Tài liệu Luận văn sử dụng trò chơi học tập phát triển khả năng định hướng không gian cho trẻ 3 4 tuổi ở trường mầm non

  • Số trang: 126 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 1838 |
  • Lượt tải: 2
dangvantuan

Tham gia: 02/08/2015

Mô tả:

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI PHẠM THỊ LANH SỬ DỤNG TRÒ CHƠI HỌC TẬP PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN CHO TRẺ 3-4 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON Chuyên ngành: Giáo dục học (Giáo dục mầm non) Mã số: 60 14 01 01 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đỗ Thị Minh Liên HÀ NỘI, NĂM 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận văn này là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi. Các số liệu và tài liệu được trích dẫn trong luận văn là trung thực. Kết quả nghiên cứu này không trùng với bất cứ công trình nào đã được công bố trước đó. Tôi chịu trách nhiệm với lời cam đoan của mình. Hà Nội, tháng 6 năm 2017 Tác giả Phạm Thị Lanh LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận văn này, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến: Qúy thầy giáo, cô giáo trong Khoa Giáo dục Mầm non, Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Ban Giám hiệu, các cô giáo và các cháu mẫu giáo trường Thực hành Sư phạm Mầm non Hoa Hồng, trường Mầm non 10/3 – TP. Buôn Ma Thuột đã tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu thực trạng và thực nghiệm đề tài. Đặc biệt, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến PGS.TS. Đỗ Thị Minh Liên, Giảng viên Khoa Giáo dục Mầm non, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội – Người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này. Cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn ở bên tôi, động viên, chia sẻ, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Hà Nội, tháng 6 năm 2017 Tác giả Phạm Thị Lanh DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ĐC : Đối chứng ĐHKG : Định hướng không gian GDMN : Giáo dục mầm non GV : Giáo viên GVMN : Giáo viên mầm non KG : Không gian MN : Mầm non MG : Mẫu giáo SL : Số lượng TC : Trò chơi TCHT : Trò chơi học tập TN : Thực nghiệm MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU ............................................................................................................ 1 1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................ 1 2. Mục đích nghiên cứu ...................................................................................... 2 3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu ............................................................... 3 4. Giả thuyết khoa học ....................................................................................... 3 5. Nhiệm vụ nghiên cứu ..................................................................................... 3 6. Phạm vi nghiên cứu ........................................................................................ 3 7. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................ 4 8. Những đóng góp mới của đề tài ..................................................................... 5 9. Cấu trúc của luận văn ..................................................................................... 5 CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC SỬ DỤNG TRÒ CHƠI HỌC TẬP PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN CHO TRẺ 3-4 TUỔI ............................................................................................................ 6 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề .......................................................................... 6 1.1.1. Những công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý – giáo dục về việc dạy trẻ mẫu giáo ĐHKG ........................................................................................... 6 1.1.2. Những công trình nghiên cứu về việc sử dụng TCHT nhằm phát triển sự ĐHKG cho trẻ mầm non .................................................................................... 9 1.2. Cơ sở lý luận về khả năng định hướng không gian của trẻ 3-4 tuổi ......... 