Tài liệu Nâng cao mức sống dân cư ở tỉnh sơn la theo hướng bền vững

  • Số trang: 298 |
  • Loại file: DOCX |
  • Lượt xem: 23 |
  • Lượt tải: 0
hoangtuavartar

Tham gia: 05/08/2015

Mô tả:

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ VIỆN CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN TRẦN THỊ THANH HÀ NÂNG CAO MỨC SỐNG DÂN CƯ Ở TỈNH SƠN LA THEO HƯỚNG BỀN VỮNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÝ HÀ NỘI – 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ VIỆN CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN TRẦN THỊ THANH HÀ NÂNG CAO MỨC SỐNG DÂN CƯ Ở TỈNH SƠN LA THEO HƯỚNG BỀN VỮNG Chuyên ngành: Địa lý học Mã số: 9.31.05.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÝ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PGS.TS Ngô Thúy Quỳnh 2. PGS.TS Nguyên Minh Tuê ̣ HÀ NỘI – 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng. Những kết luận của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Hà Nội, ngày tháng 08 năm 2019 Tác giả luận án Trần Thị Thanh Hà ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án, trong suốt thời gian qua tôi đã luôn nhận được sự quan tâm, giúp đỡ của các đơn vị, các thầy cô giáo, gia đình và bạn bè, đồng nghiệp. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến cô giáo – PGS.TS Nguyễn Minh Tuệ và PGS.TS Ngô Thúy Quỳnh đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Ngô Doãn Vịnh, TS Trần Hồng Quang và các thầy cô trong Hội đồng đánh giá luận án đã động viên, ủng hộ, đóng góp nhiều ý kiến quý báu về nội dung khoa học và phương pháp nghiên cứu giúp tôi hoàn thiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn các Phòng – Ban chức năng của Viện Chiến lược phát triển (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu luận án. Tôi xin cảm ơn sự giúp đỡ, tạo điều kiện của Ban Giám hiệu, các Phòng chức năng và đặc biệt là Khoa Sử – Địa, Trường Đại học Tây Bắc trong suốt thời gian tôi thực hiện luận án. Để có được kết quả nghiên cứu thực tế xác thực, sinh động trong luận án, tôi xin chân thành cảm ơn các cơ quan của UBND Tỉnh, UBND các huyện, TP trong tỉnh Sơn La; các Sở, Ban, Ngành, Trung tâm của tỉnh Sơn La; Hội nhiếp ảnh Sơn La; cán bộ và nhân dân các địa phương nơi tôi tới thực tế, điều tra. Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã hỗ trợ, động viên tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày tháng 08 năm 2019 Tác giả luận án Trần Thị Thanh Hà iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU.................................................................................................................. 1 1. Lý do chọn đề tài...................................................................................................1 2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu.........................................................................2 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.........................................................................2 4. Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu...................................................3 5. Những đóng góp mới của luận án..........................................................................8 6. Cấu trúc của luận án..............................................................................................8 Chương 1.................................................................................................................. 9 ́ ̉ TÔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CO LIÊN QUAN...........................9 ĐẾN NÂNG CAO MỨC SỐNG DÂN CƯ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG..........9 1.1. Tổng quan lý luận về mức sông dn cư theo hướng bền vững......................9 1.1.1. Công trình nước ngoài.................................................................................9 1.1.2. Công trình trong nước............................................................................... 11 1.2. Tổng quan về cac yyu tốnh hương tới mức sông dn cư theo hướng bền vững................................................................................................................. 13 1.2.1. Công trình nước ngoài............................................................................... 