Tài liệu Khóa luận tốt nghiêp hình ảnh bốn mùa trong quốc âm thi tập của nguyễn trãi

  • Số trang: 63 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 409 |
  • Lượt tải: 4
nguyetha

Đã đăng 8489 tài liệu

Mô tả:

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC VŨ THỊ HUẾ HÌNH ẢNH BỐN MÙA TRONG QUỐC ÂM THI TẬP CỦA NGUYỄN TRÃI KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Sơn La, năm 2014 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC VŨ THỊ HUẾ HÌNH ẢNH BỐN MÙA TRONG QUỐC ÂM THI TẬP CỦA NGUYỄN TRÃI Chuyên ngành: Văn học Việt Nam KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Ngƣời hƣớng dẫn: TS. Ngô Thị Phƣợng Sơn La, năm 2014 LỜI CẢM ƠN Em xin cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của Phòng Quản lý Khoa học trường Đại học Tây Bắc, các thầy, các cô bộ môn Văn học Việt Nam - khoa Ngữ Văn. Thư viện trường Đại học Tây Bắc. Đặc biệt, em xin cảm ơn sự giúp đỡ chỉ dẫn tận tình của Cô giáo - Tiến sĩ Ngô Thị Phượng đã giúp đỡ để em hoàn thành được khóa luận này. Qua đây, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các bạn sinh viên trong lớp K51 Đại học Văn - GDCD đã giúp đỡ em. Em xin chân thành cảm ơn! Sơn La, ngày 20 tháng 04 năm 2014 Vũ Thị Huế MỤC LỤC A. PHẦN MỞ ĐẦU .......................................................................................... 1 1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................ 1 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề .............................................................................. 2 3. Đối tượng nghiên cứu ..................................................................................... 6 4. Phạm vi nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu ................................................. 6 5. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................ 7 6. Cấu trúc khoá luận.......................................................................................... 7 B. NỘI DUNG................................................................................................... 8 CHƢƠNG 1: NGUYỄN TRÃI VÀ QUỐC ÂM THI TẬP ............................... 8 1.1. Vài nét về thời đại và con người Nguyễn Trãi ............................................. 8 1.1.1. Thời đại Nguyễn Trãi - những biến động lớn lao ...................................... 8 1.1.2. Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác thơ văn của Nguyễn Trãi ......................... 9 1.2. Bốn mùa trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi ........................................ 11 1.3. Thống kê phân loại .................................................................................... 13 1.3.1. Tổng số bài thơ viết về bốn mùa của Nguyễn Trãi .................................. 13 1.3.2. Những nhận xét rút ra từ số liệu thống kê ............................................... 15 Tiểu kết chương 1 ............................................................................................ 16 CHƢƠNG 2: BỐN MÙA - NHỮNG GIÁ TRỊ BIỂU ĐẠT ......................... 17 2.1. Nhắc nhở quy luật tuần hoàn ..................................................................... 