Tài liệu Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn bảo ninh ( luận văn ths. văn học )

  • Số trang: 113 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 73 |
  • Lượt tải: 0
nguyetha

Đã đăng 8490 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------------------------- TẠ THỊ HÀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN BẢO NINH LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Hà Nội - 2014 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------------------------- TẠ THỊ HÀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN BẢO NINH Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam Mã số: 60220121 Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS Tôn Thảo Miên Hà Nội - 2014 2 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn này là kết quả nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Tôn Thảo Miên. Tôi cũng cam đoan đề tài này không trùng với bất cứ đề tài luận văn nào đã được công bố ở Việt Nam. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về nội dung đề tài. Người cam đoan Tạ Thị Hà 3 Lêi c¶m ¬n Để có thể hoàn thành luận văn này, trước hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Tôn Thảo Miên, người đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong Khoa Văn học, phòng Sau đại học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu. Tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã quan tâm, giúp đỡ, động viên, tạo mọi điều kiện để tôi có thể nghiên cứu, học tập và hoàn thành luận văn này. Dù đã hết sức cố gắng, nhưng vì khả năng và thời gian có hạn nên luận văn của chúng tôi không tránh khỏi những thiếu sót, kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến chân thành của các thầy giáo, cô giáo và bạn bè đồng nghiệp. Tôi xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, tháng 11 năm 2014 Người viết Tạ Thị Hà 4 MỤC LỤC MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 7 1. Lý do chọn đề tài. .......................................................................................... 7 2. Lịch sử vấn đề ............................................................................................... 8 3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu.................................................................. 13 4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu .................................................................. 13 5. Phương pháp nghiên cứu............................................................................. 14 6. Cấu trúc luận văn......................................................................................... 15 NỘI DUNG..................................................................................................... 16 CHƢƠNG 1: NGƢỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN BẢO NINH ...................................................................... 16 1.1. Ngƣời kể chuyện ................................................................................. 16 1.1.1. Khái niệm người kể chuyện ........................................................... 16 1.1.2. Người kể chuyện trong truyện ngắn Bảo Ninh.............................. 19 1.1.2.1. Người kể chuyện ngôi thứ nhất .............................................. 19 1.1.2.2. Người kể chuyện ngôi thứ ba ................................................. 25 1.1.2.3. Sự đa tầng bậc người kể chuyện ............................................ 28 1.2. Điểm nhìn tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh ................................. 31 1.2.1. Khái niệm điểm nhìn ..................................................................... 31 1.2.2. Điểm nhìn tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh ............................... 33 CHƢƠNG 2: NHÂN VẬT VÀ CỐT TRUYỆN TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN BẢO NINH ........................................................................................ 38 2.1. Nhân vật trong truyện ngắn Bảo Ninh ............................................. 