13 1.2.2. Công trình trong nước............................................................................... 16 1.3. Tổng quan về đanh gia mức sông dn cư theo hướng bền vững.................24 1.3.1. Công trình nước ngoài............................................................................... 24 1.3.2. Công trình trong nước............................................................................... 27 1.4. Tổng quan về gíi phap ndng cao mức sông dn cư theo hướng bền vững 30 1.4.1. Công trình nước ngoài............................................................................... 30 1.4.2. Công trình trong nước............................................................................... 32 Tiểu kyt chương 1.................................................................................................. 34 ̃ ̀ ̉ ́ ̀ Chương 2: CƠ SƠ LÝ LUÂṆ VA KINH NGHIỆM THƯC̣ TIÊN VÊ ́ NÂNG CAO MƯC SÔNG DÂN CƯ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG................. 35 2.1. Cơ sơlýludn ̣..................................................................................................... 35 2.1.1. Quan niệm về nâng cao mức ống dân cư theo hướng bền vững...............35 iv 2.1.2. Các ếu tốảnh hương tới mức ống dân cư theo hướng bền vững.............42 2.1.3. Các điều kiện đảm bảo mức ống dân cư theo hướng bền vững................57 2.1.4. Đánh giá mức ống dân cư theo hướng bền vững đối với một tỉnh ơ Việt Nam............................................................................................................. 57 2.2. Kinh nghiệm thưc ̣ tiên và những bài học rút ra cho việc ndng cao mức sông dn cư theo hướng bền vững ơ tỉnh Sơn La................................................ 61 2.2.1. Kinh nghiệm thực tiễn nâng cao mức ống dân cư và bài học rút ra từ Việt Nam............................................................................................................. 61 2.2.2. Kinh nghiệm thực tiễn nâng cao mức ống dân cư và bài học rút ra từ vùng Trung du miền núi phía Bắc....................................................................... 68 2.2.3. Kinh nghiệm thực tiễn nâng cao mức ống dân cư và bài học rút ra từ tỉnh Thái Ngu ên................................................................................................. 71 Tiểu kyt chương 2.................................................................................................. 73 ́ ́ Chương 3: THƯC̣ TRANG̣ MƯC SÔNG DÂN CƯ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG Ở TỈNH SƠN LA...................................................................................... 74 3.1. Đanh gia cac yyu tô ́nh hương tới mức sông dn cư theo hướng bền vững ơ tỉnh Sơn La................................................................................................ 74 3.1.1. Định hướng và chính ách phát triển......................................................... 74 3.1.2. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên.................................................................. 75 3.1.3. Tình hình phát triển kinh tế và inh kế...................................................... 79 3.1.4. Dân cư và chất lượng nguồn lao động....................................................... 86 3.1.5. Ảnh hương của toàn cầu hóa, thị trường và giá cả..................................... 88 3.1.6. Kết cấu hạ tầng kĩ thuật............................................................................. 90 3.2. Thưc ̣ trang ̣ mức sông dn cư ơ tỉnh Sơn La trong giai đoạn 2010 – 2016..91 3.2.1. Đánh giá khái quát về mức ống dân cư của tỉnh......................................91 3.2.2. Đánh giá theo chỉ tiêu và đối tượng nghiên cứu........................................ 96 3.2.3. Ngu ên nhân của hạn chế, ếu kém đối với mức ống dân cư theo hướng bền vững ơ tỉnh Sơn La..........................................................................118 Tiểu kyt chương 3................................................................................................120 v ́ ̉ ́ ́ ̉ ̉ Chương 4: GIAI PHAP̀ NÂNG CAO MƯC SÔNG DÂN CƯ Ơ TINH SƠN ́ ̃ LA THEO HƯƠNG BÊN VƯNG.......................................................................122 4.1. Quan điểm, mục tiêu và định hướng ndng cao mức sông dn cư ơ tỉnh Sơn La theo hướng bền vững..............................................................................122 4.1.1. Quan điểm...............................................................................................122 