Tài liệu Luận văn thạc sĩ nhận diện khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính của các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam

  • Số trang: 119 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 235 |
  • Lượt tải: 0
thuvientrithuc1102

Đã đăng 15893 tài liệu

Mô tả:

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG LÊ THỊ CẨM GIANG NHẬN DIỆN KHẢ NĂNG TỒN TẠI SAI PHẠM TRỌNG YẾU TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN TRỊ KINH DOANH Đà Nẵng – Năm 2015 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG LÊ THỊ CẨM GIANG NHẬN DIỆN KHẢ NĂNG TỒN TẠI SAI PHẠM TRỌNG YẾU TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM Chuyên ngành: Kế toán Mã số: 60.34.03.01 LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN TRỊ KINH DOANH Người hướng dẫn khoa học: TS. Đường Nguyễn Hưng Đà Nẵng – Năm 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả LÊ THỊ CẨM GIANG MỤC LỤC MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1 1. Tính cấp thiết của đề tài ......................................................................... 1 2. Mục tiêu nghiên cứu ............................................................................... 3 3. Câu hỏi nghiên cứu................................................................................. 3 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .......................................................... 3 5. Phương pháp nghiên cứu ........................................................................ 4 6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài ............................................... 5 7. Tổng quan tài liệu ................................................................................... 5 8. Kết cấu của luận văn ............................................................................ 10 CHƯƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SAI PHẠM TRỌNG YẾU VÀ CÁC MÔ HÌNH NHẬN DIỆN SAI PHẠM TRỌNG YẾU TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH .................................................................... 11 1.1. TỔNG QUAN VỀ KHẢ NĂNG TỒN TẠI SAI PHẠM TRỌNG YẾU TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH ....................................................................... 11 1.1.1. Khái niệm sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính .................... 11 1.1.2. Các sai phạm trọng yếu thường gặp trên báo cáo tài chính ........... 15 1.2. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CHUNG VỀ SAI PHẠM ............. 18 1.2.1. Thuyết đại diện ............................................................................... 18 1.2.2. Lý thuyết về phân loại xã hội của Edwin Hardin Sutherland (18831950) ............................................................................................................. 20 1.2.3. Tam giác gian lận của Donald R. Cressey (1919-1987) ................ 21 1.2.4. Mô hình bàn cân gian lận của D.W. Steve Albrecht ...................... 22 1.2.5. Công trình nghiên cứu của Hiệp hội các nhà điều tra gian lận Hoa Kỳ (ACFE) ..................................................................................................... 23 1.3. CÁC MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ SAI PHẠM TRỌNG YẾU TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH................................................................................... 24 1.3.1. Mô hình nhận diện sai phạm trọng yếu của Beneish ..................... 24 1.3.2. Mô hình nhận diện gian lận trên báo cáo tài chính của Dr. Obeua S. Persons .................................................................................................... 