14 1.2.1. Khái niệm, vai trò của khả năng ĐHKG................................................ 14 1.2.2. Đặc điểm sự phát triển khả năng ĐHKG của trẻ mầm non nói chung và trẻ 3-4 tuổi nói riêng ........................................................................................ 18 1.2.3. Qúa trình tổ chức hoạt động nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ở trường mầm non .............................................................................. 21 1.3. Cơ sở lý luận về TCHT ............................................................................. 24 1.3.1. Quan niệm chung về trò chơi trẻ em ...................................................... 24 1.3.2. Khái niệm trò chơi học tập..................................................................... 27 1.3.3. Cấu trúc trò chơi học tập ....................................................................... 28 1.3.4. Phân loại trò chơi học tập ..................................................................... 29 1.3.5. Vai trò của TCHT đối với sự phát triển trẻ em ...................................... 30 1.4. Ảnh hưởng của TCHT đối với sự phát triển khả năng ĐHKG của trẻ 3-4 tuổi .................................................................................................................... 31 1.5. Vai trò của giáo viên trong quá trình tổ chức TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ............................................................................ 34 Kết luận chương 1 ............................................................................................ 37 CHƯƠNG 2. THỰC TRẠNG VIỆC SỬ DỤNG TRÒ CHƠI HỌC TẬP PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN CHO TRẺ 3-4 TUỔI ................................................................................................................ 38 Ở TRƯỜNG MẦM NON ................................................................................ 38 2.1. Địa bàn và khách thể điều tra .................................................................... 38 2.2. Mục đích điều tra ...................................................................................... 38 2.3. Thời gian điều tra ...................................................................................... 39 2.4. Nội dung điều tra ....................................................................................... 39 2.5. Phương pháp điều tra ................................................................................ 39 2.6. Xây dựng tiêu chí và cách đánh giá .......................................................... 40 2.7. Phân tích kết quả điều tra .......................................................................... 42 2.7.1. Thực trạng nội dung phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi trong chương trình giáo dục mầm non ...................................................................... 42 2.7.2. Thực trạng sử dụng TCHT phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ở trường mầm non ............................................................................................ 43 2.7.3. Thực trạng mức độ ĐHKG của trẻ 3-4 tuổi ........................................... 53 Kết luận chương 2 ............................................................................................ 55 CHƯƠNG 3. ĐỀ XUẤT QUY TRÌNH SỬ DỤNG TRÒ CHƠI HỌC TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN CHO TRẺ 3-4 TUỔI VÀ THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM .......................................... 56 3.1. Nguyên tắc sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng định hướng không gian cho trẻ 3-4 tuổi ......................................................................................... 56 3.2. Quy trình sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi .................................................................................................................... 59 3.2.1. Khái niệm quy trình sử dụng TCHT ....................................................... 59 3.2.2. Quy trình sử dụng TCHT........................................................................ 60 3.3. Mối liên hệ giữa các bước trong quy trình sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ..................................................................... 80 3.4. Những điều kiện để thực hiện tốt quy trình sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ............................................................. 