Tài liệu Nghiên cứu chọn tạo một số dòng tạm bội ở cây ăn quả có múi

  • Số trang: 27 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 47 |
  • Lượt tải: 0
thuvientrithuc1102

Đã đăng 15893 tài liệu

Mô tả:

B GIÁO D C VÀ ÀO T O B NÔNG NGHI P VÀ PTNT VI N KHOA H C NÔNG NGHI P VI T NAM LÊ QU C HÙNG NGHIÊN C U CH N T O M T S DÒNG TAM B I CÂY N QU CÓ MÚI CHUYÊN NGÀNH DI TRUY N VÀ CH N GI NG CÂY TR NG Mã s : 62. 62. 01.11 TÓM T T LU N ÁN TI N S NÔNG NGHI P Hà N i - 2015 Công trình c hoàn thành t i VI N KHOA H C NÔNG NGHI P VI T NAM Ng ih ng d n khoa h c: 1. GS.TS. N ng V nh 2. TS.Hà Th Thúy Ph n bi n 1: Ph n bi n 2: Ph n bi n 3: Lu n án d ki n s c b n v tr c h i ng ch m lu n án ti n s c p Vi n, h p t i Vi n Khoa h c Nông nghi p Vi t Nam vào ngày tháng n m Có th tìm hi u lu n án t i: Hà N i - 2015 .. 1 M U * Tính c p thi t c a tài Cây n qu có múi (Citrus) là lo i cây n qu có giá tr dinh d ng và kinh t cao. T ng s n l ng qu có múi trên th gi i t 85,6 tri u t n niên v 2012/2013, trong ó cam chi m 50% t ng s n l ng (USDA, 2013). S n xu t qu có múi v n ang ti p t c t ng do thu nh p c a ng i dân m t s qu c gia t ng nhanh nh Trung qu c, Hàn Qu c, Nga, n , các n c ông Âu, các n c ASEAN... Trung Qu c, t ng l ng hoa qu t i tiêu th t ng r t nhanh, trong ó tiêu th qu có múi t ng nhanh h n c . Trung Qu c v n lên chi m v trí th 2 v s n l ng qu có múi ch sau Brasil (Deng, 2008). N c ta n m trung tâm phát sinh c a r t nhi u gi ng cây n qu có múi (Võ V n Chi, 1997), (Ph m Hoàng H , 1992). Di n tích cây n qu có múi n c ta n m 2011 t 138.200 ha, chi m kho ng 18% di n tích cây n qu c n c v i s n l ng hàng n m là 1,35 tri u t n (C c tr ng tr t, B NN và PTNT, 2013). Tuy nhiên, hàng n m n c ta v n ph i nh p kh u m t l ng l n cam quýt t n c ngoài. S n xu t cây n qu có múi n c ta còn g p r t nhi u khó kh n do b nh d ch và ch t l ng gi ng. H u h t các gi ng tr ng ph bi n n c ta là các gi ng ch t l ng th p, nhi u h t, ch a áp ng c yêu c u n t i và ch bi n. Trong khi ó, tính tr ng không h t có vai trò r t quan tr ng i v i s n xu t qu có múi ch t l ng cao. Tính tr ng có h t và nhi u h t làm gi m giá tr th ng m i c a công nghi p ch bi n qu có múi (Saunt J, 1990). Hi n nay, h u h t các nghiên c u ch n t o gi ng cây n qu có múi không h t các n c trên th gi i ang c th c hi n theo các ph ng pháp nh gây t bi n, lai t o gi a các gi ng nh b i, t o dòng gi ng tam b i b ng lai h u tính gi a các dòng gi ng nh b i v i các dòng gi ng t b i (Roose và Williams, 2000), nuôi c y n i nh h t non (Gmitter và c ng s , 1990), ch n các phôi tam b i hình thành t nhiên (Esen và c ng s , 1971), c u phôi tam b i các h t lép, h t nh (Ollitrault và c ng s , 1996), dung h p t bào tr n nh b i v i t bào tr n n b i (Ollitraul và c ng s , 2000). ng d ng các ph ng pháp công ngh sinh h c trong t o gi ng không h t nh c u phôi, dung h p t bào tr n, ch n bi n d t bào soma (Froelicher và c ng s , 2003); (Grosser và c ng s , 2000); (Juárez và c ng s , 1990); (Ollitrault và c ng s , 1998). Các gi ng cây n qu có múi ang tr ng ph bi n n c ta là cam Xã oài, cam Vân Du, cam Sành, cam Bù, b i Phúc Tr ch, b i Di n, b i oan Hùng,... u là gi ng nhi u h t. Trong khi ó, công tác nghiên c u ch n t o gi ng không h t m i c các vi n trong n c tri n khai m y n m g n ây, tuy v y, còn nhi u v n ph i nghiên c u ti p. Do ó, phát huy th m nh ngu n gen cây có múi và th tr ng tiêu th qu có múi, n c ta c n t p trung cho nghiên c u c i t o các gi ng cây có múi c s n, có u th phát tri n nh cam Sành, b i Phúc Tr ch, b i Di n,... theo h ng t o các gi ng không h t t các gi ng này v i yêu c u gi ng không h t, u th lai, thích nghi t t và ch ng ch u sâu b nh. Xu t phát t các phân tích trên ây, chúng tôi ã th c hi n tài: Nghiên c u ch n t o m t s dòng tam b i cây n qu có múi . * M c ích nghiên c u: 2 (i) M c ích nghiên c u c a chúng tôi là t o ra s l ng l n các dòng b i và cam Sành tam b i làm v t li u ban u cho công tác ch n t o gi ng cây n qu có múi không h t, ít h t. (ii) Kh o nghi m, ánh giá và ch n l c các dòng b i và cam Sành tam b i nh m b c u xác nh c m t s dòng tri n v ng và các ph ng pháp ch n t o gi ng tam b i không h t. * Tính m i c a tài: (i) L n u tiên n c ta, tài ã t o ra s l ng l n các dòng cây n qu có múi tam b i b ng ph ng pháp lai gi a các gi ng b i, cam Sành b n a nh b i v i các gi ng t b i (2x 4x) và cam Sành lai t nhiên (2x 2x). tài ã góp ph n t o ra c 92 dòng b i tam b i và 22 dòng cam Sành tam b i làm v t li u ban u cho công tác ch n t o gi ng cây n qu có múi không h t. (ii) K t qu tài ã ch n c 2 dòng cam Sành và 6 dòng b i tam b i có sinh tr ng kh e, ít nhi m sâu b nh, trong ó có 2 dòng b i tam b i ghép m t lên cây b i chua 5 tu i ã ra hoa k t qu không h t. Qu có d ng tròn, p, v vàng, kh i l ng trung bình 494,16 g/qu , múi qu u, tép qu vàng, m ng n c, v ng t, không the ng. (iii) L n u tiên n c ta tài ã kh ng nh c kh n ng t o dòng gi ng b i không h t tam b i b ng ph ng pháp lai t o cây. Ph ng pháp ghép m t non lên cây b i chua 5 tu i ã cho phép rút ng n c th i gian ra hoa k t qu c a các dòng tam b i m i ch n l c so v i ghép m t trên g c Ch p non 7 n 8 tháng. * Nh ng óng góp c a tài + Ý ngh a khoa h c: L n u tiên n c ta, tài ã t o c s l ng l n các dòng cây n qu có múi tam b i t các ngu n gi ng cây n qu b n a. Trong ó có các dòng b i tam b i sinh tr ng t t và hai dòng ã ra qu không h t. c bi t tài ã góp ph n xây d ng h ng nghiên c u t o gi ng b i, cam Sành không h t tam b i. tài ã xây d ng và ng d ng thành công các quy trình công ngh t o gi ng cây n qu có múi tam b i. Quy trình ã c ng d ng thành công v i 8 c p lai gi a 2 m c b i th 2x 4x và ã t o ra nhi u dòng tam b i khác nhau. tài c ng ã ph i h p gi a các ph ng pháp ch n t o gi ng truy n th ng (t o dòng t b i th , lai gi a 2 m c b i th khác nhau) v i các ph ng pháp Công ngh Sinh h c nh c u phôi in vitro, k thu t rút ng n th i gian ch n gi ng thông qua k thu t ghép m t non lên cây b i chua 5 tu i. Các dòng tam b i, các quy trình công ngh ch n t o gi ng tam b i và các d li u khoa h c thu c có th làm tài li u tham kh o có giá tr cho gi ng d y và nghiên c u khoa h c cây n qu có múi. + Ý ngh a th c ti n: tài ã cung c p s l ng l n các dòng tam b i (3x) t lai gi a các gi ng có m c b i th khác nhau ph c v cho công tác ch n t o gi ng cây n qu có múi không h t n c ta. B c u tài ã tuy n ch n c 2 dòng b i tam b i không h t t b i c s n Vi t Nam và m t s các dòng b i và cam Sành tam b i tri n v ng khác ang c ti p t c kh