Tài liệu Nghiên cứu mô hình học sâu (deep learning) và ứng dụng trong nhận dạng chữ viết tay

  • Số trang: 72 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 3602 |
  • Lượt tải: 6
thanhphoquetoi

Tham gia: 05/11/2015

Mô tả:

i    LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, toàn bộ nội dung liên quan tới đề tài được trình bày  trong luận văn là bản thân tôi tự tìm hiểu và nghiên cứu, dưới sự hướng dẫn  khoa học của TS. Vũ Tất Thắng Viện công nghệ thông tin thuộc Viện Khoa  học và Công nghệ Việt Nam. Các tài liệu, số liệu tham khảo được trích dẫn đầy đủ nguồn gốc.   Thái Nguyên, ngày 20 tháng 3 năm 2016   Học viên Vũ Mạnh Hùng ii    LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn tới trường Đại học CNTT&TT – Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện và tổ chức khóa học này để tôi có thể có điều kiện tiếp thu kiến thức mới và có thời gian để hoàn thành Luận văn Cao học này. Tôi xin được cảm ơn TS.Vũ Tất Thắng, người đã tận tình chỉ dẫn tôi trong suốt quá trình xây dựng đề cương và hoàn thành luận văn. Tôi xin chân thành cảm ơn các thày cô đã truyền đạt cho chúng tôi những kiến thức quý báu trong quá trình học Cao học và làm Luận văn. Tôi chân thành cảm ơn các bạn bè, anh chị em trong lớp cao học K13 đã giúp đỡ, đóng góp ý kiến chia sẽ những kinh nghiệm học tập, nghiên cứu trong suốt khóa học. Cuối cùng tôi kính gửi thành quả này đến gia đình và người thân của tôi, những người đã hết lòng chăm sóc, dạy bảo và động viên tôi để tôi có kết quả ngày hôm nay. Mặc dù tôi đã cố gắng hoàn thành Luận văn trong phạm vi và khả năng cho phép nhưng chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót. Xin kính mong nhận được sự cảm thông và tận tình chỉ bảo của quý Thầy Cô và các bạn. Thái Nguyên, ngày 20 tháng 3 năm 2016     Học viên Vũ Mạnh Hùng iii    MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................. i  LỜI CẢM ƠN ................................................................................................. ii  MỤC LỤC ..................................................................................................... iii  DANH MỤC ẢNH .......................................................................................... v  DANH MỤC BẢNG BIỂU ............................................................................. vi  LỜI MỞ ĐẦU ................................................................................................. 1  CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI................................................................ 4  1.1. Giới thiệu về bài toán nhận dạng ........................................................... 4  1.1.1.  Các giai đoạn phát triển ............................................................... 4  1.1.2.  Tình hình nghiên cứu trong nước ................................................. 5  1.1.3.  Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài .............................................. 6  1.2. Các bước xử lý cho bài toán nhận dạng hoàn chỉnh ............................... 7  1.3. Kết luận chương .................................................................................... 9  CHƯƠNG 2: MÔ HÌNH MẠNG NEURON VÀ MÔ HÌNH HỌC SÂU .......... 11  2.1. Tổng quan về mô hình mạng neuron ................................................... 11  2.1.1.  Giới thiệu về mạng Neuron ........................................................ 11  2.1.1.1. Định nghĩa: ............................................................................. 11  2.1.1.2. Lịch sử phát triển mạng neuron ............................................... 11  2.1.1.3. So sánh mạng neuron với máy tính truyền thống .................... 14  2.1.2.  Cấu trúc và hoạt động của mạng Neuron .................................... 15  2.1.2.1. Neuron sinh học ...................................................................... 15  2.1.2.2. Cấu trúc của một neuron ......................................................... 