Tài liệu Luận văn thạc sĩ ngữ nghĩa và ngữ pháp của cấu trúc nhân nhượng trong tiếng việt

  • Số trang: 33 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 25 |
  • Lượt tải: 0
tranphuong5053

Đã đăng 6896 tài liệu

Mô tả:

Luận văn thạc sĩ Ngữ nghĩa và ngữ pháp của cấu trúc nhân nhượng trong tiếng Việt MỤC LỤC DẪN NHẬP 1.Lí do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu................................................................... 1 1.1.Lí do chọn đề tài..................................................................................................... 1 1.2.Mục đích nghiên cứu............................................................................................. 2 2.Lịch sử nghiên cứu.......................................................................................................... 3 2.1. Các tác giả và những công trình nghiên cứu ở nước ngoài về cấu trúc nhân nhượng 3 2.2. Các tác giả và những công trình nghiên cứu về cấu trúc nhân nhượng tiếng Việt 6 2.2.1.Quan điểm truyền thống............................................................................... 6 2.2.2. Quan điểm lô gích - ngữ nghĩa................................................................. 10 2.2.3. Quan điểm ngữ nghĩa cú pháp.................................................................. 12 2.2.4.Quan điểm chức năng................................................................................. 14 3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu............................................................................... 16 4.Phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu.............................................................. 16 5.Ý nghĩa của luận văn.................................................................................................... 18 6.Bố cục luận văn............................................................................................................. 18 CHƯƠNG 1: Tổng quan về quan hệ nhân nhượng và cấu trúc nhân nhượng. 20 1.1. Những tiền đề lý luận liên quan đến đề tài...................................................... 20 1.1.1. Quan hệ nhân nhượng............................................................................... 20 1.1.2. Quan hệ nhân quả............................................................................................ 21 1.1.3. Quan hệ nhân nhượng trong mối quan hệ với quan hệ đối lập và quan hệ nhân quả 25 1.2. Quan hệ nghịch nhân quả trong tiếng Việt...................................................... 35 1.3. Tính giả định và tính hiện thực của cấu trúc nhân nhượng........................... 40 1.4. Mô hình của cấu trúc nhân nhượng................................................................. 42 1.4.1.Dù P thì Q........................................................................................................... 43 1.4.2.Mặc dù P, Q........................................................................................................ 43 CHƯƠNG 2 : Đặc điểm ngữ nghĩa và những phương tiện hình thức biểu hiện cấu trúc nhân nhượng trong tiếng việt................................................................................................................ 45 2.1. Phân loại cấu trúc nhân nhượng trong tiếng Việt........................................... 45 2.1.1. Cách phân loại cấu trúc nhân nhượng trong tiếng Việt của các nhà Việt ngữ 45 2.1.2.Cách phân loại cấu trúc nhân nhượng tiếng Việt của luận văn............ 51 2.2. Ngữ nghĩa và ngữ pháp của cấu trúc nhân nhượng........................................ 