o nghi m. tài m ra tri n v ng ng d ng các k thu t ch n t o gi ng không h t vào th c ti n n c ta. * i t ng và ph m vi nghiên c u i t ng: Cây b cho ph n là các gi ng b i Phúc Tr ch, b i Di n, cam Sành, cam Vân Du t b i ch n t o c t x lý colchicine các gi ng nh b i thu c tài Nghiên c u t o gi ng cây có múi không h t có ngu n g c b n a giai o n 3 t n m 2001 n 2005 và c tr ng t i Tr i th c nghi m V n Giang - H ng Yên c a Vi n Di truy n Nông nghi p. Các gi ng t b i ã c C c tr ng tr t, B Nông nghi p và Phát tri n Nông thôn c p b ng b o h gi ng cây tr ng m i theo Quy t nh s 515/Q -TT-VPBH, ngày 12 tháng 11 n m 2013. Cây m (2x) c ch n t nh ng cây kho m nh, hoa n t p trung các gi ng b i N m Roi, Phúc Tr ch, b i Di n, cam Sành. Các dòng b i tam b i t o c t các c p lai gi a b i t b i v i b i nh b i và các dòng cam Sành tam b i ch n t o c t c u phôi h t nh h t lép in vitro t tài Nghiên c u t o gi ng b i và cam, quýt không h t b ng công ngh sinh h c giai o n t n m 2006 n 2010. Ph m vi nghiên c u: tài nghiên c u và s d ng các ngu n v t li u ban u g m gi ng b i, cam Sành, cam Vân Du nh b i và t b i. Các ph ng pháp ch n t o gi ng tam b i b ng lai gi a hai m c b i th và c u phôi in vitro, các ph ng pháp o m c b i th và kh o nghi m, ánh giá các dòng tam b i ã c s d ng trong nghiên c u. tài c tri n khai t i Phòng Thí nghi m Tr ng i m Công ngh t bào Th c v t, Vi n Di truy n Nông nghi p, Tr i th c nghi m V n Giang - H ng Yên, Tr i th c nghi m Vi n Nghiên c u Rau qu và m t s v n các a ph ng nh Cao Phong - Hòa Bình, Hàm Yên - Tuyên Quang. * B c c c a lu n án Lu n án dày trang, g m 3 ch ng v i 47 b ng, 27 hình nh và 4 ph l c. Có 129 tài li u tham kh o c s d ng. CH NG 1 T NG QUAN TÀI LI U 1. Các ph ng pháp nghiên c u ch n t o cây n qu có múi không h t trên th gi i Nghiên c u t o gi ng cây n qu có múi trên th gi i t p trung theo h ng c nh tranh v n ng su t, ch t l ng và kh n ng kháng b nh, trong ó u tiên hàng u là t o gi ng không h t (Esen và Soost, 1971; Ollitrault và c ng s , 1998; Ollitrault và c ng s , 2000; Ollitrault và c ng s , 2006; Koltunow và c ng s , 1998; Ray, 2002; Deng X.X, 2006; Grosser và c ng s , 2006; Jean Baptiste Bassenet và c ng s , 2009). T o gi ng quýt theo h ng d bóc v , không h t, giàu dinh d ng, d b o qu n và kháng b nh (Ollitrault và c ng s , 2000; Roose và Williams, 2000). Nghiên c u t o gi ng lai, gi ng a b i th , lai t bào tr n và bi n d t bào soma t o dòng gi ng không h t, ch ng ch u b nh ph c v công nghi p ch bi n n c qu và n t i (Guo và c ng s , 2004; Grosser và Gmitter, 2005; Gmitter và c ng s , 2007; Febres và c ng s , 2009). Nghiên c u t o gi ng chuy n gen kháng b nh và ch t l ng qu (Gmitter và c ng s , 2007). 1.2. T o gi ng không h t b ng ph ng pháp t bi n chi u x và ch n l c các bi n d t nhiên Trong 10 n m qua Trung Qu c ã công nh n 17 gi ng Citrus m i, các gi ng m i ch y u ã c t o ra b ng 2 ph ng pháp: ch n l c các t bi n t nhiên và gây t bi n b ng chi u x . Trong s các gi ng m i có 3 gi ng quýt không h t, m t gi ng ít h t. Trong s 4 gi ng cam m i c công nh n, có 3 gi ng không h t, m t gi ng ít h t. Gi ng b i Pummelos m i g m 5 gi ng, trong ó có 2 gi ng không h t. 4 Ngoài ra, các gi ng t bi n còn có các c tính khác nh chín mu n h n, 2 gi ng chín s m, các gi ng u có ch t l ng và n ng su t t t h n i ch ng (Deng, 2000). 1.3. T o gi ng tam b i th không h t b ng lai gi a m c b i th nh b i v i t b i (2x × 4x) M t chi n l c t o gi ng không h t quan tr ng là t o ra và tuy n ch n các gi ng tam b i th t các phép lai gi a các gi ng t b i v i các gi ng nh b i (Soost và Cameron, 1975), (Starrantino và Recupero, 1981). Ví d , thành công i n hình trong t o gi ng tam b i th b ng ph ng pháp lai gi a các m c b i th là 2 gi ng b i chùm tam b i Oroblanco, Melagold (Soost và Cameron, 1980, 1985). Nh ng t o gi ng không h t có ch t l ng cao g p nhi u khó kh n do thi u ngu n gen t b i th thích h p. Trong ki u lai này, gi ng nh b i có h t n phôi th ng c dùng làm cây m và cây t b i dùng làm cây b . Phôi tam b i thu c sau lai th ng b kìm hãm phát tri n do t ng quan phôi/n i nh b phá v . Áp d ng k thu t c u phôi tam b i in vitro trong tr ng h p này là r t c n thi t (Gmitter, 1995). Phôi tam b i c nuôi c y và tái sinh thành công trong ng nghi m (Gmitter và c ng s , 1990). V i vi c th ph n nhân t o, s h t tam b i có s c s ng thu c nói chung là r t ít, giao ng t d i 2 h t n kho ng 10 h t/100 hoa c th ph n. M t s c p lai 2x × 4x cho nhi u qu nh v i h t tam b i có s c s ng. Tuy nhiên, các qu nh th ng b r ng hàng lo t vào tháng 6, làm gi m áng k s n l ng cây tam b i. Các nhà khoa h c bang California (M ) ã phát tri n k thu t c u các phôi tam b i t các qu non r ng b ng tách nuôi các phôi này trên môi tr ng không có ch t i u hoà sinh tr ng nh ng có hàm l ng ng cao k t h p v i axít citric. K t qu ã làm t ng s cây thu c lên 3 l n (Williams và Roose, 2000). 1.4. T o gi ng t b i th làm v t li u lai t o gi a cây t b i và cây nh b i Ch n t o dòng t b i có th th c hi n b ng nhi u ph ng pháp khác nhau. Các d ng t b i xu t hi n t nhiên v i t n s khá cao cây n qu có múi. Cameron và Frost (1968) ã nh n c 2,5% s cây t b i th trong t ng s 3600 cây t phôi tâm các gi ng khác nhau. Tachikawa và c ng s , (1961) ã s d ng colchicine t o cây quýt t b i th và sau ó lai cây t b i v i cây nh b i t o gi ng quýt tam b i không h t. G n ây, các d ng t b i ã c t o ra b ng x lý colchicine in vitro (Gmitter và Ling, 1991). Các d ng d t b i lai ã c t o ra hàng lo t thông qua lai t bào tr n (Grosser và c ng s , 2000). Nh v y, các nhà t o gi ng ã có thêm s l ng l n ngu n v t li u di truy n b sung cho ch n t o gi ng tam b i. Có 3 ba ph ng pháp t o gi ng t b i ch y u nh sau: (1) Ch n các t b i th t nhiên. (2) X lý a b i hóa b ng colchicine. (3) Dung h p t bào tr n c a 2 gi ng nh b i th t o ra dòng lai t b i. 1.5. Nghiên c u các quy trình công ngh nuôi c y mô và t bào in vitro ph c v cho ch n t o gi ng cây n qu có múi tam b i th a. Quy trình k thu t c u phôi in vitro M c tiêu là c u các phôi tam b i th t các t h p lai 2x × 4x và t các phép lai 2x × 2x. Tu i phôi khi c u phôi có th các giai o n phát tri n khác nhau c a phôi. Starrantino và Redupero (1981) ã nh n c cây tam b i lai t t h p lai 2x × 4x b ng c u phôi tu i t 3 n 4 tháng sau khi hoa th ph n. C u phôi có th giai 5 o n qu chín b ng nuôi c y phôi c a các h t nh kém phát tri n (Froelicher và c ng s , 2003). Môi tr ng nuôi c y c u phôi c s d ng ph bi n nh t là môi tr ng MT (Murashige