Tài liệu Năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của việt nam

  • Số trang: 129 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 427 |
  • Lượt tải: 7
nguyetha

Đã đăng 8489 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ --------------------- NGUYỄN THỊ BÍCH LIÊN NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA MẶT HÀNG GẠO XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ ĐỐI NGOẠI Hà Nội - 2010 1 MỤC LỤC Danh mục các chữ viết tắt ................................................................................................... i Danh mục các bảng..............................................................................................................ii Danh mục các hình .......................................................................................................... .ii MỞ ĐẦU ............................................................................................................................... 1 CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA HÀNG NÔNG SẢN........................................................................ 6 1.1. Khái niệm về cạnh tranh, năng lực cạnh tranh và các tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh của sản phẩm .......................................................................................... 6 1.1.2. Các quan niệm về năng lực cạnh tranh của sản phẩm ........................................ 8 1.1.3. Phân loại năng lực cạnh tranh theo cấp độ ......................................................... 9 1.1.4. Một số tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh của hàng nông sản.................... 16 1.2. Một số mô hình đánh giá năng lực cạnh tranh .................................................... 25 1.2.1. Mô hình SWOT................................................................................................... 25 1.2.2. Mô hình kim cương của Micheal Porter ............................................................ 26 1.3. Các nhân tố cơ bản ảnh hƣởng đến năng lực cạnh tranh của hàng nông sản .. 36 1.3.1. Nguồn lực tự nhiên............................................................................................. 36 1.3.2. Kỹ thuật và công nghệ sản xuất ......................................................................... 37 1.3.3. Công nghệ chế biến và bảo quản ....................................................................... 38 1.3.4. Phong tục, tập quán của người tiêu dùng .......................................................... 38 1.3.5. Chất lượng dịch vụ, phục vụ .............................................................................. 39 1.3.6. Các chính sách hỗ trợ của nhà nước ................................................................. 39 1.4. Sự cần thiết phải nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng nông sản xuất khẩu ở Việt Nam và kinh nghiệm của một số nƣớc ................................................................. 40 1.4.1. Sự cần thiết phải nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng nông sản xuất khẩu ở Việt Nam ...................................................................................................................... 40 1.4.2. Kinh nghiệm của một số nước trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu. ..................................................................................................... 45 CHƢƠNG 2: PHÂN TÍCH NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA ................................... 55 MẶT HÀNG GẠO XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM ..................................................... 55 3 2.1. Tổng quan về tình hình sản xuất và xuất khẩu mặt hàng gạo của Việt Nam ... 55 2.1.1. Tình hình sản xuất lúa gạo ở Việt Nam ............................................................. 55 2.1.2. Tình hình sản xuất và chế biến gạo xuất khẩu ở Việt Nam................................ 57 2.1.3. Sản lượng và doanh thu gạo xuất khẩu ............................................................. 60 2.1.4. Thị phần gạo xuất khẩu ..................................................................................... 65 2.2. Phân tích năng lực cạnh tranh mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam ................... 70 2.2.1. Phân tích năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo theo các tiêu chí ................. 70 2.2.2. Đánh giá năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu theo mô hình kim cương của Micheal Porter ........................................................................................... 