17 2.2. Tình yêu thiên nhiên .................................................................................. 23 2.3. Tâm sự cá nhân và thời đại ........................................................................ 30 Tiểu kết chương 2 ............................................................................................ 36 CHƢƠNG 3: MỘT VÀI PHƢƠNG DIỆN TRONG HÌNH THỨC BIỂU ĐẠT ................................................................................................................. 37 3.1. Ngôn ngữ thơ trong sáng, giản dị............................................................... 38 3.2. Hình ảnh thơ mang hơi thở của cuộc sống đời thường ............................... 42 3.3. Sự cách tân trong thể thơ, vần thơ và nhịp điệu thơ ................................... 46 C. PHẦN KẾT LUẬN .................................................................................... 51 TÀI LIỆU THAM KHẢO.............................................................................. 53 A. PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nền văn học của bất kỳ dân tộc nào cũng như lịch sử phát triển của dân tộc đó, để tồn tại cho đến ngày nay nó đều phải dựa trên cơ sở của cái cũ và phát triển thêm cái mới. Nền văn học của dân tộc Việt Nam cũng như vậy. Ra đời sau văn học dân gian, văn học trung đại Việt Nam có điều kiện tiếp thu những ánh sáng và tinh hoa từ nền văn học truyền thống mà cha ông ta đã dày công xây dựng và để lại. Do đó, văn học trung đại Việt Nam đã nhanh chóng phát triển, sớm trở thành một bộ phận lớn của nền văn học nước nhà. Có thể nói, văn học trung đại Việt Nam đã trở thành mảnh đất tốt tươi, sản sinh, nuôi dưỡng biết bao nhà thơ, nhà văn ưu tú và mỗi người có một phong cách sáng tác riêng. Nếu đọc thơ Nguyễn Du ta bâng khuâng trước những giọt lệ cao cả, chảy mãi ngàn đời giống như Chế Lan Viên đã đúc kết: “Tố Như ơi, lệ chảy quanh thân Kiều” thì đến với Nguyễn Trãi ta bắt gặp một nhà quân sự làm thơ hết sức tài tình: “Nghe hồn Nguyễn Trãi phiêu diêu. Tiếng gươm khua, tiếng thơ kêu xé lòng” (Tố Hữu). Nguyễn Trãi xuất thân trong một gia đình nhà Nho học, thuở nhỏ ông đã phải chịu nhiều mất mát đau thương nhưng ông lại học rất giỏi, từng đỗ thái học sinh và ra làm quan dưới triều nhà Hồ. Đồng thời, Nguyễn Trãi là một nhà chính trị sáng suốt, một nhà quân sự lỗi lạc, một nhà ngoại giao thiên tài, một nhà sử học, địa lí học và một nhà thơ, nhà văn xuất sắc của văn học Việt Nam. Ở Nguyễn Trãi đã hội tụ tất cả “khí phách” “tinh hoa” nghĩa là những gì tốt đẹp nhất của dân tộc ta. Sinh ra và lớn lên vào thời buổi lịch sử có nhiều biến động, cuộc đời Nguyễn Trãi cũng nhiều biến động và thăng trầm. Tuy nhiên, dù ở bất cứ hoàn cảnh nào, ông cũng là một tấm gương sáng, hết sức mẫu mực cho con cháu ngày sau noi theo và học tập. Với tư cách là một nhà văn, nhà thơ Nguyễn Trãi đã để lại một tác phẩm đồ sộ - một di sản văn học quý báu muôn đời. Trong đó, Quốc âm thi tập chiếm vị trí quan trọng trong lịch sử văn học Việt Nam, là tập thơ Nôm đầu tiên viết bằng ngôn ngữ dân tộc hiện còn. Với nội dung chủ yếu về thiên nhiên. Một đề