và Tucker, 1969): M t s ch t b sung vào môi tr ng ã có tác d ng tích c c i v i tái sinh cây t phôi non ho c h t kém phát tri n. Ví d : (1) Thêm Adenine Sulfate (25 mg/l) và Malt extract (500 mg/l) có tác d ng t t i v i c u phôi. (2) Thêm m t s hormones có th h tr phôi n y m m và kéo dài ch i, ví d thêm GA3: 1 mg/l, thêm t l cân i gi a các hormones BAP (0,5 mg/l) + Kinetin (0,5 mg/l) + 0,1 mg/l NAA khi s n y m m g p khó kh n. Quy trình c u phôi tam b i ã c ã c các nhà khoa h c CIRAD INRA xây d ng (Froelicher và c ng s , 2003). Môi tr ng c u phôi là: MT (Murashige và Tulecker, 1969) + 30 g/l Sucrose + 25 mg/l Adenine Sulfate + 500 mg/l Malt extract + 1 mg/l GA3 + 8 g/l Agar, pH = 5,7. b. C u phôi tam b i (3x) in vitro t phép lai (2x × 4x) Vi c t o các cây có múi tam b i t phép lai gi a cây m l ng b i v i h t ph n c a cây b t b i ã c nghiên c u (Esen và Soost, 1972). Tuy nhiên, s phát tri n không y c a phôi tam b i là hi n t ng ph bi n trong phép lai này. S l ng h t phát tri n bình th ng th p (Cameron và Frost, 1968; Tachikawa và c ng s , 1961; Esen và Soost, 1972). Nhi u báo cáo ã ch ra r ng, s phát tri n không hoàn ch nh c a h t t nh ng phép lai gi a các b m có m c b i th khác nhau liên quan ch t ch v i hi n t ng không t o n i nh hay phát tri n b t th ng c a n i nh . V n v s phát tri n không hoàn ch nh c a phôi trong các phép lai 2x 4x là h n ch l n nh t i v i t o cây tam b i t ph ng pháp này. Ta có th t o ra nhi u cây tam b i k t h p c nh ng c i m mong mu n c a các cây b m l ng b i và t b i n u c u c phôi tam b i b ng ph ng pháp nuôi c y mô. Vi c c u phôi tam b i nh ng qu non và qu chín t phép lai 2x 4x ã c báo cáo. Starrantino và Recupero (1981) ã nuôi c y 585 phôi ch n l c t các phép lai gi a 3 dòng m l ng b i n phôi v i 6 dòng t b i trên môi tr ng MS (1962) + 500 mg/l d ch chi t malt + 25 mg/l adenine sulfate. H ã thu c 211 cây con tam b i và 89 cây con có s l ng nhi m s c th ch a xác nh. H th y r ng, khi nuôi c y in vitro các phôi c tách ra sau khi th ph n t 3 n 4 tháng s làm phát sinh các phôi ph . T nh ng phôi này, h ã thu c nhi u cây con. Theo Oiyama và Kobayashi (1993) ã thông báo v vi c thu các cây tam b i nh c u phôi t nh ng h t lép trong các phép lai gi a hai gi ng có h t l ng b i n phôi là quýt Clementin (Citrus reticulata) và Miyauchi Iyokan (Citrus natsudaidai Hayata) v i h t ph n c a cây t b i Kawano Natsudaidai (Citrus natsudaidai Hayata). Phôi lép c nuôi c y trên môi tr ng MT + 500 mg/l d ch chi t malt (ME) + 40 mg/l adenin sulfate sau th ph n 7 tháng. Ngoài ra, Oiyama c ng thu c t l cao c a cây tam b i b ng cách nuôi c y phôi nh ch a bi t hóa hình thành t các h t kém phát tri n trong qu chín trên môi tr ng MT + 1 mg/l GA. Quýt Clementin c s d ng làm cây m và cây b là con lai soma t b i th (lai gi a cam ng t (Citrus sinensis) v i cam ba lá (Poncirus trifoliata). 1.6. Các ph ng pháp ki m tra m c b i th cây n qu có múi Xác nh m c b i th b ng máy FC là m t ph ng pháp m i, hi u qu cho phép xác nh nhanh m c b i th c a các v t li u di truy n khác nhau nhi u loài 6 sinh v t a d ng. B ng cách s d ng m t cây i ch ng 2x, ph ng pháp FC cho phép xác nh các cây có múi a b i m t cách nhanh chóng. Ollitrault và MichauxFerriere (1992) l n u tiên ã thi t l p c quy trình phát hi n nhanh cây a b i trong s các cây con tái sinh t phôi tâm cây có múi. Ngày nay, Ph ng pháp này ã tr nên vô cùng h u hi u trong ch n t o gi ng cây có múi a b i. CH NG 2 V T LI U, N I DUNG VÀ PH NG PHÁP NGHIÊN C U 2.1. V t li u và th i gian nghiên c u Cây b cho ph n là các gi ng b i Phúc Tr ch, b i Di n, cam Sành, cam Vân Du t b i ch n t o c t x lý colchicine các gi ng nh b i thu c tài Nghiên c u t o gi ng cây có múi không h t có ngu n g c b n a giai o n t n m 2001 n 2005 ã c nghi m thu và tr ng t i Tr i th c nghi m c a Vi n Di truy n Nông nghi p huy n V n Giang, t nh H ng Yên. Các gi ng t b i ã c C c tr ng tr t, B Nông nghi p và Phát tri n Nông thôn c p b ng b o h gi ng cây tr ng m i theo Quy t nh s 515/Q -TT-VPBH, ngày 12 tháng 11 n m 2013. Cây m (2x) c ch n t nh ng cây kho m nh, hoa n t p trung các gi ng b i N m Roi, Phúc Tr ch, b i Di n, cam Sành. Các dòng b i và cam Sành tam b i ch n t o ct tài Nghiên c u t o gi ng b i và cam, quýt không h t b ng công ngh sinh h c giai o n t n m 2006 n 2010 ã c nghi m thu n m 2011. Th i gian nghiên c u t n m 2011 n 2014 2.2. N i dung nghiên c u 2.2.1. T o v t li u ban u cho công tác ch n t o gi ng cây n qu có múi không h t, ít h t (i) Lai h u tính gi a các c p lai cùng gi ng và khác gi ng (ii) T o v t li u kh i u b ng c u phôi (iii) ánh giá c i m nông sinh h c c a các dòng tam b i t o c 2.2.2. ánh giá c i m nông sinh h c các dòng cam Sành, b i tam b i trong nhà l i (i) ánh giá c i m nông sinh h c các dòng cam Sành tam b i trong nhà l i (ii) ánh giá c i m nông sinh h c các dòng b i tam b i trong nhà l i 2.2.3. B c u kh o nghi m các dòng cam Sành và b i tam b i (i) Kh o nghi m các dòng cam Sành tam b i c ghép trên g c ghép Ch p (ii) Kh o nghi m các dòng b i tam b i c ghép trên g c ghép Ch p (iii) ánh giá k t qu ghép dòng b i tam b i lên g c ghép cây b i chua 5 tu i và xác nh m t s dòng b i tam b i tri n v ng 2.3. Ph ng pháp nghiên c u 2.3.1. T o v t li u ban u cho công tác ch n t o gi ng cây n qu có múi không h t, ít h t Mô t v t li u nghiên c u các gi ng cây n qu có múi nh b i và t b i s d ng ph ng pháp ánh giá các c i m nông sinh h c phát hi n và tuy n ch n các cá th có nh ng c tính di truy n có l i trong s n xu t lai t o. TT C p lai Gi i tính cây 1 PT2x × PT4x Phúc Tr ch (2x) × Phúc Tr ch (4x) 7 BD2x × PT4x B i Di n (2x) × Phúc Tr ch (4x) NR2x × PT4x B i N m Roi (2x) × Phúc Tr ch (4x) PT2x × BD4x Phúc tr ch (2x) × B i Di n (4x) BD2x × BD4x B i Di n (2x) × B i Di n (4x) NR2x × BD4x B i N m Roi (2x) × B i Di n (4x) CS2x × CS4x Cam Sành (2x) × Cam Sành (4x) CS2x × VD4x Cam Sành (2x) × Cam Vân Du (4x) CS2x × CS2x Cam Sành (2x) × Cam Sành (2x) Ph ng pháp lai: Ch n hoa c a cây m s d ng lai t o c n ph i ch n hoa nh cành, ch n nh ng hoa kh e n s m nh t. Tr c khi hoa n 1 n 2 ngày ti n hành kh c lo i b bao ph n ch a n c a hoa. V i hoa có nh y chín thu n th c c n ph i th ph n kh n tr ng r i cách ly hoa b ng túi chuyên d ng tránh s xâm nh p c a h t ph n l nh gió ho c côn trùng. Có th th ph n b ng cách quét bao ph n ã m c a hoa cây b lên u nh y hoa cây m . V i nh ng lo i hoa có kích th c nh c n ph i dùng ch i lông th ph n. Sau khi th ph n xong ti n hành lo i b nh ng hoa cùng m t chùm