17  2.1.2.3. Hoạt động của mạng neuron ................................................... 19  2.1.2.4. Hàm truyền ............................................................................. 25  2.1.3.  Mô hình và huấn luyện trong bài toán nhận dạng ....................... 26  2.1.3.1. Mạng neuron và bài toán phân loại mẫu .................................. 26  2.1.3.2. Khả năng học và tổng quát hóa ............................................... 27  2.1.3.3. Các phương pháp huấn luyện mạng ........................................ 27  2.2. Mô hình học sâu .................................................................................. 29  2.2.1.  Mạng nhiều tầng truyền thẳng (MLP) ........................................ 29  2.2.1.1. Chuẩn bị dữ liệu ...................................................................... 30  a.  Kích thước mẫu.......................................................................... 30  b.  Mẫu con ..................................................................................... 32  c.  Sự phân tầng mẫu ...................................................................... 32  d.  Chọn biến................................................................................... 33  2.2.1.2. Xác định các tham số cho mạng .............................................. 34  iv    a.  Chọn hàm truyền ........................................................................ 34  b.  Xác định số neuron tầng ẩn ........................................................ 35  c.  Khởi tạo trọng ............................................................................ 36  2.2.1.3. Vấn đề lãng quên (catastrophic forgetting) .............................. 37  2.2.1.4. Vấn đề quá khớp ..................................................................... 38  a.  Khái niệm quá khớp ................................................................... 38  b.  Giải quyết quá khớp ................................................................... 38  2.2.2.  Hopfield Network ...................................................................... 39  2.2.2.1. Cấu trúc mạng Hopfield .......................................................... 40  2.2.2.2. Mạng Hopfield rời rạc ............................................................. 42  2.2.2.3. Mạng Hopfield liên tục ........................................................... 43  2.2.3.  Boltzmann Machines ................................................................. 45  2.2.4.  Restricted Boltzmann Machines ................................................. 49  2.2.5.  Thuật toán lan truyền ngược ...................................................... 50  2.3. Kết luận chương .................................................................................. 52  CHƯƠNG 3: CÀI ĐẶT CHƯƠNG TRÌNH THỬ NGHIỆM .......................... 53  3.1. Môi trường thực nghiệm ..................................................................... 53  3.2. Dữ liệu thực nghiệm............................................................................ 53  3.3. Huấn luyện mô hình và kết quả thực nghiệm với mô hình MLP .......... 54  3.3.1.  Mô hình huấn luyện ................................................................... 54  3.3.2.  Kết quả thực nghiệm .................................................................. 54  3.4. Huấn luyện mô hình và kết quả thực nghiệm với mô hình RBM ......... 56  3.4.1.  Mô hình huấn luyện ................................................................... 56  3.4.1.1. Cấu trúc mô hình .................................................................... 56  3.4.1.2. Phương pháp huấn luyện và quy trình nhận dạng .................... 57  3.4.2.  Giao diện chính của chương trình .............................................. 58  3.4.3.  Kết quả thực nghiệm .................................................................. 60  3.5. Đánh giá kết quả thực nghiệm của hai mô hình. .................................. 