38 2.1.1. Khái niệm nhân vật ....................................................................... 38 2.1.2. Nhân vật trong truyện ngắn Bảo Ninh .......................................... 40 2.1.2.1. Nhân vật cô đơn, lạc thời và lạc loài...................................... 40 2.1.2.2. Nhân vật cứu rỗi ..................................................................... 49 5 2.1.2.3. Nhân vật tự nhận thức ............................................................ 53 2.1.3. Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Bảo Ninh ........ 56 2.1.3.1. Sự đối lập trong hoàn cảnh xuất thân..................................... 56 2.1.3.2. Miêu tả ngoại hình ................................................................. 58 2.1.3.3. Khắc họa nhân vật qua ngôn ngữ ........................................... 61 2.2. Cốt truyện trong truyện ngắn Bảo Ninh .......................................... 64 2.2.1. Khái niệm cốt truyện ..................................................................... 64 2.2.2. Cốt truyện trong truyện ngắn Bảo Ninh........................................ 66 2.2.2.1. Cốt truyện hiện thực ............................................................... 66 2.2.2.2.Cốt truyện tâm lý..................................................................... 77 CHƢƠNG 3: KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN BẢO NINH ...................................................................... 82 3.1. Không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Bảo Ninh ..................... 82 3.1.1. Khái niệm không gian nghệ thuật ................................................. 82 3.1.2. Không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Bảo Ninh .................... 83 3.1.2.1. Không gian hiện thực ............................................................. 83 3.1.2.2. Không gian tâm lý .................................................................. 94 3.2. Thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Bảo Ninh ........................ 98 3.2.1. Khái niệm thời gian nghệ thuật..................................................... 98 3.2.2. Thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Bảo Ninh ..................... 100 3.2.2.1.Thời gian sự kiện lịch sử gắn với những sự kiện đời tư. ...... 100 3.2.2.2. Thời gian tâm lý ................................................................... 103 KẾT LUẬN .................................................................................................. 108 TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................... 110 6 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài. Bảo Ninh là một trong những nhà văn tiêu biểu của văn học Việt Nam từ sau Đổi mới. Ngay khi xuất bản tiểu thuyết đầu tay Nỗi buồn chiến tranh Bảo Ninh đã trở thành một hiện tượng văn học được chú ý trên văn đàn, thu hút nhiều độc giả với những ý kiến đánh giá, phê bình rất khác nhau. Nhìn chung những đánh giá về tiểu thuyết của Bảo Ninh có hai luồng ý kiến khen ngợi, đánh giá cao và phê phán. Có thể nói so với tiểu thuyết thì mảng truyện ngắn của Bảo Ninh được các nhà nghiên cứu, phê bình chú ý ít hơn. Nhưng không vì thế mà truyện ngắn của ông mất đi sự quan tâm và đánh giá cao của người đọc. Bảo Ninh là một trong những cây bút có dấu ấn nhất định trên văn đàn hiện nay. Ở mảng truyện ngắn, Bảo Ninh được đánh giá là cây bút viết truyện ngắn đặc sắc. Trên văn đàn hiện đại, Bảo Ninh đã tạo dựng cho mình một lối viết riêng, một phong cách riêng khó trộn lẫn. Những truyện ngắn của Bảo Ninh có những đặc trưng riêng rất đáng để khảo sát và tìm hiểu. Bảo Ninh là người được sống và cảm nhận những giá trị cuộc sống ở cả hai giai đoạn kháng chiến chống Mĩ và hiện thực cuộc sống sau chiến tranh, nhất là từ thời kì Đổi mới. Ông là một trong những nhà văn hiện nay viết hay và xuất sắc về đề tài chiến tranh và hậu chiến. Bảo Ninh đã từng là một người lính, có thể nói những kí ức về chiến tranh, về chiến trường, về tình yêu và cuộc sống của người lính đã ngấm sâu và trở thành một phần trong tâm trí nhà văn. Trong sáng tác của Bảo