hoa còn l i nh m tránh s c nh tranh dinh d ng. Sau khi hoa c th ph n t 2 n 3 tu n, ti n hành tháo b túi cách ly và ánh d u hoa ã c lai. i v i c p lai i ch ng th ph n t nhiên CS2x × CS2x, ánh d u 30 hoa theo dõi kh n ng th ph n và ánh giá t l u qu . Khi qu ã chín, thu ho ch qu v ánh giá kh n ng u qu và ánh giá s h t trên qu c a các c p lai khác nhau. Các h t lai c a các c p lai bao g m các h t bình th ng, h t kém phát tri n có phôi các c p lai b i và các h t nh , h t lép có phôi các c p lai cam Sành s c kh trùng và a vào nuôi c y trên môi tr ng c u phôi. Môi tr ng c u phôi c ch n t công th c môi tr ng c u phôi thích h p nh t trong nghiên c u v c u phôi tam b i h t nh , h t lép (Hà Th Thuý và c ng s , 2009); MT: môi tr ng c b n (Murashige và Tucker, 1969) có b sung 1,0 mg/l GA3, 15% n c d a, 30 g/l ng sucrose và 5,0 g/l th ch. Xác nh m c b i th b ng máy o a b i Flow Cytometry: Quy trình c th c hi n theo Ollitrault và c ng s (1992) và h ng d n c a hãng Partec, c. Các gi ng cây có múi ã bi t tr c m c b i th (b ng m nhi m s c th gi ng Phúc Tr ch nh b i, cam Sành nh b i) làm i ch ng. Dung d ch tách và nhu m m u nhân t bào do hãng Partec, c cung c p. 2.3.2. Ph ng pháp ánh giá c i m nông sinh h c các dòng cam Sành và b i tam b i trong nhà l i và ngoài ng ru ng Nghiên c u c i m hình thái theo tài li u h ng d n c a Vi n Tài nguyên Di truy n th c v t qu c t (IPGRI) k t h p v i quy ph m kh o nghi m gi ng cam quýt b i c a B Nông nghi p và Phát tri n Nông thôn (10TCN - 2007). Các ch tiêu theo dõi g m: Hình d ng tán, ng kính g c, phân cành, m t gai, hình thái lá, nghiên c u c i m sinh tr ng các t l c, nghiên c u v hình thái, th i gian ra hoa và u qu , các y u t c u thành n ng su t và n ng su t. V hình thái, c u trúc hoa g m c ng, màu s c c a bao ph n, h t ph n c quan sát b ng m t th ng và d i kính hi n vi Leica DM LS2 v t kính 40 x 0,65 và 100 x 1,25. ánh giá s c s ng c a h t ph n hoa và t l n y m m c a h t ph n hoa. ánh giá s c s ng h t ph n v i 10 l n nh c l i/m i dòng, gi ng. Hoa c thu hái 2 3 4 5 6 7 8 9 8 tr c khi hoa n t 1 n 2 ngày, b o qu n trong a petri tránh l n t p ph n. Khi hoa n , ph n hoa c nhu m b ng aceto carmine theo ph ng pháp tham kh o c a (Domingues và c ng s , 1999), (Yin Min và c ng s , 1981) và soi trên kính hi n vi ánh giá s c s ng c a h t ph n. Xác nh t l n y m m c a h t ph n trên môi tr ng nhân t o v i 5 l n nh c l i. Ph n hoa c th s c m y m m theo (Shivanna, K.R, 2003). 2.4. X lý s li u thí nghi m v i ph n m m ng d ng Excell CH NG 3 K T QU NGHIÊN C U VÀ TH O LU N 3.1. T o v t li u ban u cho công tác ch n t o gi ng cây n qu có múi không h t, ít h t 3.1.1. Lai h u tính c a các c p lai cùng gi ng, khác gi ng và khác loài gi a 2 m c b i th khác nhau K t qu nghiên c u ánh giá t l u qu thu c các c p lai cho th y: c p lai c p lai CS2x × CS4x cho t l u qu cao nh t 36,6%, c p lai BD2x × BD4x cho t l u qu cao th hai t 33,3% và c p lai NR2x × BD4x cho t l u qu th p nh t t 10,0%, còn các c p lai khác NR2x × BD4x, PT2x × BD4x, NR2x × PT4x, BD2x × PT4x, PT2x × PT4x, CS2x × VD4x, CS2x × CS2x cho t l u qu t 13,3% n 23,3%. Chúng tôi ti n hành tách h t c a qu lai các c p lai b i (2x × 4x) và (2x × 2x) th i i m qu chín. K t qu cho th y c p lai BD2x × BD4x có s h t/qu th p nh t là 19,1 h t và cao nh t c p lai NR2x × PT4x có s h t/qu là 64,3 h t so sánh v i b i di n nh b i có s h t/qu là 76,0 h t, b i Phúc Tr ch nh b i có s h t/qu là 118,0 h t cao g n g p 2 l n. Ngoài ra, s h t có phôi r t th p, th p nh t trung bình 2 h t/qu c p lai BD2x × BD4x và cao nh t là 5,5 h t/qu c p lai NR2x × PT4x, trong khi ó b i Di n và b i Phúc Tr ch nh b i t t c các h t u có phôi phát tri n bình th ng, các h t này có kh n ng n y m m 100% ( N ng V nh, 2008). T k t qu này chúng tôi nh n th y trong qu n th h t lai t 6 c p lai b i cùng gi ng, khác gi ng và 2 m c b i th khác nhau a s là h t r ng, không có phôi chi m t l l n t 89,5% n 91,4%, nh ng h t r ng, không có phôi này s b lo i b . Trong khi ó, h t m y và h t kém phát tri n có phôi chi m t l th p t 8,6% n 10,5%, nh ng h t m y và h t kém phát tri n có phôi này sau ó c kh trùng, a vào môi tr ng c u phôi tái sinh cây và xác nh m c b i th c a cây tái sinh thu c. Cam Sành là gi ng th ng m i c tr ng nhi u các t nh phía B c và ng b ng Sông C u Long n c ta. Tuy nhiên, ây c ng là gi ng có nhi u h t và c ng là nh c i m l n nh t c a h u h t các gi ng cây có múi c s n n c ta. K t qu cho th y s h t trung bình trên qu th p nh t c p lai CS2x × VD4x là 18,7 h t/qu và cao nh t c p lai th ph n t nhiên i ch ng CS2x × CS2x là 22,1 h t/qu , Tuy nhiên, khi so sánh s h t trung bình trên qu c a các c p lai cam Sành cùng gi ng và 2 m c b i th khác nhau so v i s h t trung bình trên qu c a lai t nhiên trong qu n th tr ng thu n cùng gi ng CS2x × CS2x thì s h t trên qu c a các c p lai này t ng ng nhau, ch riêng có c p lai c p lai khác gi ng và 2 m c b i th khác nhau CS2x × VD4x cho s h t trung bình trên qu th p nh t. S h t trên qu c a các c p lai h u h t là h t bình th ng và h t lép không phôi, nh ng t l 9 h t nh c a các c p lai r t th p, c p lai khác gi ng CS2x × VD4x cao nh t t trung bình 3,88 h t/qu , lai t nhiên trong qu n th tr ng thu n cùng gi ng CS2x × CS2x t trung bình 2,75 h t/qu và c p lai cùng gi ng gi a CS2x × CS4x th p nh t t trung bình 2,72 h t/qu . K t qu phân lo i cho th y, trong qu n th h t bình th ng (h t trung bình) chi m t l cao dao ng t 72,03% n 76,13% c hai c p lai CS2x × CS4x, c p l i CS2x × VD4x và lai t nhiên trong qu n th tr ng thu n cùng gi ng CS2x × CS2x. (1) Nhóm h t nh có phôi chi m t l th p nh t 7,36% c p lai CS2x × CS4x và cao nh t chi m 15,47% c p l i khác gi ng và 2 m c b i th khác nhau CS2x × VD4x. (2) Nhóm h t lép có phôi c ng ch chi m m t t l nh , th p nh t t 3,40% c p lai t nhiên i ch ng trong qu n th tr ng thu n cùng gi ng CS2x × CS2x và cao nh t c ng t 5,36% c p l i cùng gi ng và 2 m c b i th khác nhau CS2x × VD4x. (3) Nhóm h t lép không có phôi chi m t l cao nh t 15,25% c p lai cùng gi ng và 2 m c b i th khác nhau CS2x × CS4x và chi m t l th p nh t ch t 3,57% c p l i khác gi ng và 2 m c b i th khác nhau CS2x × VD4x. T k t qu nghiên c u này chúng tôi nh n th y a s h t cam Sành lai thu c là h t m y, trong khi ó h t nh , h t lép chi m t l khá th p và chúng tôi chia lo i h t thu c thành các nhóm d a trên k t qu trên nh sau: nhóm h t bình th ng, nhóm h t nh , nhóm h t lép có phôi, nhóm h t lép không có phôi. Nh ng h t nh và h t lép có phôi sau ó c kh trùng