25 1.3.3. Mô hình nhận diện gian lận của nhóm tác giả Hawariah Dalnial, Amrizah Kamaluddin, Zuraidah Mohd Sanusi, và Khairun Syafiza Khairuddin .......................................................................................................................... 27 1.3.4. Mô hình nhận diện gian lận của Trần Thị Giang Tân và cộng sự . 29 TIỂU KẾT CHƯƠNG 1................................................................................... 31 CHƯƠNG 2. THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ SAI PHẠM TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2010-2013.................................................................................. 32 2.1. TÌNH HÌNH CHÊNH LỆCH SỐ LIỆU TRƯỚC VÀ SAU KIỂM TOÁN CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2010 – 2013 ...................................................................................................... 33 2.2. TỔNG KẾT MỘT SỐ CÁC SAI PHẠM CHỦ YẾU CÁC DOANH NGHIỆP THƯỜNG VI PHẠM GIAI ĐOẠN 2010 – 2013 ............................ 37 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2................................................................................... 40 CHƯƠNG 3. XÂY DỰNG MÔ HÌNH NHẬN DIỆN KHẢ NĂNG TỒN TẠI SAI PHẠM TRỌNG YẾU TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT VIỆT NAM ...................................... 41 3.1. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU ....................................................................... 41 3.1.1. Các giả thiết và mô hình đề xuất .................................................... 41 3.1.2. Đo lường các biến của mô hình...................................................... 54 3.1.3. Chọn mẫu........................................................................................ 57 3.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ....................................................................... 58 3.2.1. Thống kê mô tả các biến mô hình .................................................. 58 3.2.2. Mối quan hệ tương quan giữa các biến trong mô hình .................. 60 3.2.3. Kết quả ước lượng mô hình nghiên cứu ......................................... 64 3.3. PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ................................................. 65 TIỂU KẾT CHƯƠNG 3................................................................................... 73 CHƯƠNG 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ................................................ 74 4.1. KẾT LUẬN ............................................................................................... 74 4.2. KIẾN NGHỊ NHẰM HẠN CHẾ SAI PHẠM TRỌNG YẾU TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH ............................................................................................ 75 4.2.1. Đối với Bộ tài chính, tổ chức nghề nghiệp kế toán kiểm toán ....... 75 4.2.2. Đối với kiểm toán viên ................................................................... 79 4.2.3. Đối với các đối tượng sử dụng thông tin báo cáo tài chính khác ... 81 KẾT LUẬN ................................................................................................... 83 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (bản sao) PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Số hiệu Tên bảng Trang 1.1. Các loại gian lận phổ biến trên báo cáo tài chính 16 1.2. Thống kê các loại gian lận theo ACFE 23 1.3. Kết quả ước lượng mô hình nhận diện gian lận của Dr. 27 Obeua S. Persons 1.4. Đo lường biến độc lập và biến kiểm soát trong nghiên 28 cứu của nhóm tác giả Hawariah Dalnial, Amrizah Kamaluddin, Zuraidah Mohd Sanusi, và Khairun Syafiza Khairuddin. 