85 3.5. Thực nghiệm sư phạm ............................................................................... 86 3.5.1. Mục đích thực nghiệm ............................................................................ 86 3.5.2. Nội dung thực nghiệm ............................................................................ 86 3.5.3. Thời gian thực nghiệm ........................................................................... 86 3.5.4. Mẫu thực nghiệm.................................................................................... 86 3.5.5. Cách tiến hành thực nghiệm .................................................................. 86 3.3.6. Phương pháp đánh giá kết quả thực nghiệm ......................................... 87 3.3.7. Phân tích kết quả thực nghiệm ............................................................... 88 3.3.7.1. Quy trình sử dụng TCHT của giáo viên .............................................. 88 3.3.7.2. Kết quả khảo sát mức độ ĐHKG của trẻ 3-4 tuổi............................... 91 3.3.7.3. So sánh mức độ ĐHKG của trẻ 3-4 tuổi trước và sau thực nghiệm của hai nhóm thực nghiệm và đối chứng ................................................................ 95 Kết luận chương 3 ............................................................................................ 99 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ........................................................................ 100 1. Kết luận ...................................................................................................... 100 2. Kiến nghị .................................................................................................... 101 TÀI LIỆU THAM KHẢO .............................................................................. 102 PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1. Nhận thức của GVMN về vai trò của việc sử dụng TCHT phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ..................................................... 43 Bảng 2.2. Mức độ sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ........................................................................................ 44 Bảng 2.3. Những yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ..................................................... 45 Bảng 2.4. Nguồn TCHT giáo viên sử dụng nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi .................................................................................. 46 Bảng 2.5. Nguyên tắc lựa chọn TCHT phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ........................................................................................ 47 Bảng 2.6. Những yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi...................................................... 48 Bảng 2.7. Thời điểm tổ chức TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi......................................................................................... 49 Bảng 2.8. Những biện pháp sử dụng trong quá trình tổ chức TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ..................................... 50 Bảng 2.9. Những khó khăn mà GV thường gặp khi sử dụng TCHT trong quá trình phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ...................... 52 Bảng 2.10. Kết quả thực trạng khả năng ĐHKG của trẻ 3-4 tuổi .................... 53 Bảng 3.1. Mức độ ĐHKG của trẻ ở hai nhóm thực nghiệm và đối chứng trước thực nghiệm ...................................................................................... 92 Bảng 3.2. Mức độ ĐHKG của trẻ ở hai nhóm thực nghiệm và đối chứng sau thực nghiệm ...................................................................................... 93 Bảng 3.3. Mức độ ĐHKG của trẻ ở nhóm TN trước và sau thực nghiệm ....... 95 Bảng 3.4. Kiểm định sự khác biệt về mức độ ĐHKG của trẻ ở nhóm TN trước và sau thực nghiệm ........................................................................... 96 Bảng 3.5. Mức độ ĐHKG của trẻ ở nhóm ĐC trước và sau thực nghiệm ....... 97 Bảng 3.6. Kiểm định sự khác biệt về mức độ ĐHKG của trẻ ở nhóm ĐC trước và sau thực nghiệm ........................................................................................... 