Tài liệu Nghiên cứu khả năng hấp phụ cr trên vỏ trấu và ứng dụng xử lý tách cr khỏi nguồn nước thải

  • Số trang: 88 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 140 |
  • Lượt tải: 0
nguyetha

Đã đăng 8490 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN --------------o0o-------------- LÊ THỊ TÌNH NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG HẤP PHỤ Cr TRÊN VỎ TRẤU VÀ ỨNG DỤNG XỬ LÝ TÁCH Cr KHỎI NGUỒN NƯỚC THẢI LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC HÀ NỘI – 2011 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN --------------o0o-------------- LÊ THỊ TÌNH NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG HẤP PHỤ Cr TRÊN VỎ TRẤU VÀ ỨNG DỤNG XỬ LÝ TÁCH Cr KHỎI NGUỒN NƯỚC THẢI Chuyên ngành: Hóa Phân tích Mã số: 60 44 29 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Cán bộ hướng dẫn Khoa học: PGS.TS. Nguyễn Xuân Trung HÀ NỘI – 2011 MỤC LỤC MỞ ĐẦU .........................................................................................................................1 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN ........................................................................................3 1.1. Vai trò của nƣớc sạch và tình trạng ô nhiễm nƣớc .........................................3 1.1.1. Tài nguyên nước trên thế giới [8] .................................................................3 1.1.2. Tài nguyên nước ở Việt Nam .........................................................................4 1.1.3. Sự ô nhiễm nguồn nước .................................................................................4 1.1.3.1. Khái niệm ô nhiễm [4] ...........................................................................4 1.1.3.2. Nguồn gốc của sự ô nhiễm nước. ...........................................................5 1.1.3.3. Tác hại của chất thải ..............................................................................5 1.2. Đại cƣơng về Crom [3, 15] .................................................................................6 1.2.1. Nguồn gốc, đặc điểm và cấu tạo ...................................................................6 1.2.2. Tính chất hoá học của Crom .........................................................................7 1.2.3. Các hợp chất quan trọng của Crôm ..............................................................7 1.2.3.1. Hợp chất Cr(II) .......................................................................................7 1.2.3.2. Hợp chất Cr(III) .....................................................................................8 1.2.3.3. Hợp chất Cr(VI)......................................................................................9 1.2.4. Độc tính của Crôm [1, 25] ..........................................................................10 1.3. Các phƣơng pháp xác định Crôm [17] ...........................................................12 1.3.1. Phương pháp phân tích khối lượng [29] .....................................................12 1.3.2. Phương pháp phân tích thể tích [22] ..........................................................12 1.3.3. Phương pháp trắc quang [10, 13] ...............................................................13 1.3.4. Phương pháp khối phổ dùng nguồn cảm ứng cao tần –phát xạ nguyên tử (ICP-AES) ..............................................................................................................15 1.3.5. Phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử [13] ......................................16 1.3.6. Các phương pháp điện hoá .........................................................................17 1.3.7 Kĩ thuật phân tích sắc kí lỏng hiệu năng cao (HPLC) .................................18 1.4. Phƣơng pháp xử lý Crom ...............................................................................19 1.4.1. Phương pháp kết tủa [10] ......................................................................19 1.4.2. Phương pháp keo tụ [19] .............................................................................19 