61  3.6. Kết luận chương .................................................................................. 62  KẾT LUẬN CHUNG .................................................................................... 63  1.  Các kết quả đã đạt và chưa đạt được ................................................... 63  2.  Hướng nghiên cứu và phát triển .......................................................... 63  TÀI LIỆU THAM KHẢO .............................................................................. 65  v    DANH MỤC ẢNH Hình 1- 1: Các bước trong nhận dạng chữ viết tay .......................................... 7  Hinh 2- 1: Cấu trúc của một neuron sinh học điển hình ................................ 16  Hinh 2- 2: Cấu trúc của một neuron .............................................................. 18  Hinh 2- 3: Cấu trúc chung của mạng neuron ................................................ 20  Hinh 2- 4: Mạng tự kết hợp .......................................................................... 22  Hinh 2- 5: Mạng kết hợp khác kiểu .............................................................. 22  Hinh 2- 6: Mạng truyền thẳng ...................................................................... 23  Hinh 2- 7: Mạng phản hồi ............................................................................ 23  Hinh 2- 8: Perceptron ................................................................................... 24  Hinh 2- 9: Mạng MLP tổng quát .................................................................. 29  Hinh 2- 10: Mối liên hệ giữa sai số và kích thước mẫu ................................. 31  Hinh 2- 11: Huấn luyện luân phiên trên hai tập mẫu ..................................... 37  Hinh 2- 12: Cấu trúc của mạng Hopfield ...................................................... 40  Hinh 2- 13: Đồ thị hàm satlins ...................................................................... 41  Hinh 2- 14: Mạng Hopfield liên tục sử dụng mạch điện tử. .......................... 44  Hinh 2- 15: Một Boltzmann Machine với 3 nút ẩn ....................................... 45  Hinh 2- 16:Một RBM đơn giản với 3 hidden units và 2 visible units. ........... 49  Hình 3- 1: Mô hình huấn luyện mạng (MLP) ............................................... 54  Hình 3- 2: Mô hình huấn luyện mạng (RBM) ............................................... 56  Hình 3- 3: Giao diện chính của chương trình nhận dạng chữ viết tay ........... 58  Hình 3- 4: Chương trình khi nhận dạng 1 ảnh bất kỳ .................................... 59  Hình 3- 5: Chương trình khi nhận dạng toàn bộ ảnh trong một thư mục ....... 59  Hình 3- 6: Nhận dạng bằng mô hình RBM có kết quả sai chữ với M ............ 60    vi    DANH MỤC BẢNG BIỂU   Bảng 2- 1: Các hàm truyền cơ bản ................................................................ 26  Bảng 2- 2: Thuật toán lan truyền ngược ....................................................... 52  Bảng 3- 1: Kết quả thực nghiệm sử dụng mô hình MLP ............................... 55  Bảng 3- 2: Chi tiết kết quả thực nghiệm sử dụng mô hình MLP ................... 55  Bảng 3- 3: Kết quả thực nghiệm sử dụng mô hình RBM .............................. 60  Bảng 3- 4: Chi tiết kết quả thực nghiệm sử dụng mô hình RBM .................. 60  Bảng 3- 5: Bảng so sánh kết quả giữa hai mô hình ....................................... 61    1    LỜI MỞ ĐẦU Nhận dạng chữ viết tay là bài toán khó trong lớp các bài toán nhận dạng  chữ, và vẫn luôn thu hút được nhiều sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa  học. Đặc biệt là trong vài thập niên gần đây, do sự thúc đẩy của quá trình tin  học hóa trong mọi lĩnh vực, ứng dụng nhận dạng chữ càng có nhiều ý nghĩa  khi  được  sử  dụng  cho  các  bài  toán  trong  thực  tế.  Cũng  như  nhiều  bài  toán  nhận dạng tiếng nói, hình ảnh… khác, thì độ chính xác của hệ thống vẫn tiếp  tục  cần  phải  cải  thiện  nhằm  vươn  tới  khả  năng  nhận  dạng  giống  như  con  người.  