Ninh, số phận của những con người bước ra từ cuộc chiến tranh cùng những bi kịch của con người trong cuộc sống thời hậu chiến đã hiện lên một cách chân thực và đầy tính nhân văn. Truyện ngắn của Bảo Ninh luôn nhận được sự quan tâm của đông đảo bạn đọc và giới nghiên cứu, phê bình. Đã có những bài viết, công trình nghiên 7 cứu tổng hợp, phân tích và phát hiện đáng kể cả về phương diện nội dung và nghệ thuật trong truyện ngắn Bảo Ninh, tuy nhiên nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh vẫn chưa được tìm hiểu một cách thấu đáo. Với mong muốn góp thêm tiếng nói vào sự khẳng định thành công của truyện ngắn Bảo Ninh, trên cơ sở kế thừa thành tựu của người đi trước, đề tài mà luận văn đã chọn Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh sẽ là cơ hội để chúng tôi tiến hành tìm hiểu các yếu tố nghệ thuật cũng như những nét độc đáo về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn của Bảo Ninh trên tinh thần khoa học và toàn vẹn nhất có thể. Cũng thông qua đề tài này luận văn hướng đến một cách hiểu, cách lý giải về cái hay, những nét đặc sắc và hấp dẫn của truyện ngắn Bảo Ninh, từ đó ghi nhận sự đóng góp của Bảo Ninh cho mảng truyện ngắn nói riêng và cho nền văn học Việt Nam nói chung. 2. Lịch sử vấn đề Bảo Ninh tên thật là Hoàng Ấu Phương, quê ở xã Bảo Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình nhưng sinh ra tại Nghệ An. Bảo Ninh được sinh ra trong một gia đình trí thức lớn, ông là con trai của giáo sư Hoàng Tuệ, nguyên Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học Việt Nam. Sinh ra và lớn lên trong thời buổi chiến tranh, cũng như bao bạn bè cùng trang lứa, Bảo Ninh cũng tham gia cuộc kháng chiến chống Mĩ, chiến đấu trong chiến trường B3 Tây Nguyên từ 1969 đến 1975. Đây cũng là giai đoạn mà cuộc kháng chiến chống Mĩ của nhân dân ta diễn ra ác liệt và mạnh mẽ nhất. Sau chiến tranh ông giải ngũ, trở lại học đại học và sau đó làm việc ở Viện Khoa học Việt Nam. Từ 1984 đến 1986, Bảo Ninh học khóa 2 Trường viết văn Nguyễn Du và làm việc cho báo Văn nghệ trẻ. Bảo Ninh là một trong những nhà văn có đóng góp đáng kể vào công cuộc đổi mới của nền văn xuôi hiện đại Việt Nam. Ông đến với văn chương khá muộn so với các nhà văn khác cùng thế hệ. Tác phẩm đầu tay của ông là tiểu thuyết Thân phận của tình yêu, về sau lấy lại tên cũ là Nỗi 8 buồn chiến tranh. Ngay khi xuất bản, cuốn tiểu thuyết đã mau chóng trở thành một hiện tượng văn học và nhận được nhiều ý kiến phê bình khác nhau. Có ý kiến ca ngợi hết lời nhưng cũng có những ý kiến phê phán thẳng thừng. Tiểu thuyết này đã được Hội Nhà văn Việt Nam trao Giải thưởng văn học hằng năm (1991). Đến nay, tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh đã khẳng định được vị trí của mình và được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới, được bạn đọc nhiều nơi đón nhận. Bên cạnh những thành công về tiểu thuyết thì Bảo Ninh cũng đã đạt được nhiều thành công về truyện ngắn. Những truyện ngắn đầu tiên của Bảo Ninh được đăng trên Văn nghệ Quân đội. Có thể kể đến các tác phẩm đã xuất bản của Bảo Ninh: Nỗi buồn chiến tranh, NXB Hội nhà văn, 1991; Trại bảy chú lùn, NXB Văn học, 1987; Khắc dấu mạn thuyền, NXB Văn học, 1996; Lan man trong lúc kẹt xe, NXB Hội nhà văn, 2005; Chuyện xưa kết đi, được chưa?, NXB Văn học, 2009; Bảo Ninh tác phẩm chọn lọc, NXB Phụ nữ, 2011; Bảo Ninh - những truyện ngắn, NXB Trẻ, 2013. Nghiên cứu về sáng tác của Bảo Ninh đã và đang thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình cũng như của nhiều người đọc. Lâu nay đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về tiểu thuyết và truyện ngắn của ông. Nhưng các nhà nghiên cứu, phê bình chủ yếu hướng vào tiểu thuyết đầu tay của ông là Nỗi buồn chiến tranh. Bảo Ninh được biết đến nhiều nhất với cuốn tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh - Tác phẩm đã tạo nên tên tuổi Bảo Ninh. Sức ảnh hưởng của Nỗi buồn chiến tranh trong đời sống văn học Việt Nam thời kì Đổi mới là không thể phủ nhận. Nhà văn Nguyên Ngọc đã từng nhận xét về Nỗi buồn chiến tranh: "Về mặt nghệ thuật, đó là thành tựu cao