55 2.2.1. Cấu trúc nhượng bộ “Mặc dù P nhưng Q”.............................................. 55 2.2.2. Cấu trúc điều kiện - nhượng bộ “Dù P thì Q” ....................................... 59 2.3. Phương tiện hình thức biểu hiện cấu trúc nhân nhượng tiếng Việt.............. 63 2.3.1. Trật tự (P, Q) ............................................................................................................................ 63 2.3.2. Trật tự (Q, P) ............................................................................................. 64 2.4. Các liên từ tiêu biểu cấu trúc nhân nhượng tiếng Việt.................................. 66 CHƯƠNG 3: Cấu trúc nhân nhượng trong sử dụng............................................ 72 3.1. Cấu trúc nhân nhượng cách.............................................. 72 qua một số phong 3.2. Biểu hiện của cấu trúc nhân nhượng................................................................ 75 3.2.1. Biểu hiện cấu trúc nhượng bộ ................................................................. 75 3.2.2. Biểu hiện của cấu trúc điều kiện - nhượng bộ ...................................... 78 3.3. Một số trường hợp đặc biệt................................................................................ 79 3.4. Nhận thức của học sinh trung học phổ thông về cấu trúc nhân nhượng..... 81 3.4.1. Chỉ tố “dù”, “tuy”, “mặc dù”................................................................... 81 3.4.2. Chỉ tố “nhưng”........................................................................................... 84 3.4.3. Chỉ tố “cũng”, “vẫn”................................................................................. 86 3.4.4. Lí do nhầm lẫn............................................................................................ 88 3.4.5. Giải pháp khắc phục.................................................................................. 94 KẾT LUẬN........................................................................................................... 96 THƯ MỤC THAM KHẢO PHỤ LỤC v\:* {behavior:url(#default#VML);} o\:* {behavior:url(#default#VML);} w\:* {behavior:url(#default#VML);} .shape {behavior:url(#default#VML);} 1024x768 Normal 0 false false false EN-US X-NONE X-NONE /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-stylenoshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-qformat:yes; mso-styleparent:""; mso-padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt; mso-para-margin:0in; msopara-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; fontsize:10.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-bidi-font-family:"Times New Roman";} 2.1. Phân loại cấu trúc nhân nhượng trong tiếng Việt 2.1.1. Cách phân loại cấu trúc nhân nhượng trong tiếng Việt của các nhà Việt ngữ Cấu trúc nhân nhượng trong tiếng Việt dường như ít được giới Việt ngữ quan tâm. Các nhà ngữ pháp học khi đề cập đến cấu trúc nhân nhượng chỉ điểm qua một vài dạng thức tiêu biểu về hình thức ít người phân loại cấu trúc nhân nhượng. Điển hình như các tác giả sau: 1. Hoàng Tuệ Trong Giáo trình về Việt ngữ, Hoàng Tuệ không phân loại cấu trúc nhân nhượng. Ông chỉ nêu ra những đặc điểm về mặt hình thức và mô hình cơ bản của cấu trúc nhân nhượng và cho rằng kết cấu “dầu P thì Q” là kiểu kết cấu của những câu phức hợp có quan hệ phụ thuộc nhượng bộ. Trong đó P là mệnh đề phụ bắt đầu bằng “dầu”, “mặc dầu”, “dẫu”; trong Q thường dùng “cũng”. P và Q là hai mệnh đề với hai kết cấu Đề - thuyết. Ông khái quát bằng mô hình sau: DẦU (Đ1 – T1) THÌ (Đ2 – CŨNG – T2). 