Tuy nhiên, với bài toán nhận dạng chữ viết tay thì vấn đề trở nên phức  tạp hơn nhiều so với bài toán nhận dạng chữ in thông thường ở những vấn đề  sau đây:  Với chữ viết tay thì không thể có các khái niệm font chữ, kích cỡ chữ.  Các  kí  tự  trong  một  văn  bản  chữ  viết  tay  thường  có  kích  thước  khác  nhau.  Thậm chí, cùng một kí tự trong một văn bản do một người viết nhiều khi cũng  có độ rộng, hẹp, cao, thấp khác nhau, ...  Với những người viết khác nhau chữ viết có độ nghiêng khác nhau (chữ  nghiêng nhiều/ít, chữ nghiêng trái/phải...).  Các kí tự  của  một từ trên văn bản  chữ viết  tay  đối với hầu hết người  viết thường bị dính nhau vì vậy rất khó xác định được phân cách giữa chúng.  Các  văn  bản  chữ  viết  tay  còn  có  thể  có  trường  hợp  dính  dòng  (dòng  dưới bị dính hoặc chồng lên dòng trên).  Trong những năm gần đây, mô hình mạng Neuron theo hướng học sâu  đã  cho  thấy  những  kết  quả  tốt  trong  nhiều  bài  toán  khác  nhau,  trong  đó  có  nhận dạng chữ.  2    Xuất phát từ yêu cầu thực tế, đang rất cần có nhưng nghiên cứu về vấn  đề này. Chính vì vậy học viên đã chọn đề tài “Nghiên cứu mô hình học sâu  (deep-learning) và ứng dụng trong nhận dạng chữ viết tay” làm luận văn tốt  nghiệp với mong muốn phần nào áp dụng vào bài toán thực tế.  Bài toán đã đặt ra phải giải quyết được những yêu cầu sau:   Nhận dạng được các ký tự từ ảnh đầu vào   Tiến hành nhận dạng kí tự đơn lẻ sử dụng mạng Neuron nhân tạo  theo  phương  pháp  học  sâu  Restricted  Boltzmann  machine  (RBM).   Đánh giá kết quả và so sánh với mô hình mạng neuron  Với những yêu cầu đã đặt ra ở trên, cấu trúc của luận văn sẽ bao gồm  những nội dung sau đây:   Chương 1: Tổng quan về đề tài Giới  thiệu  về  bài  toán  nhận  dạng  chữ  viết  tay,  tình  hình  nghiên  cứu  trong  và  ngoài  nước,  quy  trình  chung để  giải  quyết  bài  toán  và  các  phương  pháp điển hình trong việc huấn luyện nhận dạng, phạm vi của đề tài.   Chương 2: Mô hình mạng neuron và mô hình học sâu Trình bày về cơ sở lý thuyết của mô hình neuron và huấn luyện trong  bài  toán  nhận  dạng  chữ  viết  tay.  Cơ  sở  lý  thuyết  của  mô  hình  học  sâu:  Hopfield  network,  Boltzmann Machines,  Restricted  Boltzmann  Machines  và  thuật toán lan truyền ngược.   Chương 3: Kết quả thực nghiệm và đánh giá Trình bày các kết quả thực nghiệm của hai mô hình mạng neuron và mô  hình học  sâu, đưa ra  kết quả đánh giá nhận dạng chữ viết tay giữa  mô hình  mạng neuron và mô hình học sâu.      3        4    CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI 1.1. Giới thiệu về bài toán nhận dạng Nhận  dạng  chữ  in:  đã  được  giải  quyết  gần  như  trọn  vẹn  (sản  phẩm  FineReader 11 của hãng ABBYY có thể nhận dạng chữ in theo 192 ngôn ngữ  khác  nhau,  phần  mềm  nhận  dạng  chữ  Việt  in  VnDOCR  4.0  của  Viện  Công  nghệ  Thông  tin  –  Viện  Hàn  lâm  Khoa  học  và  Công  nghệ  Việt  Nam  có  thể  nhận dạng được các tài liệu chứa hình ảnh, bảng và văn bản với độ chính xác  trên 98%).  Nhận  dạng  chữ  viết  tay  vẫn  còn  là  vấn đề  thách  thức  lớn đối  với  các  nhà  nghiên cứu.  Bài toàn này  chưa thể giải quyết  trọn  vẹn được  vì  nó hoàn  toàn phụ thuộc vào người viết và sự biến đổi quá đa dạng trong cách viết và  trạng thái sức khỏe, tinh thần của từng người viết.  1.1.1. Các giai đoạn phát triển  Giai đoạn 1 (1900 - 1980) Nhận  dạng  chữ  được  biết  đến  từ  năm  1900,  khi  nhà  khoa  học  người  Nga Alan Turing (1912-1954) phát triển một phương tiện trợ giúp cho những  người mù.  Các  sản  phẩm  nhận  dạng  chữ  thương  mại  có  từ  những  năm1950,  khi  máy tính lần đầu tiên được giới thiệu tính năng mới về nhập và lưu trữ dữ liệu  hai chiều bằng cây bút viết trên một tấm bảng cảm ứng. Công nghệ mới này  cho phép các nhà nghiên cứu làm việc trên các bài toán nhận dạng chữ viết  tay online.  Mô hình nhận dạng chữ viết được đề xuất từ năm 1951 do phát  minh  của M. Sheppard được gọi là GISMO, một robot đọc-viết.  