Tài liệu Nâng cao hiệu quả thi hành bản án hình sự tại thành phố hải phòng luận văn ths. luật

  • Số trang: 89 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 65 |
  • Lượt tải: 0
tailieuonline

Đã đăng 39869 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT BÙI THANH TÙNG NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH BẢN ÁN HÌNH SỰ TẠI THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2010 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT BÙI THANH TÙNG NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH BẢN ÁN HÌNH SỰ TẠI THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG Chuyên ngành : Luật hình sự Mã số : 60 38 40 LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Đỗ Ngọc Quang HÀ NỘI - 2010 MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các bảng MỞ ĐẦU Chương 1: 1 NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ VIỆC ĐƯA 5 BẢN ÁN HÌNH SỰ VÀO THI HÀNH 1.1. Khái niệm và đặc điểm của việc đưa bản án hình sự vào thi hành 5 1.1.1. Khái niệm 5 1.1.2. Những đặc điểm của việc đưa bản án hình sự vào thi hành 9 1.2. Quy định của pháp luật về việc đưa bản án hình sự vào thi hành 17 1.2.1. Đưa bản án tử hình vào thi hành 17 1.2.2. Đưa bản án phát tù vào thi hành 23 1.2.3. Đưa các hình phạt khác không phải tù giam vào thi hành 32 Chương 2: THỰC TRẠNG ĐƯA BẢN ÁN HÌNH SỰ VÀO THI HÀNH 41 TẠI THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG TỪ 2002 ĐẾN 2009 VÀ NHỮNG ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ 2.1. Khái quát về tình hình tội phạm tại thành phố Hải Phòng có 41 liên quan đến thi hành án hình sự 2.2. Tình hình đưa các loại hình phạt có trong bản án hình sự vào 49 thi hành tại thành phố Hải Phòng 2.2.1. Bản án tử hình 49 2.2.2. Bản án phạt tù 53 2.2.3. Bản án không phải hình phạt tù tại trại giam 2.3. Những giải pháp nâng cao hiệu quả công tác đưa bản án hình sự đã có hiệu lực pháp luật vào thi hành 60 63 2.3.1. Hoàn thiện các quy định của pháp luật thi hành bản án hình sự 63 2.3.2. Hoàn thiện quan hệ phối hợp cơ quan thi hành bản án hình sự 66 với các cơ quan tư pháp tại thành phố Hải Phòng 2.3.3. Tổ chức, động viên các tầng lớp nhân dân tham gia vào công 71 tác thi hành án hình sự 2.3.4. Nâng cao trách nhiệm và năng lực cán bộ thi hành bản án 73 hình sự công tác tại thành phố Hải Phòng KẾT LUẬN 79 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 82 DANH MỤC CÁC BẢNG Số hiệu Tên bảng Trang bảng 2.1 Mức và loại hỡnh phạt được ỏp dụng trong năm 2002 45 2.2 Mức và loại hỡnh phạt được ỏp dụng trong năm 2003 45 2.3 Mức và loại hỡnh phạt được ỏp dụng trong năm 2004 46 2.4 Mức và loại hình phạt được áp dụng trong năm 2005 46 2.5 Mức và loại hỡnh phạt được ỏp dụng trong năm 2006 47 2.6 Mức và loại hỡnh phạt được ỏp dụng trong năm 2007 47 2.7 Mức và loại hình phạt được áp dụng trong năm 2008 48 2.8 Mức và loại hỡnh phạt được ỏp dụng trong năm 2009 48 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Thi hành án hình sự là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước với nội dung là thi hành chính xác, kịp thời phán quyết tại các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Thực tế đã chỉ ra, các hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử chỉ có ý nghĩa khi các bản án và các quyết định của Tòa án đã có hiệu lực được đưa vào thi hành. Do vậy, việc thi hành bản án hình sự chiếm vị trí rất quan trọng trong tố tụng hình sự. Điều 22 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định: Bản án và quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật phải được thi hành và phải được các cơ quan, tổ chức và mọi công dân tôn trọng. Cá nhân, cơ quan, tổ chức hữu quan trong phạm vi trách nhiệm của mình phải chấp hành nghiêm chỉnh bản án, quyết định của Tòa án và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc chấp hành đó. Trong phạm vi trách nhiệm của mình, các cơ quan nhà nước, chính quyền xã, phường, thị trấn tổ chức và công dân phải phối hợp với cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ thi hành bản án, quyết định của Tòa án trong việc án. Các cơ quan nhà nước, chính quyền xã, phường, thị trấn, có trách nhiệm tạo điều kiện và thực hiện yêu cầu của cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ thi hành bản án, quyết định của Tòa án trong việc thi hành. Mặt khác, thi hành các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án chính là thể hiện sự công bằng trong xã hội. Bất kì ai phạm tội cũng đều bị phát hiện, xử lí nghiêm minh và phải chịu hình phạt. Thông qua việc thi hành bản án không chỉ để giáo dục, cải tạo đối với người bị kết án, mà còn góp phần giáo dục ý thức tuân theo pháp luật chung trong nhân dân, động viên họ tích cực tham gia vào cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm. Ngoài ra việc chấp hành nghiêm chỉnh bản án và quyết định có hiệu lực của Tòa án còn có ý nghĩa quan trọng của việc bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tố tụng hình sự. 1 Hải Phòng là một trong những thành phố lớn của Việt Nam, tình hình tội phạm có nhiều phức tạp, các cơ quan bảo vệ pháp luật đã điều tra khám phá, xử lí số lượng không nhỏ các vụ án hình sự. Mỗi năm có hàng trăm bản án hình sự được đưa vào thi hành. Tuy nhiên, việc thi hành bản án hình sự tại thành phố Hải Phòng đang phát sinh nhiều vấn đề. Một số bản án chưa được đưa vào thi hành một cách nghiêm túc. Điều này ảnh hưởng đến uy tín của các cơ quan tư pháp nói chung và các cơ quan có trách nhiệm đưa bản án hình sự vào thi hành nói riêng. Do vậy, việc nghiên cứu đề tài: "Nâng cao hiệu quả thi hành bản án hình sự tại thành phố Hải Phòng" là hết sức cần thiết trong tình hình hiện nay. Với lí do đó, tác giả viết luận văn thạc sĩ đề tài này với mong muốn góp phần nhỏ bé của mình vào cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm, giữ gìn an ninh trật tự đất nước nói chung và thành phố Hải Phòng nói riêng. 2. Tình hình nghiên cứu Trong những năm qua, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về thi hành án hình sự. Trước hết, hoạt động thi hành án hình sự được phân tích trong một số giáo trình và sách tham khảo như: Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb Công an nhân dân, tái bản lần thứ 5, năm 2009, của tập thể tác giả do TS. Hoàng Thị Minh Sơn chủ biên; Sách chuyên khảo: Pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Nxb Tư pháp, năm 2006, của tập thể tác giả do PGS.TS Võ Khánh Vinh - PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng chủ biên; Sách chuyên khảo Một số vấn đề về thi hành án hình sự, Nxb Công an nhân dân, năm 2002, của TS. Trần Quang Tiệp... Hoặc được đề cập trong một số bài viết trên các tạp chí chuyên ngành như: "Nhu cầu hoàn thiện pháp luật về thi hành án hình sự ở nước ta hiện nay", của Nguyễn Trọng Hách, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 5/2002; "Thi hành án: Bất cập từ cơ quan pháp luật", của Nguyễn Khắc Bộ, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 7/2003; "Một số vấn đề về thi hành án tử hình", của Võ Khánh Vinh, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 10/2004; "Quan niệm quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc 2 thực hiện quyền lực nhà nước từ góc nhìn của hoạt động thi hành án hình sự", của Phạm Văn Tỉnh, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 1/2003; "Về Tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù", của Mai Bộ, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 4/2005; và khi xây dựng Bộ luật thi hành án, Ban soạn thảo của Bộ Tư pháp cũng có một số nghiên cứu, sơ kết tình hình thi hành bản án hình sự. Những nghiên cứu trên đây của các tác giả mới chỉ dừng lại dưới dạng các bài viết đăng trên các tạp chí khoa học chuyên ngành, một phần, mục trong các giáo trình. Mặt khác, từ trước đến nay chưa có một đề tài nghiên cứu nào đề cập đến tình hình thi hành bản án hình sự trên địa bàn thành phố Hải Phòng. Do vậy, việc nghiên cứu đề tài này không trùng với bất kì công trình nào đã được nghiên cứu trước đây. 3. Phạm vi nghiên cứu của đề tài Do thi hành án hình sự là một đề tài rộng, bao gồm nhiều vấn đề từ việc đưa bản án hình sự vào thi hành; quá trình chấp hành bản án hình sự của những người bị kết án tại các cơ sở thi hành án; trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức thi hành án; trách nhiệm của cơ quan, tổ chức đối với người chấp hành xong hình phạt v.v… mà phạm