn trong việc lựa chọn nghề nghiệp tương lai. Thực tế này cũng một phần cũng xuất phát từ nhu cầu của HS đến tư vấn, phần lớn học sinh đến tư vấn hướng nghiệp thường hỏi các câu như: “Trường đó có những khối gì? Điểm chuẩn bao nhiêu? Làm hồ sơ đăng ký thế nào?... “hoặc “Em học nghề gì để kiếm được nhiều tiền? Muốn học ngành này thì học ở trường nào? Em học khối này thì nên thi trường nào?” [33, tr.42]. Từ thức tế đó, các cơ sở tư vấn hướng nghiệp thường tập trung vào việc tìm hiểu các thông tin về các trường đại học nhiều hơn là đầu tư vào các trắc nghiệm hướng nghiệp. Thực trạng này dẫn đến việc nhiều học sinh lúng túng trong việc chọn trường, chọn ngành học, chọn nghề nghiệp cho tương lai. Rất nhiều sinh viên học năm thứ hai, thứ ba đã cảm thấy thất vọng trước quyết định ban đầu của mình, nên đã có 34% trường hợp cho r ng chọn nhầm nghề, 42% trường hợp chỉ phù hợp gượng nên đã có đến 90% sinh viên tốt nghiệp bị thất nghiệp mà nguyên nhân ch nh là không phù hợp với nghề [17]. Chính vì vậy, vấn đề đặt ra ở đây là cần phải làm rõ xem HS có nhu cầu được TVHN về những nội dung nào, các hình thức mà các em mong muốn và các em mong muốn người làm công tác TVHN sẽ có những phẩm chất, năng lực nào. Từ đó mới có thể nâng cao chất lượng của các hoạt động TVHN, thỏa mãn nhu cầu, đồng thời làm thay đ i nhận thức ở các em về TVHN. 2 1.3. Thành phố Hồ Ch Minh là trung tâm kinh tế văn hóa lớn của khu vực ph a nam nói riêng và của cả nước nói chung, ch nh vì vậy việc tiếp cận thông tin nghề nghiệp cũng như các hoạt động TVHN dành cho HS tương đối thuận lợi. Tuy nhiên, hiện tượng HS gặp nhiều khó khăn trong việc chọn trường, chọn nghề luôn xảy ra. Có thực tế trên là do nguyên nhân khách quan và chủ quan. Trước hết, các nhà trường ph thông chỉ mới dừng lại ở việc cung cấp thông tin tối thiểu về các ngành nghề tuyển sinh của các trường đại học, cao đẳng, mà không hề quan tâm đến những yếu tố có liên quan. Về mặt chủ quan, nhìn chung, đa số học sinh có NCTVHN, nhưng phần lớn các em chỉ mới quan tâm chủ yếu đến các nghề có thu nhập cao, chưa quan tâm tìm hiểu các kh a cạnh khác như năng lực, hứng thú cá nhân, những yêu cầu của nghề đối với người lao động, triển vọng phát triển của nghề ở địa phương và nhu cầu nhân lực... Đây là những nội dung thật sự cần thiết nhưng học sinh chưa ý thức được để có nhu cầu tư vấn. 1.4. Hướng nghiệp không chỉ đơn thuần là định hướng nghề nghiệp, là chỉ dẫn cho mỗi cá nhân đi theo một nghề nghiệp. Hướng nghiệp phải được hiểu là tạo điều kiện để cá nhân được th sức mình và khám phá năng lực bản thân ở những lĩnh vực khác nhau mà cá nhân đó có tiềm năng đóng góp tốt dựa trên những yếu tố như sở th ch, t nh cách, khả năng kết hợp với những kỹ năng, nền tảng học vấn được đào tạo ở trường học và trong quá trình lao động. Hiện nay, dù có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề hướng nghiệp của HS THPT, nhưng chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về vấn đề NCTVHN của HS THPT. Xuất phát từ lý luận và thực tiễn trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Nhu cầu tư vấn hướng nghiệp của học sinh trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh ”. 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.1. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu lý luận, thực tiễn NCTVHN của HS THPT và các yếu tố chủ quan, khách quan tác động đến nhu cầu này. Trên cơ sở đó đề xuất một số biện pháp t chức hoạt động TVHN tạo điều kiện thỏa mãn nhu cầu này cho các em. 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu 3 2.1. T ng quan tình hình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước về nhu cầu, NCTVHN của HS THPT 2.2. Xây dựng cơ sở lý luận tâm lý học về NCTV HN của HS THPT trong đó có các vấn đề: Nhu cầu; TV; TVHN; biểu hiện và mức độ NCTV HN của HS THPT; các yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu này của các em. 2.3. Khảo sát, đánh giá thực trạng NCTVHN của HS THPT và những yếu tố ảnh hưởng đến NCTV HN của HS THPT ở ba lĩnh vực cơ bản: Nội dung tư vấn, hình thức tư vấn và người làm công tác TVHN. Lý giải nguyên nhân của thực trạng từ đó t chức hoạt động TVHN tạo điều kiện thỏa mãn nhu cầu này của các em. 2.4. Đề xuất và t chức thực nghiệm một số biện pháp tác động nh m nâng cao nhận thức của HS THPT về TVHN đáp ứng nhu cầu này của học sinh. 3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3.1. Đối tượng nghiên cứu Biểu hiện và mức độ NCTVHN của học sinh trung học ph thông. 3.2. Phạm vi nghiên cứu 3.2.1. Phạm vi nội dung nghiên cứu Luận án tập trung làm r những biểu hiện và mức độ của NCTVHN ở ba kh a cạnh: nội dung tư vấn đặc điểm của các ngành nghề trong xã hội; thị trường lao động xã hội; đặc điểm tâm sinh lý của cá nhân để đáp ứng yêu cầu của nghề dự định lựa chọn , hình thức tư vấn và nhà tư vấn. Những yếu tố ảnh hưởng đến NCTVHN của HS THPT. T chức thực nghiệm nh m phát hiện và thỏa mãn nhu cầu này ở các em. 3.2.2. Về địa bàn nghiên cứu Luận án được nghiên cứu ở 05 trường THPT trên địa bàn TP HCM: Trường THPT Nguyễn Hữu Thọ – Quận 4; Trường THPT Nguyễn Trải – Quận 10; Trường THPT Tr Đức – Quận Tân Phú;Trường THPT Bình Tân – Quận Bình Tân; Trường THPT Bình Chánh – Huyện Bình Chánh. 3.2.3. Về khách th nghiên cứu Trong phạm vi đề tài này chúng tôi lựa chọn t ng số mẫu khách thể khảo sát trong nghiên cứu thực trạng là 713 HS THPT. Trong đó, mẫu điều tra thăm dò: 52 4 Luận án đủ ở file: Luận án full
- Xem thêm -