98 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1. Mức độ ĐHKG của trẻ ở hai nhóm thực nghiệm và đối chứng trước thực nghiệm........................................................................ 92 Biểu đồ 3.2. Mức độ ĐHKG của trẻ ở hai nhóm thực nghiệm và đối chứng sau thực nghiệm ........................................................................... 93 Biểu đồ 3.3. Mức độ ĐHKG của trẻ ở nhóm TN trước và sau thực nghiệm ... 95 Biểu đồ 3.4. Mức độ ĐHKG của trẻ ở nhóm ĐC trước và sau thực nghiệm... 97 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.1. Giáo dục mầm non là bậc học đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân. Mục tiêu giáo dục mầm non nước ta hiện nay: “Giúp trẻ phát triển thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ. Hình thành ở trẻ những yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1”. Trong quá trình giáo dục, việc phát triển trí tuệ cho trẻ có vai trò quan trọng. Chăm sóc, giáo dục trẻ thật tốt hôm nay chính là chuẩn bị cho những chủ nhân tương lai có trí tuệ, năng động, sáng tạo, có khả năng thích ứng với nhiều loại hình lao động mới. “Mẫu giáo tốt mở đầu cho nền giáo dục tốt”. Hình thành các biểu tượng toán học sơ đẳng cho trẻ mầm non là một nội dung quan trọng góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục mầm non. Hoạt động làm quen với toán hình thành cho trẻ những biểu tượng toán học ban đầu như: biểu tượng về số lượng, con số và phép đếm, kích thước, hình dạng, định hướng trong không gian, định hướng thời gian... là những kiến thức cơ bản, là tiền đề giúp trẻ tiếp thu kiến thức khó hơn ở bậc học tiểu học. Khả năng ĐHKG có ý nghĩa quan trọng về mặt nhận thức của trẻ, nó ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động cũng như quá trình hình thành và phát triển nhân cách của trẻ. Nhấn mạnh vai trò của định hướng về KG trong việc lĩnh hội tri thức, B.G. Ananhiep nói: “Không có một hình thức hoạt động nào của trẻ trong quá trình học tập mà trong đó sự định hướng về KG và thời gian không là điều kiện quan trọng để lĩnh hội các tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, để phát triển tư duy”. 1.2. Việc hình thành, củng cố và phát triển kiến thức, kỹ năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi được giáo viên tổ chức thông qua các hoạt động khác nhau, tiến hành bằng nhiều hình thức, phương pháp và phương tiện khác nhau, trong đó có hoạt động vui chơi (là hoạt động chủ đạo của trẻ). Trò chơi là một trong 1 ba thành tố của hoạt động vui chơi. TCHT đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục và phát triển nhân cách nói chung và trí tuệ của trẻ mẫu giáo nói riêng. TCHT nó vừa là một phương pháp, một biện pháp, vừa là hình thức dạy học cho trẻ mẫu giáo, đặc biệt là trẻ 3-4 tuổi. Bởi nó không chỉ là phương tiện củng cố, làm giàu tri thức, kĩ năng đã biết của trẻ mà còn là phương tiện giải quyết nhiệm vụ dạy học có hiệu quả, lĩnh hội những tri thức mới, kĩ năng mới và nắm được các phương thức của hoạt động nhận thức của trẻ em. Vì vậy, việc sử dụng TCHT trong quá trình dạy trẻ ĐHKG giúp trẻ dễ dàng khắc sâu biểu tượng, không khô khan, đơn điệu, cứng nhắc mà vẫn gây được hứng thú với việc học, đồng thời giúp trẻ trải nghiệm tích cực, giải quyết nhiệm vụ nhận thức dưới hình thức chơi nhẹ nhàng. 1.3. Thực tiễn việc sử dụng TCHT vào quá trình tổ chức hoạt động cho trẻ 3-4 tuổi ĐHKG còn nhiều hạn chế và gặp nhiều khó khăn. Đa số giáo viên chưa biết cách tận dụng ưu thế của TCHT, thường không chú ý đến quy trình sử dụng TCHT. Chưa quan tâm, chú ý đến tính chủ động cũng như tích cực, hứng thú của trẻ trong khi chơi. ĐHKG là một khả năng khó, trìu tượng trong khi khả năng nhận thức của trẻ lứa tuổi này còn nhiều hạn chế. Do đó, dẫn đến hậu quả trẻ còn chậm, còn lúng túng, nhầm lẫn khi xác định phương hướng, hiệu quả việc dạy trẻ 3-4 tuổi ĐHKG chưa cao. Xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, đề tài: “Sử dụng trò chơi học tập phát triển khả năng định hướng không gian cho trẻ 3-4 tuổi ở trường mầm non” được lựa chọn nghiên cứu. 