tài quen thuộc trong văn học trung đại và đọc thơ ông ta dễ dàng nhận thấy 1 bức tranh thiên nhiên với đủ sắc màu, đủ cả về thời gian bốn mùa: xuân - hạ thu - đông thông qua các hình ảnh: tùng - cúc - trúc - mai. Đặc biệt bức tranh không chỉ nói về nét đẹp của các mùa mà còn là người bạn đáng tin cậy để trút bày tâm sự. Quá trình tìm hiểu nội dung đề tài: Hình ảnh bốn mùa trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi sẽ góp phần giúp chúng ta nhận thức một cách toàn diện hơn về tài năng, phẩm giá và những đóng góp của Nguyễn Trãi trong tiến trình văn học Việt Nam. Mặt khác, văn chương của Nguyễn Trãi từ lâu đã được đưa vào giảng dạy trong chương trình văn học ở bậc Trung học Cơ sở, Trung học Phổ thông. Thực hiện khóa luận này sẽ góp phần phục vụ thiết thực và hiệu quả cho việc giảng dạy thơ Nguyễn Trãi nói chung, thơ Nôm của ông nói riêng. 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Quốc âm thi tập gồm 254 bài, Nguyễn Trãi được xem như là nhà thơ lớn đầu tiên viết bằng chữ Nôm, đồng thời cũng là người sáng tác thơ Nôm đoản thiên có số lượng nhiều bậc nhất trong nền thơ cổ dân tộc. Từ lúc ông mất tới nay gần VI thế kỉ, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu được giới thiệu. Tuy nhiên, từ đó đến nay việc tìm hiểu nghiên cứu về thơ Nguyễn Trãi ngày càng được mở rộng ở những góc độ, khía cạnh khác nhau, trong đó mảng thơ viết về thiên nhiên thông qua hình ảnh bốn mùa luôn được các nhà nghiên cứu quan tâm hơn cả. Qua đây, thấy được bốn mùa trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi biểu hiện thật tinh tế và đặc sắc. Dù ở thời điểm nào, không gian nào, hình ảnh trong thơ ông đều gần gũi, quen thuộc tạo nên bức tranh tứ mùa. 2.1. Tình hình nghiên cứu về thiên nhiên trong văn học trung đại Thiên nhiên là nguồn cảm hứng bất tận của văn chương. Mây sớm, trăng khuya, núi non, cỏ cây, hoa lá đều in đậm dấu ấn của mình trong văn chương. Con người và thiên nhiên luôn có quan hệ biện chứng, qua lại tác động đến nhau với các tao nhân mặc khách, thiên nhiên là người bạn tri ân. Không ít người đã lánh đời phàm tục, hòa mình vào thiên nhiên. Sống thanh đạm để chiêm nghiệm về vũ trụ, triết lí nhân sinh. Hình ảnh thiên nhiên đã đi vào trong thơ văn với 2 những nét riêng của từng vùng miền làm nên một bức tranh đa dạng về con người Việt Nam. Đối với mảng đề tài về thiên nhiên trong văn học trung đại không còn là vấn đề mới mẻ nữa nhưng nó luôn là mảnh đất huyền bí, có sức hút mãnh liệt, là một dòng nước chưa bao giờ cạn đối với các nhà nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu, các bài viết của các tác giả đã đưa ra nhiều ý kiến nhận xét, đánh giá của mình nhưng bằng cách này hay cách khác họ đều thống nhất với nhau ở một điểm chung. Vẻ đẹp thiên nhiên không bao giờ là đề tài cũ cả và có giá trị to lớn trong nền văn học nước nhà. Một số bài viết của các tác giả sau đây sẽ giúp chúng ta thấy những điều đó: Trong cuốn Nghĩ về thơ Hồ Xuân Hương của Lê Trí Viễn, nhà nghiên cứu Lê Hoài Nam đã nhận xét tình yêu thiên nhiên của bà chúa thơ Nôm: "Xuân Hương yêu thiên nhiên và sau Xuân Hương thiên nhiên trong cái độ phát triển sung sức của nó