2.1. Một số các doanh nghiệp phải điều chỉnh chỉ tiêu lợi 34 nhuận sau thuế sau kiểm toán năm 2010 2.2. Một số các doanh nghiệp phải điều chỉnh chỉ tiêu lợi 35 nhuận sau thuế sau kiểm toán năm 2011 2.3. Một số các doanh nghiệp phải điều chỉnh chỉ tiêu lợi 36 nhuận sau thuế sau kiểm toán năm 2012 2.4. Một số các doanh nghiệp phải điều chỉnh chỉ tiêu lợi 36 nhuận sau thuế sau kiểm toán năm 2013 3.1. Các biến độc lập trong nghiên cứu của Persons 42 3.2. Đo lường các biến độc lập và biến kiểm soát trong 42 nghiên cứu nhóm tác giả Malaysia (tạm dịch) 3.3. Bảng tổng hợp tóm tắt kết quả tham khảo ý kiến chuyên gia 44 về các biến độc lập được chọn trong mô hình nghiên cứu 3.4. Đo lường biến độc lập của mô hình đề xuất 45 3.5. Bảng tham khảo tỷ lệ % để xác định mức trọng yếu tổng 55 thể báo cáo tài chính trên thế giới 3.6. Bảng tham khảo tỷ lệ % để xác định mức trọng yếu tổng thể báo cáo tài chính của VACPA 55 3.7. Kết quả chọn mẫu 58 3.8. Thống kê mô tả các biến trong mô hình 59 3.9. Bảng mô tả sự tương quan giữa các biến trong mô hình 61 3.10. Omnibus Tests of Model Coefficients 64 3.11. Model Summary 64 3.12. Classification Tablea 65 3.13. Variables in the Equation 65 3.14. Bảng tóm tắt các biến không ảnh hưởng đến biến phụ 68 thuộc 3.15. Bảng tóm tắt các biến có ảnh hưởng đến biến phụ thuộc 68 DANH MỤC HÌNH VẼ Số hiệu Tên hình hình Trang 1.1 Tam giác gian lận của Donald R. Cressey 21 2.1 Biểu đồ thể hiện tình hình điều chỉnh số liệu lợi nhuận 33 sau thuế của các doanh nghiệp niêm yết Việt Nam giai đoạn 2010 – 2013 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Sự sụp đổ của nhiều đại gia danh tiếng trên thế giới sau nhiều năm bưng bít số liệu mặc dù được kiểm toán bởi các công ty kiểm toán độc lập hàng đầu thế giới như Enron, Worldcom… đã cảnh báo về tình trạng sai phạm báo cáo tài chính ngày càng gia tăng và tinh vi. Những vụ phá sản này gây ra hậu quả nghiêm trọng không chỉ đối với các cổ đông, mà còn ảnh hưởng đến các chủ nợ, hệ thống ngân hàng, khách hàng, nhà cung cấp… từ đó ảnh hưởng nghiêm trọng đến nền kinh tế đất nước. Bên cạnh đó, các đối tượng gián tiếp gây ra những thiệt hại này là các công ty kiểm toán danh tiếng hàng đầu cũng chịu những thiệt hại nặng nề, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cả một nghề nghiệp kiểm toán trên toàn thế giới. Việt Nam cũng không nằm ngoài tình trạng này. Mặc dù các sai phạm không tinh vi, và tổn thất do các sai phạm gây ra chưa nghiêm trọng so với thế giới, nhưng vẫn đang là một vấn đề đáng báo động hiện nay. Theo thống kê của Vietstock, trong số 500 doanh nghiệp đã ra báo cáo tài chính cho năm 2013, chỉ xét riêng các chỉ tiêu trên báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, có đến 80% kết quả có chênh lệch trước và sau kiểm toán. Những chênh lệch này cứ diễn ra hàng năm và không hề có dấu hiệu thuyên giảm. Mặc dù các chênh lệch này có thể xuất phát từ nhiều lý do khách quan và chủ quan, nhưng không thể phủ nhận sự ảnh hưởng tiêu cực từ vấn đề này đối với phần lớn các đối tượng quan tâm số liệu báo cáo tài chính. Trên một diễn đàn, nguyên Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Lê Doãn Hợp đã thẳng thắn cảnh báo: “Chất lượng thông tin của chúng ta hiện rất đáng báo động và là vấn đề lớn của đất nước!”. Việc nhận diện sai phạm trọng yếu báo cáo tài chính không chỉ là vấn đề kiểm toán viên quan tâm, mà còn là mối quan tâm chung của các đối tượng sử dụng thông tin báo cáo tài chính khác, khi báo cáo tài chính trước kiểm 2 toán vẫn được công bố rộng rãi hiện nay. Xuất phát từ nhu cầu thực tế đó, trên thế giới, từ lâu đã có nhiều phương pháp khác nhau được các tác giả xây dựng để nhằm giúp các kiểm toán viên độc lập nhận diện được khả năng có tồn tại sai phạm trên báo cáo tài chính, từ đó thiết kế các thủ tục kiểm toán phù hợp để phát hiện sai phạm. Nhiều nhà nghiên cứu trước đó đã nhận ra vai trò của phân tích trong việc nhận diện và phát hiện ra các sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính, đặc biệt là báo cáo của các doanh nghiệp niêm yết. Điển hình như việc sử dụng qui trình phân tích để nhận diện sai phạm, bằng phương pháp mô phỏng như nghiên cứu của Loebbecke et al.