Năm  1954,  máy  nhận  dạng  chữ  đầu  tiên  đã  được  phát  triển  bởi  J.  Rainbow dùng để đọc chữ in hoa nhưng rất chậm.  5    Năm 1967, Công ty IBM đã thương mại hóa hệ thống nhận dạng chữ.   Giai đoạn 2 (1980 - 1990) Với sự phát triển của các thiết bị phần cứng máy tính và các thiết bị thu  nhận dữ liệu, các phương pháp luận nhận dạng đã được phát triển trong giai  đoạn trước đã có được môi trường lý tưởng để triển khai các ứng dụng nhận  dạng chữ.  Các hướng tiếp cận theo cấu trúc và đối sánh được áp dụng trong nhiều  hệ thống nhận dạng chữ.  Trong  giai  đoạn  này,  các  hướng  nghiên  cứu  chỉ  tập  trung  vào  các  kỹ  thuật nhận dạng hình dáng chứ chưa áp dụng cho thông tin ngữ nghĩa. Điều  này dẫn đến sự hạn chế về hiệu suất nhận dạng, không hiệu quả trong nhiều  ứng dụng thực tế.   Giai đoạn 3 (1990 - nay) Các hệ thống nhận dạng thời gian thực được chú trọng trong giai đoạn  này.  Các kỹ  thuật nhận dạng  kết  hợp với các phương pháp luận  trong  lĩnh  vực học máy (Machine Learning) được áp dụng rất hiệu quả.  Một số công cụ học máy hiệu quả như mạng Neuron, mô hình Markov  ẩn, SVM (Support Vector Machines) và xử lý ngôn ngữ tự nhiên...  1.1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước Tại  Việt  Nam,  trong  những  năm  gần  đây  có  rất  nhiều  những  nhóm  nghiên cứu về nhận dạng chữ viết tay sử dụng các mô hình phổ biến hiện nay  như: SVM (Support Vector Machine), HMM (Hidden Markov Model), mạng  Neuron… Nhưng nhìn chung thì chất lượng nhận dạng của các mô hình này  đều chưa cao vì chữ viết tay còn nhiều các yếu tố tác động đến như: độ cao,  độ nghiêng, các nét liền… của chữ viết đều ảnh hưởng rất nhiều đến quá trình  nhận dạng. Hiện tại, chúng ta mới chỉ có được những sản phẩm thử nghiệm  6    như hệ thống nhận dạng chữ số và chữ cái viết tay rời rạc trên các phiếu xuất  nhập cảnh của nhóm nghiên cứu ở Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh,  …  1.1.3. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Nhận  dạng  chữ  viết  đã  được  nghiên  cứu  hơn  40  năm  qua.  Ngày  nay  nhận dạng chữ viết đã nhận được sự quan tâm đáng kể do sự phát triển của  các máy tính cầm tay và điện thoại cầm tay dựa trên các bàn phím, chuột và  nhiều dạng thiết bị định vị khác. Nhận dạng chữ viết tay được thực hiện qua  hai hình thức là nhận dạng online và nhận dạng offline. Nhận dạng online có  nghĩa là máy tính sẽ nhận dạng các chữ được viết lên màn hình ngay sau khi  nó được viết. Đối với những hệ nhận dạng này, máy tính sẽ lưu lại các thông  tin về nét chữ như thứ tự nét viết, hướng và tốc độ của nét viết trong khi nó  đang được viết ra. Đây chính là cơ sở để máy tính nhận dạng được chữ cái, do  đó việc nhận dạng không gặp quá nhiều khó khăn. Hệ thống nhận dạng chữ  viết tay trực tuyến trên một trạm làm việc của IBM do nhóm nghiên cứu gồm  H.S.M.Beigi,  C.C.Tapert,  M.Ukeison  và  C.G.Wolf  ở  phòng  thực  hành  Watson  IBM  cài  đặt  là  một  trong  những  sản  phẩm  nhận  dạng  chữ  viết  tay  online tiêu biểu nhất. Tuy nhiên, do chưa có nhiều ứng dụng thực tế nên nhận  dạng chữ viết tay trực tuyến chưa được biết đến nhiều và khi nhắc đến nhận  dạng chữ viết tay chúng ta thường hiểu nhình thức nhận dạng ở đây là offline.   Các  kết  quả  nhận  dạng  chữ  viết  tay  offline  hiện  này  còn  rất  hạn  chế.  Các  kết  quả  nghiên  cứu  chưa  tìm  được  giải  pháp  đủ  tốt  để  giải  quyết  hết  những khó khăn tiêu biểu sau của bài toán nhận dạng chữ viết tay:   Kích thước của chữ viết tay không đồng đều.   Kiểu dáng chữ của mỗi người viết đều rất khác nhau.   Giữa  các  kí  tự  trong  cùng  một  từ  thường  có  nét  nối,  thậm  chí  dính liền vào nhau.  7     Các kí tự có thể thiếu hoặc thừa nét.   Xuất hiện tình trạng dính dòng.  Do những khó khăn trên nên khi giải quyết bài toán nhận dạng chữ viết  tay đều buộc phải giới hạn trong một phạm vi nào đó với những tiêu chuẩn cụ  thể  cho  mẫu  chữ  nhận  dạng.  Chính  vì  vậy,  các  kết  quả  thu  được  cũng  chỉ  được áp dụng một cách hạn chế ở lĩnh vực hẹp trong một bài toán cụ thể nào  đó.  