74 2.2.3. Phân tích SWOT của mặt hàng gạo ................................................................... 82 2.3. Đánh giá chung về năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam ................................................................................................................................. 88 CHƢƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA MẶT HÀNG GẠO XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM............................ 93 3.1. Định hƣớng và mục tiêu cơ bản của hoạt động xuất khẩu gạo .......................... 93 3.1.1. Đặc điểm thị trường và triển vọng xuất khẩu gạo của Việt Nam ...................... 93 3.1.2. Định hướng và mục tiêu ..................................................................................... 98 3.2. Một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam ...................................................................................................... 100 3.2.1. Những giải pháp về phía Nhà nước ................................................................. 101 3.2.2. Nhóm giải pháp đối với doanh nghiệp xuất khẩu gạo ..................................... 114 KẾT LUẬN ....................................................................................................................... 118 TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................................... 120 4 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT AFTA Khu vực mậu dịch tự do ASEAN ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á AGROINFO Trung tâm thông tin phát triển nông nghiệp nông thôn CEPT Hiệp định thuế quan ưu đãi có hiệu lực chung DRC Hệ số chi phí nguồn lực EU Liên minh châu Âu FAO Tổ chức Nông lương của Liên Hiệp Quốc GDP Tổng sản phẩm quốc nội GNP Tổng sản phẩm quốc dân IC Chỉ số cạnh tranh quốc tế ITC Diễn đàn thương mại quốc tế IRRI Viện lúa quốc tế RCA Lợi thế so sánh hiển thị RFC Khả năng sinh lời vốn về mặt tài chính USDA Bộ Nông nghiệp Mỹ USD Đồng đô la Mỹ VND Đồng Việt Nam WB Ngân hàng thế giới WEF Diễn đàn kinh tế thế giới WTO Tổ chức thương mại thế giới CNH Công nghiệp hóa HĐH Hiện đại hóa NN&PTNT Nông nghiệp và phát triển nông thôn TNHH Trách nhiệm hữu hạn XHCN Xã hội chủ nghĩa XNK Xuất nhập khẩu i DANH MỤC CÁC BẢNG Số hiệu bảng Bảng 2.1: Tên bảng Trang Sản lượng gạo xuất khẩu của các nước xuất khẩu hàng đầu trên thế giới …………………………………....................... 61 Bảng 2.2: Khối lượng và kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam........ 62 Bảng 2.3: Diện tích và năng suất gạo của một số nước trong khu vực …………………………………………………………….... 64 Bảng 2.4: Thị phần gạo xuất khẩu của một số nước xuất khẩu hàng đầu trên thế giới ………………………………………………… 65 Bảng 2.5: Thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam theo châu lục ……. 66 Bảng 2.6: Chỉ số lợi thế cạnh tranh hiển thị của Việt Nam …………... 70 Bảng 2.7: Chỉ số lợi thế cạnh tranh hiển thị của một số nước ……….. 71 Bảng 3.1: Tiêu chuẩn gạo xuất khẩu ……………………………...…. 115 DANH MỤC CÁC HÌNH Số hiệu hình Hình 2.1: Tên hình Xuất khẩu gạo của Việt Nam đi các thị trường năm 2007 – 2008 ……………………………………................ Hình 2.2: Hình 2.3: Trang 67 Top 10 thị trường nhập khẩu gạo lớn nhất từ Việt Nam, 2008 …………………………………………………… 69 Giá gạo xuất khẩu của Thái Lan và Việt Nam …………. 72 ii MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ở Việt Nam, cũng như ở nhiều nước trên thế giới, nông nghiệp, nông thôn là khu vực rất nhạy cảm và có tầm quan trọng đặc biệt đối với nền kinh tế quốc dân. Vì vậy, đây là lĩnh vực luôn được chính phủ quan tâm. Việt Nam đang trong quá trình chuyển đổi kinh tế, hội nhập vào nền kinh tế khu vực và thế giới, đồng thời tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH – HĐH) đất nước. Tuy nhiên, nước ta về cơ bản vẫn là một nước nông nghiệp. Sản xuất nông nghiệp của Việt Nam trong thời gian qua đã đạt nhiều thành tựu to lớn, đóng góp tích cực cho thời kỳ đầu của sự nghiệp CNH - HĐH đất nước. Trong thành tích chung đó phải kể tới sự đóng góp của mặt hàng lúa gạo. Tuy nhiên sản xuất nông nghiệp và xuất khẩu nông sản nói chung, của mặt hàng lúa gạo của Việt Nam nói riêng hiện vẫn đang gặp nhiều khó khăn, trở ngại. Trên thị trường thế giới, sức cạnh tranh của mặt hàng gạo của Việt Nam còn nhiều hạn chế về chất lượng, mẫu mã, giá cả,… So với Việt Nam, khả năng cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Thái Lan vượt trội hơn hẳn cả về chất lượng, mẫu mã. Xuất khẩu gạo của Việt Nam còn nhiều hạn chế do trình độ quản lý, khả năng kinh doanh trên thị trường quốc tế của ta còn yếu kém, thường phải xuất khẩu qua trung gian, môi giới nên bị ép giá, chịu nhiều thiệt thòi,… Mặc dù là nước