a vào môi tr ng c u phôi tái sinh cây và xác nh m c b i th c a cây tái sinh thu c. 3.1.2. T o v t li u kh i u b ng c u phôi Môi tr ng c u phôi c ch n t công th c môi tr ng c u phôi thích h p nh t trong nghiên c u v c u phôi h t nh , h t lép (Hà Th Thúy và c ng s , 2009): MT (môi tr ng c b n c a Murashige và Tucker, 1969) có b sung 1,0 mg/l GA3, 15% n c d a, 30 g/l ng sucroza và 5,0 g/l th ch. K t qu nghiên c u cho th y s c s ng h t m y và h t kém phát tri n có phôi các c p lai gi a các gi ng b i cùng gi ng, khác gi ng (2x × 4x) r t khác nhau. T l n y m m c a h t m y, h t kém phát tri n c p lai c p lai khác gi ng và 2 m c b i th khác nhau ( BD2x × PT4x) th p nh t t 81,8% s h t gieo có kh n ng s ng sót. Trong khi ó, t l n y m m 5 c p lai cùng gi ng, khác gi ng và 2 m c b i th khác nhau l i cao h n trên 90% h t gieo n y m m. i v i c p lai cam Sành cùng gi ng, khác gi ng và 2 m c b i th khác nhau (2x × 4x) và lai t nhiên trong qu n th tr ng thu n cam Sành (2x × 2x) cho th y s c s ng h t nh và h t lép r t khác nhau. T l n y m m c a các h t lép c p lai CS2x × CS4x, CS2x × VD4x và lai t nhiên trong qu n th tr ng thu n cam Sành (2x × 2x) l i r t th p ch t t 33,3% n 44,4% s h t gieo có kh n ng s ng sót, các h t nh t l cao g n g p ôi t t 75,0% n 88,9% s h t c gieo n y m m. K t qu c u phôi c a 188 h t lai ã thu c 157 cây con sau in vitro. Trong ó: (1) S h t c u phôi t c p lai cùng gi ng và 2 m c b i th khác nhau (2x × 4x) c a các c p lai PT2x × PT4x thu c 24 cây và c p lai BD2x × BD4x thu 10 c 18 cây, c p lai CS2x × CS4x thu c 21 cây và lai t nhiên trong qu n th tr ng thu n cam Sành (2x × 2x) thu c 7 cây tái sinh in vitro. (2) S h t c u phôi t c p lai gi a 2 gi ng b i khác nhau và 2 m c b i th khác nhau (2x × 4x) c a các c p lai BD2x × PT4x thu c 9 cây, c p lai NR2x × PT4x thu c 20 cây, c p lai PT2x × BD4x thu c 17 cây, c p lai NR2x × BD4x thu c 15 cây tái sinh in vitro. (3) S h t c u phôi t c p lai khác loài và 2 m c b i th khác nhau gi a CS2x (Citrus nobilis: con lai gi a Citrus sinensis × Citrus reticulata) × VD4x (Citrus sinensis) thu c 26 cây tái sinh in vitro. Cây con sau m t tháng nuôi c y i u ki n in vitro (cây t c chi u cao 2,5 n 4,0 cm và có r th c p) s c em r a s ch r và chuy n ra tr ng trên giá th cát s ch. Giá th c ng trong các khay, m i khay có 72 l , các l có kích th c 2,5 x 2,5 cm. Trong th i gian u (kho ng 15 ngày sau tr ng) các khay này c che b ng n p nh a, có khe h nh cây có th trao i không khí. Sau 15 ngày n p nh a c b ra. Sau m t tháng k t ngày tr ng, chúng tôi th ng kê s cây con s ng t t l cao trên 80% các dòng b i và trên 42,8% dòng cam Sành. Cây tr c khi c y chuy n ra b u t s c ki m tra m c b i th . K t qu ki m tra m c b i th c a 121 cây tái sinh ã thu c 114 cây tam b i (3x), 2 cây t b i (4x) và 5 cây nh b i (2x). T t c các cây tam b i thu ct 8c p lai (2x × 4x) và lai t nhiên trong qu n th tr ng thu n cam Sành (2x × 2x) nh sau: (1) S cây tam b i thu c t nuôi c y c u phôi h t m y, h t kém phát tri n t 3 c p lai cùng gi ng và 2 m c b i th khác nhau (2x × 4x) c p lai PT2x × PT4x thu c 21 cây tam b i, c p lai BD2x × BD4x thu c 15 cây tam b i và 2 cây t b i. i v i nuôi c y c u phôi t h t nh , h t lép t c p lai CS2x × CS4x thu c 9 cây tam b i, c p lai t nhiên trong qu n th tr ng thu n cam Sành (2x × 2x) thu c 1 cây tam b i. (2) S cây tam b i thu c t nuôi c y c u phôi h t m y, h t kém phát tri n t 4 c p lai gi a 2 gi ng b i khác nhau và 2 m c b i th khác nhau (2x × 4x) c a c p lai BD2x × PT4x thu c 9 cây tam b i, c p lai NR2x × PT4x thu c 18 cây tam b i, c p lai PT2x × BD4x thu c 15 cây tam b i, c p lai NR2x × BD4x thu c 14 cây tam b i. (3) S cây tam b i thu c t nuôi c y c u phôi h t nh , h t lép t c p lai khác loài và 2 m c b i th khác nhau gi a CS2x (Citrus nobilis: con lai gi a Citrus sinensis × Citrus reticulata) × VD4x (Citrus sinensis) thu c 12 cây tam b i. S l ng 114 cây tam b i và 2 cây t b i thu c t 8 c p lai (2x × 4x) và lai t nhiên trong qu n th tr ng thu n gi ng cam Sành (2x × 2x) s là ngu n v t li u di truy n vô cùng a d ng cho ch n t o gi ng cây có múi không h t. Do h u h t cây n qu là gi ng lai t nhiên (d h p t v di truy n) và c ch n l c nhân t o, nên các dòng b i tam b i s là các cá th khác bi t có ki u gen (genotype) c thù và sau khi nhân lên b ng con ng vô tính s tr thành dòng tam b i khác bi t v i các dòng khác (t cùng m t c p lai) v di truy n và các tính tr ng nông sinh h c. 11 S NGHIÊN C U T O DÒNG GI NG CITRUS TAM B I TH 2 1 3 M u qu c a Lai gi a 2 m c b i th (2x × 4x) ã c ti n hành trên 8 c p lai mùa hoa n m 2011 s d ng trong nghiên c u: 1. Thu ho ch khi qu lai t nhiên ã chín c p lai cam Sành (2x × 2x) 2. Thu ho ch khi qu lai ã chín các c p lai b i (2x × 4x) 3. Thu ho ch khi qu lai ã chín các c p lai cam Sành (2x × 4x) Phân lo i h t Tách b v c ng và v l a Tr ng cây con trên giá th cát MT + 1,0mg/l GA3 + 15%ND + 30g/l sucrose + 5,0g/l th ch 3X Ki m tra m c b i th Cây tam b i thu c và ghép lên g c ghép Ch p 12 3.1.3. ánh giá c i m nông sinh h c c a các dòng b i và cam Sành tam b i t o c n m 2011 K t qu ánh giá c i m nông sinh h c c a các dòng cam Sành và b i tam b i, chúng tôi ã ch n l c và xác nh c 8 dòng cam Sành tam b i CS.11.02, CS.11.06, CS.3x.11.01, CSV.11.02, CSV.11.05, CSV.11.08, CSV.11.11, CVS.11.12 và 9 dòng b i tam b i PT.3x.11.08, PT.3x.11.14, DT.3x.11.03, NT.3x.11.17, BD.3x.11.13, ND.3x.11.01, ND.3x.11.03, PD.3x.11.02, PD.3x.11.15. ây là các dòng cam Sành và b i tam b i có u th lai v v sinh tr ng, phát tri n kh e, phân cành u, a d ng v ki u hình, m t gai t trung bình n dày so v i các gi ng b i Di n, b i Phúc Tr ch, cam Sành nh b i và t b i i ch ng 3.2. ánh giá c i m nông sinh h c các dòng cam Sành tam b i, b i tam b i trong nhà l i 3.2.1. ánh giá c i m nông sinh h c các dòng cam Sành tam b i trong nhà l i K t qu ánh giá c i m nông sinh h c cho th y, trong s 22 dòng cam Sành tam b i có c i m phân cành theo nhi u d ng khác nhau và c chúng tôi phân làm ba d ng chính: (1) D ng th nh t theo chi u ng, góc phân cành h p, d ng tán hình dù t ng i gi ng v i gi ng CS2x i ch ng là các dòng cam sành tam b i CS.05.03, CS.05.04, CS.05.05, CS.06.01, CS.06.03, CS.06.05, CS.06.07, CS.06.11, CS.07.04. (2) D ng th hai phân cành theo chi u ngang, phân cành l n, d ng tán hình mâm xôi, khác h n so v i gi ng CS2x i ch ng là các dòng cam Sành tam b i CS.05.01, CS.05.06, CS.06.02, CS.06.04, CS.06.09, CS.06.12. (3) D ng th ba g i là d ng trung gian, d ng phân cành theo