1. Hoàng Trọng Phiến và Nguyễn Kim Thản Hoàng Trọng Phiến cũng không phân loại cấu trúc một cách rõ ràng cụ thể nhưng qua cách thể hiện quan điểm về ngữ nghĩa của các liên từ “tuy” và “mặc dù”. Ông viết “mặc dù ...” chỉ là giả thiết, điều kiện về một tình hình nào đó, “..tuy ...” không phải là giả thiết mà là sự thực” [78, tr. 226]. Hoàng Trọng Phiến đã nhầm giữa “dù” với “mặc dù”. “Mặc dù” xuất hiện trong câu khi sự tình nói đến đã diễn ra. Nguyễn Kim Thản chỉ liệt kê các liên từ có trong cấu trúc nhân nhượng như “Tuy”, “dù”, “ mặc dù” v.v. Ngoài ra ông chú ý thêm những vị từ tình thái đi kèm với các liên từ chỉ sự nhượng bộ như “vẫn”, “cũng”. Mặc dù chỉ nhắc đến những chỉ tố nhân nhượng nhưng ông cũng đã chú ý đến hai yếu tố quan trọng trong cấu trúc nhân nhượng “vẫn”, “cũng”. 1. Hồ Lê Khi bàn về câu điều kiện – hệ quả trong công trình “Cú pháp tiếng Việt”, Hồ Lê căn cứ vào tiêu chí nội dung của điều kiện và tính chất của mối quan hệ điều kiện – hệ quả để phân loại. Theo đó, có bốn kiểu nhưng trong đó có ba kiểu là cấu trúc nhân nhượng như bảng sau: Tiêu chí Phân loại Dạng thức của cấu trúc Nội dung của điều kiện Điều kiện giả định Dù (cho) … thì Điều kiện hiện thực Tuy … nhưng… Tính chất của mối quan Điều kiện thuận hệ quả Vì … nên… hệ điều kiện – hệ quả (*) Điều kiện nghịch hệ quả Tuy … nhưng… Bảng 2.1: Bảng phân loại câu điều kiện của Hồ Lê Chú thích: (*) không phải cấu trúc nhân nhượng. Căn cứ vào bảng trên ta thấy cấu trúc nhân nhượng có điều kiện giả định và điều kiện hiện thực đều thuộc cấu trúc nhân nhượng có điều kiện nghịch hệ quả. Kết hợp hai tiêu chí nội dung của điều kiện và tính chất của mối quan hệ điều kiện nghịch hệ quả ta thấy theo quan điểm của Hồ Lê thì cấu trúc nhân nhượng chỉ có hai loại: 1. Cấu trúc nhân nhượng có điều kiện giả định nghịch với hệ quả: dù cho…, cho dù…, dù…, dầu…, ví dù…, ví dầu… 2. Cấu trúc nhân nhượng có điều kiện hiện thực nghịch với hệ quả: mặc dù… nhưng…, tuy… nhưng… Điều cần lưu ý ở đây là khi Hồ Lê đưa ra loại cấu trúc nhân nhượng có điều kiện hiện thực nghịch với hệ quả ông cho rằng quan hệ giữa hai tiểu cú phải liên kết bằng hai liên từ đứng đầu mỗi tiểu cú, còn với loại cấu trúc nhân nhượng có điều kiện giả định nghịch với hệ quả thì ông chỉ đưa ra một liên từ ở tiểu cú mang ý nghĩa nhân nhượng. Vậy phải chăng như thế không có tính cân đối giữa hai tiểu cú? Thực ra ở đây yếu tố cần nhất là liên từ chỉ ý nhân nhượng, còn liên từ thứ hai kia có thể có hoặc không. Nếu không có liên từ thứ 2 thì ranh giới giữa hai tiểu cú được ngăn cách bằng dấu phẩy (,). Tuy nhiên phải thừa nhận rằng, hình thức đầy đủ với cấu trúc nhân nhượng cần có hai liên từ đứng trước hai tiểu cú trong cấu trúc nhân nhượng. 