1.4.3. Phương pháp trao đổi ion [20] ...................................................................20 1.4.4. Phương pháp hấp phụ [2, 20] .....................................................................21 1.4.4.1. Cơ sở lí thuyết của phương pháp. ........................................................21 1.4.4.2. Một số vật liệu hấp phụ có nguồn gốc tự nhiên ...................................24 CHƢƠNG II: THỰC NGHIỆM ................................................................................29 2.1. Nội dung nghiên cứu.........................................................................................29 2.2. Máy móc - dụng cụ ...........................................................................................29 2.3. Hoá chất sử dụng ..............................................................................................30 2.4. Điều chế vật liệu hấp phụ vỏ trấu ...................................................................30 2.5. Khảo sát các yếu tố pH, thời gian và dung lƣợng hấp phụ...........................31 2.5.1. Khảo sát ảnh hưởng của pH đến khả năng hấp phụ ...................................31 2.5.2. Khảo sát thời gian đạt cân bằng hấp phụ ...................................................31 2.5.3. Xác định dung lượng hấp phụ theo phương trình Langmuir ......................31 2.5.4. Khảo sát ảnh hưởng của chất điện li và các ion kim loại khác .................33 2.6. Nghiên cứu khả năng hấp phụ theo phƣơng pháp động ...............................33 2.6.1. Cách tiến hành .............................................................................................33 2.6.2. Tính toán..................................................................................................33 2.6.3. Khảo sát ảnh hưởng của pH....................................................................35 80 CHƢƠNG III: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN...........................................................36 3.1. Tối ƣu hóa các điều kiện xác định Crom bằng phƣơng pháp đo quang với thuốc thử ĐPC. ........................................................................................................36 3.1.1. Khảo sát phổ hấp thụ quang của phức màu ................................................36 3.1.2. Khảo sát ảnh hưởng của nồng độ axit H2SO4 tới sự tạo phức màu với thuốc thử ĐPC. ................................................................................................................36 3.1.3. Khảo sát ảnh hưởng của nồng độ thuốc thử ĐPC ......................................37 3.1.4. Khảo sát độ bền của phức màu giữa Cr(VI) với thuốc thử ĐPC. ...............39 3.1.5. Khảo sát ảnh hưởng của các ion đến độ hấp thụ quang của phức màu. ....39 3.1.5.1. Ảnh hưởng của các cation kim loại ......................................................40 3.1.5.2. Ảnh hưởng của các anion .....................................................................41 3.1.6. Xây dựng đường chuẩn xác định Cr(VI) .....................................................42 3.1.6.1. Khoảng tuyến tính của phép đo ............................................................42 3.1.6.2. Lập phương trình đường chuẩn của Cr................................................44 3.1.6.3. Giới hạn phát hiện, giới hạn định lượng của phương pháp .................44 3.1.6.4. Sai số và độ lặp lại của phép đo ...........................................................46 3.2. Nghiên cứu khả năng hấp phụ Cr ...................................................................48 3.2.1. Xác định tính chất vật lý của vật liệu. .........................................................48 3.2.2. Nghiên cứu khả năng hấp phụ Crom của vật liệu theo phương pháp tĩnh .52 3.2.2.1. Khảo sát ảnh hưởng của pH đến khả năng hấp phụ của vật liệu. .......52 3.2.2.2. Ảnh hưởng của thời gian ......................................................................55 3.2.2.3. Khảo sát nồng độ ban đầu Cr(VI), Cr(III) đến khả năng hấp phụ. .....57 3.2.2.4. Khảo sát ảnh hưởng cạnh tranh của các ion. ......................................59 