nhất của văn học đổi mới"[30,177]. Bài viết Kĩ thuật dòng ý thức qua Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh của Nguyễn Đăng Điệp đã nêu lên những cách tân cũng như những đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm, đặc biệt chú ý đến kĩ thuật dựng truyện theo kết cấu dòng ý thức; 9 Đào Duy Hiệp với bài viết Thời gian trong Thân phận của tình yêu đã tìm hiểu một số vấn đề về nghệ thuật thời gian: thời gian niên biểu, sự sai trật niên biểu, lối quay ngược, lối đón trước...; Nỗi buồn chiến tranh viết về chiến tranh thời hậu chiến từ chủ nghĩa anh hùng đến nhu cầu đổi mới bút pháp của Phạm Xuân Thạch đã đi vào nghiên cứu những mạch ngầm văn bản, thế giới nhân vật, tìm hiểu cái nhìn mới và cách viết mới về chiến tranh trong thời hậu chiến, tác giả này cũng có những bài viết khác như: Về tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh; Tiểu thuyết Việt Nam đương đại - suy nghĩ từ những tác phẩm về chủ đề lịch sử. Ngoài ra còn có rất nhiều bài viết khác về tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh, có thể kể đến: Trần Quốc Hội với "Trình tự" trong thời gian nghệ thuật của Ăn mày dĩ vãng và Nỗi buồn chiến tranh - tiếp cận từ lý thuyết thời gian của Genette; Trần Thanh Hà: Từ phân tâm học tìm hiểu tính hiện đại thể hiện qua tiểu thuyết "Thân phận của tình yêu" của Bảo Ninh; Hoàng Ngọc Hiến: Những nghịch lý của chiến tranh; Đỗ Văn Khang: Nghĩ gì khi đọc tiểu thuyết Thân phận của tình yêu?; Phạm Xuân Nguyên: Nghĩ gì khi đọc"Nghĩ gì khi đọc tiểu thuyết Thân phận của tình yêu?"; Đỗ Đức Hiểu: Những nhịp mạnh của tiểu thuyết Thân phận của tình yêu... Không chỉ khẳng định mình ở thể loại tiểu thuyết, Bảo Ninh còn khẳng định mình qua nhiều truyện ngắn. Ở mảng truyện ngắn, Bảo Ninh đã thể hiện được những tìm tòi, khám phá mới về nghệ thuật kể chuyện. Truyện ngắn của Bảo Ninh cũng đã thu hút được sự quan tâm của giới phê bình, nghiên cứu cũng như bạn đọc. Trong bài viết Bảo Ninh – Thời tiết của kí ức, Trung Trung Đỉnh đã đưa ra những nhận xét về truyện ngắn Bảo Ninh: “Đọc những truyện ngắn đầu tiên của Bảo Ninh, người ta nhận ngay ra một người lính có tâm hồn khá lãng mạn và phóng túng. Một người lính từng trải dễ xúc động bởi những gợi cảm ngẫu hứng do tác động mạnh của đời sống thời chiến khốc liệt.”[9]; Trần 10 Sáng với bài viết Âm hưởng chiến tranh trong truyện ngắn Bảo Ninh đưa ra nhận định về đặc điểm trong sáng tác của Bảo Ninh: “Chiến tranh – cảm hứng chủ đạo xuyên suốt hành trình sáng tạo của Bảo Ninh”; “số lượng những tác phẩm chỉ thuần viết về chiến tranh không nhiều, nhưng số lượng những tác phẩm có yếu tố liên quan đến chiến tranh hoặc hậu chiến thì lại chiếm số lượng áp đảo”[49]; Đoàn Ánh Dương trong bài viết Bảo Ninh - nhìn từ thân phận truyện ngắn nhận xét: “Chủ âm trong sáng tác của Bảo Ninh là các hồi tưởng về quá vãng. Chấn thương chiến tranh đã làm cho Bảo Ninh phải viết về nó như trả một món nợ. Đúng hơn là chấn thương đã cầm cố Bảo Ninh trong tư cách một nhà văn buộc phải vắt kiệt mình trong tất cả hồi ức về quá khứ; thậm chí, tần suất lặp lại của việc truy tầm quá khứ đậm tới độ có thể coi suy tưởng là nét phong cách của Bảo Ninh. Nó cho thấy tầm quan trọng của ký ức, của chấn thương chiến tranh trong việc kiến tạo nên thế giới nghệ thuật của ông: chiến tranh như là thân phận, số phận”[5]. Với cái nhìn sắc sảo Đoàn Ánh Dương cũng đã đề cập đến nhiều bình diện của truyện ngắn Bảo Ninh như chất liệu, cách đặt tên, cách kết thúc truyện ngắn… Thụy Khuê với bài viết Tình thế của những người viết trẻ hôm nay đưa ra nhận định: “Bảo Ninh có lối viết trữ tình bi đát rất độc đáo về chiến tranh, nhưng nỗi buồn cũng như văn phong của Bảo Ninh ít ai bắt chước được”[25]. Nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào đưa ra ý kiến: “Cá nhân tôi thích truyện ngắn của Bảo Ninh hơn tiểu thuyết của anh. Trước hết vì anh có một giọng văn “trắng”, thoạt nghe tưởng như vô cảm, dường như anh đã thừa hưởng được điều đó từ người cha – nhà ngôn ngữ Hoàng Tuệ, một người có giọng văn tưng tửng, thâm thuý và rất có duyên. Bàng bạc trong tiểu thuyết