nhưng không cứ gì thiên nhiên, tất cả những cái gì dồi dào sức sống, biểu hiện được cuộc sống là Xuân Hương đều trìu mến". [18, tr.162]. Có thể nói tình yêu thiên nhiên trong thơ Hồ Xuân Hương rất phong phú và đa dạng. Tác giả Nguyễn Huệ Chi trong bài viết: Sự đa dạng và thống nhất trên quá trình chuyển động một phong cách và dấu hiệu chuyển mình của tư duy thơ dân tộc cũng đã nhận định: "Trong tập thơ Hồng Đức quốc âm thi tập, cảnh vật được quy ước bằng xuân, hạ, thu, đông, bằng 12 tháng, bằng năm canh... Và đọc hết bài này đến bài khác sẽ thấy các vòng quay tháng năm, tháng năm trở thành hình thức biểu hiện nghệ thuật của thơ". [1, tr70] Trong cuốn Thi hào Nguyễn Khuyến - đời và thơ do Nguyễn Huệ Chi chủ biên, nhà nghiên cứu đã nhận định: "Nguyễn Khuyến đã đưa lại cho bức tranh làng cảnh Việt Nam cũng như khung cảnh sinh hoạt của nông thôn Việt Nam hương vị, màu sắc, đường nét, sức sống như nó vẫn tồn tại, mà ủ kín trong đó là cái hồn muôn đời của con người, đất nước Việt Nam". [1, tr25] Trong sáng tác của Nguyễn Trãi bức tranh thiên nhiên hiện lên một cách sinh động và đầy hấp dẫn. Trong cuốn Nguyễn Trãi về tác gia và tác phẩm do Nguyễn Hữu Sơn tuyển chọn, các nhà nghiên cứu cũng đã đề cập đến những 3 hình ảnh thiên nhiên được sử dụng trong tác phẩm văn học thời kì trung đại. Nguyễn Thiên Thụ viết: "Thi nhân thường yêu cái đẹp mà cái đẹp phong phú, gần gũi nhất ta đó là thiên nhiên. Thi nhân thường để tâm hồn đi theo dòng nước chảy và lòng thi nhân vui tươi, rộn rã khi thấy mặt trời lên, khi nghe chim ca và nhìn thấy hoa nở thắm". [13, tr.668] Trong cuốn: Văn học Việt Nam (nửa cuối thể kỉ XVIII - hết thế kỉ XIX) của Nguyễn Lộc, nhà nghiên cứu đã khẳng định sự thành công của mảng sáng tác về thiên nhiên: "Đề tài về thiên nhiên xuất hiện khá nhiều trong văn học giai đoạn này và viết khá thành công, nó được nhận thức như là môi trường sống của con người, là bạn của con người, đem đến cho con người niềm vui và mĩ cảm" [4, tr.49] Ông cũng nói nhiều về ý nghĩa của việc sử dụng hình ảnh thiên nhiên trong văn học: “Theo quan niệm của Nho giáo, cái mẫu mực thuộc về quá khứ và cái trong sạch chủ yếu lại ở trong thiên nhiên, các nhà nho theo quan niệm xuất xứ của Nho giáo, gặp thời thịnh thì ra làm việc phò vua giúp nước, gặp thời loạn thì lui về ở ẩn, lấy thiên nhiên để di dưỡng tinh thần.” [4, tr.38] Nhìn chung ở mỗi công trình nghiên cứu đều có những phát hiện, khám phá rất mới mẻ, sâu sắc. Đây chính là nguồn tư liệu phong phú; có tính chất gợi mở, định hướng về thiên nhiên trong văn học trung đại để chúng ta có thể tìm hiểu một cách trọn vẹn và sâu sắc nhất về hình ảnh bốn mùa trong văn học trung đại. 2.2. Tình hình nghiên cứu về đề tài bốn mùa Vị trí địa lí quy định nước ta mang khí hậu nhiệt đới gió mùa. Từ thời trung đại người dân đã dựa vào đặc tính của khí hậu chia thời gian trong năm ra thành bốn mùa xuân, hạ, thu, đông với những đặc trưng riêng. Mùa xuân được xác định từ khoảng tháng 2 đến tháng 4; mùa hạ từ khoảng tháng 5 đến tháng 7; mùa thu từ khoảng tháng 8 đến tháng 10; còn mùa đông khoảng từ tháng 11 đến tháng 1. Bốn mùa trong Quốc âm thi tập hiện lên rõ nét và đầy sinh