3.2.3. Khảo sát khả năng hấp phụ của vật liệu ở điều kiện động. ........................63 3.2.3.1. Khảo sát dung lượng hấp phụ cực đại của vật liệu. .............................63 3.2.3.2. Khảo sát ảnh hưởng của bản chất, nồng độ dung dịch rửa giải. ........63 3.2.3.3. Khảo sát ảnh hưởng của tốc độ nạp mẫu đến khả năng hấp thu của Cr(VI) lên vật liệu (VL2) .................................................................................64 3.2.3.4. Khảo sát ảnh hưởng của thể tích rửa giải. ...........................................65 3.2.3.5. Khảo sát ảnh hưởng của tốc độ rửa giải đến hiệu suất rửa giải. .......66 3.2.3.6. Khảo sát ảnh hưởng của một số ion cản trở đến khả năng hấp thu của Cr2O72- trên VL2 ................................................................................................ 67 3.3. Thử nghiệm xử lý mẫu giả và khảo sát khả năng tái sử dụng vật liệu ........70 3.4. Thử nghiệm xử lý mẫu nƣớc chứa Crom .......................................................71 KẾT LUẬN ..................................................................................................................73 TÀI LIỆU THAM KHẢO...........................................................................................75 81 CÁC KÍ HIỆU VIẾT TẮT ĐPC: Điphenylcarbazid. LOD(limit of detection): Giới hạn phát hiện LOQ(limit of quantitaty): Giới hạn định lượng VL1: Vỏ trấu không biến tính VL2: Vỏ trấu được xử lý với HCHO DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 3.1: Kết quả khảo sát sự phụ thuộc của H2SO4 ở các nồng độ khác nhau. 37 Bảng 3.2: Sự phụ thuộc độ hấp thụ quang vào nồng độ thuốc thử..................... 38 Bảng 3.3: Kết quả khảo sát sự phụ thuộc của độ hấp thụ quang theo thời gian. 39 Bảng 3.4: Kết quả khảo sát ảnh hưởng của cation kim loại................................ 40 Bảng 3.5: Tỷ lệ ảnh hưởng của một số cation………………………………… 41 Bảng 3.6: Kết quả khảo sát ảnh hưởng của các anion………………………… 42 Bảng 3.7: Tỷ lệ ảnh hưởng của một số anion………………………………… 42 Bảng 3.8: Khoảng tuyến tính của Cr(VI)............................................................ 43 Bảng 3.9: Phân tích mẫu trắng............................................................................ 45 Bảng 3.10: Một số giá trị liên quan..................................................................... 46 Bảng 3.11: Sai số của phép đo độ hấp thụ quang xác định Crom…………… 47 Bảng 3.12: Độ lặp lại của phép đo…………………………………………… 48 Bảng 3.13: Dung lượng hấp phụ của vật liệu phụ thuộc vào pH của dung dịch 53 Cr(VI), Cr(III).................................................................................................... Bảng 3.14: Khảo sát ảnh hưởng của thời gian tới quá trình hấp phụ của vật 55 liệu...................................................................................................................... Bảng 3.15: Ảnh hưởng nồng độ đầu Cr(VI) đến dung lượng hấp phụ của vật 57 liệu....................................................................................................................... Bảng 3.16: Ảnh hưởng nồng độ đầu Cr(III) đến dung lượng hấp phụ của vật 57 liệu....................................................................................................................... Bảng 3.17: Kết quả khảo sát ảnh hưởng ion Cu2+ đến dung lượng hấp phụ… 59 Bảng 3.18: Kết quả khảo sát ảnh hưởng ion Ni2+ đến dung lượng hấp phụ… 59 Bảng 3.19: Kết quả khảo sát ảnh hưởng ion Fe3+ đến dung lượng hấp phụ… 60 Bảng 3.20: Kết quả khảo sát ảnh hưởng của ion Zn2+ đến dung lượng hấp 60 phụ..................................................................................................................... Bảng 3.21: Kết quả khảo sát ảnh hưởng ion Cu 2+, Ni2+, Fe3+. Zn2+đến dung 61 lượng hấp phụ của vật liệu……………………………………………………. Bảng 3.22: Kết quả khảo sát ảnh hưởng nồng độ rửa giải HCl/H 2O20,1% đến 63 khả năng rửa giải................................................................................................. Bảng 3.23: Kết quả khảo sát ảnh hưởng tốc độ nạp mẫu đến khả năng hấp 64 thu....................................................................................................................... Bảng 3.24: Kết quả khảo sát thể tích rửa giải…………………………………. 