và truyện của Bảo Ninh là nỗi buồn mang ý nghĩa sâu sắc về khoảng cách thế hệ, về vấn đề cha và con… Điều đó chứng tỏ anh vẫn thấy được vẻ đẹp thời đã qua và lưu luyến với nó”[20]. Với nhà văn Phong Điệp thì: “Bảo Ninh là người đặc biệt. Dáng vẻ xù xì, bất cần, và tính cách ngại 11 giao tiếp, không hoạt ngôn của anh dễ khiến người khác cảm thấy khó gần. Từng có thời gian công tác cùng với anh, nhưng thú thực phải mãi đến lúc anh rời báo, tôi mới thực sự hiểu được Bảo Ninh. Bảo Ninh là người lịch lãm, tinh tế, cẩn trọng và sắc sảo. Bên cạnh cuốn tiểu thuyết quá nổi tiếng, thì những truyện ngắn, những bài báo ký bút danh khác của Bảo Ninh cũng rất đáng đọc. Anh chưa bao giờ viết ra một bài, một chữ nhảm nhí nào. Từng câu, từng chữ, đều được anh cân nhắc kỹ càng”[20]. Bên cạnh những bài phê bình, đánh giá thì cũng đã có nhiều khóa luận, luận văn, công trình nghiên cứu về truyện ngắn Bảo Ninh như: Khóa luận Nhân vật trong văn xuôi Bảo Ninh của Lê Thị Lan Anh, Đại học Vinh (2007) đã đi sâu tìm hiểu thế giới nhân vật và nghệ thuật thể hiện nhân vật trong văn xuôi Bảo Ninh. Luận văn Đề tài chiến tranh chống Mĩ trong truyện ngắn Bảo Ninh của Lưu Thị Thanh Trà, Đại học Vinh (2006) đã đi sâu vào khai thác mối quan hệ giữa chiến tranh và nhân cách con người, chiến tranh và tình yêu, hai điểm nhìn chiến tranh. Luận văn Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn của Bảo Ninh của Nguyễn Thị Hóa, Đại học Vinh (2010) tìm hiểu truyện ngắn Bảo Ninh nhìn từ một số đặc điểm nội dung và nghệ thuật. Luận văn Văn xuôi tự sự của Bảo Ninh trong bối cảnh văn xuôi Việt Nam thời kì Đổi mới của Bùi Thị Hợi, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (2011). Luận văn Truyện ngắn Bảo Ninh từ góc nhìn thể loại của Nguyễn Phương Nam, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (2013)... Trên đây là những nhận xét, đánh giá, những công trình nghiên cứu ít nhiều có liên quan tới nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh. Đánh giá về sáng tác của Bảo Ninh nói chung và truyện ngắn của ông nói riêng có nhiều quan điểm, ý kiến, với nhiều cách tiếp cận khác nhau. Mỗi bài viết, công trình nghiên cứu là một cách nhìn, một tiếng nói, một suy nghĩ, một cảm nhận riêng của người viết về các khía cạnh xoay quanh vấn đề con người và 12 tác phẩm của nhà văn. Trong những bài viết đó, ít nhiều các vấn đề người kể chuyện, điểm nhìn, nhân vật, cốt truyện, không gian, thời gian trong truyện ngắn Bảo Ninh đã được đề cập và lý giải. Đây là những yếu tố góp phần quan trọng làm nên cái riêng, độc đáo trong nghệ thuật tự sự truyện ngắn của Bảo Ninh. Ở những mức độ khác nhau những đánh giá, nghiên cứu của người đi trước là những gợi mở và nguồn tham khảo quý giá cho chúng tôi đi sâu tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh, qua đó thấy được những nét đặc sắc trong nội dung và nghệ thuật truyện ngắn của Bảo Ninh. 3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 3.1. Mục đích nghiên cứu - Nghiên cứu đề tài này chúng tôi nhằm mục đích tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh ở các phương diện người kể chuyện, điểm nhìn, nhân vật, cốt truyện, không gian, thời gian qua đó làm sáng rõ hơn phong cách tự sự của Bảo Ninh cũng như nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh. 3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu một số phương diện của nghệ thuật tự sự: người kể chuyện, điểm nhìn, nhân vật, cốt truyện, không gian, thời gian. Khảo sát, phân tích những biểu hiện cụ thể của người kể truyện, điểm nhìn, nhân vật, cốt truyện, không gian, thời gian trong truyện ngắn Bảo Ninh, từ đó khẳng định những sáng tạo và đóng góp của tác giả. 4. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn của Bảo Ninh, thể hiện qua các phương diện người kể chuyện, điểm nhìn, nhân vật, cốt truyện, thời gian, không gian. - Phạm vi nghiên cứu của đề tài là toàn bộ truyện ngắn của Bảo Ninh, tập trung chủ yếu ở các tập truyện Trại bảy chú lùn, NXB Văn học, 1987; 13 Khắc dấu mạn thuyền, NXB Văn học, 1996; Lan man trong lúc kẹt xe, NXB Hội Nhà văn, 2005; Chuyện xưa kết đi, được chưa?, NXB Văn học, 2009; Bảo Ninh Tác phẩm chọn lọc, NXB Phụ nữ, 2011; Bảo Ninh – những truyện ngắn, Nhà xuất bản Trẻ, 2013. Để có cái nhìn tổng thể, trọn vẹn về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh, chúng tôi có liên hệ, so sánh đối chiếu với tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của ông, cũng như những sáng tác của một số nhà văn khác. 5. Phƣơng pháp nghiên cứu Để thực hiện đề tài này, trong quá trình nghiên cứu chúng tôi vận dụng các phương pháp chủ yếu sau: 5.1. Phương pháp phân tích - tổng hợp: - Phương pháp phân tích, tổng hợp giúp cho việc nghiên cứu, phân tích, cắt nghĩa, lý giải các vấn đề, các chi tiết nghệ thuật từ đó chúng tôi đi đến những kết luận mang tính tổng hợp nhất, khái quát nhất về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh. 5.2. Phương pháp thống kê - phân loại - Phương pháp thống kê, phân loại giúp cho việc phân loại, tìm hiểu các dạng nhân vật, người kể chuyện, điểm nhìn, không gian, thời gian, cốt truyện khi nghiên cứu nghệ thuật tự sự truyện ngắn Bảo Ninh. 5.3. Phương pháp đối chiếu - so sánh - Phương pháp đối chiếu - so sánh giúp cho việc so sánh trong tập truyện ngắn, so sánh với những vấn đề liên quan ở tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh và những tác phẩm của các nhà văn khác nhằm làm nổi bật những đặc trưng riêng trong nghệ thuật tự sự truyện ngắn của Bảo Ninh, những giá trị và đóng góp của Bảo Ninh đối với văn học Việt Nam hiện đại. 5.4. Phương pháp hệ thống Chúng tôi sử dụng phương pháp hệ thống trong quá trình nghiên cứu để 14 từ đó có một cái nhìn hệ thống về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh. Đồng thời để tạo sự lôgic, chặt chẽ, khoa học trong quá trình nghiên cứu. Ngoài ra, để có cái nhìn toàn diện, khách quan khi đánh giá vấn đề, trong quá trình nghiên cứu chúng tôi còn sử dụng phối hợp các phương pháp khác như: phương pháp khảo sát, phương pháp lịch sử… nhằm làm rõ những yếu tố nghệ thuật trong nghệ thuật tự sự truyện ngắn của Bảo Ninh. Song song với việc vận dụng các phương pháp trên, người viết còn vận dụng những kiến thức đã học được về các khoa học liên ngành... 6. Cấu trúc luận văn Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung chính của luận văn được triển khai qua ba chương: Chương 1: Người kể chuyện và điểm nhìn tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh Chương 2: Nhân vật và cốt truyện tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh Chương 3: Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Bảo Ninh 15 NỘI DUNG CHƢƠNG 1: NGƢỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN BẢO NINH 1.1. Ngƣời kể chuyện 1.1.1. Khái niệm người kể chuyện Khi nhắc đến nghệ thuật tự sự người ta thường nhắc đến nhiều khái niệm trong đó có khái niệm Người kể chuyện. Người kể chuyện là một trong những khái niệm trung tâm của tự sự học. Về khái niệm Người kể chuyện hiện vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau chưa thống nhất, có người gọi đó là Người kể chuyện, có người lại gọi đó là Người trần thuật. Trong khuôn khổ của luận văn này, chúng tôi xét hai khái niệm này trên cơ sở đồng nghĩa. Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì Người kể chuyện là "Hình tượng ước lệ về người trần thuật trong tác phẩm văn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyện được kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm. Đó có thể là hình tượng của chính tác giả (ví dụ: "tôi" trong Đôi mắt), dĩ nhiên không nên đồng nhất hoàn toàn với tác giả ngoài đời; có thể là một nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra (ví dụ: người điên trong Nhật kí người điên của Lỗ Tấn); có thể là một người biết một câu chuyện nào đó, một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều người kể chuyện. Hình tượng người kể chuyện đem lại cho tác phẩm một cái nhìn và một sự đánh giá bổ sung về mặt tâm lý, nghề nghiệp hay lập trường xã hội cho cái nhìn tác giả, làm cho sự trình bày, tái tạo con người và đời sống trong tác phẩm thêm phong phú và nhiều phối cảnh"[15,221]. Trong giáo trình Lý luận văn học thì: "Người