Một số hệ nhận dạng chữ viết tay tiêu biểu có thể kể đến như: hệ thống  nhận  dạng  chữ  viết  tay  trong  lĩnh  vực  kiểm  tra  tài  khoản  ở  ngân  hàng  của  nhóm nghiên cứu Simon và O.Baret (Laoria/CNRS & ENPC, Paris), hệ thống  phân loại tự động địa chỉ thư ở bưu điện của M.Pfister, S.Behnke và R.Rojas  ở Đại học tổng hợp Berlin, Đức….   1.2. Các bước xử lý cho bài toán nhận dạng hoàn chỉnh Nhận  dạng  chữ  viết  tay  thường  bao  gồm  năm  giai  đoạn:  tiền  xử  lý  (preprocessing),  tách  chữ  (segmentation),  trích  chọn  đặc  trưng  (representation), huấn luyện và nhận dạng (training and recognition), hậu xử  lý (postprocessing).  Hình 1- 1: Các bước trong nhận dạng chữ viết tay 8     Tiền xử lý (preprocessing): giảm  nhiễu  cho  các  lỗi  trong  quá  trình quét ảnh, hoạt động viết của con người, chuẩn hóa dữ liệu  và nén dữ liệu.   Tách chữ (segmentation): chia nhỏ văn bản thành những thành  phần nhỏ hơn, tách các từ trong câu hay các kí tự trong từ.   Trích trọn đặc trưng (representation): giai đoạn đóng vai trò  quan  trọng  nhất  trong  nhận  dạng  chữ  viết  tay.  Để  tránh  những  phức tạp của chữ viết tay cũng như tăng cường độ chính xác, ta  cần phải biểu diễn thông tin chữ viết dưới những dạng đặc biệt  hơn và cô đọng hơn, rút trích các đặc điểm riêng nhằm phân biệt  các ký tự khác nhau. Trong luận văn này, tôi nghiên cứu và tìm  hiểu về mô hình học máy theo chiều sâu, trong mô hình này thì  khi huấn luyện và sử dụng dữ liệu chúng ta không cần sử dụng  đặc trưng của ảnh đầu vào nên có thể bỏ qua bước trích rút đặc  trưng.   Huấn luyện và nhận dạng (training and recognition): phương  pháp điển hình so trùng  mẫu,  dùng thống kê,  mạng neuron, mô  hình markov ẩn, trí tuệ nhân tạo hay dùng phương pháp kết hợp  các phương pháp trên.Trong luận văn này, tôi sử dụng mô hình  học  máy  theo  chiều  sâu  (deep  learning)  để  huấn  luyện  và  nhận  dạng, nội dung này sẽ được trình bày trong các chương sau của  luận văn.   Hậu xử lý (postprocessing): sử dụng các thông tin về ngữ cảnh  để giúp tăng cường độ chính xác, dùng từ điển dữ liệu.  Ban đầu các văn bản chữ viết tay được scan và đưa vào hệ thống nhận  dạng, với quá trình tiền xử lý thì ảnh sẽ được một ảnh mà do hệ thống yêu cầu  để huấn luyện và nhận  dạng  (có  thể là  ảnh nhị  phân  hay ảnh  đa  mức  xám).  9    Trong mô hình học máy theo chiều sâu, ảnh được sử dụng để huấn luyện và  nhận dạng là ảnh đa mức xám (các pixel được biểu diễn bởi các giá trị từ 0  đến 255). Tại quá trình tiền xử lý thì ảnh cũng đã được xử lý lọa bỏ nhiễu, các  giá trị không cần thiết trong ảnh đầu vào.  Tại bước tách chữ thì với ảnh đã được tiền xử lý, khi đi qua bước này  sẽ được thực hiện tách dòng, tách chữ, tách kí tự để thực hiện nhận dạng, tùy  theo quy định của một hệ thống khi huấn luyện. Khi đã được tách rời các kí tự  thì việc tiếp theo ảnh để nhận dạng sẽ được lưu dưới dạng ma trận điểm, với  tùy từng vị trí của điểm ảnh mà giá trị có thể khác nhau (từ 0 đến 255), trong  mô hình Deep Learning thì ma trận điểm ảnh sẽ được quy về dạng chuẩn là  28x28.  Sau  khi  qua  các  bước  xử  lý  ở  trên  thì  ảnh  chính  thức  được  đưa  vào  huấn luyện và nhận dạng, trong quá trình huấn luyện và nhận dạng sẽ sử dụng  các  mô  hình  và  thuật  toán  cần  thiết  để  thực  hiện  tính  toán  và  xử  lý,  những  thuật toán và quá trình xử lý sẽ được trìn bày chi tiết trong các phần sau của  luận văn.  Cuối cùng khi các ảnh đầu vào đã được đưa vào nhận dạng và cho ra  kết quả thì bước quan trọng không kém là quá trình hậu xử lý với các kết quả  ở trên, và trả lại kết quả cho người dử dụng.   1.3. Kết luận chương Luận văn “Nghiên cứu mô hình học sâu (deep-learning) và ứng dụng trong nhận dạng chữ viết tay” được thực hiện với mục đích giải quyết một  lớp con các bài toán nhận dạng chữ viết tay mà cụ thể nhận dạng các kí tự đơn  lẻ là các chữ cái từ A đến Z.  