65 Bảng 3.25: Kết quả khảo sát tốc độ rửa giải…………………………………. 66 Bảng 3.26: Ảnh hưởng của các ion kim loại kiềm và kim loại kiềm thổ đến 67 hiệu suất thu hồi……………………………………………………………….. Bảng 3.27: Kết quả khảo sát ảnh hưởng của Zn2+, Cu2+, Ni2+, Fe3+ đến hiệu 68 suất thu hồi…………………………………………………………………….. Bảng 3.28: Thành phần mẫu giả......................................................................... 69 Bảng 3.29: Kết quả hấp phụ tách loại crom của mẫu giả................................... 69 Bảng 3.30: Kết quả nghiên cứu khả năng tái sử dụng vật liệu………………... 70 Bảng 3.31: Kết quả thử nghiệm xử lý mẫu nước chứa Crom …………........... 71 DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 2.1: Đường đẳng nhiệt hấp phụ Langmuir……………………………… 32 Hình 2.2: Đường biểu diễn hấp phụ động trên cột............................................. 34 Hình 3.1: Phổ hấp thụ ánh sáng của phức màu................................................... 36 Hình 3.2: Sự phụ thuộc của độ hấp thụ quang vào nồng độ axit H2SO4............. 37 Hình 3.3: Sự phụ thuộc độ hấp thụ quang vào nồng độ thuốc thử...................... 38 Hình 3.4: Sự phụ thuộc độ hấp thụ quang vào thời gian.................................... 39 Hình 3.5: Khoảng tuyến tính của Cr(VI)............................................................ 43 Hình 3.6: Đường chuẩn xác định Cr(VI) bằng phép đo độ hấp thụ quang….... 44 Hình 3.7a, 3.7b: Hình ảnh SEM của VL2.......................................................... 49 Hình 3.8a: Phổ hồng ngoại của vật liệu (VL2) khi chưa hấp phụ...................... 50 Hình 3.8b: Phổ hồng ngoại của vật liệu (VL2) hấp phụ Cr(VI)......................... 51 Hình 3.8c: Phổ hồng ngoại của vật liệu (VL2) hấp phụ Cr(III)......................... 51 Hình 3.9: Đường biểu diễn sự phụ thuộc dung lượng hấp phụ của vật liệu vỏ 53 trấu vào pH......................................................................................................... Hình 3.10: Ảnh hưởng của pH đến các dạng tồn tại của Cr(VI) trong dung 54 dịch nước……………………………………………………………………… Hình 3.11: Ảnh hưởng của thời gian tới quá trình hấp phụ của vật liệu............. 56 Hình 3.12: Đường đẳng nhiệt hấp phụ Cr(VI), Cr(III) trên VL2........................ 57 Hình 3.13: Đường hấp phụ đẳng nhiệt Langmuir……………………………... 58 Hình 3.14: Dung lượng hấp phụ của Cr(VI), Cr(III) khi có mặt của Cu2+……. 59 Hình 3.15: Dung lượng hấp phụ của Cr(VI), Cr(III) khi có mặt của Ni2+…….. 59 Hình 3.16: Dung lượng hấp phụ của Cr(VI), Cr(III) khi có mặt của Fe3+…….. 60 Hình 3.17: Dung lượng hấp phụ của Cr(VI), Cr(III) khi có mặt của Zn2+…… 60 Hình 3.18: Dung lượng hấp phụ của Cr(VI), Cr(III) khi có mặt Cu2+, Ni2+, 61 Fe3+, Zn2+……………………………………………………………………… Hình 3.19: Đồ thị sự phụ thuộc hiệu suất rửa giải vào nồng độ axit HCl…….. 63 Hình 3.20: Đồ thị sự phụ thuộc hiệu suất thu hồi vào tốc độ nạp mẫu………. 64 Hình 3.21: Đồ thị sự phụ thuộc hiệu suất rửa giải vào thể tích rửa giải……… 65 Hình 3.22: Đồ thị sự phụ thuộc hiệu suất rửa giải vào tốc độ rửa giải……….. 66 MỞ ĐẦU Những chuyện huyền thoại về nước nếu chép lại chắc chắn cũng dày như lịch sử loài người vậy, vì nước là nơi bắt nguồn của sự sống trên trái đất. Trong phong tục tập quán của hầu hết các dân tộc, tôn giáo, nước thường được xem như vật thiêng liêng dành cho việc thờ cúng, được coi là biểu hiện của sự trong sạch, giàu có của sức sống bất diệt không bao giờ tàn lụi... Nước là một tài nguyên vô tận, giữ một vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển sinh quyển. Không thể có sự sống khi không có nước. Nước đóng vai trò quan trọng trong sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và đời sống ... Ngày nay, cùng với sự phát triển kinh tế, khoa học kỹ thuật và cuộc sống của con người được nâng cao, thì nhu cầu về nước ngày càng nhiều, nhưng sự ô nhiễm môi trường nước càng xảy ra ngày một nghiêm trọng hơn. Hiện nay, thế giới đang rung hồi chuông báo