động khác với bộ phận thơ chữ Hán. Quốc âm thi tập là thơ Nôm, thơ tiếng Việt những lời thơ uyển chuyển, dung dị, gần gũi đời thường và gắn với nếp cảm, nếp nghĩ dân tộc. Bốn mùa trong văn học trung đại nói chung thường mang tính ước lệ cao. Thời gian trong thơ bị phong bế chặt chẽ bởi đối tượng miêu tả. Trong tập 4 "Hồng Đức quốc âm thi tập" xét về phương diện hình thức thì cảnh ở đây cũng biểu hiện thời gian theo mùa: xuân, hạ, thu, đông bằng "mười hai tháng" bằng "năm canh"... Cứ như vậy, đọc hết bài này, bài khác người đọc sẽ bắt gặp các hình ảnh đặc trưng các mùa của thiên nhiên. Tính ước lệ bởi các đối tượng sẵn có, là đối tượng chính để tác giả thơ sáng tạo nghệ thuật. Công thức ước lệ này được biểu hiện qua việc sử dụng các đối tượng miêu tả khi các tác giả trung đại muốn diễn đạt về thời gian trong năm hay theo mùa... Mùa xuân phải có lan, mai, chim oanh, ong bướm và có cả tấm lòng người quân tử... Mùa hè phải có hoa sen, lựu, chim cuốc, tiếng ve kêu... Mùa thu phải có hoa cúc vàng, lá ngô đồng, tiếng thu xào xạc... Và mùa đông nhất thiết phải có tùng, trúc, gió heo may, tiếng chim nhạn kêu,... Và trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi nói riêng hình ảnh bốn mùa được xuất hiện lần lượt, khoác trên mình những nét đặc trưng riêng, và nét đặc trưng đó được chứng minh bằng các ý kiến, nhận xét sau đây: Trong cuốn Nguyễn Trãi về tác gia và tác phẩm do Nguyễn Hữu Sơn tuyển chọn ở phần thiên nhiên và thời gian, tác giả Nguyễn Thiên Thụ đã đề cập trực tiếp đến bốn mùa trong văn học trung đại: "Thiên nhiên đã khoác những chiếc áo màu khác nhau tùy theo từng thời gian: cỏ, cây, hoa, lá, núi rừng, sông, hồ, bầu trời,... đã thay đổi theo từng mùa, từng tháng. Những thay đổi đó làm lòng người đổi thay và lòng thi nhân thêm cảm xúc". [13, tr.675]. Nguyễn Hữu Sơn với bài nghiên cứu Cảm quan mùa xuân trong thơ Nôm Nguyễn Trãi cho rằng: "Trong thơ Nguyễn Trãi mùa xuân được cảm nhận như là biểu tượng của vẻ đẹp toàn mĩ, hoàn chỉnh, phổ biến". [13, tr.535]. Cùng trong cuốn Nguyễn Trãi về tác gia và tác phẩm với bài nghiên cứu cảnh tình mùa hè Lê Trí Viễn đã khẳng định rõ: “Ông vẫn vui với hè cũng là một thứ lạ. Xưa, thơ thích xuân, mến thu chứ mấy ai đoái hoài tới hè”. [13, tr.541]. Và thơ thu trong thơ Nguyễn Trãi được nêu rõ trong bài viết thiên nhiên trong thơ Nguyễn Trãi của Nguyễn Thiên Thụ: “Mùa thu làm cho cảnh sông thêm tình tứ vì nước thêm trong, trăng sáng, trời xanh cao”. [13, tr.676] 5 Đặc biệt, thiên nhiên trong thơ Nguyễn Trãi được rất nhiều các nhà nghiên cứu quan tâm. Trong Nguyễn Trãi về tác gia và tác phẩm do Nguyễn Hữu Sơn tuyển chọn, Nguyễn Thiên Thụ đã nhận định: "Với Nguyễn Trãi cũng như các thi nhân khác, thiên nhiên là nguồn mĩ cảm vô cùng phong phú, đã làm cho tâm hồn thi nhân rung động... Thi nhân như là một kẻ đi tìm cái đẹp và thiên nhiên với muôn vàn vẻ đẹp đã gợi mỗi thi nhân thưởng thức". [13, tr.668] Trần Thanh Mai khi nghiên cứu về Tình yêu thiên nhiên trong thơ Nguyễn Trãi đã khẳng định: "Thơ về thiên nhiên chiếm phần phong phú nhất và cũng là thành công nhất trong di sản của thơ Nguyễn Trãi". [5, tr.171] Trong chuyên luận thơ Nôm