4. Nguyễn Đức Dân Nguyễn Đức Dân gọi cấu trúc nhân nhượng là cấu trúc nghịch nhân quả. Xuất phát từ tiêu chí trạng thái của các đối tượng xảy ra theo thứ tự thời gian được đề cập đến trong cấu trúc nhân nhượng, ông phân cấu trúc nghịch nhân quả làm hai loại: cấu trúc nghịch nhân quả sớm và cấu trúc nghịch nhân quả muộn. Cụ thể như bảng dưới đây: Loại Kiểu Dạng thức của cấu trúc Giải thích Cấu Đối tượng X còn 1 trúc ở trạng thái A nghịch nhưng đối tượng nhân Y quả sang trạng thái sớm D. Sở dĩ có ý đã chuyển nghĩa này là do sự kết hợp của liên từ chỉ nhân nhượng và kết cấu “còn … đã”, “mới … đã”. Tuy X còn A nhưng Y đã D song (mà) 2 Tuy X mới A nhưng (mà) Y đã D song 3 Tuy X chưa A nhưng (mà) Y đã D Đối tượng X chưa sang trạng song thái A nhưng đối tượng Y đã sang chuyển trạng thái D nhờ sự liên kết giữa cấu trúc nhân nhượng với kết cấu “chưa… đã” 4 Tuy X đã A nhưng (mà) Y vẫn Đối tượng X đã (còn) D sang chuyển trạng song thái A nhưng đối tượng Y vẫn còn ở trạng thái D nhờ sự liên kết giữa cấu trúc nhân nhượng với kết cấu “đã … vẫn”. Đối tượng X đã 5 sang chuyển thái trạng A nhưng đối tượng Y vẫn còn chưa sang trạng thái D nhờ sự liên kết giữa cấu trúc nhân nhượng với kết cấu “đã … vẫn chưa” theo quy luật thông thường. Tuy X đã A nhưng (mà) Y vẫn (còn) chưa D song Cấu 6 Dù Sự kiện B tất yếu trúc sẽ xảy ra cho dù nghịch sự kiện A là yếu tố cản trở. nhân Dẫu A nhưng (mà) vẫn D quả muộn Dầu 7 song Mặc dầu A nhưng (mà) vẫn B Sự kiện D tất yếu sẽ xảy ra cho Mặc dù song dù sự kiện A là yếu tố cản trở, Sự kiện A và B đều đã xảy ra Bảng 2.2: Bảng tổng hợp các dạng cấu trúc nghịch nhân quả của Nguyễn Đức Dân Trong đó X và Y có thể là cùng một đối tượng hoặc cũng có thể là hai đối tượng khác nhau. Cách phân loại của Nguyễn Đức Dân tương đối cụ thể nhưng trong các kiểu mà ông đưa ra chúng tôi không thấy cấu trúc dạng “dù …thì…”. Theo chúng tôi ông có sự nhầm lẫn trong kiểu số 6. Có lẽ ông muốn nói đến cấu trúc này chăng? Vì khi diễn giải kiểu số 6 ông có nói: Sự kiện A chưa xảy ra, nó chỉ có tính chất giả định về A. Các từ dầu (dù), dẫu đã tạo ra tính chất giả định này dùng để biểu thị ý chí của chủ thể: B tất yếu sẽ xảy ra, dù có xuất hiện A là yếu tố cản trở nó xuất hiện. [20; tr.214] 5. Nguyễn Vân Phổ Kế thừa các thành tựu nghiên cứu về cấu trúc nhân nhượng của các nhà Việt ngữ và ngữ học nước ngoài (Iten, Konig, Sweetzer v.v.) một cách có chọn lọc, Nguyễn Vân Phổ đã có cách phân loại cấu trúc nhân nhượng rành mạch với hai dạng: - Cấu trúc nhượng bộ “Mặc dù P, Q” - Cấu trúc điều kiện – nhượng bộ “Dù P thì Q”. Luận văn lấy quan điểm này để triển khai. 2.1.2. Cách phân loại cấu trúc nhân nhượng tiếng Việt của luận văn Nhìn chung, các cách phân loại trên chưa mang tính phổ quát cho tất cả các cấu trúc nhân nhượng trong tiếng Việt (trừ quan điểm của Nguyễn Vân Phổ). Tiếp thu thành tựu của các tác giả nước ngoài và các nhà Việt ngữ đi trước đồng thời căn cứ vào đặc điểm của tiếng Việt, chúng tôi đã tiến hành phân loại cấu trúc nhân nhượng . Cụ thể vấn đề sẽ được trình bày dưới đây: 2.1.2.1. Tiêu chí phân loại Ngôn ngữ có cách biểu đạt rất phong phú. Cùng một hình thức nhưng có thể biểu thị nhiều ý nghĩa khác nhau và ngược lại, để biểu thị một sự việc thì có nhiều cách thể hiện. Chính vì thế nếu chỉ căn cứ vào hình thức để phân loại thì sẽ không chính xác vì rơi vào chủ nghĩa hình thức, bỏ qua những yếu tố ngữ nghĩa. Chúng tôi dựa trên sự kết hợp giữa hai yếu tố hình thức với ngữ nghĩa của cấu trúc nhân nhượng để phân loại, cụ thể là tiêu chí quan hệ nhân quả và tiêu chí tính hiện thực. a. Tiêu chí quan hệ nhân quả Qua chương 1 của luận văn, chúng ta đã thấy quan hệ nhân quả được rất nhiều tác giả căn cứ để xem xét phân loại cấu trúc nhân nhượng như Konig, Iten, Sweetzer … Khảo sát của chúng tôi cũng cho thấy quan hệ nhân quả là cơ sở nhận biết cấu trúc nhân nhượng mà cụ thể là quan hệ nhân quả nghịch. Chính vì vậy mà khi tiến hành phân