4.1.2. Mục tiêu..................................................................................................123 4.1.3. Định hướng.............................................................................................124 4.2. Cac gíi phap chủ yyu ndng cao mức sông dn cư ơ tỉnh Sơn La theo hướng bền vững đyn năm 2025...........................................................................128 4.2.1. Giải pháp nâng cao thu nhập...................................................................128 4.2.2. Giải pháp nhằm giảm bớt ự chênh lệch mức ống dân cư......................141 4.2.3. Nâng cao vai trò quản lý của chính qu ền các cấp..................................146 4.3. Đanh gia kh́ năng đạt được về mức sông dn cư ơ tỉnh Sơn La theo hướng bền vững đyn năm 2025...........................................................................148 4.3.1. Đánh giá khái quát...................................................................................148 4.3.2. Đánh giá cụ thể........................................................................................148 Tiểu kyt chương 4................................................................................................150 ́ KÊT LUÂṆ..........................................................................................................151 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN TRỰC TIẾP ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN..................................................153 TÀI LIỆU THAM KHẢO.......................................................................................1 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRO STT Từ viyt tắt 1 BTB và DHNTB 2 BV 3 CNH – HĐH 4 CTBQĐN 5 DTTS 6 ĐB 7 ĐBKK 8 GDP 9 KT–XH 10 LTTP 11 MSDC 12 MSDCBV 13 NNCNC 14 Nxb 15 PTBV 16 TB 17 TDMNPB 18 TĐC 19 TNBQĐN 20 TP 21 UBND 22 UNDP vii DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1. So ánh mức độ mức ống dân cư của một cộng đồng.........................37 Bảng 2.2. TNBQĐN/tháng của Việt Nam và các vùng giai đoạn 2010 – 2016 (giá hiện hành)..................................................................................... 63 Bảng 2.3. Chỉ ố chênh lệch về thu nhập giữa các tầng lớp dân cư (lần)..............63 Bảng 2.4. TNBQĐN/tháng của Việt Nam tính theo dân tộc (giá hiện hành)........64 Bảng 2.5. Chỉ ố chênh lệch giữa vùng có thu nhập cao nhất và vùng có thu nhập thấp nhất của Việt Nam............................................................... 64 Bảng 2.6. Chỉ ố chênh lệch về thu nhập giữa thành thị và nông thôn (lần).........65 Bảng 2.7. Tỷ lệ hộ nghèo đơn chiều của Việt Nam và các vùng giai đoạn 2010 – 2016 (%)................................................................................... 66 Bảng 2.8. Tỷ lệ hộ có nhà kiên cố của Việt Nam và các vùng giai đoạn 2010 – 2016 (%)........................................................................................... 66 Bảng 2.9. Tỷ lệ hộ ử dụng nguồn nước hợp vệ inh của Việt Nam và các vùng giai đoạn 2010 – 2016 (%)................................................................... 67 Bảng 2.10. Tổng hợp một ố chỉ tiêu đánh giá về MSDC theo hướng bền vững của Việt Nam....................................................................................... 67 Bảng 2.11. Chỉ ố chênh lệch về thu nhập giữa vùng TDMNPB với các vùng trong cả nước....................................................................................... 70 Bảng 3.1. Tốc độ tăng trương kinh tế và năng uất lao động của tỉnh Sơn La giai đoạn 2010 - 2016........................................................................... 80 Bảng 3.2. Các mô hình inh kế tiêu biểu của tỉnh Sơn La..................................... 84 Bảng 3.3. Số hộ nghèo và tỷ lệ hộ nghèo đa chiều năm 2016...............................92 Bảng 3.4. So ánh MSDC của tỉnh Sơn La năm 2016 với một ố đối tượng khác 94 Bảng 3.5. Tỷ lệ tích lũ o với thu nhập của tỉnh Sơn La giai đoạn 2010 – 2016. 98 Hình 3.8. o với thu nhập của tỉnh Sơn La o với các đối tượng Tỷ lệ tích lũ khác năm 2016..................................................................................... 98 Bảng 3.6. Chênh lệch thu nhập giữa thành thị và nông thôn của tỉnh Sơn La giai đoạn 2010 – 2016.......................................................................... 