(1987), Kinney (1987); hay việc dùng các mô hình để xác định sai lệch dựa các chỉ số tài chính như mô hình của Persons (1995), Beneish (1999), Kaminski et al. (2004). Tuy nhiên, các mô hình này đều có chung một đặc điểm là xây dựng dựa trên thực tiễn các nước có nền kinh tế phát triển, thị trường chứng khoán phát triển, nền kinh tế thị trường, và kế toán theo giá trị hợp lý. Trong khi nền kinh tế Việt Nam là nền kinh tế đang phát triển, chưa phải là nền kinh tế thị trường, kế toán hạch toán dựa trên cơ sở giá gốc, và còn nhiều điểm khác biệt so với thế giới, dẫn đến việc áp dụng các mô hình nước ngoài vào nước ta có thể có những điểm không phù hợp. Với lý do đó, tác giả thực hiện đề tài nghiên cứu “Nhận diện khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính của các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam” với mong muốn xây dựng được một mô hình phù hợp cho Việt Nam, giúp các kiểm toán viên Việt Nam có cơ sở để nhận diện sự tồn tại của các sai phạm trên báo cáo tài chính của các doanh nghiệp niêm yết. Bên cạnh đó, việc xây dựng thành công mô hình nhận diện khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính thông qua các chỉ số tài chính có ý nghĩa khá lớn đối với các nhà đầu tư và các đối tượng quan tâm, giúp họ có thêm công cụ hữu ích để đánh giá độ tin cậy của các thông tin sử dụng cho việc ra quyết định tài chính, giảm thiểu những thiệt hại không đáng có xảy ra. 3 2. Mục tiêu nghiên cứu - Xây dựng được mô hình nhận diện khả năng tồn tại các sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính của các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam thông qua các tỷ số tài chính, phù hợp với điều kiện của Việt Nam. 3. Câu hỏi nghiên cứu - Có thể nhận diện khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính thông qua các chỉ số tài chính hay không? - Mô hình xây dựng được dự báo được bao nhiêu phần trăm các trường hợp có và không có khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính? 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu  Đối tượng nghiên cứu: khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính. Trước khi đi vào nghiên cứu, có hai khái niệm cần được làm rõ, là khái niệm về sai phạm và khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính. Thứ nhất, về khái niệm sai phạm: Theo khái niệm của Chuẩn mực kiểm toán hiện hành có hiệu lực từ ngày 1/1/2014, các sai sót trong báo cáo tài chính có thể phát sinh từ gian lận hoặc nhầm lẫn. Tuy nhiên, theo quan điểm cá nhân, tác giả đồng tình với cách sử dụng thuật ngữ của Chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam trước đây, là sai phạm trên báo cáo tài chính xuất phát từ gian lận và sai sót. Những thuật ngữ này theo tác giả phản ánh đúng bản chất của vấn đề hơn. Do đó, trong nghiên cứu của mình, tác giả sử dụng thuật ngữ sai phạm, và tập trung vào sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính bao gồm gian lận và sai sót trọng yếu. Thứ hai, về khái niệm khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính: trong phạm vi nghiên cứu này, tác giả nghiên cứu về khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính, chứ không nghiên cứu về những sai phạm đã được khẳng định một cách chắc chắn là gian lận hay sai 4 sót trọng yếu thực sự. Và khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trong phạm vi luận văn này được đo lường bằng chênh lệch của chỉ tiêu lợi nhuận trước thuế trước và sau kiểm toán ở một giá trị nhất định ( ≥ 5%). Tình trạng chênh lệch trước và sau kiểm toán của chỉ tiêu lợi nhuận trước thuế là dấu hiệu cho thấy có khả năng có tồn tại sai phạm trọng yếu, chứ không khẳng định sai phạm đó là gian lận hay là sai sót trọng yếu, vì không có cơ sở để khẳng định điều này.  