vi nghiên cứu của đề tài này chỉ tập trung ở việc đưa bản án hình sự đã có hiệu lực vào thi hành. Những vấn đề khác có liên quan đến thi hành án hình sự không được giải quyết trong luận văn này. 4. Mục đích và nhiệm vụ của đề tài Với phạm vi nghiên cứu nêu trên, luận văn tập trung giải quyết những nhiệm vụ chính như sau: - Làm rõ một số nội dung cơ bản về đưa bản án hình sự vào thi hành như: khái niệm, đặc điểm của thi hành án hình sự và các nguyên tắc của hoạt động thi hành án hình sự. - Làm rõ hơn một số vấn đề quy định của pháp luật tố tụng hình sự về đưa bản án hình sự vào thi hành. Trên cơ sở đó so sánh, đối chiếu với tình hình thi hành bản án hình sự tại thành phố Hải Phòng. 3 - Phân tích và nêu ra những kết quả đạt được cũng như những tồn tại, thiếu sót trong việc đưa bản án hình sự vào thi hành tại thành phố Hải Phòng từ năm 2002 đến 2009. Trên cơ sở đó đề xuất những giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành bản án hình sự. 5. Phương pháp nghiên cứu Để đạt được những mục đích đã đặt ra, trên cơ sở phép duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, luận văn đã sử dụng một số phương pháp nghiên cứu như: phương pháp so sánh, phân tích tài liệu, nghiên cứu lịch sử và phương pháp tổng hợp, đánh giá những vấn đề lý luận và thực tiễn về thi hành bản án hình sự trong các công trình của một số nhà nghiên cứu khoa học. Ngoài ra, việc nghiên cứu đề tài còn dựa vào số liệu trong các báo cáo của Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng, Viện kiểm sát nhân dân thành phố Hải Phòng tổng kết công tác xét xử và công tác thi hành án hình sự trong những năm (2002 - 2009), và thông tin trên mạng Internet để phân tích, đánh giá, tổng hợp các vấn đề thực tiễn xung quanh việc thi hành bản án hình sự trên địa bàn thành phố Hải Phòng. 6. Kết cấu của luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 2chương: Chương 1: Những quy định của pháp luật về việc đưa bản án hình sự vào thi hành. Chương 2: Thực trạng đưa bản án hình sự vào thi hành tại thành phố Hải Phòng từ 2002 đến 2009 và những đề xuất, kiến nghị. 4 Chương 1 NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ VIỆC ĐƯA BẢN ÁN HÌNH SỰ VÀO THI HÀNH 1.1. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA VIỆC ĐƯA BẢN ÁN HÌNH SỰ VÀO THI HÀNH 1.1.1. Khái niệm Thi hành án hình sự (hay còn gọi là thi hành bản án, quyết định của Tòa án) là hoạt động có ý nghĩa hết sức quan trọng, có liên quan trực tiếp tới việc thực hiện quyền lực nhà nước, đến trật tự xã hội, tinh nghiêm minh của hệ thống pháp luật, đến công lý và công bằng xã hội. Việc đảm bảo cho các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án được thi hành một cách chính xác, kịp thời có ý nghĩa góp phần khôi phục những thiệt hại do tội phạm gây ra, cũng như đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham tố tụng có liên quan. Tuy nhiên, đưa bản án hình sự vào thi hành là một trong hoạt động xã hội cần phải có sự thống nhất về nhận thức. Cụm từ "Thi hành", theo Hán - Việt từ điển của tác giả Đào Duy Anh là: "đem các việc đã trù định sẵn mà làm ra cho có hiệu quả" [1, tr. 309]. Theo đó, thi hành bản án được hiểu là việc đem bản án có hiệu lực pháp luật của Tòa án ra thi hành và thi hành án hình sự là việc đưa các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án ra thi hành trong thực tiễn [15, tr. 31]. Đó là các bản án, quyết định hình sự đã có hiệu lực pháp luật được quy định tại khoản 1 Điều 255 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, nhưng chưa quá thời hiệu thi hành bản án theo quy định tại Điều 55 Bộ luật Hình sự năm 1999 và các bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật nhưng được phép thi hành ngay theo quy định tại khoản 2 Điều 255 Bộ luật Tố tụng hình sự bao gồm: những bản án, quyết định hình sự của Tòa án cấp sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm; những bản án, quyết định hình sự 5 của Tòa án cấp phúc thẩm; những quyết định của Tòa án giám đốc thẩm hoặc tái thẩm. Theo quy định tại tiểu mục 1.1 mục 1 Phần I Nghị quyết số 02/2007/NQ-HĐTP ngày 2/10/2007 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao Hướng dẫn thi hành một số quy định trong Phần