Từ đó sẽ tạo cơ sở tiếp theo để có thể xây dựng tiếp mô hình nhận dạng  các chữ cái trong tiếng Việt, đây là bước cần thiết trong bài toán nhận dạng  10    chữ  viết  tiếng Việt  các  từ tiếng Việt đơn lẻ, và sẽ  tiến  tới xây dựng  một hệ  thống nhận dạng văn bản viết tay tiếng Việt hoàn chỉnh.  Luận văn sẽ tập trung vào nghiên cứu về cơ sở lý thuyết mô hình Deep  Learning,  các thuật  toán được sử dụng, thực hiện  huấn  luyện  bằng  mô  hình  Deep Learning, từ đó cài đặt chương trình mô phỏng trên ngôn ngữ Matlab,  PHP, C#...  11    CHƯƠNG 2: MÔ HÌNH MẠNG NEURONVÀ MÔ HÌNH HỌC SÂU 2.1. Tổng quan về mô hình mạng neuron 2.1.1. Giới thiệu về mạng Neuron 2.1.1.1. Định nghĩa: Mạng  neuron  nhân  tạo,  Artificial  Neural  Network  (ANN)  gọi  tắt  là  mạng neuron, neural network, là một mô hình xử lý thông tin phỏng theo cách  thức xử lý thông tin của các hệ neuron sinh học. Nó được tạo lên từ một số  lượng  lớn  các  phần  tử  (gọi  là  phần  tử  xử  lý  hay  neuron)  kết  nối  với  nhau  thông qua các liên kết (gọi là trọng số liên kết) làm việc như một thể thống  nhất để giải quyết một vấn đề cụ thể nào đó.   Một  mạng  neuron  nhân  tạo  được  cấu  hình  cho  một  ứng  dụng  cụ  thể  (nhận dạng mẫu, phân loại dữ liệu, ...) thông qua một quá trình học từ tập các  mẫu huấn luyện. Về bản chất học chính là quá trình hiệu chỉnh trọng số liên  kết giữa các neuron.  2.1.1.2. Lịch sử phát triển mạng neuron Các nghiên cứu về bộ não con người đã được tiến hành từ hàng nghìn  năm nay. Cùng với sự phát triển của khoa học kĩ thuật đặc biệt là những tiến  bộ  trong  ngành  điện  tử  hiện  đại,  việc  con  người  bắt  đầu  nghiên  cứu  các  neuron nhân tạo là hoàn  toàn tự nhiên. Sự kiện đầu tiên đánh dấu  sự ra đời  của  mạng  neuron  nhân  tạo  diễn  ra  vào  năm  1943  khi  nhà  thần  kinh  học  Warren McCulloch và nhà toán học Walter Pitts viết bài báo mô tả cách thức  các neuron hoạt động. Họ cũng đã tiến hành xây dựng một mạng neuron đơn  giản bằng các mạch điện. Các neuron của họ được xem như là các thiết bị nhị  phân với ngưỡng cố định. Kết quả của các mô hình này là các hàm logic đơn  giản chẳng hạn như “ a OR b” hay “a AND b”.   12    Tiếp  bước  các  nghiên  cứu  này,  năm  1949  Donald  Hebb  cho xuất  bản  cuốn  sách  Organization  of  Behavior.  Cuốn  sách  đã  chỉ  ra  rằng  các  neuron  nhân tạo sẽ trở lên hiệu quả hơn sau mỗi lần chúng được sử dụng.   Những  tiến  bộ  của  máy  tính  đầu  những  năm  1950  giúp  cho  việc  mô  hình hóa các nguyên lý của những lý thuyết liên quan tới cách thức con người  suy nghĩ đã trở thành hiện thực. Nathanial Rochester sau nhiều năm làm việc  tại các phòng thí nghiệm nghiên cứu của IBM đã có những nỗ lực đầu tiên để  mô phỏng một mạng neuron. Trong thời kì này tính toán truyền thống đã đạt  được những thành công rực rỡ trong khi đó những nghiên cứu về neuron còn  ở  giai  đoạn  sơ  khai.  Mặc  dù  vậy  những  người  ủng  hộ  triết  lý  “thinking  machines”  (các  máy  biết  suy  nghĩ)  vẫn  tiếp  tục  bảo  vệ  cho  lập  trường  của  mình.   Năm 1956 dự án Dartmouth nghiên cứu về trí tuệ nhân tạo (Artificial  Intelligence) đã mở ra thời kỳ phát triển mới cả trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo  lẫn mạng neuron. Tác động tích cực của nó là thúc đẩy hơn nữa sự quan tâm  của các nhà khoa học về trí tuệ nhân tạo và quá trình xử lý ở mức đơn giản  của mạng neuron trong bộ não con người.   Những năm tiếp theo của dự án Dartmouth, John von Neumann đã đề  xuất việc mô phỏng các neuron đơn giản bằng cách sử dụng rơle điện áp hoặc  đèn chân không. Nhà sinh học chuyên nghiên cứu về neuron Frank Rosenblatt  cũng  bắt  đầu  nghiên  cứu  về  Perceptron.  Sau  thời  gian  nghiên  cứu  này  Perceptron  đã  được  cài  đặt  trong  phần  cứng  máy  tính  và  được  xem  như  là  mạng  neuron  lâu  đời  nhất  còn  được  sử  dụng  đến  ngày  nay.  Perceptron  một  tầng rất hữu ích trong việc phân loại  một tập các đầu vào có giá trị liên tục  vào  một trong hai lớp. Perceptron tính tổng có trọng số các đầu vào, rồi trừ  tổng này cho một ngưỡng và cho ra một trong hai giá trị mong muốn có thể.  