Phạm vi nghiên cứu + Phạm vi không gian: Các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. + Phạm vi thời gian: giai đoạn 2010 – 2013. 5. Phương pháp nghiên cứu Phương pháp nghiên cứu chủ đạo là nghiên cứu định lượng.  Phương pháp thu thập dữ liệu - Thiết kế các biến độc lập: thu thập từ hai nguồn: Thu thập dữ liệu sơ cấp: lập bảng câu hỏi để thu thập ý kiến của các chuyên gia về các chỉ số tài chính giúp nhận diện khả năng tồn tại các sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính. Các chuyên gia là các kiểm toán viên có kinh nghiệm, các nhà quản lý của doanh nghiệp, và các chuyên gia khác trong lĩnh vực tài chính kế toán đang làm việc trên lãnh thổ Việt Nam. Mẫu thu thập ý kiến gồm 30 phiếu khảo sát ý kiến. Việc thực hiện này nhằm giúp cho mô hình xây dựng được phù hợp với Việt Nam hơn. Thu thập dữ liệu thứ cấp: ngoài việc thu thập ý kiến của chuyên gia như đã mô tả ở trên, tác giả còn thu thập thêm các tài liệu nghiên cứu trước đây về các chỉ số tài chính được cho là có khả năng giúp nhận diện sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính. Tổng hợp từ hai nguồn dữ liệu, tác giả sẽ chọn ra được các biến độc lập là các chỉ số tài chính dự kiến có khả năng giúp nhận diện sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính. 5 - Cách thức thu thập số liệu: số liệu về các chỉ số tài chính của các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam được lấy từ báo cáo tài chính công bố trên các website chuyên về đầu tư chứng khoán như s.cafef.vn, stox.vn, vietstock.vn…  Phương pháp xử lý số liệu: số liệu được xử lý thông qua Excel và phần mềm SPSS, sử dụng mô hình hồi qui Binary Logistic. 6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài Đề tài nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc phân tích về mặt lý luận các nghiên cứu trước đây về việc nhận diện sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính. Phát huy thêm các vấn đề mà đề tài nghiên cứu trong nước chưa thực hiện, kết hợp kế thừa có chọn lọc các nghiên cứu từ nước ngoài, từ đó phát triển nên một mô hình nhận diện khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu báo cáo tài chính phù hợp với đặc điểm Việt Nam, dựa trên việc phân tích dữ liệu báo cáo tài chính. Việc xây dựng thành công mô hình này mang một ý nghĩa thực tiễn rất lớn, không chỉ được sử dụng bởi các kiểm toán viên, mà còn phục vụ cho các đối tượng sử dụng báo cáo tài chính để ra quyết định dựa trên các dữ liệu tài chính đã được công khai. Việc nhận định khả năng có hay không các sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính sẽ phần nào giúp người sử dụng thông tin cân nhắc kỹ hơn về quyết định tài chính của mình. 7. Tổng quan tài liệu Tại Việt Nam, tác giả thu thập được hai nghiên cứu về việc xây dựng mô hình nhận diện gian lận báo cáo tài chính của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.  Tác giả Trần Thị Giang Tân và cộng sự (2014), “Đánh giá rủi ro gian lận báo cáo tài chính của các công ty niêm yết tại Việt Nam”, Nghiên cứu khoa học [6] Nhóm tác giả này dựa trên nghiên cứu về tam giác gian lận được đề 6 xuất bởi Cressey (1953) và một số nghiên cứu trước để nghiên cứu về mối quan hệ giữa các yếu tố của tam giác gian lận và khả năng xảy ra gian lận trên báo cáo tài chính. Nghiên cứu của tác giả Cressey (1953) cho thấy, hành vi gian lận thường xuất hiện khi có sự hiện diện của ba yếu tố (tam giác gian lận) là động cơ/áp lực, cơ hội và thái độ/cá