động về thực trạng ô nhiễm môi trường toàn cầu. Nằm trong bối cảnh chung của thế giới, môi trường Việt Nam cũng đang xuống cấp cục bộ. Nguyên nhân chính dẫn đến ô nhiễm môi trường là do chính các hoạt động của con người. Một trong những nguồn chất thải bị ô nhiễm nguồn nước đó là từ các khu công nghiệp thuộc da, công nghiệp điện tử, mạ điện, luyện kim, chế biến lâm hải sản... hay trong nông nghiệp từ việc sử dụng các loại thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, sự đào thải của động, thực vật... Các nguồn nước thải ra môi trường có rất nhiều các kim loại nặng độc hại như Pb, Cr, Cu, Cd, Hg, As,...Những kim loại này có liên quan trực tiếp đến các biến đổi gen, ung thư, cũng như ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường. Chúng thường gây ô nhiễm, gây độc hại ở hàm lượng rất nhỏ. Đối với những nước đang phát triển như Việt Nam, qui mô công nghiệp chủ yếu ở mức vừa và nhỏ, việc xử lý nước thải gặp nhiều khó khăn do chi phí xử lý cao, khả năng đầu tư thấp. Các phụ phẩm nông nghiệp do đó được nghiên cứu nhiều để sử dụng trong việc xử lý nước vì chúng có ưu điểm là giá thành rẻ, là vật liệu có thể tái tạo được và thành phần chính của chúng chứa các polymer dễ biến tính và có tính chất hấp phụ hoặc trao đổi ion cao [9]. 1 Trong luận văn này chúng tôi chọn đề tài: ((Nghiên cứu sự hấp phụ crom trên vỏ trấu và ứng dụng để xử lý tách crom khỏi nguồn nước thải )) Vật liệu này là phụ phẩm của nông nghiệp, rẻ tiền, dễ kiếm, không làm nguồn nước bị ô nhiễm. Mặt khác Việt Nam là một nước có nguồn phế thải nông nghiệp dồi dào song việc sử dụng chúng vào việc chế tạo vật liệu hấp phụ nhằm xử lý nước thải còn ít được quan tâm, chúng tôi hy vọng rằng vật liệu này có thể ứng dụng vào xử lý kim loại nặng có trong nguồn nước bị ô nhiễm, góp phần làm cho môi trường xanh – sạch – đẹp. 2 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN 1.1. Vai trò của nƣớc sạch và tình trạng ô nhiễm nƣớc 1.1.1. Tài nguyên nước trên thế giới [8] Theo các tài liệu thống kê gần đây của một số tổ chức quốc tế ( UNDP, FAO, WB...) nước chiếm 3/4 bề mặt Trái Đất với lượng khoảng 1,44.109 tỉ m3. Trong đó chỉ có 2,5% là nước ngọt, còn 97,5% là nước mặn. Trong 2,5% nước ngọt trên Trái Đất thì có 97% nước ở thể băng, 20% ở dạng nước ngầm khó khai thác, chỉ còn 1% ở dạng bề mặt. Thực tế nước có thể sử dụng được, chiếm khoảng 0,31%. Mặc dù lượng nước của cả thế giới là 1,44. 109 tỉ m3, nhưng nước phân bố không đều trên Trái Đất. Chẳng hạn, ở sa mạc lượng mưa trung bình là dưới 100mm/năm, trong khi ở vùng nhiệt đới lượng mưa có thể đạt 5.000mm/năm. Vì vậy, có nhiều nơi thiếu nước, bị hạn hán. Ngược lại có nhiều vùng thường bị mưa gây ngập lụt hàng năm. Nước ngọt là nguồn tài nguyên tái tạo, tuy vậy việc cung cấp nước ngọt và sạch trên thế giới đang từng bước giảm đi. Nhu cầu nước đã vượt cung ở một vài nơi trên thế giới, trong khi dân số thế giới vẫn đang tiếp tục tăng làm cho nhu cầu nước càng tăng. Sự nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo vệ nguồn nước cho nhu cầu hệ sinh thái chỉ mới được lên tiếng gần đây. Trong suốt thế kỷ 20, hơn một nửa các vùng đất ngập nước trên thế giới đã bị biến mất cùng với các môi trường hỗ trợ có giá trị của chúng. Các hệ sinh thái nước ngọt mang đậm tính đa dạng sinh học hiện đang suy giảm nhanh hơn các hệ sinh thái biển và đất liền [31]. Lượng nước ngọt con người sử dụng thường có nguồn gốc từ nước mưa. Nước ngọt dùng cho sinh hoạt chiếm 8%, cho công nghiệp chiếm 23% và cho hoạt động nông nghiệp là 63% [4]. 