thứ năm "Thi hành bản án và quyết định của Tòa án" của Bộ luật Tố tụng hình sự, thời điểm có hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án hoặc những phần bản án, quyết định sơ thẩm của bản án không kháng nghị, kháng cáo thì có hiệu lực sau khi hết thời hạn kháng nghị kháng cáo, tức là ngày kế tiếp sau kể từ thời điểm kết thúc kháng nghị, kháng cáo. Thời điểm hết kháng nghị, kháng cáo là thời điểm kết thúc ngày cuối cùng của thời hạn. Nếu ngày cuối cùng của thời hạn là ngày nghỉ cuối tuần (thứ bảy, chủ nhật) hoặc ngày nghỉ lễ, thì thời hạn kết thúc tại thời điểm kết thúc ngày làm việc đầu tiên tiếp theo ngày nghỉ đó. Thời điểm kết thúc ngày cuối cùng của thời hạn vào lúc hai mươi tư giờ của ngày đó. Trong trường hợp đình chỉ việc xét xử phúc thẩm thì bản án, quyết định sơ thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày Tòa án cấp phúc thẩm ra quyết định đình chỉ việc xét xử phúc thẩm (khoản 2 Điều 238 Bộ luật Tố tụng hình sự). Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên án. Quyết định phúc thẩm có hiệu lực kể từ ngày ra quyết định (khoản 3 Điều 248 Bộ luật Tố tụng hình sự). Quyết định của hội đồng giám đốc thẩm hoặc tái thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày ra quyết định (khoản 1 Điều 288 và khoản 1 Điều 299 Bộ luật Tố tụng hình sự). Về các bản án, quyết định của Tòa án chưa có hiệu lực pháp luật, nhưng được phép thi hành ngay được quy định tại khoản 2 Điều 255 Bộ luật Tố tụng hình sự. Theo hướng dẫn tại tiểu mục 1.2 mục 1 Phần I Nghị quyết số 02/2007/NQ-HĐTP các trường hợp bản án hoặc quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm được thi hành ngay mặc dù có thể bị kháng cáo, kháng nghị là trường hợp Thẩm phán ra quyết định đình chỉ vụ án trong thời hạn chuẩn bị xét xử 6 theo quy định tại các Điều 39, 176 và 180 của Bộ luật Tố tụng hình sự; trường hợp Hội đồng xét xử sơ thẩm ra quyết định đình chỉ xét xử vụ án theo quy định tại Điều 199 của Bộ luật Tố tụng hình sự; trường hợp Hội đồng xét xử sơ thẩm ra bản án sơ thẩm theo quy định tại Điều 199 Bộ luật Tố tụng hình sự (về việc bị cáo không phạm tội) và Điều 227 Bộ luật Tố tụng hình sự (về việc trả tự do cho bị cáo) của Bộ luật Tố tụng hình sự; và trường hợp bị cáo bị phạt tù nhưng được hưởng án treo và khi bản án đã có hiệu lực pháp luật mà thời gian thử thách vẫn còn. Ngoài ra, theo quy định tại Điều 2 Luật Thi hành án hình sự số 53/2010/QH12 được Quốc hội khóa XII thông qua ngày 29/6/2010 sẽ có hiệu ngày 1/7/2011 ngoài các bản án, quyết định nêu trên, các bản án, quyết định được thi hành sẽ có thêm: quyết định của Tòa án Việt Nam tiếp nhận người đang chấp hành án phạt tù ở nước ngoài về Việt Nam chấp hành án và đã có quyết định thi hành; quyết định chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù tại Việt Nam cho nước ngoài; bản án, quyết định về áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh, giáo dục tại xã, phường, thị trấn, đưa vào trường giáo dưỡng. Theo quy định của pháp luật hiện hành, công tác tổ chức thi hành bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật trong thực tiễn được tiến hành theo thủ tục chặt chẽ được quy định tại Điều 256 Bộ luật Tố tụng hình sự và được thực hiện bởi hệ thống các cơ quan, tổ chức trên cơ sở phân công trách nhiệm thi hành án đã được quy định cụ thể tại Điều 257 Bộ luật Tố tụng hình sự cùng các văn bản quy phạm pháp luật thi hành án hình sự. Đây là một đặc trưng hết sức quan trọng của thi hành án hình sự, phản ánh rõ nét đặc thù trong các quan hệ thủ tục về thi hành án, bao gồm cả quan hệ tố tụng và các quan hệ khác mang tính hành chính - tư pháp [28, tr. 14] (đặc trưng này sẽ được phân tích cụ thể tại phần 1.1.2 của luận văn về đặc điểm của thi hành án hình sự). 