chi u ng, góc phân cành h p, d ng tán hình tr , hình elip,.. không gi ng v i gi ng CS2x i ch ng là các dòng CS.05.02, CS.06.06, CS.06.08, CS.07.01, CS.07.02, CS.07.03. M t gai c a các dòng cam Sành tam b i có m t gai th a khác h n so v i gi ng i ch ng CS2x không có gai. các gi ng cam Sành bình th ng c gieo t h t có r t nhi u gai, tr i qua nhi u l n nhân gi ng b ng ph ng pháp vô tính (ghép ho c chi t cành), s xu t hi n c a gai trên thân s gi m d n và trong nhi u tr ng h p gai s không còn xu t hi n, v i cây cam Sành i ch ng ã qua nhân gi ng vô tính nhi u l n nên không có gai. i v i các dòng cam Sành tam b i c ch n t o b ng ph ng pháp lai h u tính và gieo h t ch n l c, do v y, h u nh v n gi nguyên c tính c a cây gieo h t là có nhi u gai, thí nghi m là m t minh ch ng v ph ng pháp ch n t o các dòng cam Sành tam b i b ng lai h u tính. Các cây cam Sành tam b i 8 tu i (2013) t t 2,0 n 6 cành c p I và 6 n 14 cành c p II. ng kính cành c p I nh nh t dòng CS.05.06 (1,30 cm) và t cao nh t t i dòng cam Sành tam b i CS.05.05 (2,90 cm). Các dòng cam Sành tam b i CS.05.06, CS.05.01, CS.05.03 có kh n ng phân cành cao. Chi u cao cây cao nh t là dòng cam Sành tam b i CS.05.06 (210,4 cm), th p nh t là dòng CS.05.04 (142,8 cm). ng kính g c c a các dòng cam Sành tam b i có s sai khác nhi u, ng kính g c cao nh t là dòng cam Sành tam b i CS.05.01 (5,0 cm) và th p nh t là dòng cam Sành tam b i CS.05.04 (2,9 cm). ng kính tán có s chênh l ch gi a các dòng, th p nh t là dòng cam Sành CS.05.04 (70,0 cm), cao nh t t (165,6 cm) dòng cam Sành CS.05.06. Các cây cam Sành tam b i 7 tu i (2013) t t 2,0 n 6 cành c p I và 6 n 14 cành c p II. ng kính cành c p I nh nh t dòng cam Sành tam b i CS.06.01 13 (1,30 cm) và t cao nh t là dòng cam Sành tam b i CS.05.10 (3,5 cm). Các dòng cam Sành tam b i CS.06.04, CS.06.11, CS.06.02, CS.06.10, CS.06.12 có kh n ng phân cành cao. Chi u cao cây cao nh t là dòng cam Sành tam b i CS.06.04 (222,8 cm), th p nh t là dòng cam Sành CS.06.12 (90,7 cm). ng kính g c c a các dòng cam Sành tam b i có s sai khác nhi u ng kính g c cao nh t là dòng cam Sành tam b i CS.06.10 (6,5 cm) và th p nh t là dòng cam Sành tam b i CS.06.01 (2,5 cm). ng kính tán có s chênh l ch gi a các dòng, th p nh t là dòng cam Sành tam b i CS.06.01 (60,7 cm), cao nh t t (164,7 cm) dòng cam Sành tam b i CS.06.04. Cây cam Sành tam b i 6 tu i (2013) t t 2,0 n 5 cành c p I và 6 n 9 cành c p II. ng kính cành c p I nh nh t dòng cam Sành tam b i CS.07.03 (1,0 cm) và t cao nh t t i dòng cam Sành tam b i CS.07.04 (2,5 cm). Các dòng cam Sành tam b i CS.07.02, CS.07.01, CS.07.04 có kh n ng phân cành cao. Dòng cam Sành tam b i CS.07.04 co chi u cao cây cao nh t (192,6 cm), th p nh t là dòng cam Sành tam b i CS.07.02 (112,3 cm). ng kính g c c a các dòng cam Sành tam b i có s sai khác nhi u ng kính g c cao nh t là dòng cam Sành tam b i CS.07.04 (4,4 cm) và th p nh t là dòng cam Sành tam b i CS.07.01 (2,5 cm). ng kính tán có s chênh l ch gi a các dòng, th p nh t là dòng cam Sành tam b i CS.07.02 (90,4 cm), cao nh t t (147,3 cm) dòng cam Sành tam b i CS.06.03. K t qu nghiên c u v hình thái lá các dòng cam Sành tam b i cho th y có 4 d ng lá chính là d ng lá hình ôvan gi ng v i d ng lá c a gi ng cam Sành nh b i và t b i, còn d ng lá hình b u d c, elips, hình mác l i khác hoàn toàn so v i gi ng cam Sành nh b i và t b i. Màu s c phi n lá c a các dòng cam Sành tam b i có xanh m gi ng hoàn toàn v i màu s c phi n lá c a gi ng cam Sành nh b i và t b i. Chi u dài phi n lá các dòng cam Sành tam b i t 7,16 cm (dòng cam Sành tam b i CS.05.04) n 10,42 cm (dòng cam Sành tam b i CS.05.01), chi u r ng phi n lá dao ng t 4,82 cm (dòng cam Sành tam b i CS.05.03) n 6,38 cm (dòng cam Sành tam b i CS.05.01) còn các dòng khác n m gi a giá tr trên. Cánh lá hình trái tim, eo lá th ng nh v chi u dài và chi u r ng nên s sai khác gi a các dòng cam Sành tam b i c ng không rõ r t. Các dòng cam Sành tam b i 8 tu i (2013) có chi u dài phi n lá t 7,16 cm (dòng cam Sành tam b i CS.05.04) n 10,42 cm (dòng cam Sành tam b i CS.05.01), chi u r ng phi n lá dao ng t 4,82 cm (dòng cam Sành tam b i CS.05.03) n 6,38 cm (dòng cam Sành tam b i CS.05.01) còn các dòng khác n m gi a giá tr trên. Hình thái lá các cây cam Sành tam b i 7 tu i (2013) có chi u dài phi n lá các dòng cam Sành t 7,56 cm (dòng cam Sành tam b i CS.06.05) n 9,96 cm (dòng cam Sành tam b i CS.06.08), chi u r ng phi n lá dao ng t 4,04 cm (dòng cam Sành tam b i CS.06.04) n 5,58 cm (dòng cam Sành tam b i CS.06.10) còn các dòng khác n m gi a giá tr trên. Hình thái lá c a các dòng cam Sành tam b i 6 tu i (2013) có chi u dài phi n lá các dòng cam Sành t 5,84 cm (dòng cam Sành tam b i CS.07.02) n 8,58 cm (dòng cam Sành tam b i CS.07.04), chi u r ng phi n lá dao ng t 3,58 cm (dòng cam Sành tam b i CS.07.01) n 5,66 cm (dòng cam Sành tam b i CS.07.04) còn các dòng khác n m gi a giá tr trên. * Mô t c i m, hình thái c a hoa, chùm hoa c i m hoa cam Sành nh b i (Citrus nobilis): N hoa tròn h i b u d c, màu tr ng, cánh hoa l n h i cu n; kích th c dài x r ng = 18 - 20 x 7 mm; ài hoa 5 cánh, 14 bé (3 n 4 mm), màu xanh, cánh ài cân i, mút nh n và có lông t , cu ng hoa bé, ng kính 1 mm, nh c 20 cái, tách d i, túi ph n hình b u d c, màu vàng, dính l ng, b u nh y hình c u h i lõm, tuy n m t bé, mùi th m nh , nh c dài h n nh y cái. c i m hoa cam Sành tam b i (3x): N hoa tròn h i b u d c, màu tr ng, cánh hoa l n h i cu n, ài hoa 5 cánh, bé (3 n 4 mm), màu xanh, cánh ài cân i, mút nh n và có lông t , cu ng hoa bé, nh c 24 n 26 cái, dài 8,2 mm, tách d i, túi ph n hình b u d c, màu vàng, dính l ng, b u nh y hình c u h i d t, vòi nh y dài 9,5 mm h i cong, u nh y hình c u h i lõm, mùi th m nh , nh c ng n h n nh y cái. c i m hoa cam Sành t b i (4x): N hoa tròn h i b u d c, màu tr ng, có mùi th m, ài hoa hình sao 4 n 5 cánh, màu xanh. Hoa có 4 n 5 cánh màu tr ng, dài kho ng 1,21 cm, ch nh màu tr ng, bao ph n màu vàng, túi ph n hình b u d c, s l ng ch nh kho ng 24 n 28 nh /hoa, tách d i, dài ch nh là 8,0 mm, chi u dài vòi nh y là 7,0 mm, u nh y hình c u h i lõm, u nh y hình c u h i lõm, nh c dài h n nh y cái. Tuy nhiên, so sánh v kích th c và m t s c i m khác thì hoa cam Sành tam b i l n h n so v i hoa cam Sành nh b i và nh h n so v i hoa cam Sành t b i. Ngoài ra, v c i m nh c hoa cam Sành nh b i và hoa cam Sành t b i l i dài h n nh y cái còn i v i nh c hoa cam Sành tam b i l i ng n h n nh y cái. ây là hai c i m khác bi t nh t trong mô t v hính thái hoa cam Sành nh b i, tam b i và t b i. K t qu theo dõi c i m n hoa c a các dòng cam Sành tam b i cho th y th i i m các dòng cam Sành tam b i b t u xu t hi n n hoa t ngày 21 n 28 tháng 01, giai o n n r t ngày 14 n 19 tháng 02 và k t thúc n hoa t ngày 19 n 24 tháng 02. 