tính. Kết hợp với hướng dẫn của Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 240 hiện hành – Trách nhiệm của kiểm toán viên liên quan đến gian lận trong quá trình kiểm toán báo cáo tài chính [2], nhóm tác giả tiến hành xây dựng các biến đại diện cho các yếu tố của tam giác gian lận, từ đó chạy mô hình hồi quy logit với mẫu nghiên cứu là 78 công ty niêm yết tại sàn giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh năm 2012. Kết quả nghiên cứu này cho thấy khả năng xảy ra gian lận có mối quan hệ có ý nghĩa thống kê với 3 yếu tố về Động cơ/Áp lực, với 1 yếu tố về cơ hội và với 2 yếu tố về thái độ. Đây là nghiên cứu đầu tiên của Việt Nam về mối quan hệ giữa các yếu tố của tam giác gian lận với gian lận trên báo cáo tài chính, phù hợp với yêu cầu của chuẩn mực VSA 240 hiện hành [2] và đồng nhất với chuẩn mực kiểm toán số 240 của quốc tế (ISA 240) cũng như chuẩn mực kiểm toán số 99 của Mỹ (SAS 99) [6] yêu cầu kiểm toán viên phải đánh giá rủi ro có sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính dựa trên các yếu tố Động cơ/Áp lực, cơ hội và thái độ. Một ưu điểm nữa của nghiên cứu này là mô hình xây dựng được có khả năng dự báo đúng 83,33% các công ty thuộc mẫu nghiên cứu, và dự báo đúng 80% cho 20 công ty ngoài mẫu nghiên cứu. Kết quả này cho thấy khả năng dự báo khá tốt của mô hình. Tuy nhiên, mô hình này được xây dựng chỉ nhằm mục đích giúp cho kiểm toán viên và các công ty kiểm toán dự báo gian lận xảy ra trên báo cáo tài chính, chứ chưa quan tâm đến các đối tượng sử dụng báo cáo tài chính khác như các cổ đông, nhà đầu tư, chủ nợ… Theo đó, cần có một mô hình phù hợp để các đối tượng này có thể tự đánh giá một cách tương đối về độ tin cậy 7 của số liệu trình bày trên báo cáo tài chính chưa được kiểm toán, từ đó đưa ra quyết định tài chính phù hợp. Bên cạnh đó, dữ liệu của nghiên cứu này chỉ trong năm 2012 với các công ty niêm yết tại Sở giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh. Do đó, mẫu nghiên cứu còn nhỏ và kết quả nghiên cứu có thể chưa bao quát và chưa đại diện được. Như vậy, cần mở rộng nghiên cứu trên toàn lãnh thổ Việt Nam, và nên xem xét trong một giai đoạn để cho kết quả tốt hơn.  Tác giả Nguyễn Trần Nguyên Trân (2014), “Vận dụng mô hình Beneish nhận diện gian lận trên báo cáo tài chính của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam”, Luận văn Thạc sĩ kinh tế [7]. Tác giả này đã nghiên cứu về việc vận dụng mô hình nhận diện khả năng gian lận báo cáo tài chính của Beneish áp dụng dự báo đối với các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Trong nghiên cứu của mình, tác giả này đã áp dụng mô hình Beneish với 30 công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam bị phát hiện có sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính năm 2012. Và kết quả nghiên cứu cho thấy, mô hình đã phát hiện được 53,33% (16/30 công ty) trong số các công ty bị phát hiện gian lận báo cáo tài chính. Ưu điểm của nghiên cứu này là kết quả nghiên cứu cho thấy, các đối tượng quan tâm có thể sử dụng mô hình của Beneish để nhận diện khả năng có gian lận báo cáo tài chính đối với các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam với tỷ lệ phát hiện là 53,33%. Tuy nhiên, tác giả này chỉ mới dừng lại ở việc áp dụng mô hình một cách chưa có chọn lọc khi áp dụng mô hình này vào Việt Nam. Cụ thể, khi xây dựng mô hình trên, Beneish đã dựa vào đặc điểm của các nước có nền kinh tế phát triển và thị trường chứng khoán đã phát triển khá lâu đời để lập luận đưa các biến vào xây dựng mô hình. Tác giả Nguyễn Trần Nguyên Trân trong nghiên cứu của mình chưa đánh giá sự phù hợp của việc sử dụng mô hình Beneish đối với 8 điều kiện của Việt Nam, do đó, khi áp dụng vào Việt Nam, có thể có nhiều yếu tố chưa phù hợp để sử dụng.  