99 Bảng 3.7. TNBQĐN/tháng và ố hộ có thu nhập dưới chuẩn nghèo phân theo thành thị, nông thôn của tỉnh Sơn La năm 2016...................................99 viii Bảng 3.8. So ánh MSDC của các tiểu vùng ơ tỉnh Sơn La năm 2016...............100 Bảng 3.9. Chênh lệch thu nhập của tỉnh Sơn La giai đoạn 2010 – 2016.............101 Bảng 3.10. TNBQĐN/tháng chia theo các dân tộc ơ tỉnh Sơn La năm 2016........101 Bảng 3.11. TNBQĐN, CTBQĐN và Tỷ lệ tích lũ o với thu nhập chia theo các dân tộc ơ tỉnh Sơn La năm 2016 102 Bảng 3.12. Cơ cấu chi tiêu của tỉnh Sơn La giai đoạn 2010 – 2016.....................103 Bảng 3.13. Tỷ lệ chi cho giáo dục trong tổng chi tiêu của tỉnh Sơn La giai đoạn 2010 – 2016 104 Bảng 3.14. Số hộ và tỷ lệ hộ nghèo, cận nghèo đa chiều của tỉnh Sơn La năm 2015 và năm 2016 105 Bảng 3.15. Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều tỉnh Sơn La phân theo thành thị - nông thôn, theo dân tộc năm 2016 106 Bảng 3.16. Chênh lệch thu nhập của tỉnh Sơn La và một ố tỉnh xung quanh......109 Bảng 3.17. Khung xác định mức (bậc), giá trị và điểm........................................109 Bảng 3.18. Đánh giá TNBQĐN phân theo hu ện, TP tỉnh Sơn La năm 2016.....110 Bảng 3.19. Đánh giá chênh lệch thu nhập của nhóm thu nhập phân theo hu ện, TP tỉnh Sơn La năm 2016 111 Bảng 3.20. Đánh giá tỷ lệ hộ nghèo đa chiều phân theo hu ện, TP tỉnh Sơn La năm 2016 112 Bảng 3.21. Đánh giá tỷ lệ chi cho giáo dục trong tổng chi theo hu ện, TP tỉnh Sơn La năm 2016 112 Bảng 3.22. Đánh giá tỷ lệ nhà ơ kiên cố phân theo hu ện, TP tỉnh Sơn La năm 2016 . 113 Bảng 3.23. Đánh giá tỷ lệ hộ ử dụng nguồn nước hợp vệ inh theo hu ện, TP tỉnh Sơn La năm 2016 114 Bảng 3.24. Đánh giá tổng hợp MSDC tỉnh Sơn La năm 2016..............................115 Bảng 3.25. Tổng hợp một ố chỉ tiêu đánh giá về MSDC theo hướng bền vững của tỉnh Sơn La Bảng 4.1. 116 Các mô hình inh kế hiệu quả cần nhân rộng tại Sơn La...................134 Bảng 4.2. Dự báo khả năng đạt được về MSDC của tỉnh Sơn La năm 2025......148 Bảng 4.3. Dự báo một ố chỉ tiêu o ánh MSDC của các đối tượng nghiên cứu ơ tỉnh Sơn La năm 2025 149 ix DANH MỤC HÌNH Hình 2.1. Tháp nhu cầu của con người................................................................. 35 Hình 2.2. Nội hàm của mức ống dân cư bền vững.............................................. 39 Hinh̀ 2.3. Các ếu tốảnh hương tới mức ống dân cư theo hướng bền vững........42 Hình 3.1. GRDP của tỉnh Sơn La giai đoạn 2010 – 2016 (giá hiện hành)............79 Hình 3.2. Cơ cấu GRDP theo nhóm ngành kinh tế ơ tỉnh Sơn La giai đoạn 2010 – 2016 80 Hình 3.3. Cơ cấu ử dụng đất tỉnh Sơn La năm 2016........................................... 81 Hình 3.4. TNBQĐN/tháng của tỉnh Sơn La và các đối tượng o ánh năm 2016 (giá hiện hành)91 Hình 3.5. Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều của tỉnh Sơn La và các đối tượng o ánh năm 2016 92 Hình 3.6. TNBQĐN/tháng của tỉnh Sơn La giai đoạn 2010 – 2016.....................96 Hình 3.7. Cơ cấu thu nhập chia theo các khoản thu của tỉnh Sơn La giai đoạn 2010 – 2016 97 Hình 3.8. Tỷ lệ tích lũ o với thu nhập của tỉnh Sơn La o với các đối tượng khác năm 2016 Hình 3.9. 98 Tỷ lệ hộ nghèo (đơn chiều) của tỉnh Sơn La giai đoạn 2010 – 2016 .. 105 Hình 3.10. Tỷ lệ hộ dân cư phân theo loại nhà của tỉnh Sơn La giai đoạn 2010 – 2016.......................................................................................107 Hình 4.1. Các nhóm giải pháp nâng cao MSDC theo hướng bền vững cho tỉnh Sơn La đến năm 2025.................................................................128 x DANH MỤC BẢN ĐỒ Bản đồ 3.1. Hành chính tỉnh Sơn La Bản đồ 3.2. Các nhân tố tự nhiên ảnh hương tới mức ống dân cư tỉnh Sơn La Bản đồ 3.3. Các nhân tố kinh tế – xã hội ảnh hương tới mức ống dân cư tỉnh Sơn La Bản đồ 3.4. TNBQĐN và cơ cấu TNBQĐN của dân cư tỉnh Sơn La Bản đồ 3.5. Phân hóa mức ống dân cư theo các tiểu vùng của tỉnh Sơn La Bản đồ 3.6. Giáo dục của tỉnh Sơn La Bản đồ 3.7. Nghèo đa chiều của dân cư tỉnh Sơn La Bản đồ 3.8. Y tế, chăm óc ức khỏe, nhà ơ và ử dụng nước của tỉnh Sơn La Bản đồ 3.9. Tổng hợp mức ống dân cư tỉnh Sơn La Bản đồ 4.1. Định hướng nâng cao mức ống dân cư theo hướng bền vững ơ tỉnh Sơn La đến năm 2025 1 MỞ ĐẦU 1. Lý o chọn đề tài Tác giả chon ̣ vấn đề “Ndng cao mức sông dn cư ơ tinh̉ Sơn La theo hướng bền vững” làm đềtài luân ̣ án tiến i ̃ chu ên ngành Điạ lýhoc ̣ xuất phát từ những lí do au: Thứ nhất, về mặt lý