loại cấu trúc nhân nhượng chúng ta cần xem xét quan hệ giữa P và Q có phải là quan hệ nhân quả nghịch hay không. Kết quả thu thập được tiến hành phân nhóm để chọn lọc các câu chứa mối quan hệ nhân quả nghịch và câu chứa mối quan hệ nhân quả thuận. b. Tiêu chí tính hiện thực Khi tiến hành khảo sát và phân loại câu điều kiện tiếng Nhật, Naoko đã vận dụng cách phân loại của các nhà triết học cổ điển là dựa trên phạm trù giả định và hiện thực. Kế thừa thành tựu này, Lê Thị Minh Hằng [42] đã phân loại câu điều kiện tiếng Việt và đi đến kết luận tiếng Việt có 9 tiểu loại điều kiện. Xét thấy tính khả dụng của tính hiện thực giúp phân biệt ý nghĩa của các trường hợp biểu hiện ý nghĩa nhân nhượng nên chúng tôi đã vận dụng quan điểm này để tiến hành công việc phân loại. Cũng phải nói thêm, tính hiện thực ở đây còn được hiểu là thái độ của người nói đối với hiện thực (Tính giả định và tính hiện thực của cấu trúc nhân nhượng, xem 1.3). 2.1.2.2.Các bước phân loại cấu trúc nhân nhượng tiếng Việt BƯỚC 1 Dựa vào quan hệ nghịch nhân quả để xác định cấu trúc nhân nhượng điển hình và cấu trúc nhân nhượng không điển hình. Xét ví dụ sau: (49) Tuy trời mưa nhưng nó vẫn đi chơi. A có kế hoạch đi chơi nhưng bất ngờ trời mưa. Rõ ràng đây là một cản trở đối với A. Rất có thể vì nó mà kế hoạch đi chơi bị hủy. Tuy nhiên A vẫn quyết tâm vượt qua điều kiện cản trở ấy. Chúng tôi gọi đây là dạng cấu trúc nhân nhượng điển hình. Cấu trúc nhân nhượng điển hình là giữa P và Q thể hiện mối quan hệ nghịch nhân quả. Cụ thể như sau: thông thường P sẽ dẫn đến Q nhưng trong bối cảnh bị cản trở nào đó nên P dẫn đến ~Q. (50) Tuy Na cao nhưng cô ấy không giỏi bóng rổ. Theo suy luận thông thường cũng là quan hệ nhân quả thì người nào cao sẽ có điều kiện chơi bóng rổ tốt. Nhưng trường hợp của Na lại ngược lại. Khi đó chúng ta nói rằng, quan hệ giữa việc Na cao và Na không giỏi bóng rổ là quan hệ nhân nhượng. Khi nói đến mối liên quan giữa sự tình Na cao và môn thể thao bóng rổ thì người nghe sẽ kì vọng vào khả năng chơi bóng rổ tốt của Na, tuy nhiên kết luận “nhưng” đã phủ nhận sự kì vọng đó. Ở trường hợp này “nhưng” đánh dấu một vai trò quan trọng trong mối quan hệ về nghĩa giữa P với Q. Khi ấy mối quan hệ giữa P và Q là quan hệ nhân quả trực tiếp (chúng tôi kí hiệu là P → Q). Cấu trúc nhân nhượng không điển hình là giữa P và Q không có mối quan hệ nhân quả trực tiếp mà cần đến một yếu tố thứ ba R làm trung gian. Ở đây sẽ xuất hiện hai mối quan hệ: P với R và Q với R. Ví dụ: (51) Cái ghế này đẹp nhưng đắt. Rõ ràng người nghe thấy tính chất đẹp (P) của cái ghế thì rất vừa ý và muốn mua (R) nhưng khi nghe giá ghế đắt (Q) thì lại băn khoăn và nghĩ là không nên mua (~R). Sức mạnh của “nhưng” đứng trước “đắt” giúp người nghe nhận ra được thái độ của người nói sẽ không mua cái ghế này. Lúc này ta thấy lực tác động của Q mạnh hơn P. Với dạng thức cấu trúc nhân nhượng không điển hình, ngữ nghĩa của phát ngôn chỉ được hiểu đúng khi có sự hỗ trợ của ngữ cảnh giao tiếp. Quan hệ giữa P và Q là quan hệ nhân quả gián tiếp qua R (P-/→ Q). BƯỚC 2 Trong cấu trúc nhân nhượng chúng tôi dựa trên tiêu chí tính hiện thực phân ra làm hai loại cấu trúc nhân nhượng là cấu trúc nhượng bộ và cấu trúc điều kiện nhượng bộ. Sự khác nhau để nhận diện hai dạng này là cấu trúc nhượng bộ diễn tả sự tình đã xảy ra trong thực tế (+ hiện thực) còn cấu trúc điều kiện - nhượng bộ diễn tả sự tình chưa xảy ra (- hiện thực). Ví dụ:
- Xem thêm -