Đường Luật, nhà nghiên cứu Lã Nhâm Thìn nhận xét về thời gian trong tập thơ Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi: "Những bức tranh thiên nhiên của Nguyễn Trãi phong phú và nhiều tới mức phòng tranh thiên nhiên không đủ chỗ trưng bày và nhà thơ phải treo sang cả những phòng dành cho mảng đề tài khác" [14, tr.57] Trên đây là những công trình nghiên cứu và những ý kiến tiêu biểu nhất của một số nhà nghiên cứu về đề tài thiên nhiên nói chung và hình ảnh bốn mùa trong Quốc âm thi tập nói riêng. Nhưng xem xét một cách toàn diện chưa có một công trình nghiên cứu một cách riêng biệt chuyên sâu về đề tài: “Bốn mùa trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi”. Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu đã nêu sẽ là nguồn tài liệu vô cùng quý báu để chúng ta tìm hiểu đề tài một cách hợp lí và thấu đáo. 3. Đối tƣợng nghiên cứu Triển khai đề tài: “Bốn mùa trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi” tôi xác định hình ảnh bốn mùa trong Quốc âm thi tập là đối tượng nghiên cứu. 4. Phạm vi nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu 4.1. Phạm vi: Đề tài được nghiên cứu trên cơ sở tập thơ Quốc âm thi tập Tập thơ Quốc âm thi tập do nhà xuất bản Giáo dục - 1994, gồm 174 trang. 4.2. Nhiệm vụ Tiến hành khảo sát nhằm tìm ra cách thể hiện hình ảnh bốn mùa trong Quốc âm thi tập và ý nghĩa của việc sử dụng hình ảnh bốn mùa trong việc biểu hiện giá trị nghệ thuật. 6 5. Phƣơng pháp nghiên cứu Để đảm bảo cho công việc nghiên cứu đề tài, đồng thời để có nguồn tư liệu phong phú và đủ tin cậy, đáp ứng được mục đích đặt ra tôi tiến hành những phương pháp nghiên cứu sau: 5.1. Phương pháp thống kê, phân loại Sử dụng phương pháp này tôi có thể tập hợp, thống kê những nguồn tư liệu có liên quan đến đề tài tôi đang nghiên cứu. 5.2. Phương pháp phân tích, tổng hợp Từ những tư liệu đã tập hợp, thống kê được tôi sử dụng phương pháp phân tích tổng hợp để làm sáng tỏ vấn đề cần nghiên cứu. Phương pháp này được sử dụng như một phương pháp chính trong quá trình nghiên cứu nội dung đề tài. 5.3. Phương pháp văn học sử Nền văn học trung đại Việt Nam trải qua gần X thế kỉ, với nhiều giai đoạn, nhiều thế kỉ nên việc sử dụng phương pháp văn học sử sẽ đảm bảo được tính lôgic trong quá trình khảo sát phục vụ cho việc nghiên cứu khóa luận. Hơn nữa tư tưởng tác phẩm luôn chịu sự chi phối của thời đại. 6. Cấu trúc khoá luận Ngoài phần mục lục, phần mở đầu, phần kết luận và phần tài liệu tham khảo, khóa văn của tôi gồm có 3 chương chính: Chƣơng 1: Nguyễn Trãi và Quốc âm thi tập Chƣơng 2: Bốn mùa - những giá trị biểu đạt Chƣơng 3: Một vài phƣơng diện trong hình thức biểu đạt 7 B. NỘI DUNG CHƢƠNG 1: NGUYỄN TRÃI VÀ QUỐC ÂM THI TẬP 1.1. Vài nét về thời đại và con ngƣời Nguyễn Trãi 1.1.1. Thời đại Nguyễn Trãi - những biến động lớn lao Mỗi cá nhân sinh ra đều gắn với một thời đại nhất định. Chính thời đại đó đã ảnh hưởng đến phẩm chất, tài năng cũng như hệ tư tưởng, ý thức của cá nhân, Nguyễn Trãi cũng như vậy. Nguyễn Trãi sống ở giai đoạn lịch sử sôi động với những biến cố có tầm vóc lớn lao. Ngược dòng thời gian, quay trở về với lịch sử cuối thế kỉ XIV đến thế kỉ XV, chúng