luận: Mức ống dân cư (MSDC) theo hướng bền vững (BV) là vấn đề lí luận đang hiện hữu ơ Việt Nam. Đâ là mục tiêu của phát triển và cũng là nội dung chủ ếu trong chiến lược phát triển con người, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội (KT – XH) của mọi quốc gia cũng như của các địa phương. Cho đến na , nhìn chung mức ống dân cư bền vững (MSDCBV) chưa được nghiên cứu thỏa đáng, có những vấn đề lý luận vẫn chưa được tường minh. Chẳng hạn: Quan niệm thế nào về MSDCBV, khi nào có MSDCBV và khi nào MSDC không BV; Đối với một tỉnh ơ Việt Nam thì ếu tố ảnh hương đến MSDCBV là gì và những chỉ tiêu nào phản ánh MSDCBV?... Tất cả những vấn đề nêu trên đều cần được làm rõ. Thứ hai, về mặt thực tiễn: Đối với Việt Nam, Chính phủ đã đưa ra nhiều chính ách và chương trình hành động cụ thể góp phần nâng cao mức ống cho người dân. Nhưng thực tế cho thấ rằng: MSDC ơ các vùng miền có tăng nhưng không BV. Mặc dù tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 14,2% (năm 2010) xuống còn 5,8% (năm 2016), nhưng tỷ lệ tái nghèo tương đối lớn ơ các vùng Trung du miền núi phía Bắc (TDMNPB) và Tâ Ngu ên. Mặc dù là quốc gia đang phát triển, HDI ơ hạng trung bình (TB) thế giới, chỉ ố về tỷ lệ người lớn biết chữ và tuổi thọ TB khá cao. Song, GDP/người và MSDC ơ nước ta nhìn chung đang chỉ ơ mức TB thấp và có ự khác biệt rõ nét giữa các vùng và trong nội bộ từng vùng, từng tỉnh. Vậ làm thế nào để có được MSDC theo hướng BV đang là câu hỏi chưa được giải đáp. Đối với Sơn La – môt ̣ tinh̉ miền núi thuộc vùng TDMNPB, mặc dù đã có nhiều cố gắng từ chính qu ền địa phương và người dân để nâng cao MSDC nhưng đến năm 2016 MSDC của tỉnh vẫn ơ mức thấp o với TB của cả nước. Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều còn tới 31,9%, đứng thứ 3/4 tỉnh Tâ Bắc, 5/14 tỉnh vùng TDMNPB và 5/63 tỉnh, TP trong cả nước [8]. Thu nhập bình quân đầu người/tháng (TNBQĐN/tháng) của tỉnh Sơn La rất thấp, đứng thứ 3/4 tỉnh Tâ Bắc, đứng thứ 13/14 tỉnh TDMNPB và 62/63 tỉnh, TP trong cả nước [66]. 2 Tỉnh Sơn La có lãnh thổ rộng lớn (đứng thứ 3 cả nước), địa hình đa dạng, phức tạp với ba tiểu vùng có đặc điểm KT – XH khác nhau dẫn đến ự phân hóa MSDC giữa các lãnh thổ của của tỉnh. Bên cạnh đó, tỷ lệ dân ố di cư ra khỏi tỉnh còn lớn. Trong những năm vừa qua, rất nhiều người dân tộc thiểu ố (DTTS) di chu ển từ miền núi Bắc Bộ vào Tâ Ngu ên. Riêng Sơn La nếu năm 2010 ố người di cư khoảng 21.920 (chiếm khoảng 2,4% dân ố) thì năm 2016 vẫn có khoảng 17.000 người (chiếm khoảng 1,3% dân ố). Tình trạng nà có nhiều lý do, nhưng phải kể đến một trong những lý do chủ ếu là MSDC của đồng bào thấp, đời ống khó khăn. Vì vậ , vấn đề nâng cao MSDC theo hướng BV ơ tỉnh Sơn La là vô cùng cần thiết. Đặc biệt, cho đến na , hầu hết các chỉ tiêu về MSDC theo hướng BV của tỉnh Sơn La chưa đạt được như mong muốn, o với vùng TDMNPB và với TB cả nước còn kém hơn nhiều. Vì vậ , vấn đề tìm hiểu ngu ên nhân, đưa ra các giải pháp khu ến nghị để phát triển kinh tế và từ đó nâng cao MSDC theo hướng BV trên địa bàn tỉnh Sơn La vẫn là chủ đề nóng, cần phải có lời giải đáp thỏa đáng. 2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2.1. Muc ̣tiêu Làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về MSDC theo hướng BV đối với một tỉnh dưới góc độ Địa lý học. Từ đó, đề xuất giải pháp nâng cao MSDC ơ tỉnh Sơn La theo hướng BV đến năm 2025 một cách có căn cứ khoa học. 2.2. Nhiêṃ vu ̣ (1) Tổng quan những công trình nghiên cứu ơ trong và ngoài nước có liên quan đến nâng cao MSDC theo hướng BV. (2) Xâ dựng cơ ơ lý luận và thực tiễn về MSDC theo hướng BV để vận dụng vào việc nghiên cứu vấn đề nà trên địa bàn một tỉnh ơ Việt Nam. (3) - 2016. Đánh giá thực trạng MSDC ơ tỉnh Sơn La theo hướng BV giai đoạn 2010 (4) Đềxuất các giải pháp nâng cao MSDC ơtỉnh Sơn La theo hướng bền vững đến năm 2025. 3. Đôi tượng và phạm vi nghiên cứu 3.1. Đối tương ̣ Đối tượng nghiên cứu của luận án là MSDC và vấn đề nâng cao MSDC theo hướng BV ơ tỉnh Sơn La. 3.2. Phaṃ vi 3 Luận án đặc biệt coi trọng êu cầu nghiên cứu theo các từ khóa quan trọng au đâ : (i) nâng cao MSDC; (ii) theo hướng BV; (iii) tỉnh Sơn La. Vềmăt nội dung: luận án nghiên cứu cả lý luận và thực tiễn, cả thực trạng và ̣ tương lai về nâng cao MSDC ơ tỉnh Sơn La theo hướng BV và giải pháp nâng cao MSDC theo hướng bền vững. Vềmăt thời gian: luận án nghiên cứu trong giai đoan ̣ 2010 – 2016 (năm 2016 ̣ là mốc để tác giả cập nhật các ố liệu chính thức và có nhiều tài liệu là cơ ơ pháp lý quan trọng về mặt ố liệu của luận án như Kết quả khảo át MSDC Việt Nam 2016, Kết quả tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp và thủ ản 2016); định hướng đến năm 2025. Vềmăt ̣ không gian: luận án nghiên cứu MSDC theo hướng BV cho toàn bộ lãnh thổ tinh̉ Sơn La; có nghiên cứu ự phân hóa về MSDC theo tiểu vùng, theo thành thị và nông thôn, theo các đơn vị hành chính của Tỉnh và có xem xét mối quan hệ trong vùng TDMNPB. 