7 Hơn nữa, Điều 136 Hiến pháp năm 1992 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2001) quy định: "Các bản án, quyết định của Tòa án nhân dân đã có hiệu lực pháp luật phải được các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, các đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân tôn trọng; những người và đơn vị hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành" [23]. Nguyên tắc Hiến định nêu trên đã cho thấy tầm quan trọng của công tác thi hành án hình sự với tư cách là hoạt động thực thi pháp luật sau khi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Tầm quan trọng của công tác thi hành án hình sự được thể hiện tập trung ở các những nhiệm vụ của thi hành án hình sự. Xét tổng thể, thi hành án hình sự có các nhiệm vụ là: trước tiên, đảm bảo bản án và quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật được thực hiện nghiêm chỉnh. Đây được coi là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu, vì nếu bản án, quyết định đã có hiệu lực của Tòa án không được thực hiện hoặc thực hiện không triệt để thì toàn bộ hoạt động tố tụng trước đó gồm khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử sẽ không có ý nghĩa. Hơn nữa, việc đảm bảo thi hành nghiêm chỉnh các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án sẽ là cơ sở đạt được mục đích của hình phạt, biện pháp tư pháp được thực hiện trong thực tế. Thứ hai, giáo dục, cải tạo người bị kết án trở thành người lương thiện, có ích cho xã hội, tạo điều kiện để cho người bị kết án tái hòa nhập với cộng đồng và phòng ngừa họ tiếp tục phạm tội mới. Theo đó, việc thi hành bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án là cơ sở để đánh giá hiệu quả của các hình phạt, biện pháp pháp tư pháp được quy định tại Bộ luật Hình sự, cũng như đảm bảo mục đích của hình phạt. Và cuối cùng, giáo dục ý thức tôn trọng, tuân thủ và thực hiện nghiêm chỉnh quy định của pháp luật góp phần thực hiện đấu tranh phòng, chống tội phạm trong thực tiễn. Như vậy, thông qua phân tích nêu trên về nội dung, nhiệm vụ của hoạt động thi hành án hình sự, có thể hiểu đưa bản án hình sự vào thi hành là một hình thức hoạt động thực thi quyền lực nhà nước thông qua việc tổ chức thi hành các bản án và quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật của các 8 cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ thi hành bản án và quyết định của Tòa án theo một thủ tục do pháp luật quy định, nhằm bào đảm người bị kết án phải chấp hành án để họ tự giáo dục trở thành người lương thiện, có ích cho xã hội, phòng ngừa họ tiếp tục phạm tội mới và góp phần giáo dục ý thức tôn trọng, tuân thủ pháp luật của người dân. 1.1.2. Những đặc điểm của việc đưa bản án hình sự vào thi hành Hiện nay, trong khoa học pháp lý ở nước còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về bản chất của thi hành án hình sự. Theo TS. Nguyễn Hữu Thư và một số nhà luật học khác cho rằng, thi hành án hình sự là một giai đoạn của tố tụng, bởi nếu tách ra thì sẽ không thực hiện được mục tiêu chung của toàn bộ quá trình tố tụng. Khi chân lý được làm sáng tỏ thể hiện trong bản án, quyết định của Tòa án thì mới dừng lại ở việc làm rõ đúng hay sai, phải hay trái trên văn bản, giấy tờ. Muốn nó được thực hiện trên thực tế, cần phải chờ ở hiệu quả công tác thi hành án hình sự. Vì vậy, "thi hành án là giai đoạn tiếp theo của quá trình xét xử" [28, tr. 12]. Quan điểm khác của PGS.TS. Nguyễn Tất Viễn cũng cho rằng thi hành án là một giai đoạn của tố tụng, nhưng "mục đích của quá trình tố tụng là khôi phục lại tình trạng ban đầu bị hành vi vi phạm pháp luật xâm phạm. Tuy nhiên, bên cạnh đó, thi hành án còn mục đích riêng. Nó vừa mang tính hành chính - tư pháp được điều chỉnh bởi pháp luật tố tụng và pháp luật về hành chính - tư pháp [28, tr. 13]. Quan điểm của GS.TS. Võ Khánh Vinh cũng như nhiều nhà luật học khác cho rằng: "Thi hành án hình sự là một hoạt động hành chính - tư pháp, có những nét đặc thù riêng khác với hoạt động tố tụng hình sự, nhưng có mối liên hệ chặt chẽ với tố tụng hình sự" [39]. Chúng tôi nhất trí với quan điểm của GS.TS Võ Khánh Vinh ở chỗ, thực chất hoạt động tố tụng hình sự là quá trình làm rõ sự thật khách quan của vụ án hình sự, xác định rõ có hay không có tội phạm xảy ra, qua đó quyết định việc áp dụng hay không áp dụng hình phạt, biện pháp tư pháp tại bản án, quyết định của Tòa án. Các hoạt động tố tụng gồm khởi tố, điều tra, truy tố, 9 xét xử trước đó được thực hiện theo những nguyên tắc, thủ tục do pháp luật tố tụng hình sự điều chỉnh. Trái lại, thi hành án hình sự được hiểu là việc tổ chức thi hành các hình phạt, biện pháp tư pháp được quy