Điểm nổi bật của luận văn so với hai nghiên cứu trên - Thứ nhất, tác giả có xem xét đến yếu tố sự phù hợp của mô hình xây dựng được đối với đặc thù Việt Nam. Việc xây dựng được một mô hình nhận diện khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính có phù hợp với Việt Nam hay không trước hết thể hiện ở việc lựa chọn các biến độc lập. Các biến độc lập trong nghiên cứu này là các chỉ số tài chính được đánh giá là có khả năng giúp nhận diện sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính. Nghiên cứu của hai tác giả trên cũng có sử dụng các chỉ số tài chính để giúp nhận diện gian lận trên báo cáo tài chính. Tuy nhiên, việc lựa chọn ra các chỉ số tài chính đều mang tính chất kế thừa các nghiên cứu của thế giới trước đây. Theo tác giả, thị trường chứng khoán cũng như nền kinh tế của Việt Nam có một số các đặc điểm không giống với thế giới, thể hiện rõ nét nhất ở sự non trẻ của nền kinh tế đang phát triển, qui mô thị trường, hay sự mâu thuẫn, chồng chéo trong các qui định, các chính sách... Do đó, khi kế thừa kết quả nghiên cứu về các yếu tố tác động đến sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính, nên xem xét đến sự phù hợp của các yếu tố đó ở thị trường Việt Nam. Khắc phục vấn đề này, trong nghiên cứu của mình, để lựa chọn ra các tỷ số tài chính được cho là có khả năng nhận diện được sự tồn tại của các sai phạm trên báo cáo tài chính, tác giả thu thập từ hai nguồn: + Kế thừa các nghiên cứu trước có liên quan: trong nghiên cứu của mình, tác giả kế thừa hai nghiên cứu của các tác giả nước ngoài, gồm nghiên cứu của tác giả Dr. Obeua S. Persons (Mỹ) và nghiên cứu của nhóm tác giả Hawariah Dalnial, Amrizah Kamaluddin, Zuraidah Mohd Sanusi, và Khairun Syafiza Khairuddin (Malaysia). Các nghiên cứu này dựa trên một số nền tảng lý thuyết và các nghiên cứu được thừa nhận rộng rãi trên thế giới. Do đó, tác 9 giả nhận thấy việc kế thừa hai nghiên cứu này là hoàn toàn phù hợp. Tuy nhiên, vì đặc thù của nền kinh tế Mỹ và Malaysia có nhiều điểm khác so với Việt Nam, nên khi áp dụng các mô hình được xây dựng cho các nước này vào Việt Nam có thể chưa phù hợp. Do đó, trong việc lựa chọn các biến độc lập là các chỉ số tài chính, tác giả còn phải thu thập thêm từ nguồn thứ hai. + Thực hiện thu thập ý kiến của các chuyên gia trong các lĩnh vực kiểm toán, kinh doanh, ngân hàng… trên lãnh thổ Việt Nam: Theo tác giả, các chuyên gia này khi hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam sẽ nắm rõ hơn các đặc thù của thị trường chứng khoán và các doanh nghiệp trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Ngoài ra, khi hoạt động lâu năm trong các lĩnh vực này, các chuyên gia sẽ nắm được các qui định hiện hành liên quan đến kế toán, kiểm toán, thuế và một số các qui định có liên quan đến việc lập và trình bày báo cáo tài chính còn lỏng lẻo, mâu thuẫn ở chỗ nào, các doanh nghiệp thường sai phạm ở khoản mục nào trên báo cáo tài chính… Việc lập bảng câu hỏi có lồng ghép vào các tỷ số được sử dụng trong hai nghiên cứu trên. Từ hai nguồn trên, tác giả tổng hợp lại và lựa chọn các tỷ số tài chính có thể sử dụng để nhận diện khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính. - Thứ hai, mô hình xây dựng được không chỉ phục vụ cho công tác kiểm toán của kiểm toán viên, mà còn phục vụ cho các đối tượng sử dụng thông tin báo cáo tài chính khác. Các đối tượng khác như các cổ đông, các nhà đầu tư, ngân hàng… sử dụng thông tin báo cáo tài chính để ra các quyết định đầu tư, cho vay... Theo đó, sự tin cậy của các thông tin báo cáo tài chính là điều mà các đối tượng này hết sức quan tâm. Trên thực tế, các đối tượng này có thể sử dụng báo cáo tài chính sau kiểm toán để phân tích, ra quyết định. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, doanh nghiệp chưa công bố báo cáo tài chính sau kiểm toán, chỉ mới công bố báo cáo tài chính trước kiểm toán. Khi đó, các đối tượng này cần có một cơ sở nào đó để đánh giá độ tin cậy của số liệu chưa được kiểm toán. 10 Hai nghiên cứu trên của hai tác giả Trần Thị Giang Tân và Nguyễn Trần Nguyên Trân xây dựng mô hình với mục tiêu phục vụ cho công tác kiểm toán của kiểm toán viên, theo đó, các biến độc lập của hai mô hình này đưa ra có một số biến chỉ có kiểm toán viên mới có thể tiếp cận và đánh giá được. Các đối tượng khác muốn sử dụng được mô hình khá khó khăn và mất nhiều thời gian hơn. Theo đó, trong nghiên cứu của mình, tác giả chỉ sử dụng các yếu tố là các chỉ số tài chính được tính toán từ dữ liệu báo cáo tài chính được công bố rộng rãi, tất cả các đối tượng có thể tiếp cận và đánh giá được liệu báo cáo tài chính có khả năng tồn tại các sai phạm trọng yếu trong đó hay không, từ đó phục vụ cho công tác kiểm toán cũng như việc phân tích ra quyết định tài chính của một số đối tượng khác. Ngoài ra, dữ liệu mẫu của nghiên cứu được xem xét trong một giai đoạn, từ 2010-2013 với các doanh nghiệp niêm yết trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Điều này sẽ giúp mô hình xây dựng được mang tính bao quát và mang tính ứng dụng cao hơn. Như vậy, trên cơ sở kế thừa và bổ sung các nghiên cứu trước đây, đề tài tập trung xây dựng mô hình nhận diện khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính của các doanh nghiệp niêm yết phù hợp với điều kiện Việt Nam, phục vụ cho công tác kiểm toán và việc phân tích ra quyết định tài chính của các đối tượng sử dụng thông tin báo cáo tài chính khác. 8. Kết cấu của luận văn Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn bao gồm các nội dung chính sau: - Chương 1: Một số vấn đề lý luận về sai phạm trọng yếu và các mô hình nhận diện sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính. - Chương 2: Thực trạng vấn đề sai phạm trên báo cáo tài chính của các doanh nghiệp niêm yết Việt Nam giai đoạn 2010-2013 - Chương 3: Xây dựng mô hình nhận diện khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính của các doanh nghiệp niêm yết Việt Nam - Chương 4: Kết luận và kiến nghị. . 11 CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SAI PHẠM TRỌNG YẾU VÀ CÁC MÔ HÌNH NHẬN DIỆN SAI PHẠM TRỌNG YẾU TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH 1.1. TỔNG QUAN VỀ KHẢ NĂNG TỒN TẠI SAI PHẠM TRỌNG YẾU TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH 1.1.1 Khái niệm sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính Hiện nay, các thuật ngữ được sử dụng không đồng nhất với nhau giữa các văn bản, các tổ chức. Do đó, trước khi đi vào nghiên cứu, tác giả sẽ làm rõ hai khái niệm, là khái niệm về sai phạm và khái niệm khả năng tồn tại sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính.  Sai phạm Theo khái niệm của Chuẩn mực kiểm toán hiện hành có hiệu lực từ ngày 1/1/2014 [2], các sai sót trong báo cáo tài chính có thể phát sinh từ gian lận hoặc nhầm lẫn. Tuy nhiên, theo quan điểm cá nhân, tác giả đồng tình với cách sử dụng thuật ngữ của Chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam [1] trước đây, là sai phạm trên báo cáo tài chính xuất phát từ gian lận và sai sót. Những thuật ngữ này theo tác giả phản ánh đúng bản chất của sai phạm hơn. Do đó, trong nghiên cứu của mình, tác giả sử dụng thuật ngữ sai phạm, và tập trung vào sai phạm trọng yếu trên báo cáo tài chính bao gồm gian lận và sai sót trọng yếu. Sai sót trọng yếu trên báo cáo tài chính Sai sót được định nghĩa là “những lỗi không cố ý có ảnh hưởng đến báo cáo tài chính, như: - Lỗi về tính toán số học hoặc ghi chép sai; - Bỏ sót hoặc hiểu sai, làm sai các khoản mục, các nghiệp vụ kinh tế phát sinh;
- Xem thêm -