đứng thứ hai trên thế giới về xuất khẩu gạo (sau Thái Lan), nhưng Việt Nam hiện đang đứng trước nguy cơ cạnh tranh rất gay gắt của những đối thủ tiềm năng như: Mỹ, Trung Quốc, Pakistan, Myanma, Australia,… trong đó Myanma được đánh giá là nước có tiềm năng rất lớn về xuất khẩu gạo. Thực tế đó đòi hỏi cần phải đánh giá một cách đầy đủ, có hệ thống về năng lực cạnh tranh của mặt hàng nông sản nói chung và của sản phẩm lúa gạo xuất khẩu nói riêng, tìm ra những mặt hạn chế, từ đó đề ra những giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm gạo xuất khẩu của Việt Nam trong bối cảnh nền kinh tế nước ta hội nhập ngày càng sâu rộng vào kinh tế khu vực và thế giới. Xuất phát từ yêu cầu đó, tôi chọn đề tài cho luận văn tốt nghiệp của mình là: “Năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam”. 1 2. Tình hình nghiên cứu Nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam là một đề tài không mới. Liên quan đến đề tài này, đã có khá nhiều công trình được công bố. Một số công trình đáng lưu ý bao gồm: - Dự án Hợp tác kỹ thuật TCP/VIE/8821 (2000) về "Khả năng cạnh tranh của ngành nông nghiệp Việt Nam: Một sự phân tích sơ bộ trong bối cảnh hội nhập ASEAN và AFTA" của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN & PTNT) được sự tài trợ của Tổ chức Nông Lương của Liên Hiệp Quốc (FAO). Dự án này bao gồm nhiều báo cáo đề cập đến khả năng cạnh tranh của một số mặt hàng nông sản Việt Nam như gạo, đường, hạt tiêu, thịt lợn, cà phê dưới giác độ chi phí sản xuất, tiếp thị, năng suất, kim ngạch xuất khẩu, giá cả. Thời gian phân tích của các báo cáo này giới hạn đến năm 1999. - Báo cáo khoa học về “Khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam trong hội nhập AFTA’’(2005), của Quỹ nghiên cứu ICARD-MISPA, TOR số MISPA A/2003/06. Báo cáo đã nghiên cứu thực trạng, tiềm năng và lợi thế cạnh tranh của một số mặt hàng nông sản Việt Nam bao gồm gạo, chè, tiêu, thịt lợn, gà và dứa trên thị trường nội địa trong bối cảnh hội nhập AFTA. Đồng thời báo cáo nghiên cứu ảnh hưởng của việc Việt Nam gia nhập AFTA đối với một số mặt hàng nông sản trên đến năm 2004. - Nguyễn Ngọc Quế (2000), “Khả năng cạnh tranh của gạo Việt Nam”, Bộ NN & PTNT. Cuốn sách này đã đánh giá một cách khái quát về khả năng cạnh tranh của mặt hàng gạo của Việt Nam. Tuy nhiên, đây là một nghiên cứu tổng quát về khả năng cạnh tranh của gạo Việt Nam, chưa đi sâu nghiên cứu làm rõ những lợi thế, những điểm mạnh, điểm yếu trong việc sản xuất và xuất khẩu mặt hàng gạo của Việt Nam và chưa đánh giá năng lực cạnh tranh của gạo xuất khẩu của Việt Nam dựa trên các tiêu chí và cũng chưa đưa ra được các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam. - Nghiên cứu của ISGMARD (2002) về “Tác động của tự do hóa thương mại đến một số ngành hàng nông nghiệp Việt Nam: Lúa gạo, cà phê, chè, đường’’. Dự 2 án đã sử dụng mô hình cân bằng bộ phận để đánh giá tác động của Hiệp định thương mại tự do ASEAN (AFTA) tới gạo, cà phê, chè và mía đường. Báo cáo chỉ ra rằng, AFTA sẽ giúp tăng xuất khẩu nông sản cả về số lượng và giá xuất khẩu (lượng gạo xuất khẩu sẽ tăng 10,5% với giá tăng 4,2%; lượng cà phê tăng 2,3% với giá tăng 1,9%; lượng chè tăng 1,3% với giá tăng 0,8%,... ). - Nguyễn Đình Long (2000), “Phân tích sơ bộ khả năng cạnh tranh của ngành nông nghiệp Việt Nam trong bối cảnh ASEAN và AFTA”, Bộ NN & PTNT. Nội dung của cuốn sách này mới chỉ dừng lại ở những đánh giá sơ bộ về khả năng cạnh tranh chung của ngành nông nghiệp Việt Nam, đánh giá khả năng cạnh tranh của những mặt hàng nông sản chủ yếu của Việt Nam như: cà phê, chè, gạo, nhân điều, hồ tiêu,…trong điều kiện hội nhập vào nền kinh tế quốc tế của Việt Nam trong bối cảnh của ASEAN và AFTA. Chưa đánh giá một cách đầy đủ và sâu sắc năng lực cạnh tranh của từng sản phẩm, đặc biệt đối với sản phẩm gạo xuất khẩu của Việt Nam trong điều kiện Việt Nam ngày càng tham gia hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới. - Lê Xuân Tửu (1999), “Xuất khẩu gạo Việt Nam năm 1999 và nhìn lại 10 năm”. Nghiên cứu này chủ yếu tổng kết tình hình xuất khẩu gạo của Việt Nam. Đánh giá những thành tựu đã đạt được và những tồn tại của Việt Nam trong việc xuất khẩu gạo trong những năm đầu của thời kỳ đổi mới. Nghiên cứu này vẫn chưa đánh giá được năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam để từ đó đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam trong điều kiện tự do hoá và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam. Các công trình đã điểm qua ở trên hoặc là mới chỉ đề cập một cách khái quát về khả năng cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam, hoặc là chưa nghiên cứu về vấn đề này trong bối cảnh