định tại các phán quyết trong các bản án và quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật nhằm mục đích cải tạo người bị kết án, phòng ngừa không để họ phạm tội mới, tạo điều kiện để người bị kết án tái hòa nhập với cộng đồng, đồng thời góp phần giáo dục ý thức tuân thủ pháp luật và phòng, chống tội phạm. Như vậy, mục đích, nhiệm vụ của hoạt động tố tụng hình sự và thi hành án hình sự là hoàn toàn khác biệt. Hơn nữa, các biện pháp do cơ quan thi hành án để tác động đến người bị kết án nhằm buộc họ thi hành các nghĩa vụ pháp lý trong bản án, quyết định của Tòa án là thuyết phục giáo dục và mệnh lệnh hành chính. Mặt khác, hoạt động thi hành án có nội dung rất đa dạng từ việc thi hành các hình phạt chính do Tòa án áp dụng đối với người bị kết án (cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, trục xuất, tù có thời hạn, tù chung thân, tử hình) cho đến thi hành các hình phạt bổ sung (cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, cấm cư trú, quản chế...); các biện pháp tư pháp (tịch thu tang vật, bồi thường thiệt hại; giáo dục tại xã, phường, thị trấn, đưa vào trường giáo dưỡng v.v… Theo đó, các quan hệ phát sinh trong quá trình thi hành án hình sự cũng hết sức phức tạp. Các quan hệ này tuân theo các nguyên tắc mang đậm tính hành chính hơn là tính tố tụng và do pháp luật thi hành án hình sự điều chỉnh. Có thể phân loại các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thi hành án thành các nhóm cơ bản sau: - Các quan hệ xã hội phát sinh phát sinh sau sau khi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật (quan hệ phản ánh nội dung của việc thi hành và chấp hành các bản án, quyết định của Tòa án, xác định quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong việc thi hành bản án, quyết định của Tòa án); - Quan hệ liên quan đến việc hình thành cơ cấu tổ chức, quy định thẩm quyền và quy chế hoạt động của Cơ quan thi hành án hình sự; 10 - Quan hệ phát sinh trong quá trình giáo dục, cải tạo người bị kết án; quan hệ của các cơ quan khác của Nhà nước và các tổ chức xã hội khi tham gia vào quá trình giáo dục, cải tạo người bị kết án. Bên cạnh đó, tính độc lập tương đối của thi hành án hình sự so với các hoạt động tố tụng còn được thể hiện ở đặc trưng thi hành bản án, quyết định của Tòa án là hoạt động mang tính hành chính - tư pháp. Theo quy định của pháp luật hiện hành, không phải các bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật thì sẽ được thi hành ngay mà phải thông qua một thủ tục hình chính, đó là việc Chánh án Tòa án xét xử sơ thẩm hoặc Tòa án được ủy thác thi hành án ra quyết định thi hành án hình sự mới được thi hành. Hơn nữa, việc thi hành các hình phạt không phải là hình phạt tù và tử hình, như cải tạo không giam giữ, phạt tù nhưng cho hưởng án treo được giao cho các cơ quan, tổ chức, chính quyền địa phương thực hiện theo thủ tục hành chính. Việc thi hành các hình phạt khác như phạt tiền, trục xuất, các biện pháp tư pháp cũng được thực thiện theo thủ tục hình chính. Vì vậy, không phải mọi hoạt động trong quá trình thi hành bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án đều được điều chỉnh bởi pháp luật tố tụng hình sự. Ngoài ra, tính tư pháp của hoạt động thi hành án được thể hiện ở các phương diện như: nội dung của hoạt động thi hành án là thực hiện các phán quyết của Tòa án, tức là nội dung có tính tư pháp; giữa thi hành án hình sự và các hoạt động tố tụng trước đó có mối liên hệ chặt chẽ, đó là: Mối liên hệ biện chứng giữa quá trình tố tụng hình sự và thi hành án hình sự, trong đó tố tụng hình sự là tiền đề, khởi đầu của thi hành án hình sự; ngược lại thi hành án hình sự là thực hiện kết quả tố tụng trong thực tiễn. Không có tố tụng hình sự thì không có thi hành án, nhưng không có thi hành án thì tố tụng hình sự trở nên vô nghĩa [40, tr. 26-27]. Thi hành án hình sự có quan hệ mật thiết với pháp luật hình sự, trong đó pháp luật hình sự xác định các khái niệm, và các quy định như khái niệm 11 trách nhiệm hình sự, hình phạt, biện pháp tư pháp; quy định về các loại hình phạt, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt... làm cơ sở pháp lý cho công tác triển khai áp dụng trong thực tế các loại