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu quy trình sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi, qua đó góp phần phát triển nhận thức, phát triển toàn diện nhân cách trẻ. 2 3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3.1. Khách thể nghiên cứu Quá trình tổ chức hoạt động phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ở trường mầm non. 3.2. Đối tượng nghiên cứu Quy trình sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ở trường mầm non. 4. Giả thuyết khoa học Nếu nghiên cứu và xây dựng được quy trình sử dụng TCHT phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi phù hợp từ bước xây dựng ngân hàng TCHT đến lập kế hoạch sử dụng TCHT, phối hợp các biện pháp đa dạng để tổ chức, hướng dẫn trẻ chơi các TCHT và đánh giá hiệu quả sử dụng hệ thống các TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ thì mức độ phát triển sự ĐHKG của trẻ 3-4 tuổi sẽ được nâng cao. 5. Nhiệm vụ nghiên cứu 5.1. Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi. 5.2. Nghiên cứu thực trạng việc sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi. 5.3. Đề xuất quy trình sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi. 5.4. Thực nghiệm sư phạm quy trình sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi. 6. Phạm vi nghiên cứu 6.1. Phạm vi nội dung nghiên cứu: Nghiên cứu việc sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ở trường mầm non theo hai chủ điểm giáo dục “Thế giới động vật” và “Giao thông”. 3 6.2. Phạm vi địa bàn nghiên cứu: Nghiên cứu được tiến hành trên trẻ mẫu giáo 3 - 4 tuổi ở trường Thực hành Sư phạm Mầm non Hoa Hồng, trường Mầm non 10/3 – Thành phố Buôn Ma Thuột – Tỉnh Đắk Lắk. 7. Phương pháp nghiên cứu 7.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận Thu thập, đọc, phân tích, tổng hợp, so sánh, hệ thống hóa, khái quát hóa thông tin trong các tài liệu có liên quan đến đề tài nghiên cứu để xây dựng cơ sở lý luận của đề tài nghiên cứu. 7.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn 7.2.1. Phương pháp quan sát sư phạm Dự các hoạt động dạy trẻ ĐHKG và quan sát, ghi chép, đánh giá cách thức tổ chức, hướng dẫn TCHT trong các hoạt động dạy trẻ 3-4 tuổi ĐHKG ở trường mầm non. 7.2.2. Phương pháp đàm thoại Đàm thoại, trò chuyện với giáo viên và trẻ nhằm thu thập thêm thông tin về việc sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi. 7.2.3. Phương pháp điều tra bằng phiếu Anket Sử dụng phiếu điều tra với giáo viên. Thông qua câu trả lời của giáo viên, người điều tra có cơ sở nhận xét về thái độ, quy trình, cách thức của việc sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi ở trường mầm non. 7.2.4. Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia Trao đổi với một số giáo viên giỏi và giáo viên trực tiếp giảng dạy trẻ 3 - 4 tuổi. 7.2.5. Phương pháp thực nghiệm sư phạm Quy trình sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi. 4 7.3. Phương pháp xử lý số liệu Sử dụng toán thống kê để xử lý và phân tích kết quả nghiên cứu. 8. Những đóng góp mới của đề tài 8.1. Về lý luận Hệ thống hóa một số vấn đề cơ bản về việc sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi. 8.1. Về thực tiễn - Đánh giá thực trạng việc tổ chức TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi. - Xây dựng và ứng dụng quy trình sử dụng TCHT nhằm phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ 3-4 tuổi. 9. Cấu trúc của luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị sư phạm, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung luận văn được cấu trúc làm 3 chương: Chương 1: Cơ sở lý luận về việc sử dụng trò chơi học tập phát triển khả năng định hướng không gian cho trẻ 3-4 tuổi. Chương 2: Thực trạng việc sử dụng trò chơi học tập phát triển khả năng định hướng không gian cho trẻ 3-4 tuổi ở trường mầm non. Chương 3: Đề xuất quy trình sử dụng trò chơi học tập nhằm phát triển khả năng định hướng không gian cho trẻ 3-4 tuổi và thực nghiệm sư phạm. 5 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC SỬ DỤNG TRÒ CHƠI HỌC TẬP PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN CHO TRẺ 3-4 TUỔI 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1.1.1. Những công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý – giáo dục về việc dạy trẻ mẫu giáo ĐHKG Trên thế giới đã có rất nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, các nhà tâm lý - giáo dục học... về khả năng ĐHKG của trẻ MG như: Hướng 1. Những công trình nghiên cứu vai trò của việc dạy trẻ mẫu