mới, đặc biệt là trong điều kiện nền kinh tế nước ta hội nhập ngày càng sâu rộng vào kinh tế thế giới và khu vực. Do đó, nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam vẫn là cần thiết, có ý nghĩa thực tiễn và tầm quan trọng đặc biệt. 3 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu * Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận văn là đánh giá năng lực cạnh tranh, làm rõ những lợi thế, điểm mạnh, điểm yếu của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế. * Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện những mục đích nêu trên, luận văn có nhiệm vụ: - Hệ thống hoá một số vấn đề lý luận về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh của nông sản xuất khẩu. - Đánh giá năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam trong thời gian qua. - Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. 4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu * Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận văn là năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam. * Phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu hoạt động sản xuất và xuất khẩu mặt hàng gạo của Việt Nam trong phạm vi cả nước trong vòng 10 năm từ năm 1999 đến năm 2008. 5. Phƣơng pháp nghiên cứu Trong quá trình thực hiện đề tài, tác giả áp dụng các phương pháp nghiên cứu duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, phương pháp trừu tượng hoá khoa học. Bên cạnh đó, luận văn đặc biệt chú trọng sử dụng các phương pháp thống kê, phương pháp phân tích SWOT, mô hình kim cương của Micheal Porter,… 6. Những đóng góp mới của luận văn - Đánh giá năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam qua các tiêu chí và mô hình. 4 - Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam trong thời gian tới. 7. Bố cục của luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, kết cấu luận văn gồm 3 chương: Chương 1: Một số vấn đề chung về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh của hàng nông sản Chương 2: Phân tích năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam Chương 3: Một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của mặt hàng gạo xuất khẩu của Việt Nam 5 CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA HÀNG NÔNG SẢN 1.1. Khái niệm về cạnh tranh, năng lực cạnh tranh và các tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh của sản phẩm 1.1.1. Các quan niệm về cạnh tranh Lý luận cạnh tranh được nhiều tác giả nghiên cứu và trình bày dưới nhiều góc độ khác nhau trong các giai đoạn phát triển khác nhau của nền kinh tế xã hội. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất, cụ thể và rõ ràng về cạnh tranh. Khi bàn về cạnh tranh, Adam Smith cho rằng nếu tự do cạnh tranh, các cá nhân chèn ép nhau thì cạnh tranh buộc mỗi cá nhân phải cố gắng làm công việc của mình một cách chính xác. Nếu chỉ có mục đích lớn lao nhưng lại không có động cơ thúc đẩy thực hiện mục đích ấy thì rất ít có khả năng tạo ra được bất kỳ sự cố gắng lớn nào. Như vậy, có thể hiểu rằng cạnh tranh có thể khơi dậy được sự nỗ lực chủ quan của con người, làm tăng của cải của nền kinh tế quốc dân [56]. K. Marx cho rằng cạnh tranh tư bản chủ nghĩa là sự ganh đua, sự đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hoá để thu được lợi nhuận siêu ngạch. Những cuộc ganh đua giữa các nhà tư bản diễn ra dưới ba góc độ: cạnh tranh giá thành thông qua nâng cao năng suất lao động giữa các nhà tư bản nhằm thu được giá trị thặng dư siêu ngạch; cạnh tranh chất lượng thông qua nâng cao giá trị sử dụng hàng hoá; cạnh tranh giữa các ngành thông qua việc gia tăng tính lưu động của tư bản nhằm phân chia giá trị thặng dư. Ba góc độ cạnh tranh cơ bản này diễn ra xoay quanh việc quyết định giá trị, thực hiện giá trị và phân phối giá trị thặng dư. Như vậy cạnh tranh kinh tế là sản phẩm của nền kinh tế hàng hoá, là sự đối chọi giữa những người sản xuất hàng hoá dựa trên những thực lực kinh tế của họ [26]. 6 Theo cuốn từ điển bách khoa của Liên Xô thì cạnh tranh là cuộc đấu tranh đối kháng giữa các nhà sản xuất hàng hoá nhằm giành điều kiện thuận lợi nhất về sản xuất và tiêu thụ hàng hoá nhằm thu lợi nhuận tối đa [52]. Theo cuốn từ điển kinh doanh ở Anh, cạnh tranh trong cơ chế thị trường được định nghĩa là sự ganh đua, sự kình địch giữa các nhà kinh doanh nhằm tranh giành cùng một loại tài nguyên sản xuất hoặc cùng một loại khách hàng về phía mình [53]. Theo từ điển bách khoa Việt Nam, cạnh tranh được định nghĩa là hoạt động ganh đua giữa những người sản xuất hàng hoá, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh bị chi phối bởi quan hệ cung cầu, nhằm giành được các điều kiện sản xuất, tiêu thụ và thị