hình, biện pháp tư pháp trong bản án, quyết định của Tòa án đối với người bị kết án; và một số quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thi hành bản án, quyết định của Tòa án do pháp luật tố tụng hình sự điều chỉnh, ví dụ như trình tự, thủ tục thi hành các hình phạt (hình phạt tử hình, tù chung thân, tù có thời hạn) đối với người bị kết án hoặc quan hệ phối hợp, hỗ trợ giữa các cơ quan thi hành án và cơ quan tiến hành tố tụng trong việc đưa bản án, quyết định của Tòa án vào thi hành trên thực tế... Trên cơ sở phân tích bản chất của thi hành án hình sự nói chung và đưa bản án hình sự vào thi hành nói riêng có một số đặc điểm cơ bản sau đây: Thứ nhất, đây là là một dạng của hoạt động thực thi quyền lực nhà nước. Thi hành án hình sự thực chất là hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng và hoạt động các cơ quan, tổ chức khác có thẩm quyền nhằm đảm bảo cho nội dung tại bản án, quyết định của Tòa án được thi hành một cách chính xác, kịp thời trong thực tiễn. Tòa án nhân dân với tư cách là cơ quan "xét xử của nước của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" (Điều 127 Hiến pháp năm 1992), đại diện cho nhà nước, đưa ra các phán quyết bằng việc ra bản án, quyết định việc bị cáo có tội hay không có tội, hình phạt và các biện pháp tư pháp khác. Các phán quyết này là ý chí, thái độ của Nhà nước đối với người bị kết án khi họ xâm phạm tới những quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ. Do đó, việc thi hành các bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật là hoạt động đảm bảo cho ý chí của Nhà nước được thể hiện trong các phán quyết của Tòa án trở thành hiện thực, cũng như đạt được mục đích của hình phạt do Tòa án áp dụng đối với người bị kết án. Thứ hai, đây là hoạt động mang tính bắt buộc chấp hành đối với tất cả các chủ thể có trách nhiệm và nghĩa vụ liên quan. Đặc điểm này được xác định trên cơ sở nguyên tắc bảo đảm hiệu lực của bản án và quyết định của Tòa án quy định tại Điều 136 Hiến pháp năm 1992: "Các bản án và quyết 12 định của Tòa án nhân dân đã có hiệu lực pháp luật phải được các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, các đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân tôn trọng; những người và đơn vị hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành" và khoản 1 Điều 22 Bộ luật Tố tụng hình sự: Bản án và quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật phải được thi hành và phải được các cơ quan, tổ chức và mọi công dân tôn trọng. Cá nhân, cơ quan, tổ chức hữu quan trong phạm vi trách nhiệm của mình phải chấp hành nghiêm chỉnh bản án, quyết định của Tòa án và phải chịu trách nhiệm trược pháp luật về việc chấp hành đó [24]. Nội dung của đặc điểm nêu trên của thi hành án hình sự được thể hiện ở những phương diện, Tòa án nhân dân nhân danh nhà nước áp dụng các biện pháp cưỡng chế được pháp luật thi hành án quy định đối với người bị kết án, mà không bị cản trở hay phụ thuộc vào ý chí và hành động của bất cứ cá nhân hay tổ chức nào. Người bị kết án phải phục tùng những biện pháp cưỡng chế mà Nhà nước áp dụng đối với họ. Nói cách khác, việc Nhà nước buộc người bị kết án phải chấp hành hình phạt, các biện pháp tư pháp trong bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật được bảo đảm thực bằng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước. Trong phạm vi trách nhiệm của mình cơ quan nhà nước, chính quyền xã, phường, thị trấn, tổ chức và công dân phải tạo điều kiện, phối hợp với các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm thi hành bản án, quyết định của Tòa án trong việc thi hành án. Các cơ quan nhà nước, chính quyền xã, phường, thị trấn có trách nhiệm tạo điều kiện và thực hiện yêu cầu của cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ thi hành bản án, quyết định của Tòa án trong việc thi hành án. Thứ ba, đưa bản án hình sự vào thi hành được tiến hành theo thủ tục do luật định. Thủ tục đưa ra thi hành bản án, quyết định của Tòa án được quy định tại Điều 256 Bộ luật Tố tụng hình sự, cụ thể như sau: căn cứ pháp lý để đưa ra thi hành bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án việc 13 Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thẩm