3 Tiêu dùng nước ngọt trên phạm vi toàn cầu đã tăng gấp 6 lần trong giai đoạn 1990-1995, lớn hơn gấp 2 lần tỉ lệ tăng dân số. Có khoảng 1/3 dân số trên thế giới đang sống ở những vùng thiếu nước, nơi mà nhu cầu sử dụng nước cao hơn 10% nguồn nước có thể tái tạo được. Theo thống kê và dự đoán có khoảng 20% dân số thế giới sẽ không có nước sạch để uống và khoảng 50% dân số không đủ điều kiện vệ sinh. Vì vậy, vấn đề khai thác và làm sạch nước để đáp ứng trong các lĩnh vực là điều quan tâm của cả thế giới. 1.1.2. Tài nguyên nước ở Việt Nam Việt Nam là quốc gia nằm trong vành đai khí hậu nhiệt đới gió mùa nên có tài nguyên nước dồi dào so với các nước trên thế giới, lượng mưa trung bình khoảng 2000mm/năm, gấp 2,6 lần lượng mưa trung bình của các vùng lục địa trên thế giới. Thêm vào đó, hàng năm lãnh thổ Việt Nam nhận thêm lưu lượng nước từ nam Trung Quốc và Lào với số lượng khoảng 550.109m3. Dòng chảy trung bình Việt Nam gấp 3 lần dòng chảy trung bình thế giới [7]. Nguồn tài nguyên nước của Việt Nam tương đối phong phú nhưng phân bố không đều và dao động rất phức tạp theo thời gian, nhất là các mạch nước ngầm. Từ lâu các mạch nước ngầm đã được khai thác bằng các phương pháp thô sơ và hiện đại để sử dụng cho các mục đích khác nhau, nhưng không được sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước. Theo đánh giá của tác giả [7] tổng trữ lượng nước mạch thiên nhiên trên toàn lãnh thổ đạt 1513m3/s. Xấp xỉ 15% tổng trữ lượng nước mặt. 1.1.3. Sự ô nhiễm nguồn nước 1.1.3.1. Khái niệm ô nhiễm [4] Ô nhiễm nước là sự thay đổi thành phần và tính chất của nước, có hại cho hoạt động sống bình thường của sinh vật và con người. 4 Sự ô nhiễm đất, nước, không khí có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, khi một thành phần bị ô nhiễm sẽ ảnh hưởng đến các thành phần khác. Ô nhiễm là vấn đề nan giải và rộng khắp, nó có tác động trực tiếp hay gián tiếp tới con người. Kiểm soát và hạn chế sự ô nhiễm nước là một vấn đề cần đề cấp bách và thiết thực. Vấn đề này có liên quan đến các yếu tố chính trị, kinh tế, xã hội, khoa học và công nghệ, nó không còn là vấn đề của một quốc gia mà đó là vấn đề của toàn nhân loại. 1.1.3.2. Nguồn gốc của sự ô nhiễm nước. Sự ô nhiễm nước có nguồn ngốc tự nhiên và nhân tạo. Nguồn ngốc tự nhiên là do mưa, tuyết tan, gió, bão, lũ lụt…. các yếu tố dựa vào môi trường nước, các chất thải bẩn, các sinh vật và vi sinh vật có hại kể cả xác chết của chúng. Ô nhiễm có nguồn gốc nhân tạo là quá trình thải các chất độc hại chủ yếu dưới dạng lỏng, rắn vào môi trường. Nguyên nhân gây ra sự ô nhiễm này có thể do chiến tranh xảy ra, nhưng nguyên nhân chủ yếu ngày nay là tình trạng ô nhiễm từ quá trình sản xuất công nghiệp, nông nghiệp mà chưa có sự xử lý đầy đủ và khoa học. 1.1.3.3. Tác hại của chất thải - Với con người: Những năm gần đây tình trạng các chất thải này đã giảm đi nhưng sự lắng đọng, tồn dư của chúng trong môi trường đang gây lên những hậu quả nghiêm trọng cả những vùng đã bị ô nhiễm cũng như tác động lan rộng qua chuỗi thức ăn [11]. Khi tiếp xúc với kim loại nặng thường dẫn tới sự kém phát triển, các bệnh ung thư và phổi. Tiếp xúc với hàm lượng cao thuỷ ngân và chì có khả năng mắc bệnh suy giảm khả năng miễn dịch, ở đó hệ thống miễn dịch bắt đầu bị tấn công chính các tế bào của vật chủ làm nhầm lẫn chúng với các vật lạ từ bên ngoài có thể. Vài nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng dư lượng chì có thể giảm đáng kể chỉ số thông minh (IQ) của trẻ em … 5 - Với môi trường: Nguồn chất thải là nguyên nhân chính gây ô nhiễm môi trường. Chúng trực tiếp hay gián tiếp gây ra các hiện tượng như hiệu ứng nhà kính, hiện tượng Enino, lỗ thủng tầng Ozon, hiện tượng sa mạc hoá, hiện tượng băng tan ở Bắc cực... đều do ô nhiễm môi trường gây nên, mà nguyên nhân chính bắt nguồn từ con người. Do vậy thế giới đã phải lên tiếng cảnh báo tình trạng ô nhiễm môi trường hiện nay và từ đó đặt ra các biện pháp khắc phục nhằm bảo vệ môi trường. 1.2. Đại cƣơng về Crom [3, 15] 1.2.1. Nguồn gốc, đặc điểm và cấu tạo Crom là nguyên tố thuộc chu kỳ 4, nhóm VIB. Crom có khối lượng nguyên tử là 51,996 đvC. Crom có số thứ tự 24 trong bảng hệ thống tuần hoàn các nguyên tố hoá học. Cấu hình electron của Crom là: 1s22s22p63s23p63d54s1. Crom có hoá trị từ 1 đến 6. Khối lượng trung bình của Crom trong vỏ trái đất là 122ppm, trong đất sự có mặt của Crom dao động từ 11 - 22ppm, trong nước mặt Crom có khoảng 1ppb và trong nước ngầm có khoảng 100ppb. Crom được tìm thấy trước tiên ở dạng quặng Crom sắt (FeO.Cr2O3). Nó được sử dụng trong luyện kim, mạ điện hoặc trong các chất nhuộm màu và thuộc da... Trong nước tự nhiên Crom tồn tại ở dạng là Cr(III) và Cr(VI) - Cr(III) thường tồn tại ở dạng Cr(OH)2+, Cr(OH)2+ và Cr(OH)4-. - Cr(VI) thường tồn tại ở dạng CrO42- và Cr2O72-. Crom là nguyên tố vi lượng không cần thiết lắm cho cây trồng nhưng nó lại là nguyên tố cần thiết cho động vật ở một giới hạn nhất định, nếu hàm lượng của nó vượt quá giới hạn nhất định nó sẽ gây độc hại. Crom đã được tìm thấy trong RNA của một vài sinh vật với một khối lượng nhỏ. Sự vắng mặt của Crom trong sinh vật có thể dẫn tới sự suy giảm độ bền protein liên hợp. Nhưng nếu vượt quá giới hạn cho phép Crom lại gây độc với động vật [42]. 