trường có lợi nhất [54]. Ngày nay, hầu hết các nước trên thế giới đều thừa nhận cạnh tranh và coi cạnh tranh là một trong những đặc trưng cơ bản và là động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội. Việt Nam trong quá trình đổi mới nền kinh tế đã có sự thay đổi về tư duy, quan niệm và cách thức đối xử với cạnh tranh. Trong văn kiện Đại hội Đảng VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã chỉ rõ: "Cơ chế thị trường đòi hỏi phải hình thành một môi trường cạnh tranh lành mạnh, hợp pháp và văn minh. Cạnh tranh vì lợi ích phát triển đất nước chứ không phải làm phá sản hàng loạt, lãng phí các nguồn lực, thôn tính lẫn nhau" [14]. Như vậy, cạnh tranh có thể hiểu là sự ganh đua, là cuộc đấu tranh gay gắt, quyết liệt giữa những chủ thể kinh doanh với nhau trên một thị trường hàng hoá cụ thể nào đó nhằm để giành giật khách hàng, thông qua đó mà tiêu thụ được nhiều hàng hoá và thu được lợi nhuận cao, đồng thời tạo điều kiện thúc đẩy sản xuất phát triển. Cạnh tranh có thể đem lại lợi ích cho cá nhân, doanh nghiệp này nhưng gây thiệt hại cho cá nhân, doanh nghiệp khác. Song xét dưới giác độ lợi ích toàn xã hội, cạnh tranh luôn có tác động tích cực, là phương thức phân bổ các nguồn lực một cách tối ưu và do đó nó trở thành động lực bên trong thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Trong nền kinh tế thị trường, để có thể tồn tại và phát triển được, các doanh nghiệp phải chấp nhận cạnh tranh, phải luôn luôn nâng cao sức cạnh tranh của mình để 7 giành được ưu thế tương đối so với đối thủ. Doanh nghiệp nào không sẵn sàng cho sự cạnh tranh hoặc tự thoả mãn với bản thân thì sẽ loại mình ra khỏi cuộc chơi. 1.1.2. Các quan niệm về năng lực cạnh tranh của sản phẩm Nếu hiểu cạnh tranh là cuộc đấu tranh gay gắt, quyết liệt giữa các chủ thể kinh doanh trên thị trường thì có cạnh tranh giữa các cá nhân, các doanh nghiệp và cạnh tranh trong nền kinh tế. Trong quá trình cạnh tranh với nhau, để giành được lợi thế về phía mình, các chủ thể phải áp dụng tổng hợp nhiều biện pháp nhằm duy trì và phát triển vị thế của mình trên thị trường. Các biện pháp này thể hiện một sức mạnh nào đó của chủ thể, được gọi là sức cạnh tranh của chủ thể đó hoặc năng lực hay khả năng cạnh tranh của chủ thể đó. Khi muốn phản ánh khả năng duy trì được vị trí của một hàng hoá trên thị trường, mà hàng hoá này thuộc một doanh nghiệp, một nước nào đó thì người ta dùng thuật ngữ "năng lực cạnh tranh của hàng hoá", đó cũng là chỉ mức độ hấp dẫn của hàng hóa đó đối với khách hàng. Như vậy, khi nghiên cứu sức cạnh tranh của một mặt hàng nào đó, cần phải nghiên cứu dưới các giác độ khác nhau như cạnh tranh ở giác độ quốc gia, cạnh tranh ở giác độ ngành hay doanh nghiệp. Cho đến nay sự phân chia này chỉ mang tính chất tương đối và đã có nhiều bài viết, nhiều cuộc thảo luận về vấn đề này nhưng vẫn chưa có những khái niệm thống nhất về sức cạnh tranh ở các giác độ khác nhau. Năng lực cạnh tranh của một loại sản phẩm hàng hoá hay dịch vụ nào đó trên thị trường trong nước và quốc tế là sự thể hiện tính ưu việt hay tính hơn hẳn của nó cả về định tính và định lượng với các chỉ tiêu như: chất lượng sản phẩm, thương hiệu, mức độ vệ sinh công nghiệp hay vệ sinh thực phẩm, khối lượng và sự ổn định chất lượng của sản phẩm, kiểu dáng, mẫu mã sản phẩm, môi trường thương mại, mức độ giao dịch và uy tín của sản phẩm trên thị trường, sự ổn định về môi trường kinh tế vĩ mô và chính sách thương mại như thuế, tỷ giá, tín dụng, mức độ bảo hộ và chỉ tiêu về giá thành và giá cả sản xuất. Cùng với quá trình tăng trưởng và phát triển của nền kinh tế thì các quan hệ thương mại cũng phát triển, theo đó diễn ra sự mở rộng thị trường trao đổi hàng hoá. Sự mở rộng trao đổi thuơng mại tác động trở lại sản xuất của mỗi nước theo cả 8 hai chiều: kích thích gia tăng khối lượng sản phẩm một số hàng hoá được thị trường chấp nhận (được người mua trả giá) và hạn chế sản xuất những mặt hàng mà thị trường không chấp nhận (người mua không trả giá). Như vậy, mỗi sản phẩm do từng nhà sản xuất đưa ra thị trường sẽ được người tiêu dùng phản ứng với mức độ cao thấp khác nhau. Sự phản ứng của người tiêu dùng thể hiện qua việc mua hay không mua sản phẩm đó. Đây là biểu hiện tổng quát cuối cùng về sức cạnh tranh của sản phẩm đó. Nói cách khác, cạnh tranh giữa các sản phẩm trên một thị trường là quá trình thể hiện khả năng hấp dẫn người tiêu dùng của các sản phẩm đối với khách hàng trên một thị trường cụ thể và trong một thời gian nhất định. Năng lực cạnh tranh của sản phẩm có thể gắn với một doanh nghiệp, một quốc gia cụ thể hoặc xét chung cho tất cả các quốc gia, các doanh nghiệp. Đối với một doanh nghiệp hoặc một