Tuy nhiên Perceptron còn rất nhiều hạn chế, những hạn chế này đã được chỉ  13    ra trong cuốn sách về Perceptron của Marvin Minsky và Seymour Papert viết  năm 1969.   Năm  1959,  Bernard  Widrow  và  Marcian  Hoff  thuộc  trường  đại  học  Stanford  đã  xây  dựng  mô  hình  ADALINE  (ADAptive  LINear  Elements)  và  MADALINE.  (Multiple  ADAptive  LINear  Elements).  Các  mô  hình  này  sử  dụng  quy  tắc  học  Least-Mean-Squares  (LMS:  Tối  thiểu  bình  phương  trung  bình). MADALINE là mạng neuron đầu tiên được áp dụng để giải quyết một  bài toán thực tế. Nó là một bộ lọc thích ứng có khả năng loại bỏ tín hiệu dội  lại trên đường dây điện thoại. Ngày nay mạng neuron này vẫn được sử dụng  trong các ứng dụng thương mại.   Năm 1974 Paul Werbos đã phát triển và ứng dụng phương pháp học lan  truyền  ngược  (back-propagation).  Tuy  nhiên  phải  mất  một  vài  năm  thì  phương pháp này mới trở lên phổ biến. Các mạng lan truyền ngược được biết  đến nhiều nhất và được áp dụng rộng dãi nhất nhất cho đến ngày nay.   Thật không may, những thành công ban đầu này khiến cho con người  nghĩ quá lên về khả năng của các mạng neuron. Chính sự cường điệu quá mức  đã có những tác động không tốt đến sự phát triển  của  khoa học và kỹ  thuật  thời bấy giờ khi người ta lo sợ rằng đã đến lúc máy móc có thể làm mọi việc  của con người. Những lo lắng này khiến người ta bắt đầu phản đối các nghiên  cứu về mạng neuron. Thời kì tạm lắng này kéo dài đến năm 1981.   Năm 1982 trong bài báo gửi tới viện khoa học quốc gia, John Hopfield  bằng  sự  phân  tích  toán  học  rõ  ràng,  mạch  lạc,  ông  đã  chỉ  ra  cách  thức  các  mạng neuron làm việc và những công việc chúng có thể thực hiện được. Cống  hiến của Hopfield không chỉ ở giá trị của những nghiên cứu khoa học mà còn  ở sự thúc đẩy trở lại các nghiên cứu về mạng neuron.   Cũng trong thời gian này, một hội nghị với sự tham gia của Hoa Kỳ và  Nhật Bản bàn về việc hợp tác/cạnh tranh trong lĩnh vực mạng neuron đã được  14    tổ chức tại Kyoto, Nhật Bản. Sau hội nghị, Nhật Bản đã công bố những nỗ lực  của họ trong việc tạo ra máy tính thế hệ thứ 5. Tiếp nhận điều đó, các tạp chí  định kỳ của Hoa Kỳ bày tỏ sự lo lắng rằng nước nhà có thể bị tụt hậu trong  lĩnh vực này. Vì thế, ngay sau đó, Hoa Kỳ nhanh chóng huy động quĩ tài trợ  cho các nghiên cứu và ứng dụng mạng neuron.   Năm 1985, viện vật lý Hoa Kỳ bắt đầu tổ chức các cuộc họp hàng năm  về mạng neuron ứng dụng trong tin học (Neural Networks for Computing).   Năm 1987, hội thảo quốc tế đầu tiên về mạng neuron của Viện các kỹ  sư điện  và  điện  tử  IEEE  (Institute of  Electrical  and  Electronic  Engineer)  đã  thu hút hơn 1800 người tham gia.   Ngày nay, không chỉ dừng lại ở mức nghiên cứu lý thuyết, các nghiên  cứu ứng dụng mạng neuron để giải quyết các bài toán thực tế được diễn ra ở  khắp  mọi  nơi.  Các  ứng  dụng  mạng  neuron  ra  đời  ngày  càng  nhiều  và  ngày  càng hoàn thiện hơn. Điển hình là các ứng dụng: xử lý ngôn ngữ (Language  Processing),  nhận  dạng  kí  tự  (Character  Recognition),  nhận  dạng  tiếng  nói  (Voice  Recognition),  nhận  dạng  mẫu  (Pattern  Recognition),  xử  lý  tín  hiệu  (Signal Processing), Lọc dữ liệu (Data Filtering),…..   2.1.1.3. So sánh mạng neuron với máy tính truyền thống Các mạng neuron có cách tiếp cận khác trong giải quyết vấn đề so với  máy tính truyền thống. Các máy tính truyền thống sử dụng cách tiếp cận theo  hướng giải thuật, tức là máy tính thực hiện một tập các chỉ lệnh để giải quyết  một  vấn  đề.  Vấn  đề được  giải  quyết  phải  được  biết và  phát  biểu  dưới  dạng  một  tập  chỉ  lệnh  không  nhập  nhằng.  Những  chỉ  lệnh  này  sau  đó  phải  được  chuyển sang một chương trình ngôn ngữ bậc cao và chuyển sang mã máy để  máy tính có thể hiểu được.   Trừ khi các bước cụ thể mà máy tính cần tuân theo được chỉ ra rõ ràng,  máy  tính sẽ không làm  được gì cả. Điều đó giới hạn khả năng của các  máy 
- Xem thêm -