6 1.2.2. Tính chất hoá học của Crom Crom là chất khử giống như Nhôm, trên bề mặt được bao phủ bởi lớp màng oxit mỏng, lớp ôxit này bền với oxi không khí. Nhưng khi đốt cháy trong không khí nó tạo thành Cr2O3: 4Cr(r) + 3O2 = 2 Cr2O3 H = -1141 KJ/mol Tuy nhiên ở nhiệt độ cao Crom còn phản ứng với các halogen. Thế oxyhoa- khử tiêu chuẩn của Crom: E0Cr2+/Cr = -0,91V. Crom khử được H+ trong các dung dịch HCl, H2SO4 loãng giải phóng ra H2 và cho muối Cr(II): Cr + 2H+ = Cr2+ + H2 Crom bị thụ động trong axit HNO3, H2SO4 đặc nguội và không tác dụng với nước vì nó có lớp ôxit bảo vệ. Crom tan được trong dung dịch kiềm nóng: Cr + NaOH + H2O = NaCrO2 + 3/2H2 Crom tác dụng với muối của kim loại có thế tiêu chuẩn cao hơn tạo thành muối Cr(II): Cr + Cu2+ = Cr2+ + Cu 1.2.3. Các hợp chất quan trọng của Crôm 1.2.3.1. Hợp chất Cr(II) Hợp chất Cr(II) mới chỉ được biết đến một ít dẫn xuất CrO màu đen, Cr(OH)2 màu vàng, CrS màu đen, CrCl2 không màu. Các muối Cr(II) là chất khử mạnh, dễ bị oxi hoá bởi oxi không khí: 4[Cr(H2O)6]2+ + O2 + 4H+ =4[Cr(H2O)6]3+ + 2H2O Hợp chất Cr(II) thường thể hiện tính bazơ như CrO, Cr(OH)2 chỉ tương tác với các axit: CrO + 2H3O+ + 3H2O = [Cr(H2O)6]2+ 7 1.2.3.2. Hợp chất Cr(III) Hợp chất Cr(III) thường người ta biết đến là các loại muối của nó, các muối này độc với người. Có nhiều muối Cr(III) có tính chất và cấu tạo giống muối của Al(III). Bởi vì kích thước của chúng gần giống nhau, các ion Cr3+(0,57A0) và Al3+(0,61A0). Cr(OH)3 có tính chất giống như Al(OH)3, nó kết tủa dạng keo, màu lục nhạt, không tan trong nước và là chất lưỡng tính. Khi mới điều chế Cr(III) hiđroxit tan dễ dàng trong axit và dung dịch kiềm: Cr(OH)3 + 3H3O+ = [Cr(H2O)6]3+ Cr(OH)3 +OH- + 2H2O = [Cr(OH)4(H2O)2]Các ion tạo thành này gọi chung là hiđroxo cromit, nó kém bền, khi đun nóng trong dung dịch thì phân hủy tạo thành kết tủa Cr(OH)3. Như vậy là vì Cr(OH)3 có tính axit yếu hơn Al(OH)3. Cr(OH)3 tan không đáng kể trong dung dịch NH3 nhưng tan dễ dàng tan trong amoniac lỏng tạo thành phức hexaamino. Cr(OH)3 +6NH3 = [Cr(NH3)6](OH)3 Cr2O3 khó nóng chảy (t0nc = 22650C) và sôi ở 30270C. Cr2O3 tương đối trơ về mặt hóa học, nhất là sau khi đã nung nóng, nó không tan trong nước, dung dịch axit và kiềm, tính lưỡng tính của Cr2O3 chỉ thể hiện khi nấu chảy với kiềm hay Kaliđisunfat: Cr2O3 + 2KOH = 2KCrO2 + H2O (Kali cromit) Cr2O3 + 3K2S2O7 = Cr2(SO4)3 + 3K2SO4 Dung dịch muối Cr(III) có màu tím đỏ ở nhiệt độ thường, nhưng có màu lục khi đun nóng (Màu tím đỏ là màu đặc trưng của ion [Cr(H2O)6]3+). Muối Cr(III) có tính thuận từ, rất bền trong không khí khô và thủy phân mạnh hơn 8 muối Cr(II). Trong môi trường axit, ion Cr3+ có thể bị khử đến Cr2+ bởi kẽm. Nhưng trong môi trường kiềm nó có thể bị H2O2, PbO2, nước Clo, nước Brom oxi hóa đến Crommat: 2CrCl3 + 10KOH + 3H2O2 = 2K2CrO4 + 6KCl + 8H2O Do có bán kính bé và điện tích lớn, ion Cr3+ là một trong những chất tạo phức mạnh, nó có thể tạo phức chất với hầu hết phối tử đã biết. Tuy nhiên, độ bền của các phức của Cr(III) còn tùy thuộc vào bản chất của phối tử và cấu hình của phức chất. Trong dung dịch Cr(III) Clorua có thể kết hợp với những Clorua kim loại kiềm tạo nên phức chất màu đỏ hồng: CrCl3 + 3KCl = K3[CrCl6] Vì ở trạng thái trung gian, ion Cr3+ vừa có tính oxi hóa (trong môi trường axit) vừa có tính khử (trong môi trường bazơ). Người ta đã biết nhiều các phức với số phối trí hai, ba, bốn nhân của Cr(III), trong đó có các phân tử trung hòa như: NH3, -NH2- , -CH2-CH2-NH2 hoặc gốc axit SO42-, C2O42-, SeO42-, CH3COO-… 