giáo ĐHKG đối với sự phát triển và giáo dục trẻ MN Trong cuốn “Tâm lí học mẫu giáo” V.X. Mukhina đã nói tới vai trò của khả năng ĐHKG với việc học tập của đứa trẻ ở trường phổ thông. Bà cho rằng trẻ bước vào trường phổ thông cần phải biết tri giác KG và mối quan hệ KG khá đầy đủ, chính xác và tỉ mỉ, vì việc học tập ở cấp 1 chủ yếu dựa trên những tài liệu khác nhau dưới sự chỉ đạo của giáo viên. Trong quá trình học tập, trẻ phải tách biệt thuộc tính bản chất của sự vật. Việc định hướng chính xác trong KG và thời gian có ý nghĩa rất quan trọng [25]. Nhấn mạnh vai trò của định hướng không gian trong việc lĩnh hội tri thức, B.G. Ananhiep cũng khẳng định: Không có hình thức hoạt động nào của trẻ trong quá trình học tập mà trong đó sự ĐHKG không là điều kiện quan trọng để lĩnh hội các tri thức cũng như hình thành và phát triển kĩ năng, kĩ xảo và khả năng tư duy của trẻ. Các nhà tâm lí học A.A. Xmiecnop, A.V. Zaparogiet, B.G Ananhiep khẳng định khả năng ĐHKG có vai trò to lớn đối với sự phát triển các quá trình nhận thức của trẻ như: cảm giác, tri giác, tư duy… Họ chứng minh rằng: Việc ĐHKG là một trong những điều kiện quan trọng của việc lĩnh hội kiến 6 thức, kĩ năng, kĩ xảo và phát triển trí tuệ của trẻ trong bất cứ dạng hoạt động nào ở trường MN và trường phổ thông, những hạn chế trong sự phân biệt KG và thời gian chính là nguyên nhân dẫn tới lỗi đặc trưng của trẻ khi học các môn học khác nhau cũng như khó khăn của trẻ khi thực hiện các hoạt động khác nhau [21]. Tác giả Nguyễn Ánh Tuyết nghiên cứu sự phát triển tư duy của trẻ MN, trong đó có khả năng ĐHKG của trẻ. Bà cho rằng trí khôn của đứa trẻ biểu hiện ở chỗ trẻ biết định hướng vào KG, thời gian và các mối quan hệ xã hội. Bà cũng khẳng định vai trò to lớn của khả năng ĐHKG đối với các hoạt động của trẻ, đặc biệt là trẻ lứa tuổi MN [38]. Trong cuốn “Sáu tuổi, vào lớp một”, tác giả Nguyễn Thị Nhất cũng khẳng định vai trò quyết định của sự định hướng trong không gian đối với việc học đọc, học viết của đứa trẻ. Bà cho rằng đứa trẻ phải định hướng được trong KG mới có thể phân biệt được những chữ cái gần giống nhau, mới có thể đọc, viết đúng các từ. Khi chưa định hướng được trong KG thì trẻ chưa thể tập đọc, tập viết được [26]. Hướng 2. Những công trình nghiên cứu đặc điểm phát triển sự ĐHKG của trẻ em lứa tuổi MN Các tác giả như: A.A. Liublinxkaia, V.X. Mukhina… nghiên cứu đặc điểm phát triển sự định hướng trong không gian của trẻ em lứa tuổi MN. Các tác giả đã vạch ra những đặc điểm phát triển biểu tượng về các hướng KG và sự ĐHKG của trẻ ở các độ tuổi khác nhau. Họ khẳng định, ở giai đoạn đầu của lứa tuổi MG trẻ định hướng được trong KG trên cơ sở hệ thống cảm giác quy chiếu tức là trên chính cơ thể trẻ. Định hướng “trên chính mình” là nguồn gốc để trẻ nhỏ định hướng vị trí các vật khác so với trẻ. Dần dần trẻ biết sử dụng hệ toạ độ tự do với chuẩn là vật bất kì để định hướng trong KG. Nhưng để định hướng “từ các vật” trẻ phải biết phân chia các hướng khác nhau (phía 7 trên, phía dưới, phía trước, phía sau, phía phải, phía trái) của vật, sử dụng nó làm vật quy chiếu để định hướng vị trí của các vật khác trong KG [23], [25]. Tác giả A.M. Lêusina đã đi sâu nghiên cứu đặc điểm phát triển các biểu tượng về KG và sự định hướng trong KG của trẻ MG. Bà cho rằng các biểu tượng KG xuất hiện ở trẻ rất sớm và sự hình thành, phát triển của nó có sự tham gia của tất cả các cơ quan phân tích khác nhau như xúc giác, thị giác, khứu giác. Bà cũng nghiên cứu đặc điểm phát triển nhận thức của trẻ MG về KG, về mối quan hệ KG của các vật “so với mình”, và “các vật so với nhau”. Bà cho rằng: để xác định vị trí các vật xung quanh, trước tiên trẻ phải định hướng được trên chính mình (lấy mình làm gốc toạ độ) sau đó mới xác định được vị trí của đối tượng [22]. Nghiên cứu mối quan hệ giữa ĐHKG với các khả năng tâm lí khác trong sự phát triển của trẻ lứa tuổi MN, tiêu biểu có các nghiên cứu của các tác giả như: J. Piaget, A.A. Xmiecnop, B.G. Ananhiep, A.V. Zaparogiet, L.A. Vengher, H. Wallon, Gille, Edith Meyer, Howard Gardner, L.L. Thurstone… Các nhà tâm lí học như N.L. Phigurin, M.P. Dennhisova, L.A. Vengher, A.A. Liublinxkaia, Nguyễn Ánh Tuyết… nghiên cứu sự phát triển tri giác KG của trẻ trong đó có ĐHKG. Họ cho rằng sự phối hợp hoạt động giữa cảm giác