ngành, một sản phẩm, năng lực cạnh tranh gắn với mục tiêu duy trì sự tồn tại và thu được lợi nhuận trên thị trường và nó thể hiện bằng lợi thế cạnh tranh của sản phẩm. Tuy nhiên năng lực cạnh tranh quốc gia và năng lực cạnh tranh doanh nghiệp có mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau. Một quốc gia hay một nền kinh tế có sức cạnh tranh tốt sẽ giúp cho doanh nghiệp tạo dựng được năng lực cạnh tranh tốt hơn trên thị trường thế giới. Nói cách khác, năng lực cạnh tranh quốc gia là một nguồn hình thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Khi các doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh, nó sẽ góp phần vào việc nâng cao thu nhập và tác động tích cực đến môi trường cạnh tranh và do đó nó góp phần vào nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. 1.1.3. Phân loại năng lực cạnh tranh theo cấp độ Năng lực cạnh tranh là khả năng giành được thị phần lớn trước các đối thủ cạnh tranh trên thị trường, kể cả khả năng giành lại một phần hay toàn bộ thị phần của đồng nghiệp. Năng lực cạnh tranh được chia theo các cấp độ khác nhau, bao gồm ba cấp độ: - Năng lực cạnh tranh cấp độ quốc gia xét trong quan hệ giữa các quốc gia trên phạm vi toàn cầu. 9 - Năng lực cạnh tranh cấp độ ngành/công ty xét trong quan hệ giữa các tập đoàn công ty, giữa các ngành hàng. - Năng lực cạnh tranh của sản phẩm hàng hoá xét trong quan hệ với các sản phẩm cùng loại hoặc có khả năng gây tranh chấp trên thị trường trong và ngoài nước. Ba cấp độ năng lực cạnh tranh trên có mối quan hệ tương quan mật thiết với nhau, phụ thuộc lẫn nhau. Do đó, khi xem xét đánh giá và đề ra giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm hàng hóa cần thiết phải đặt nó trong mối tương quan chung giữa các cấp độ năng lực cạnh tranh. Một mặt, năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp của một nước tạo thành năng lực cạnh tranh của nền kinh tế quốc gia đó. Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp bị hạn chế khi năng lực cạnh tranh quốc gia đó thấp. Mặt khác, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp lại được quyết định bởi năng lực cạnh tranh của sản phẩm. Năng lực cạnh tranh quốc gia thể hiện qua môi trường kinh doanh, cạnh tranh quốc tế và trong nước (đặc biệt trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế). Trong đó, các cam kết về hợp tác kinh tế quốc tế, các chính sách kinh tế vĩ mô và hệ thống luật pháp có ảnh hưởng rất lớn đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, của ngành và của sản phẩm hàng hoá trong quốc gia đó. * Năng lực cạnh tranh cấp độ quốc gia: Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) năm 1997 thì năng lực cạnh tranh quốc gia là "khả năng của nền kinh tế quốc dân đạt được và duy trì mức tăng trưởng cao trên cơ sở các chính sách, thể chế và các đặc trưng kinh tế khác tương đối vững chắc" [55]. Như vậy, năng lực cạnh tranh quốc gia có thể được hiểu là việc xây dựng một môi trường cạnh tranh kinh tế chung, đảm bảo phân bổ có hiệu quả các nguồn lực, để đạt và duy trì mức tăng trưởng cao, bền vững. Môi trường cạnh tranh kinh tế chung có ý nghĩa rất lớn đối với việc thúc đẩy quá trình đầu tư, tự điều chỉnh, lựa chọn của các nhà kinh doanh, các doanh nghiệp theo các tín hiệu thị trường được thông tin đầy đủ. Mặt khác, môi trường cạnh tranh thuận lợi sẽ tạo khả năng cho 10 chính phủ hoạch định chính sách phát triển, cải thiện đầu tư, tăng cường hợp tác quốc tế và hội nhập ngày càng có hiệu quả, sẽ ảnh hưởng quyết định đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Để đánh giá năng lực cạnh tranh quốc gia, hiện nay, các nước đang áp dụng các chỉ số theo cách tiếp cận của WEF được sử dụng từ năm 1997 đến 1999 cũng như chỉ số cạnh tranh tăng trưởng (Growth Competitiveness Index - GCI) và chỉ số cạnh tranh hiện tại (Current Competitiveness Index - CCI) được sử dụng từ năm 2000. Theo WEF (1997), có 8 nhóm nhân tố xác định năng lực cạnh tranh quốc gia, bao gồm: - Độ mở kinh tế: mức độ hội nhập của một nước vào nền kinh tế thế giới xét về mức độ tự do hoá thương mại quốc tế và chế độ đầu tư, bao gồm các chính sách về xuất nhập khẩu, thu hút đầu tư nước ngoài, chính sách tỷ giá, các dịch vụ trợ giúp xuất khẩu, khả năng chuyển đổi của đồng tiền đối với các giao dịch vãng lai,... - Chính phủ: vai trò của Nhà nước trong việc điều hành nền kinh tế bao gồm các chính sách tài khoá, mức độ can thiệp của Chính phủ vào hoạt động của doanh nghiệp, tính minh bạch và công khai trong chính sách, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước. - Thể chế: hiệu lực của pháp luật và thể chế xã hội đặt nền móng cho nền kinh tế hiện đại mang tính cạnh tranh, bao gồm các yếu tố về