1.2.3.3. Hợp chất Cr(VI) Các hợp chất Cr(VI) có tính oxi hóa mạnh, đó cũng là nguyên nhân và tác hại gây bệnh của Crom với cơ thể người và sinh vật. Crom(VI) oxit (CrO3) là chất oxi hóa mạnh, nó oxi hóa được I2, S, P, C, CO, HBr… và nhiều chất hữu cơ khác. Là anhidrit axit, CrO3 dễ tan trong nước và kết hợp với nước tạo thành axit, là axit Cromic (H2CrO4) và axit policromic (H2Cr2O7, H2Cr3O10, H2Cr4O13). Axit Cromic và axit policromic là những axit rất độc với người, không bền, chỉ tồn tại trong dung dịch. Dung dịch axit Cromic (H 2CrO4) có màu vàng, dung dịch axit đicromic (H2Cr2O7) có màu da cam, màu của axit đậm dần tới màu đỏ khi số phân tử Crom trong phân tử tăng. 9 Do vậy khi các dung dịch axit trên tác dụng với dung dịch kiềm nó có thể tạo nên các muối Cromat, đicromat, tricromat… Trong dung dịch tồn tại cân bằng giữa hai dạng Cromat và đicromat: Cr2O72- + H2O 2CrO42- + 2H+ Muối Cromat có màu vàng, còn muối đicromat có màu da cam. Các muối này là những chất oxi hóa mạnh, tính chất này thể hiện rất rõ trong môi trường axit: 2CrO42- + 16H+ + 6e = 2Cr3+ + 8H2O Những muối Cromat và đicromat thường gặp là: Na2CrO4, K2CrO4, PbCrO4, NiCrO4, ZnCrO4; K2Cr2O7, Na2Cr2O7 và (NH4)2Cr2O7. Trong đó các muối PbCrO4, ZnCrO4, NiCrO4 được dùng nhiều trong công nghệ chất màu, sơn, mạ… Trong nước thải mạ điện Cr(VI) có mặt ở dạng anion như Cromat (CrO42-); đicromat (Cr2O72-) và bicromat (HCrO4-). Tuỳ thuộc vào pH và nồng độ Crom mà Cr(VI) tồn tại với hằng số cân bằng sau: H2CrO4 H+ + HCrO4- pK1 = 6,15 HCrO4- H+ + CrO42- pK2 = 5,65 Cr2O72- + H2O pK3 = 14,56 2HCrO4- 1.2.4. Độc tính của Crôm [1, 25] Crom có đặc tính lý học (bền ở nhiệt độ cao, khó oxi hoá, cứng và tạo màu tốt…) nên được sử dụng rộng rãi. Vì vậy mà tác hại của nó gây ra ngày càng nhiều. Kết quả nghiên cứu cho thấy Cr(VI) dù chỉ với một lượng nhỏ cũng là nguyên nhân chính gây tác hại nghề nghiệp. Crom là nguyên tố được xếp vào nhóm gây bệnh ung thư. Crom thường tồn tại ở hai dạng ion chính là Cr hoá trị +3 và +6. Trong đó Cr(VI) độc hơn Cr(III). Nồng độ Crom trong nước uống thường phải thấp hơn 0,02ppm. 10 Sự hấp phụ của Crom vào cơ thể con người tùy thuộc vào trạng thái oxi hoá của nó. Cr(VI) hấp phụ qua dạ dày, ruột nhiều hơn Cr(III) và có thể thấm qua màng tế bào, Cr(VI) dễ gây viêm loét da, xuất hiện mụn cơm, viêm gan, ung thư phổi. Crom xâm nhập vào cơ thể theo ba con đường: Hô hấp, tiêu hoá và khi tiếp xúc trực tiếp. Qua nghiên cứu, người ta thấy Crom có vai trò sinh học như chuyển hoá glucozơ, tuy nhiên với hàm lượng cao Crom làm kết tủa protein, các axít nucleic gây ức chế hệ thống men cơ bản. Dù xâm nhập vào cơ thể theo bất kì con đường nào Crom cũng được hoà tan vào trong máu ở nồng độ 0,001 ppm, sau đó chúng được chuyển vào hồng cầu và hoà tan trong hồng cầu nhanh 10 20 lần, từ hồng cầu Crom chuyển vào các tổ chức phụ tạng, được giữ lại ở phổi, xương, thận, gan, phần còn lại được chuyển qua nước tiểu. Crom chủ yếu gây ra các bệnh ngoài da, ở tất cả các ngành nghề mà các công việc phải tiếp xúc như hít thở phải Crom hoặc hợp chất của Crom. Crom kích thích niêm mạc sinh ngứa mũi, hắt hơi, chảy nước mũi, nước mắt. Niêm mạc mũi bị sưng đỏ và có tia máu. Về sau có thể thủng vành mũi. Crom có thể gây mụn cơm, viêm gan, viêm thận, ung thư phổi, đau răng, tiêu hoá kém. Khi Crom xâm nhập theo đường hô hấp dễ dẫn tới bệnh viêm yết hầu, viêm phế quản, viêm thanh quản do niêm mạc bị kích thích. Khi da tiếp xúc trực tiếp vào dung dịch Cr(VI), chỗ tiếp xúc dễ bị nổi phồng và loét sâu, có thể bị loét đến xương. Nhiễm độc Crom lâu năm có thể bị ung thư phổi và ung thư gan. Những công việc có thể gây nhiễm độc Crom như: luyện kim, sản xuất nến, sáp, thuốc nhuộm, chất tẩy rửa, thuốc nổ, pháo, diêm, xi măng, đồ gốm, bột màu, thuỷ tinh, chế tạo ắc quy, mạ kẽm, mạ điện và mạ Crom…. Tóm lại, hàm lượng lớn các kim loại nặng nói chung và Crom nói riêng đều ảnh hưởng trực tiếp đến sức khoẻ con người. Chính vì vậy, việc xác định hàm lượng và loại bỏ Crom là cần thiết nhằm đảm bảo có nước sạch cho sinh hoạt, cho sản xuất và làm trong sạch môi trường. 11
- Xem thêm -