1 2 3 Hình nh 3.14. Hình thái c a hoa c a các dòng/gi ng cam Sành nh b i, tam b i và t b i n m 2013 (1). Hoa gi ng cam Sành t b i (4x), (2). Hoa dòng cam Sành tam b i (3x) (3). Hoa gi ng cam Sành nh b i (2x) Tóm l i, trong 22 dòng cam Sành tam b i, chúng tôi ã ch n l c, ánh giá và xác nh c hai dòng cam Sành tam b i CS.06.02, CS.06.09 ã ra hoa nh ng ch a u qu t c p lai cùng gi ng CS2x × CS2x, ây c ng là hai dòng cam Sành tam b i có u th lai v ki u hình nh c i m phân cành theo chi u ngang, phân cành l n, m t gai trung bình n dày, sinh tr ng và phát tri n kh e, d ng tán hình mâm xôi, ng kính tán lá l n h n so v i gi ng cam Sành nh b i i ch ng. Các dòng cam Sành tam b i tri n v ng ang ti p t c kh o nghi m, ánh giá. 15 3.2.2. ánh giá c i m nông sinh h c các dòng b i tam b i trong nhà l i K t qu ch n l c và ánh giá 44 dòng b i tam b i c ch n t o t c p lai gi a BD2x × PT4x khác ngu n Heterotriploids và khác nhau gi a hai m c b i th cho th y: các dòng b i tam b i có m t gài dày, c i m phân cành, góc phân cành, hình d ng tán lá theo nhi u d ng khác nhau so v i gi ng i ch ng b i Di n, b i Phúc Tr ch. Các dòng b i tam b i 7 tu i (2013) có kho ng 2,0 n 5,0 cành c p I và t 5,0 n 19,0 cành c p II. ng kính cành c p I nh nh t dòng b i tam b i PD.06.16 (3,2 cm) và t cao nh t t i dòng tam b i PD.06.09 (7,6 cm). Các dòng b i tam b i PD.06.39, PD.06.28, PD.06.27 có kh n ng phân cành cao. Chi u cao cây cao nh t là dòng b i tam b i PD.06.11 (313,20 cm), th p nh t là dòng b i tam b i PD.06.16 (165,5 cm). ng kính g c c a các dòng b i không có s sai khác nhi u. ng kính tán có s chênh l ch gi a các dòng, th p nh t là dòng b i tam b i PD.06.16 (96,70 cm), cao nh t t (256,50 cm) dòng b i tam b i PD.06.42. Các dòng b i tam b i 6 tu i (2013) c ng r t a d ng ki u hình v thân tán, m t gai, các d ng phi n lá, trung bình các dòng b i tam b i có kho ng t 2,0 n 8,0 cành c p I và t 6,0 n 24,0 cành c p II. ng kính cành c p I nh nh t dòng b i tam b i PD.07.04 (1,5 cm) và t cao nh t t i dòng b i tam b i PD.07.71 (6,0 cm). Kh n ng phân cành cao là các dòng b i tam b i PD.07.64, PD.07.65, PD.07.58,... Chi u cao cây cao nh t là dòng b i tam b i PD.07.47 (297,7 cm), th p nh t là dòng b i tam b i PD.07.48 (150,0 cm). ng kính g c c a các dòng b i tam b i có s sai khác nhi u, ng kính g c cây cao nh t là dòng b i tam b i PD.07.38 (9,3 cm), th p nh t là dòng b i tam b i PD.07.28 (4,1 cm). ng kính tán có s chênh l ch gi a các dòng, th p nh t là dòng b i tam b i PD.07.28 (115,4 cm), cao nh t t (312,4 cm) dòng tam b i PD.07.53. K t qu nghiên c u v hình thái lá c a 44 dòng b i tam b i 7 tu i (2013) cho th y hình d ng u lá có 4 d ng (nh n, h i nh n, tù và tròn), hình d ng phi n lá có 3 d ng (b u d c, elips và ovan), màu s c phi n lá xanh th m. Chi u dài phi n lá các dòng b i tam b i dao ng t 8,36 cm (dòng b i tam b i PD.06.43) n 11,26 cm (dòng b i tam b i PD.06.10), chi u r ng phi n lá dao ng t 5,00 cm (dòng b i tam b i PD.06.22) n 7,26 cm (dòng b i tam b i PD.06.10) các dòng b i tam b i còn l i n m gi a giá tr trên và u to h n so v i hình thái phi n lá c a gi ng b i Di n i ch ng. Eo lá c a lá b i rõ r t h n so v i các dòng cam và quýt. Trong thí nghi m các dòng b i tam b i có chi u dài eo lá t ng i l n và s sai khác gi a các dòng b i tam b i không rõ r t. K t qu nghiên c u v hình thái lá c a 93 dòng b i tam b i 6 tu i (2013) cho th y hình d ng u lá có nhi u d ng khác nhau, nh ng ch y u có 4 d ng (nh n, h i nh n, tù và tròn), hình d ng phi n lá c ng có 3 d ng chính (b u d c, elips và ovan), màu s c phi n lá xanh th m. Chi u dài phi n lá các dòng b i tam b i dao ng t 7,92 cm (dòng b i tam b i PD.07.24) n 12,50 cm (dòng b i tam b i PD.07.04), chi u r ng phi n lá dao ng t 5,00 cm (dòng b i tam b i PD.07.67) n 8,00 cm (dòng b i tam b i PD.07.01) các dòng b i tam b i còn l i n m gi a giá tr trên và u to h n so v i hình thái lá c a gi ng b i Di n, b i Phúc Tr ch i ch ng. Eo lá cây b i rõ r t h n so v i các dòng cam và quýt. Trong thí nghi m 16 các dòng b i tam b i có chi u dài eo lá t ng i l n và s sai khác gi a các dòng không rõ r t. * Mô t c i m, hình thái c a hoa, chùm hoa c i m hoa b i Di n nh b i (2x): có mùi r t th m, có 2 lo i hoa: hoa n và hoa chùm. Hoa chùm có 5 n 7 n hoa. ài hoa hình sao 4 n 5 cánh, màu xanh. Hoa có 4 n 5 cánh màu tr ng, dài kho ng 20,1 mm, trên cánh có nh ng túi ( m) tinh d u màu xanh vàng nh trên v qu . Ch nh màu tr ng, bao ph n màu vàng cam, hình b u d c, s l ng ch nh kho ng 24 n 26 nh /hoa, m c thành t ng bó, m i bó 3 n 5 nh , ng n h n nh y (dài ch nh là 14,0 mm; vòi nh y là 14,5 mm). u nh y hình ph u màu vàng xanh. c i m hoa b i Di n t b i (4x): có mùi r t th m, có 2 lo i hoa: hoa n và hoa chùm. Hoa chùm có 5 n 7 n hoa. ài hoa hình sao 4 n 5 cánh, màu xanh. Hoa có 4 n 5 cánh màu tr ng, dài kho ng 25,3 mm, trên cánh có nh ng túi ( m) tinh d u màu xanh vàng nh trên v qu . Ch nh màu tr ng, bao ph n màu vàng cam, hình b u d c, s l ng ch nh kho ng 25 n 26 nh /hoa, m c thành t ng bó, m i bó 3 n 5 nh , ng n h n nh y (dài ch nh là 9,7 mm; vòi nh y là 14,2 mm). u nh y hình ph u màu vàng xanh c i m hoa b i Phúc Tr ch (2x): Hoa b i Phúc Tr ch có mùi r t th m, có 2 lo i hoa: hoa n và hoa chùm. Hoa chùm có 5 n 7 n hoa. ài hoa hình sao 4 n 5 cánh, màu xanh. Hoa có 4 n 5 cánh màu tr ng, dài kho ng 17,4 mm, trên cánh có nh ng túi ( m) tinh d u màu xanh vàng nh trên v qu . Ch nh màu tr ng, bao ph n màu vàng cam, hình b u d c, s l ng ch nh kho ng 24 n 27 nh /hoa, m c thành t ng bó, m i bó 3 n 5 nh , ng n h n nh y (dài ch nh là 14,6 mm; vòi nh y là 15,0 mm). u nh y hình ph u màu vàng xanh c i m hoa b i Phúc Tr ch (4x): Hoa b i Phúc Tr ch có mùi r t th m, có 2 lo i hoa: hoa n và hoa chùm. Hoa chùm có 5 n 7 n hoa. ài hoa hình sao 4 n 5 cánh, màu xanh. Hoa có 4 n 5 cánh màu tr ng, dài kho ng 26,8 mm, trên cánh có nh ng túi ( m) tinh d u màu xanh vàng nh trên v qu . Ch nh màu tr ng, bao ph n màu vàng cam, hình b u d c, s l ng ch nh kho ng 24 n 25 nh /hoa, m c thành t ng bó, m i bó 3 n 5 nh , ng n h n nh y (dài ch nh là 11,0 mm; vòi nh y là 15,3 mm). u nh y hình ph u màu vàng xanh c i m hoa b i tam b i (3x): Hoa có mùi th m, có 2 lo i hoa: hoa n và hoa chùm. Hoa