4. Quan điểm tiyp cận và phương phap nghiên cứu 4.1. Quan điểm tiếp cận Tác giả tiếp cận đối tượng nghiên cứu (MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV - trường hợp cụ thể là MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV ơ tỉnh Sơn La) theo các quan điểm chủ ếu au: 4.1.1. Quan điểm hệ thống Luận án coi MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV là một hệ thống trong các hiện tượng KT – XH phải nghiên cứu. MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV được đặt trong mối quan hệ với các hệ thống khác như hệ thống chính ách, hệ thống kinh tế, hệ thống tự nhiên và hệ thống cộng đồng dân cư,... MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV là một hệ thống lớn, bao gồm nhiều phân hệ có mối quan hệ với nhau như: vật chất, thể lực, trí lực..., trong mỗi phân hệ lại có những thành phần nhỏ hơn. Tỉnh Sơn La cũng là một hệ thống thống nhất hoàn chỉnh, bao gồm nhiều phân hệ nhỏ và là một bộ phận của các hệ thống lớn hơn như vùng Tâ Bắc, vùng TDMNPB,... Do đó, chỉ cần một tha đổi nhỏ của một thành phần ẽ dẫn đến những hệ quả dâ chu ền và ảnh hương hoạt động chung của toàn hệ thống. Vì vậ , trong quá trình nghiên cứu MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV của tỉnh Sơn La cần nắm vững quan điểm nà để thấ được ự tác động qua lại trong một phân hệ và giữa các phân hệ với nhau. VD: Sự 4 phát triển kinh tế ẽ có những tác động tích cực góp phần nâng cao MSDC theo hướng BV ơ tỉnh Sơn La,... 4.1.2. Quan điểm tổng hợp – lãnh thổ Trong quá trình nghiên cứu, quan điểm nà được tác giả vận dụng tích cực nhằm mang lại hiệu quả cao nhất bơi: MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV ơ tỉnh Sơn La là đối tượng nghiên cứu của địa lý học, do đó, trong quá trình nghiên cứu cần đứng trên quan điểm tổng hợp để nhìn nhận, đánh giá quá trình, các thành phần, các ếu tố ảnh hương tới MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV... trong mối quan hệ tương tác với nhau và với các hiện tượng khác. Hơn nữa, tư du địa lý là tư du gắn liền với không gian, lãnh thổ do đó đòi hỏi trong quá trình nghiên cứu cần gắn các đối tượng với lãnh thổ cụ thể và phải làm nổi bật được đặc trưng của lãnh thổ đó. Đối với một tỉnh miền núi như Sơn La, khi đánh giá đặc trưng của MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV cần chú ý đến ự phân hóa dân cư theo địa hình và theo cơ cấu dân tộc. 4.1.3. Quan điểm lịch sử – viễn cảnh Mọi ự vật, hiện tượng đều biến đổi theo thời gian, có quá trình hình thành, phát triển và vận động qua từng giai đoạn lịch ử, MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV của tỉnh Sơn La cũng vậ . Các biến đổi của nó đều diễn ra trong những điều kiện địa lý nhất định, với xu hướng nhất định từ quá khứ đến hiện tại, tương lai và đều có mối quan hệ nhân quả. Vì vậ , hiện trạng của MSDC trong thời điểm hiện tại là kết quả phát triển của một quá trình lâu dài và là điều kiện cho nâng cao MSDC theo hướng BV trong tương lai. Do đó, khi nghiên cứu các đặc điểm MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV của tỉnh Sơn La cần quán triệt quan điểm lịch ử - viễn cảnh để làm tiền đề tìm ra các định hướng, giải pháp khắc phục và dự báo ự phát triển trong tương lai. 4.1.4. Quan điểm phát triển bền vững PTBV là êu cầu tất ếu trong giai đoạn hiện na đối với bất cứ quốc gia ha địa phương nào, trong đó có tỉnh Sơn La. Với mục đích cơ bản của luận án là nâng cao MSDC ơ tỉnh Sơn La theo hướng BV nên quan điểm PTBV được tác giả vận dụng triệt để trong toàn bộ quá trình nghiên cứu luận án, đặc biệt là trong quá trình tiến hành xâ dựng các giải pháp nâng cao MSDC. Quan điểm PTBV được xâ dựng trên cơ ơ cả ba góc độ: kinh tế, xã hội và môi trường. Trên quan điểm nà , nâng cao MSDC theo hướng BV có mối quan hệ mật thiết với ự PTBV của kinh tế, xã hội và môi trường. Kinh tế, xã hội, môi 5 trường PTBV