ra Quyết định thi hành án hoặc ủy thác cho Tòa án khác cùng cấp ra quyết định thi hành án. Nội dung của quyết định thi hành án phải ghi rõ: Họ tên, chức vụ của người ra quyết định; tên cơ quan có trách nhiệm thi hành bản án hoặc quyết định; họ tên, ngày, tháng, năm sinh, nơi cư trú của người bị kết án; bản án hoặc quyết định mà người đó phải chấp hành (khoản 2 Điều 256 Bộ luật Tố tụng hình sự). Theo quy định tại điểm b tiểu mục 2.1 mục 2 Phần I Nghị quyết số 02/2007/NQ-HĐTP Tòa án cùng cấp bao gồm: Tòa án cùng cấp huyện (Tòa án nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh) hoặc Tòa án cùng cấp tỉnh (Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; Tòa án quân sự quân khu và tương đương). Đối với Tòa án cấp huyện thì không phân biệt Tòa án cấp huyện đó đã được tăng thẩm quyền theo Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội hay chưa [17]. Mặt khác, việc ủy thác ra quyết định thi hành án chỉ được thực hiện trong các hai trường hợp sau: Cơ quan Công an cùng cấp có trách nhiệm thi hành bản án, quyết định của Tòa án thông báo bằng văn bản cho Tòa án biết là người bị kết án đã chuyển đi nơi khác và có địa chỉ cụ thể hoặc Tòa án đã xét xử sơ thẩm vụ án có căn cứ về việc người bị kết án đang cư trú trên địa bàn hành chính khác (điểm c tiểu mục 2.1 mục 2 Phần I Nghị quyết số 02/2007/NQ-HĐTP). Thời hạn Tòa án phải ra quyết định thi hành án là 7 ngày kể từ ngày bản án, quyết định sơ thẩm có hiệu lực pháp luật hoặc kể từ ngày nhận được bản án, quyết định phúc thẩm, quyết định giám đốc thẩm, quyết định tái thẩm. Trong trường hợp ủy thác ra quyết định thi hành án, Chánh án Tòa án được ủy thác phải ra quyết định thi hành án trong thời hạn 7 ngày, kể từ ngày nhận được quyết định ủy thác thi hành án. Sau khi Chánh án Tòa án được quy định tại khoản 1 Điều 256 Bộ luật Tố tụng hình sự ra quyết định thi hành án, thủ tục đưa ra thi hành các bản án, quyết định của Tòa án được thực hiện như sau: Đối với người bị kết án phải chấp hành hình phạt tù đang tại 14 ngoại thì trong thời hạn 7 ngày, kể từ ngày nhận được quyết định thi hành án phải có mặt tại Cơ quan công an để thi hành án. Nếu người bị kết án bỏ trốn thì Chánh án Tòa án đã ra quyết định thi hành án yêu cầu cơ quan cùng cấp ra quyết định truy nã. Trong trường hợp bị cáo bỏ trốn trước khi xét xử, cơ quan quan công an đã có quyết định truy nã những không bắt giữ được người đó và Tòa án đã xét xử vắng mặt thì khi bản án có hiệu lực pháp luật, Tòa án ra quyết định thi hành án gửi Cơ quan công an cùng cấp mà không phải yêu cầu ra quyết định truy nã mới. Đối với vụ án hình sự có nhiều bị cáo, mà trong thời hạn kháng cáo, kháng nghị chỉ có một hoặc một số bị cáo có kháng cáo, hoặc bị kháng cáo, kháng nghị thì phần của bản án đối với bị cáo không kháng cáo hoặc không bị kháng cáo, kháng nghị có hiệu lực pháp luật và Tòa án phải ra quyết định thi hành đối với người bị kết án đó (Mục 2 và Mục 4 Chỉ thị số 186/2006CT-CA ngày 11/10/2006 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao về công tác thi hành án hình sự). Như vậy, theo sự phân tích nêu trên Tòa án giữ vai trò trung tâm đối với toàn bộ quá trình thi hành án. Vai trò này được thể hiện ở việc ra Quyết định thi hành án và trách nhiệm thoi dõi việc thi hành án trong thực tế. Các cơ quan thi hành án phải có trách nhiệm báo cáo cho Chánh án Tòa án đã ra quyết định thi hành án về việc thi hành hoặc lý do chưa thi hành, cũng như các biện pháp cần áp dụng để đảm bảo việc thi hành bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Thứ tư, đưa bản án hình sự vào thi hành được thực hiện bởi hệ thống các cơ quan, tổ chức trên cơ sở phân công trách nhiệm thi hành án đã được quy định cụ thể tại Điều 257 Bộ luật Tố tụng hình sự. Pháp luật hình sự hiện hành quy định nhiều loại hình phạt, biện pháp tư pháp khác nhau. Mỗi loại hình phạt, biện pháp tư pháp có mục đích và đặc điểm riêng. Căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm của từng loại tội phạm được thực hiện thì mỗi người bị kết án sẽ bị áp dụng một loại hình phạt hoặc biện pháp tư pháp cụ thể. Theo đó, việc thi hành các loại hình phạt, biện pháp tư pháp trong thực tế 15
- Xem thêm -