chùm có 6 n 8 n hoa. ài hoa hình sao 4 n 5 cánh, màu xanh. Hoa có 4 n 5 cánh màu tr ng, chi u dài cánh hoa t 20,3 mm n 24,8 mm, chi u r ng cánh hoa 7,2 mm n 9,9 mm. Ch nh màu tr ng, bao ph n màu vàng, hình b u d c, s l ng ch nh kho ng 24 n 27 nh /hoa, m c thành t ng bó, m i bó 3 n 5 nh , ng n h n nh y (dài ch nh t 10,6 mm n 13,2 mm, vòi nh y 11,4 mm n 14,5 mm). u nhu có màu xanh vàng có ch t nh y bao ph và có d ng hính thang ng c. Qua quan sát hoa c a các dòng b i tam b i nh ã phân tích ph n trên cho th y ây là các dòng b i tam b i có hoa bình th ng v i bao ph n vàng m có ch a r t nhi u h t ph n. Chúng tôi ã ti n hành th kh n ng n y m m c a ph n hoa in vitro, k t qu cho th y h t ph n c a các gi ng b i Di n nh b i và t b i n y m m r t t t, riêng các dòng b i tam b i bao ph n vàng m có ch a r t nhi u h t ph n nh ng không n y m m. 17 K t qu theo dõi c i m n hoa c a các dòng b i tam b i trong hai v hoa n m 2012 và 2013 cho th y: Không có s khác bi t nhi u v th i i m ra hoa và th i gian t n hoa n tàn hoa c a các dòng b i tam b i và i ch ng. N m 2012, các dòng b i tam b i b t u xu t hi n n hoa vào kho ng t 27/1 n 03/02 và t t hoa trong kho ng 25/2 n 02/03. N m 2013, các dòng b i tam b i xu t hi u, k t thúc hoa s m h n so v i n m 2012 kho ng 3 n 5 ngày. N m 2013, nhi u dòng b i tam b i ã ra hoa, s l ng hoa không nhi u, t l hoa n t ng i khá nh ng không u qu nh ng ó là m t tín hi u t t cho th y các dòng b i tam b i tr ng t h t sau 6 n 7 n m m i ra hoa. 1 1 1 2 3 Hình nh 3.18. Các gi ng b i tam b i ã ra hoa n m 2013 (1, 1, 1). Hoa các dòng b i tam b i, (2). Hoa gi ng b i Phúc Tr ch nh b i (2x) (3) Hoa gi ng b i Phúc Tr ch t b i (4x) Tóm l i, trong 137 dòng b i tam b i c ch n t o t c p lai BD2x × PT4x khác ngu n Heterotriploids và khác nhau gi a hai m c b i th , ã ch n l c và xác nh c 6 dòng b i tam b i tri n v ng ó là PD.06.11, PD.06.14, PD.07.33, PD.07.34, PD.07.57, PD.07.76, ây là nh ng dòng b i tam b i sau 6 n 7 n m tu i m i ra hoa, nh ng ch a u qu . Các dòng b i tam b i tri n v ng có u th lai v ki u hình nh c i m phân cành, phân cành a d ng, m t gai dày, d ng gai th ng và dài, sinh tr ng và phát tri n kh e, d ng cây có xu h ng phát tri n m nh v chi u cao và cao h n so v i gi ng B i Di n, b i Phúc Tr ch nh b i và t b i i ch ng. Các dòng b i tam b i tri n v ng ang ti p t c kh o nghi m, ánh giá. 3.3. B c u kh o nghi m các dòng cam Sành và b i tam b i 3.3.1. Kh o nghi m các dòng cam Sành tam b i ghép trên g c ghép Ch p K t qu cho th y các dòng cam Sành tam b i ghép trên g c ghép Ch p tr ng kh o nghi m ngoài ng ru ng theo nhi u d ng tán khác nhau (hình dù, hình c u, hình ch i x , hình elip) và chúng tôi phân làm 2 hai d ng chính: D ng tán th nh t phân cành theo chi u ng, góc phân cành h p, d ng tán th a hình ch i x t ng i gi ng v i gi ng cam Sành 2x i ch ng là các dòng cam Sành tam b i CS.05.03, CS.05.04, CS.05.05. D ng tán th hai là cây phân cành theo chi u ngang, phân cành l n, d ng tán hình c u, khác h n so v i gi ng CS2x i ch ng là các dòng cam Sành tam b i CS.05.01, CS.05.02, CS.06.02. M t gai c a các dòng cam Sành tam b i m c trung bình khác h n so v i gi ng i ch ng CS2x không có gai. Các dòng cam Sành tam b i 3 tu i (2013) có chi u cao cây t cao nh t là dòng cam Sành tam b i CS.07.03 (231,53 cm), th p nh t là dòng cam Sành tam b i CS.06.11 (112,47 cm). ng kính g c cây c a các dòng không có s sai khác nhau nhi u. ng kính tán có s chênh l ch gi a các dòng, cao nh t là dòng cam Sành tam b i CS.06.02 (198,32 cm), th p nh t là (95,06 cm) dòng cam Sành tam b i CS.06.11. 18 K t qu nghiên c u sinh tr ng c a các dòng cam Sành th hi n qua sinh tr ng c a các t l c. Giai o n ki n thi t c b n, trong 1 n m cây cam Sành tam b i ra 3 n 4 t l c ch y u là l c xuân, hè, thu và l c ông th ng r t ít. Ph n l n l c xuân c a các dòng cam Sành tam b i th ng xu t hi n t 10 n 25 tháng 2 và k t thúc vào cu i tháng 2 n u tháng 3. L c hè xu t hi n t 16 n 27 tháng 5 và k t thúc t 10 n 15 tháng 6. L c thu xu t hi n t 22 n 28 tháng 8 và k t thúc vào 21 n 23 tháng 9. Sinh tr ng c a l c xuân theo dõi liên t c trong m t n m cho th y: Trong m t n m, l c xuân m c nhi u nh t, l c xuân c a các dòng cam Sành tam b i (chi m kho ng t 70 n 75% t ng s l c c n m). i u này cho th y, giai o n ki n thi t c b n, cây sinh tr ng r t m nh v mùa xuân, ph n l n l c trong 1 n m c m c vào mùa xuân. Trên các cây thí nghi m, ch tiêu sinh tr ng c a l c t các giá tr nh chi u dài 11,07 cm n 26,60 cm, ng kính t 0,40 cm n 0,66 cm, s lá t 5,33 lá n 11,67 lá, th i gian sinh tr ng t m c n thu n th c t 30 n 35 ngày. Sinh tr ng c a l c hè cho th y t ng s l c hè (chi m t 5% n 9% t ng s l c c n m). L c hè ra v i s l ng ít h n so v i l c xuân. Có th , trong mùa xuân, cây ã t p trung dinh d ng và l c xuân m c khá nhi u. Do v y, trong mùa hè, cây t p trung dinh d ng nuôi cành l c xuân nên l c hè ít h n so v i l c xuân. Tuy nhiên, l c hè sinh tr ng t ng i kh e, th hi n các ch tiêu chi u dài cành t giá tr t 16,46 cm n 30,56 cm, ng kính cành t 0,32 cm n 0,57 cm, s lá trên cành l c t 8,00 lá n 16,33 lá, th i gian t m c n thu n th c c a l c t 35 n 40 ngày. Sinh tr ng c a l c thu: t ng s l c thu m c ra trên cây thí nghi m (chi m t 12 n 14%) t ng s l c trong n m. Các ch tiêu sinh tr ng c a l c thu t các giá tr nh chi u dài cành l c thu n th c t t 12,27 cm n 21,67 cm, ng kính cành t 0,26 cm n 0,43 cm, s lá/cành t 7,00 lá n 12,67 lá, th i gian t m c n thu n th c t 29 n 32 ngày. Sinh tr ng c a l c ông có t l th p nh t trong t ng s l c ra trong 1 n m, chi m t l t 1 n 4% t ng s l c trong n m. Tóm l i, trong 22 dòng cam sành tam b i c kh o nghi m và ánh giá ngoài ng ru ng, chúng tôi ã ch n l c và xác nh c các dòng cam Sành có u i m v t tr i h n gi ng cam Sành nh b i i ch ng g m các dòng cam Sành tam b i CS.05.03 có d ng tán th a hình ch i x , dòng cam Sành CS.06.02 có d ng tán dày hình c u, dòng cam Sành CS.06.12 có d ng tán hình dù, dòng cam Sành CS.07.01 có d ng tán dày bán c u, dòng cam Sành CS.07.03 có d ng tán dày hình tr , dòng cam Sành CS.06.08 có d ng tán th a hình elip. ây là các dòng cam Sành tam b i có ki u hình r t a d ng, sinh tr ng, phát tri n kh e, ít nhi m sâu b nh, m t s dòng b t u ra hoa n m 2014 (cây 3 tu i) nh ng ch a u qu do th i ti t u n m m a phùn, m không khí cao và không có n ng trong th i gian dài (3 tháng) u n m. Hình nh 3.21. Các dòng cam Sành tam b i ghép lên g c ghép Ch p kh o nghi m ngoài ng ru ng cây 3 tu i ã ra hoa v xuân 2014
- Xem thêm -