thể chế, hệ thống pháp luật và thực thi pháp luật, sự phù hợp của pháp luật với cơ chế thị trường. Sự khách quan và hiệu lực của các cơ quan bảo vệ pháp luật, hiệu lực của hợp đồng thương mại, vai trò, hiệu lực của cơ quan trọng tài cũng được xem xét. - Tài chính: vai trò của thị trường tài chính trong việc điều chỉnh tương quan tối ưu giữa tiêu dùng, tiết kiệm và hiệu quả của các cơ quan trung gian tài chính bao gồm các chính sách tiền tệ, tỷ giá, sự đa dạng của các loại hình dịch vụ tài chính, tiền tệ, chất lượng và trình độ phát triển của hệ thống tài chính, tiền tệ, khả năng ngăn ngừa các rủi ro tài chính. - Công nghệ: là hệ thống các chỉ tiêu phản ánh trình độ khoa học và công nghệ so với thế giới bao gồm mức độ đầu tư cho nghiên cứu và triển khai; trình độ 11 công nghệ và tích luỹ kiến thức công nghệ; khả năng tiếp thu công nghệ mới, sự phát triển của thị trường công nghệ. - Lao động: được đánh giá về số lượng lao động, chất lượng về đào tạo, sức khoẻ, kỷ luật lao động, tần số đình công trong nền kinh tế, mức độ thay đổi chỗ làm việc,... - Kết cấu hạ tầng: số lượng và chất lượng của hệ thống giao thông, mạng viễn thông, cung cấp điện, nước, kho tàng và các phương tiện khác của cơ sở hạ tầng nâng cao hiệu quả đầu tư. Một trong những tiêu chí cũng được xem xét là mức độ độc quyền trong các dịch vụ kết cấu hạ tầng, khả năng thu hút khu vực tư nhân trong nước và ngoài nước để xây dựng và phát triển kết cấu hạ tầng, vì các yếu tố này góp phần nâng cao hiệu quả và giảm chi phí. - Quản trị: chất lượng quản trị nói chung bao gồm chiến lược cạnh tranh, chiến lược chất lượng sản phẩm, khoa học và công nghệ, nguồn nhân lực, chiến lược về tài chính, khả năng tiếp thị, phân tích các đối thủ cạnh tranh, đề xuất một chiến lược phát triển hợp lý. Đến năm 2000, chỉ số cạnh tranh quốc gia của WEF được sử dụng từ năm 1997 kết hợp với hai chỉ số mới: chỉ số năng lực cạnh tranh tăng trưởng (GCI) và chỉ số năng lực cạnh tranh hiện tại (CCI). Các chỉ số này được xây dựng chủ yếu dựa trên quan điểm về khả năng cạnh tranh quốc gia của M.Porter, J.Sachs, A. Warner và các kinh tế gia của WEF. Chỉ số năng lực cạnh tranh tăng trưởng (GCI) được điều chỉnh từ chỉ số khả năng cạnh tranh quốc gia từ những năm trước, xác định các nhân tố đóng góp cho tăng trưởng kinh tế tương lai, đo lường độ tăng trưởng GDP trên đầu người. Các nhân tố này lý giải tại sao một quốc gia cải thiện mức sống hay sự thịnh vượng nhanh hơn các quốc gia khác. Có 3 chỉ số có tác động lớn tới năng lực cạnh tranh tăng trưởng, đó là: (1) Chỉ số sáng tạo kinh tế, bao gồm đổi mới, chuyển giao, lan toả công nghệ và các thể chế hỗ trợ. (2) Chỉ số tài chính đo lường tính hiệu quả của hệ thống tài chính thông qua tỷ lệ tiết kiệm và đầu tư. (3) Chỉ số quốc tế đo mức độ 12 hội nhập kinh tế của quốc gia với phần còn lại của thế giới. Chỉ số năng lực cạnh tranh tăng trưởng được tính bằng cách lấy bình quân giản đơn từ 3 chỉ số này. Chỉ số năng lực cạnh tranh hiện tại (CCI) xác định các nhân tố đảm bảo mức năng suất hiện tại cũng như GDP trên đầu người của một nước, qua đó phản ánh thành tựu kinh tế hiện tại của nước đó. Các nhân tố này lý giải tại sao một số quốc gia lại có thể duy trì mức sống hay sự thịnh vượng cao hơn các quốc gia khác. Chỉ số năng lực cạnh tranh hiện tại được xây dựng trên nền tảng kinh tế vi mô và gồm hai nhóm chỉ số cấu thành là: chỉ số trình độ chiến lược và hoạt động của doanh nghiệp, được đánh giá qua trình độ công nghệ sản xuất, mức độ hoạt động tiếp thị, tính đặc thù của sản phẩm và tiếp cận thị trường quốc tế; và chỉ số chất lượng môi trường kinh doanh của quốc gia, được hình thành từ 4 nhóm nhân tố: (1) Các điều kiện đầu vào sản xuất. (2) Các điều kiện nhu cầu. (3) Các ngành công nghiệp hỗ trợ và liên quan. (4) Chiến lược, cấu trúc doanh nghiệp và cạnh tranh. Phân tích các tiêu chí mà Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) đưa ra thì ta thấy cạnh tranh của nền kinh tế nước ta chưa mạnh, trong khi xu thế hội nhập kinh tế quốc tế đang đặt ra yêu cầu rất cao tới năng lực cạnh tranh của các quốc gia và năng lực cạnh tranh của cấp quốc gia ảnh hưởng rất lớn đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và năng lực cạnh tranh của sản phẩm. * Năng lực cạnh tranh xét từ phạm vi của ngành/công ty Phần chung nhất cho hầu hết các khái niệm cạnh tranh xét từ phạm vi của ngành/công ty là xem xét sức mạnh cạnh tranh dựa trên cơ sở chi phí thấp, sản phẩm có chất lượng cao, công nghệ cao hoặc là tổ hợp của các yếu tố này. Một nhà sản xuất thường được gọi là nhà sản xuất cạnh tranh nếu có khả năng cung ứng một sản phẩm có chất lượng cao với mức giá thấp hơn so với các đối thủ cạnh tranh. Đầu tiên, trong lý thuyết tổ chức công nghiệp, khái niệm sức cạnh tranh được áp dụng ở phạm vi doanh nghiệp. Một doanh nghiệp được xem là có sức cạnh tranh khi doanh nghiệp đó duy trì được vị thế của mình trên thị trường cùng với các nhà sản xuất khác với các sản phẩm thay thế, hoặc đưa ra thị trường các sản phẩm tương 13 tự với mức giá thấp hơn, hoặc cung cấp các sản phẩm tương tự với các đặc tính về chất lượng hay dịch vụ ngang bằng hoặc cao hơn. Ưu thế cạnh tranh của một nhà sản xuất so với các đối thủ cạnh tranh trong một ngành công nghiệp được thể hiện trên hai mặt: ưu thế cạnh tranh bên trong (ưu thế về chi phí) và ưu thế cạnh tranh bên ngoài (ưu thế về mức độ khác biệt hoá). Ưu thế cạnh tranh bên trong (ưu thế về chi phí) là ưu thế được thể hiện trong việc làm giảm các chi phí sản xuất, chi phí quản lý của nhà sản xuất và tạo ra sản phẩm có giá thành thấp hơn so với giá thành của các đối thủ cạnh tranh nguy hiểm nhất. Ưu thế cạnh tranh bên trong mang lại "giá trị cho người sản xuất". Như vậy, ưu thế cạnh tranh bên trong của nhà sản xuất có được là do khả năng hạ thấp chi phí và do đó, nhà sản xuất này có hiệu quả hơn và có khả năng vững chắc để chống lại sự giảm giá trên thị trường do biến động của các yếu tố thị trường hoặc do cạnh tranh. Ưu thế cạnh tranh bên ngoài (ưu thế về mức độ khác biệt hoá) là ưu thế dựa vào chất lượng khác biệt của sản phẩm mà nhà sản xuất tạo ra so với các sản phẩm của đối thủ cạnh tranh. Chất lượng khác biệt của sản phẩm tạo nên "giá trị cho người mua" thể hiện qua việc giảm chi phí sử dụng sản phẩm hay tính tuyệt hảo khi sử dụng sản phẩm. Ưu thế cạnh tranh bên ngoài tạo cho nhà sản xuất "quyền lực thị trường" ngày càng tăng. Micheal Porter (1990) đã đưa ra khái niệm cạnh tranh mở rộng, theo đó, cạnh tranh trong một ngành công nghiệp phụ thuộc vào 5 lực lượng: các đối thủ tiềm năng, sản phẩm thay thế, người cung ứng, khách hàng, những đối thủ cạnh tranh trong ngành. Trong đó, 4 lực lượng đầu được xem là các lực lượng cạnh tranh bên ngoài. Đương nhiên, cạnh tranh giữa các nhà sản xuất trong một ngành công nghiệp được xem là cạnh tranh trực tiếp và là vấn đề cốt lõi nhất của phân tích cạnh tranh [62]. Markusen (2004) đã đưa ra khái niệm "một nhà sản xuất là cạnh tranh nếu như nó có một mức tổng năng suất lao động của các yếu tố sản xuất bằng hoặc cao hơn các nhà cạnh tranh quốc tế". Tuy nhiên, khái niệm này không hoàn chỉnh vì nó 14 không thể hiện mức độ rẻ hay đắt của các yếu tố đầu vào trung gian và hơn nữa, mức tổng năng suất lao động của các yếu tố sản xuất lại phụ thuộc vào hình thức sản xuất được lựa chọn. Một khái niệm khác của Markusen (1992) được phát biểu phù hợp hơn với lý thuyết về lợi thế so sánh "một nhà sản xuất là cạnh tranh nếu như nó có một mức chi phí đơn vị trung bình bằng hoặc thấp hơn chi phí đơn vị của các nhà cạnh tranh quốc tế" [57]. Trong thương mại quốc tế, thị phần hay tỷ lệ thâm nhập thị trường được hiểu là mức chiếm lĩnh thị trường của xuất khẩu hay sự thâm nhập của nhập khẩu. Mức chiếm lĩnh thị trường của xuất khẩu là tỷ lệ xuất khẩu của một nhà sản xuất so với tổng kim ngạch xuất khẩu của thế giới hay khu vực. Khái niệm này không chỉ phản ánh sức cạnh tranh thực của các nhà sản xuất mà còn phản ánh sự can thiệp bằng các chính sách trực tiếp của Chính phủ, đặc biệt là các khoản tiền trợ cấp. * Năng lực cạnh tranh của sản phẩm Một sản phẩm hàng hoá được coi là có năng lực cạnh tranh khi nó đáp ứng được nhu cầu của khách hàng về chất lượng, giá cả, tính năng, kiểu dáng, tính độc đáo hay sự khác biệt, thương hiệu, bao bì,... hơn hẳn so với những sản phẩm hàng hoá cùng loại. Nhưng năng lực cạnh tranh của sản phẩm hàng hoá lại được định đoạt bởi năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Sẽ không có những sản phẩm hàng hoá có năng lực cạnh tranh cao khi năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh sản phẩm đó thấp. Khả năng cạnh tranh của hàng hoá và dịch vụ là cơ sở tạo nên sức cạnh tranh của doanh nghiệp, của ngành và tổng thể của nó tạo nên sức cạnh tranh của một quốc gia và thể hiện tập trung ở 4 yếu tố: giá cả, chất lượng, tổ chức tiêu thụ và uy tín của doanh nghiệp. Cùng với quá trình tăng trưởng và phát triển của mỗi nền kinh tế, các quan hệ thương mại cũng phát triển, theo đó diễn ra sự mở rộng thị trường trao đổi hàng hoá. Sự mở rộng trao đổi thương mại tác động ngược trở lại sản xuất của mỗi nước theo hai chiều: kích thích gia tăng khối lượng sản phẩm một số hàng hoá được thị trường chấp nhận và hạn chế sản xuất những hàng hoá mà thị trường không chấp nhận. Như vậy, mỗi sản phẩm do từng nhà sản xuất đưa ra thị trường sẽ được người 15
- Xem thêm -