kể chuyện (Người trần thuật) là yếu tố thuộc thế giới miêu tả. Đó là một người do nhà văn tạo ra để thay thế mình thực hiện hành vi trần thuật... Người kể chuyện trong văn bản ẩn mình trong dòng chữ. Người kể chuyện ấy có thể được kể bằng ngôi thứ ba, ngôi thứ nhất và ngôi thứ hai. Và chỉ có thể kể được khi nào họ cảm thấy như 16 người trong cuộc, người chứng kiến hay người biết trước sự việc xảy ra bằng tất cả giác quan, sự hiểu biết của mình. Do đó về căn bản, mọi người kể chuyện đều theo ngôi thứ nhất. Cái được gọi là kể theo ngôi thứ ba thực chất là hình thức kể khi người kể chưa được ý thức hoặc đã được ý thức nhưng cố ý giấu mình"[31,102]. Đào Duy Hiệp trong Phê bình văn học từ lý thuyết hiện đại định nghĩa người kể chuyện/người trần thuật: "Là một trong những phạm trù cơ bản của trần thuật học, nó đối lập dứt khoát với "tác giả thực". Đó là một hình tượng được tác giả thực hư cấu nên, nó có thể ở ngôi kể thứ nhất hoặc ngôi kể thứ ba ("cá nhân"/"phi cá nhân"). Nó có nhiệm vụ mang lời kể trần thuật (narration) và chỉ im lặng khi nhân vật lên tiếng. Đương nhiên, khi đã có người kể chuyện thì phải có người nghe câu chuyện (narrataire) hoặc tạo thành cặp người trần thuật/độc giả trừu tượng (ẩn tàng - implicite hoặc hiển thị explicite). Các cấp độ trần thuật (niveaux narratifs) còn liên quan đến mối quan hệ giữa người kể chuyện và nhân vật. Cụ thể, nó đề cập đến vấn đề tìm hiểu xem người kể chuyện là hay không là nhân vật của câu chuyện mà anh ta kể lại. Theo quan điểm của Genette, và sau đó là các nhà nghiên cứu khác như Stanzel về "những tình huống trần thuật" thì ngôi "tôi" chỉ được tính là người kể chuyện ở ngôi thứ nhất và đồng thời là nhân vật khi anh ta kể về những "trải nghiệm cá nhân", và là người hiện diện trong hành động; còn lại là người kể chuyện ở ngôi thứ ba, ngay cả khi vào truyện, "tôi" giới thiệu khung cảnh, các nhân vật có mặt ở đó (kiểu "sau bữa ăn" thường thấy ở các sáng tác của Maupassant)[17,225]. Người kể chuyện là khái niệm trung tâm của tự sự học và của thi pháp học hiện đại. Có thể thấy không một truyện kể nào có thể tồn tại nếu thiếu người kể chuyện: "Với bất kỳ truyện kể nào, người kể chuyện đồng thời đảm nhiệm hai vai trò: vai trò giới thiệu và dẫn dắt câu chuyện (chức năng trần 17 thuật) và vai trò điều khiển (chức năng kiểm soát)"[27]. Tz.Todorov đã khẳng định: "Người kể chuyện là yếu tố tích cực trong việc kiến tạo thế giới tưởng tượng... không thể có trần thuật thiếu người kể chuyện. Người kể chuyện không nói như các nhân vật tham thoại khác mà kể chuyện. Như vậy, kết hợp đồng thời trong mình cả nhân vật và người kể, nhân vật mà nhân danh nó cuốn sách được kể có một vị thế hoàn toàn đặc biệt"[53,116-117]. Người kể chuyện là một trong những hình thức thể hiện quan điểm của tác giả trong tác phẩm: "Trong tác phẩm tự sự, vấn đề người kể chuyện có ý nghĩa hết sức quan trọng. Nhờ hình thức tường thuật, tác giả có thể trực tiếp phát biểu những cảm nghĩ, nhận xét của mình về nhân vật, về sự kiện được mô tả và về cuộc đời chung"[59,154]. Người kể chuyện trong tác phẩm văn học, đôi khi lại chính là hiện thân của tác giả, nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Qua người kể chuyện ta có thể thấy được tư tưởng, quan điểm của tác giả nhưng không thể đồng nhất người kể chuyện với chính bản thân tác giả. Người kể chuyện và tác giả là hai thuật ngữ được phân biệt bởi những yếu tố riêng biệt nhưng lại quy định lẫn nhau: "Vùng giao thoa của hai phạm trù này tương đối lớn, vì vậy, trong thực tế đã xảy ra không ít nhầm lẫn. Nhiều nhà nghiên cứu đồng nhất người kể chuyện với tác giả. Ở thế giới truyện kể, người kể chuyện xuất hiện trong cùng bậc giao tiếp với người nghe chuyện. Anh ta thực chất là những "sinh thể" trên giấy, tồn tại trong thế giới hư cấu và tưởng tượng. Người kể chuyện là nhân vật do tác giả sáng tạo ra có nhiệm vụ tổ chức kết cấu tác phẩm và môi giới, dẫn dắt người đọc tiếp cận văn bản. Trong khi đó, tác giả là chủ thể sáng tạo. Anh ta ở bên ngoài tác phẩm. Như vậy, việc đồng nhất hoặc tách biệt hoàn toàn hai yếu tố thuộc hai bậc giao