cơ và cảm giác thị giác có vai trò quan trọng trong sự phát triển khả năng ĐHKG. Hướng 3. Những công trình nghiên cứu nội dung, phương pháp, biện pháp, hình thức tổ chức dạy trẻ mẫu giáo ĐHKG Các tác giả như: A.M. Lêusina, A.A Đanhilôva, Đỗ Thị Minh Liên, Đinh Thị Nhung, Lê Thị Thanh Nga… trên cơ sở những kết quả nghiên cứu về đặc điểm phát triển sự ĐHKG của trẻ em lứa tuổi MN, các tác giả đã đưa ra nội dung, phương pháp, hình thức và phương tiện dạy ĐHKG của trẻ ở các độ tuổi khác nhau. Họ khẳng định, ở giai đoạn đầu của lứa tuổi MG trẻ định 8 hướng được trong KG trên cơ sở hệ thống cảm giác quy chiếu tức là trên chính cơ thể trẻ. Định hướng “trên chính mình” là nguồn gốc để trẻ nhỏ định hướng vị trí các vật khác so với trẻ. Dần dần trẻ biết sử dụng hệ toạ độ tự do với chuẩn là vật bất kì để ĐHKG. Nhưng để phát triển sự ĐHKG của trẻ thì cần thường xuyên tổ chức hoạt động học ĐHKG mang tính thực tiễn cho trẻ nhỏ với các phương pháp, biện pháp, hình thức phù hợp với trẻ nhỏ, trong đó sự phối hợp hoạt động giữa cảm giác cơ bắp và cảm giác thị giác có vai trò quan trọng trong sự phát triển khả năng ĐHKG [22], [19], [27], [29]. Các nghiên cứu trên đều đưa đến một kết luận: Sự hình thành và phát triển khả năng ĐHKG có mối quan hệ chặt chẽ với sự phát triển của các khả năng tâm lí khác như: tri giác, tư duy, ngôn ngữ. Sự phát triển của những khả năng tâm lí này kéo theo sự phát triển khả năng ĐHKG và ngược lại, sự phát triển của khả năng ĐHKG giúp con người phát triển tri giác, tư duy, ngôn ngữ. Như vậy, vấn đề hình thành và phát triển sự ĐHKG cho trẻ MG đã được nhiều nhà giáo dục nghiên cứu một cách sâu rộng hơn. Nhiều chương trình chăm sóc giáo dục trẻ MG đã đề cập đến vấn đề này sâu hơn, đặc biệt vấn đề dạy trẻ ĐHKG được các nhà nghiên cứu xem xét dưới góc độ như một nội dung giáo dục toán học cho trẻ MG đồng thời với những nội dung khác như hình thành biểu tượng về số lượng, kích thước, hình dạng và dạy trẻ định hướng thời gian. 1.1.2. Những công trình nghiên cứu về việc sử dụng TCHT nhằm phát triển sự ĐHKG cho trẻ mầm non Các nhà giáo dục nổi tiếng như: I.A. Kômenxki (1592-1670), J. Rútxô (1712-1778) từ thế kỷ XVII – XVIII đã xem TC như phương tiện nhằm mở rộng hiểu biết về thế giới xung quanh cho trẻ, nguyên tắc sử dụng TC là phải vừa sức, trực quan, phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ, trong khi chơi trẻ 9 được trải nghiệm bằng cảm giác và tri giác với những đồ vật trực quan. Ông cho rằng, TCHT là một dạng TC trí tuệ nghiêm túc, là nơi mà mọi khả năng của trẻ em được phát triển, các biểu tượng về thế giới xung quanh trẻ được mở rộng và phong phú hơn. Ông cũng cho rằng, TC chính là niềm vui sướng của trẻ nhỏ, là phương tiện để phát triển toàn diện cho trẻ. Các nhà giáo dục: K.Đ. Usinki, E.I. Chikhiêva… xem TC chính là phương tiện để làm giàu biểu tượng về thế giới xung quanh cho trẻ, giúp trẻ chủ động tiếp nhận tri thức và sự sáng tạo của chính bản thân trẻ. Nguyên tắc sử dụng TC phải tự do, phù hợp theo lứa tuổi và không được áp đặt với trẻ trong khi chơi… Từ đó, các nhà giáo dục xây dựng và phát triển các TC nhằm hình thành và phát triển một số năng lực như quan sát, ghi nhớ, tư duy ở trẻ. E.I. Chikhiêva trong tác phẩm “Trò chơi học tập” đã xem TC là một quá trình sư phạm trong trường mẫu giáo, TC là một trong những phương tiện tác động toàn diện lên nhân cách trẻ. Bà cũng đánh giá rất cao ý nghĩa của TCHT, về vai trò của nó trong việc giúp trẻ phát triển về mọi mặt, đặc biệt là những năng lực: tri giác, ngôn ngữ, chú ý… Quan điểm của L.X. Vưgôtxki, TC chính là phương tiện hiệu quả nhằm hình thành và phát triển biểu tượng về thế giới xung quanh ở trẻ khi có sự hướng dẫn sư phạm đúng đắn của người lớn. Bản chất của phương thức dạy học này là dựa trên khả năng hiện tại của trẻ, đồng thời cần tính đến những điều mà trẻ có thể thực hiện được dưới sự giúp đỡ, hướng dẫn, tổ chức của người lớn, theo quy luật tác động “vùng phát triển gần nhất” của trẻ [43]. Như vậy, với quan điểm này, khi sử dụng TCHT nhằm dạy trẻ hình thành sự ĐHKG, nhà sư phạm cần phải dựa vào khả năng nhận thức của của trẻ để đưa ra những yêu cầu khi sử dụng TC phù hợp, cần sử dụng TCHT một cách linh hoạt, các hình thức chơi phong phú, nhằm nâng cao hiệu quả khi dạy trẻ ĐHKG. 10
- Xem thêm -