mới đảm bảo MSDC được nâng cao và BV. Do đó, khi nghiên cứu về nâng cao MSDC theo hướng BV phải đặt nó trong mối quan hệ với ba ếu tố trên. 4.1.5. Quan điểm theo nguyên lý nhân – quả Mọi kết quả đều có ngu ên nhân của nó, do đó luận án ử dụng quan điểm tiếp cận theo ngu ên lý nhân - quả để tìm ra ngu ên nhân của những hạn chế, ếu kém trong việc nâng cao MSDC theo hướng BV ơ tỉnh Sơn La. Ngoài ra, tác giả còn tiếp cận đối tượng nghiên cứu theo quan điểm tiếp cân ̣ từ lý thu ết đến thưc ̣ tiễn; tiếp cân ̣ từ vi ̃ mô đến vi mô; tiếp cân ̣ liên ngành - liên vùng. 4.2. Phương phap nghiên cưu 4.2.1. Phương pháp phân tích thống kê Trong nghiên cứu địa lý, phân tích thống kê là phương pháp nghiên cứu không thể thiếu. Phương pháp nà được ử dụng không chỉ để đánh giá hiện trạng (phân tích ố liệu thống kê hiện trạng) mà còn chuẩn bị ố liệu cho việc dự báo các chỉ tiêu liên quan đến vấn đề nâng cao MSDC theo hướng BV trong những năm tới 2025. Để phục vụ cho quá trình nghiên cứu luận án nà , dữ liệu thứ cấp được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau như: Tổng cục thống kê, Cục thống kê tỉnh Sơn La, các ơ ban ngành của tỉnh Sơn La,... Để phục vụ nghiên cứu đạt kết quả cao, các ố liệu, tài liệu đã thu thập cần được thống kê, phân tích, xử lí, hệ thống hóa một cách khoa học. Do đặc điểm nguồn tài liệu về MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV ơ tỉnh Sơn La thiếu và không đồng bộ nên việc tổng hợp tài liệu, đặc biệt là các ố liệu khá phức tạp. Do đó, từ các nguồn ố liệu thu thập được, tác giả đã tổng hợp au đó phân tích, xâ dựng các biểu đồ, bản đồ và các bảng ố liệu mới để từ đó rút ra được những nhận xét chính xác trong quá trình nghiên cứu, cho phép đánh giá đúng, đầ đủ về hiện trạng MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV trên địa bàn nghiên cứu. 4.2.2. Phương pháp so sánh Luận án ử dụng phương pháp o ánh để o ánh kết quả phân tích, đánh giá các chỉ tiêu về nâng cao MSDC theo hướng BV của tỉnh Sơn La qua các năm, các giai đoạn, o ánh MSDC giữa các tiểu vùng, giữa đô thị và nông thôn, giữa các tầng lớp dân cư,... Trong điều kiện cho phép, luận án còn dùng phương pháp nà để o ánh MSDC tỉnh Sơn La với các đối tượng khác. 4.2.3. Phương pháp phân tić h chiń h sách 6 Các chính ách phát triển có ảnh hương quan trọng đến nâng cao MSDC nói chung và nâng cao MSDC theo hướng BV của tỉnh Sơn La nói riêng. Chính vì thế, trong nghiên cứu luận án, tác giả ử dụng phương pháp phân tích chính ách trong việc phân tích, đánh giá mặt tích cực – mặt hạn chế của các chính ách do Nhà nước ban hành liên quan đến MSDC, ví dụ như chính ách hỗ trợ giảm nghèo, chính ách đầu tư, chính ách phát triển kết cấu hạ tầng,... Đồng thời, phương pháp phân tích chính ách còn được tác giả ử dụng để đánh giá ảnh hương của các chính ách đối với việc nâng cao MSDC ơ tỉnh Sơn La theo hướng BV. 4.2.4. Phương pháp chuyên gia Để có thêm những nhận định chính xác về nâng cao MSDC theo hướng BV ơ tỉnh Sơn La, tác giả đã trực tiếp xin ý kiến nhận xét, đánh giá của các nhà quản lý, các chu ên gia và một ố cán bộ địa phương về các lĩnh vực: kinh tế, giáo dục, tế, phúc lợi xã hội,... Cụ thể: chu ên viên của Sơ Lao động – Thương binh - Xã hội Sơn La, Sơ Kế hoạch – Đầu tư, Sơ Giáo dục - Đào tạo Sơn La, Sơ Y tế Sơn La; Chu ên viên tại UBND các hu ện; Chủ tịch UBND hoặc cán bộ cấp xã tại các địa bàn tới điều tra (Phụ lục 59). 4.2.5. Phương pháp bản đồ và hệ thông tin địa lý (GIS) “Khoa học địa lý và các công việc của nó bắt đầu từ bản đồ và kết thúc cũng bằng bản đồ” (M. N. Bazanxki) – bản đồ là công cụ quan trọng trong nghiên cứu địa lý. Do đó, trong quá trình nghiên cứu, trên cơ ơ các biểu đồ, bản đồ của Tỉnh, các ố liệu thống kê và dựa vào những kiến thức đã học về GIS, phần mềm Mapinfo, SPSS, tác giả đã xâ dựng các bản đồ về các đặc trưng mức ống và nâng cao MSDC theo hướng BV để có được cái nhìn trực quan hơn về vấn đề nà . Các phương pháp nà cho chúng ta thấ được mô hình khái quát về các đặc trưng của MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV ơ Sơn La, đồng thời phản ánh rõ nét được kết quả khoa học của công trình dưới góc độ địa lý học. 4.2.6. Phương pháp đánh giá theo thang điểm Dựa vào phương pháp nà , việc đánh giá tổng hợp MSDC theo hướng BV ơ tỉnh Sơn La tương đối khách quan, toàn diện và thấ được ự phân hóa rõ nét. MSDC tỉnh Sơn La có ự phân hóa theo các tiêu chí cụ thể và theo không gian, do đó tác giả ẽ lựa chọn các tiêu chí phù hợp, thể hiện được rõ nét ự phân hóa và đặc trưng về MSDC của cấp tỉnh. Sau đó, tác giả xâ dựng thang điểm đánh giá: chọn chỉ tiêu đánh giá, xác định bậc của từng chỉ tiêu và cho điểm mỗi bậc. Mỗi chỉ tiêu cụ thể đều được phân chia thành năm mức cơ bản (thấp, khá thấp, TB, khá cao, cao) 7 và có thang điểm đánh giá cụ thể với mức điểm tương ứng là 1, 2, 3, 4, 5. Sau khi đã xâ dựng được bảng đánh giá theo từng chỉ tiêu, tác giả lập bảng tính điểm đánh giá tổng hợp của các chỉ tiêu theo 12 hu ện, TP của tỉnh Sơn La. 4.2.7. Phương pháp dự báo Nghiên cứu nâng cao MSDC theo hướng BV cần ử dụng phương pháp dự báo để dự báo các êu cầu BV mức ống cho tương lai. Đâ là một trong những phương pháp nghiên cứu quan trọng của Địa lý học. Phương pháp dự báo được tác giả vận dụng chủ ếu trong chương 4 của luận án. Trên cơ ơ đánh giá các ếu tố ảnh hương, phân tích thực trạng MSDC và nâng cao MSDC theo hướng BV ơ tỉnh Sơn La kết hợp với định hướng phát triển KT – XH của Tỉnh để đề xuất các giải pháp tối ưu nhằm nâng cao MSDC cho tỉnh Sơn La theo hướng BV. 4.2.8. Phương pháp điều tra xã hội học Việc tiến hành điều tra, khảo át thực địa là một êu cầu cần thiết nhằm góp phần kiểm định các ố liệu đã thu thập được, phát hiện các “khoảng trống” trong nghiên cứu để bổ ung kịp thời nhằm đưa ra được các kết quả có độ tin cậ . Tác giả thực hiện phương pháp nà theo các bước au đâ : * Xác định nội dung điều tra Mục đích điều tra: nhằm thu thập ố liệu ơ cấp mà trong thực tế không được công bố ha điều tra; nhằm bổ ung những thông tin thiếu hụt hoặc chưa đầ đủ để có thể đưa ra những nhận xét khách quan, đúng đắn. - Đối tượng điều tra: hộ gia đình thuộc các hu ện, TP của tỉnh Sơn La. Nội dung điều tra: thu thập các ố liệu về: Thu nhập, chi tiêu, đồ dùng bền lâu, điều kiện nhà ơ, điện, nước, vệ inh; khả năng tiếp cận; Sự tha đổi mức ống giai đoạn 2010 – 2016; Những khó khăn trong lao động – ản xuất; Hình thức hỗ trợ được nhận năm 2016 và ý nghĩa của ự hỗ trợ đó. - Địa điểm điều tra: phân bố đều tại 12/12 hu ện, TP của tỉnh Sơn La (Phụ lục 60.1). - Chọn mẫu điều tra: tác giả chọn 360 hộ gia đình thuộc tỉnh Sơn La chia đều ố mẫu cho 12 hu ện, thành phố (Phụ lục 60.2). - Thời điểm điều tra: tháng 12/2016 và tháng 6/2017. * Xâ dựng phiếu điều tra: dựa trên cơ ơ nội dung đề ra, tác giả xâ dựng các mẫu phiếu điều tra (Phụ lục 60.4). * Tiến hành điều tra theo kế hoạch: việc điều tra áp dụng theo phương pháp phỏng vấn trực tiếp các đối tượng đã được xác định theo địa điểm điều tra đã nêu. * Xử lý kết quả điều tra: từ các phiếu điều tra thu thập được, tác giả xử lý 8 bằng phương pháp phân tích thống kê kết hợp phần mềm tính toán của Excel để tổng hợp kết quả, tính toán ra tỷ lệ phần trăm (Phụ lục 60.3). 5. Những đóng góp mới của luận an 5.1. Về mặt lý luận Luận án đã đúc kết, hệ thống hóa, làm rõ một ố vấn đề lý luận về nâng cao MSDC theo hướng BV (quan niệm, nội dung; các ếu tố ảnh hương, các chỉ tiêu đánh giá) có tính khả thi và phù hợp với điều kiện đánh giáMSDC theo hướng BV đối với cấp tỉnh ơ Việt Nam. 5.2. Về mặt thực tiễn Luận án đã làm rõ những lợi thế, khó khăn ảnh hương tới mức ống và nâng cao MSDC theo hướng BV ơ tỉnh Sơn La; xác định những mặt được, chưa được, ngu ên nhân của những hạn chế, ếu kém trong quá trình nâng cao MSDC của tỉnh Sơn La; xác định quan điểm, mục tiêu, định hướng và giải pháp nâng cao MSDC theo hướng BV của tỉnh Sơn La đến năm 2025. Các kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp một ố cơ ơ khoa học quan trọng cho việc hoạch định chủ trương, chính ách và xác định giải pháp nâng cao MSDC theo hướng BV cho tỉnh Sơn La đến năm 2025. Đồng thời, luân ̣ án cũng được hi vọng trơ thành tài liêụ tham khảo tốt cho các cơ quan nghiên cứu khoa học, đào tạo cũng như là tài liệu tham khảo cho các địa phương khác khi nghiên cứu về nâng cao MSDC theo hướng BV. 6. Cấu trúc của luận an Ngoài phần mơ đầu, kết luận và phụ lục, luận án được kết cấu thành 4 chương: Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến nâng cao mức ống dân cư theo hướng bền vững Chương 2. Cơ ơ lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về nâng cao mức ống dân cư theo hướng bền vững Chương 3. Thực trạng mức ống dân cư theo hướng bền vững ơ tỉnh Sơn La Chương 4. Giải pháp nâng cao mức ống dân cư theo hướng bền vững ơ tỉnh Sơn La.
- Xem thêm -