tiếp khác nhau sẽ không thỏa đáng, hạn chế khả năng hiểu sâu các vấn đề đặt ra trong quá trình giải mã tác phẩm"[27]. Lê Ngọc Trà viết: "Người kể chuyện là thuật ngữ chỉ nhân vật đóng vai trò chủ thể của lời kể chuyện, là người đứng 18 ra kể trong tác phẩm văn học"; "Người kể chuyện và tác giả không phải là một. Không nên đồng nhất người kể chuyện với tác giả, ngay cả khi tác giả xưng "tôi" đứng ra trần thuật câu chuyện và hoàn toàn đứng ngoài sự vận động của các sự kiện, các tình tiết"[59,153]. Trong tác phẩm tự sự, thông qua người kể chuyện nhà văn trình bày, thể hiện một cách sáng tạo thế giới hiện thực. Nhà văn cũng thể hiện ý đồ sáng tác thông qua việc lựa chọn dạng thức xuất hiện của người kể chuyện. Có nhiều cách để phân loại người kể chuyện. Người ta thường căn cứ vào vị trí của người kể chuyện trong tác phẩm để phân loại thành người kể chuyện ngôi thứ nhất, người kể chuyện ngôi thứ ba, và có những trường hợp người kể chuyện vừa ở ngôi thứ nhất vừa ở ngôi thứ ba. Mặc dù có những quan điểm khác nhau về người kể chuyện song không thể phủ nhận vai trò quan trọng của người kể chuyện đối với mỗi tác phẩm. Với việc nắm được vai trò của người kể chuyện sẽ giúp cho việc phân tích nghệ thuật tự sự của tác phẩm một cách sâu sắc, trọn vẹn hơn. 1.1.2. Người kể chuyện trong truyện ngắn Bảo Ninh 1.1.2.1. Người kể chuyện ngôi thứ nhất Truyện kể bao giờ cũng được kể từ một ngôi kể nhất định và bởi một người kể chuyện nào đó. Ngôi kể thứ nhất được Bảo Ninh sử dụng nhiều hơn cả trong các truyện ngắn của mình. Dạng thức người kể chuyện xưng tôi xuất hiện trong các truyện ngắn của Bảo Ninh với nhiều kiểu dạng khác nhau. Với cách kể chuyện ngôi thứ nhất, người kể chuyện có thể chủ động dẫn dắt câu chuyện của mình, đó có thể là câu chuyện về chính bản thân người kể chuyện, có thể là câu chuyện về người khác, người kể chuyện cũng có thể tham gia kể cùng với nhân vật, hoặc đóng vai trò dẫn dắt để nhân vật tự kể, trao cho nhân vật chức năng tự sự từ ngôi thứ nhất. Tự sự từ ngôi thứ nhất xưng tôi là "một phương thức biểu đạt độc đáo mập mờ quy về cả tác giả, cả về người kể 19 chuyện và cả về nhân vật"[48,37]. Người kể chuyện ngôi thứ nhất đôi khi có sự tương đồng với tác giả nhưng không đồng nhất. Người kể chuyện ngôi thứ nhất thường xuất hiện dưới hai dạng thức: thứ nhất là người kể chuyện ngôi tôi hoàn toàn trùng khít với nhân vật chính của câu chuyện, hai là người kể chuyện chỉ là người chứng kiến, người đồng hành kể lại câu chuyện của nhân vật chính. Với việc sử dụng người kể chuyện ngôi thứ nhất, nhà văn thường tạo được sự tin cậy nơi người đọc đối với câu chuyện mà mình đang kể. Điểm nhìn của người kể chuyện ngôi thứ nhất hầu hết là điểm nhìn hướng nội, mang tính chủ quan, cá nhân. Thông qua lời người kể chuyện, độc giả có thể dễ dàng đi sâu vào thế giới nội tâm của nhân vật, tạo cảm giác như sống cùng nhân vật, trải nghiệm những trạng thái tinh thần, những cung bậc cảm xúc cùng với nhân vật. Khoảng cách giữa người kể chuyện và nhân vật do đó cũng được thu hẹp. Với những tác phẩm người kể chuyện thuần túy ở ngôi thứ nhất, đó là cái tôi kể về chính câu chuyện của mình, ở đó người kể chuyện và nhân vật là một, người kể chuyện hiện diện như một nhân vật trong truyện và tham gia vào các sự kiện, biến cố của câu chuyện, đó là câu chuyện do chính nhân vật đã từng trải qua, chứng kiến và quan sát. Người kể chuyện ngôi thứ nhất có khả năng khai phá chiều sâu tâm hồn, thâm nhập vào những vùng bí mật ẩn sâu trong tiềm thức con người. Người kể chuyện ngôi thứ nhất xưng tôi trong Khắc dấu mạn thuyền kể về kỉ niệm mà mình đã từng trải qua với một cô gái, cuộc gặp gỡ định mệnh, ngắn ngủi nhưng đầy kịch tính và dấu ấn thì còn mãi, khắc sâu trong tâm trí người kể chuyện. Hà Nội lúc không giờ là câu chuyện của nhân vật tôi kể về ngôi nhà số 4, nơi sinh sống của năm hộ gia đình hơn ba chục năm về trước, về đêm cuối năm năm Giáp Thìn dưới sân ngôi nhà với lũ trẻ mười ba, mười bốn tuổi trong đó có tôi quây quần xung quanh bếp lửa với nồi bánh chưng cùng với ông họa sĩ Năm Tín quê ở tận Cà Mau đi họp 20
- Xem thêm -