ta sẽ thấy rõ điều đó. Uy thế vương triều nhà Trần (1225 - 1400) đang đi vào giai đoạn suy vong. Tất cả danh thời “nhị đế” của nhà Trần giờ này chỉ còn là những kí ức xa xăm, những luyến tiếc sâu sắc trong trí nhớ của nhân dân. Từ thời Trần Dụ Tông (1341 - 1369) người ta đã thấy kế tiếp nhau leo lên ngôi là một loạt các vị vua bất kể tuổi tác: già, trẻ, bé con, bất kể họ có hay không có năng lực trị vì đất nước. Chính trị rối ren, đời sống nhân dân khổ cực. Người ta thấy một cảnh tượng hoàn toàn trái ngược trong xã hội bấy giờ là bên cạnh sự ăn chơi trác tán; sự sa hoa hưởng thụ; sự tham ô, siểm nịnh, lộng quyền của vua chúa trong triều là cảnh sống cơ cực: phu phen, tạp dịch, thuế nặng, tô cao cứ đè nặng lên tầng lớp nhân dân. Mâu thuẫn nội tại đó đã tạo điều kiện thuận lợi cho các nước láng giềng có ý đồ xâm lược. Mối hiểm hoạ cứ thế tràn xuống từ hai miền Nam - Bắc. Ở phía Nam, với sự suy yếu của nhà Trần, quan hệ bang giao với vương quốc Chiêm Thành ngày một xấu đi rõ rệt. Vua Chiêm Thành đã có cơ hội tổ chức những cuộc cướp phá miền biên cương. Cuộc đấu tranh giữ nước của nhân dân hết sức gay go và quyết liệt. Dù cuối cùng thắng lợi thuộc về nhà Trần nhưng từ trong cuộc chiến đấu này, với các cuộc hành quân phòng ngự liên miên, nó đủ làm cho nhà Trần hao người, tốn của. Ở phía Bắc, nhà Minh xâm nhập vào nước ta, lật đổ nhà Hồ, sáp nhập nước ta vào lãnh thổ của chúng và đổi nước ta thành quận Giao Chỉ. 8 Từ khi đất nước rơi vào tay nhà Minh, đế chế này đã thi hành một bộ máy hành chính, một chế độ quan liêu hà khắc vô cùng. Nhưng tưởng chính sách tàn bạo của chúng sẽ thiêu chết tinh thần yêu nước, ý thức tự cường của nhân dân ta nhưng nhà Minh đã lầm. Người trước ngã, người sau đứng lên, sự nghiệp đấu tranh của nhân dân Việt Nam vẫn được ấp ủ trong một nhóm người lâu nay đang hoạt động bí mật ở vùng thượng du Thanh Hoá mà nổi bật nhất là thiên tài Nguyễn Trãi. Sau 10 năm (1418 - 1428) kháng chiến gian khổ “máu trộn bùn tươi” cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đã toàn thắng. Cuộc khởi nghĩa đã mở ra một kỉ nguyên mới cho dân tộc, giang sơn thu về một mối, cả dân tộc bước vào trung hưng lần thứ hai. Không chỉ Tổ Quốc dựng “đài xuân dân tộc” mà chế độ phong kiến cũng đã đạt đến độ hoàng kim nhất ở nửa cuối thế kỉ XV. Khởi nghĩa Lam Sơn thắng lợi không thể tách rời với hai tên chữ Nguyễn Trãi. Sau khi lên ngôi hoàng đế (1428). Lê Lợi đã phong cho Nguyễn Trãi làm quan phục hầu, được ban quốc tính (họ Lê). Trong lúc như vậy triều đình nhà Lê có nhiều mâu thuẫn và kéo dài cho đến tận đời Lê Thái Tông, tình hình chia rẽ lại càng kịch liệt. Nguyễn Trãi không thể có một cơ hội nào để thi thố tài năng nữa. Cuộc đời của một con người vì dân, vì nước này bị thời đại này khép lại bằng “Vụ án trại vải” mà lịch sử gọi là án “thiên cổ kì oán”. Tìm hiểu Nguyễn Trãi người thực hiện đề tài này không thể tìm hiểu ông như một cá nhân nhà trí thức yêu nước nào đó - mà tìm hiểu ông với tư cách là một nhân vật lịch sử, một nhà văn hoá lớn với những tác phẩm đã phản ánh cả một thời đại lịch sử. Với những tư tưởng ở nhiều điểm như là phát ngôn cho cả một dân tộc thời Nguyễn Trãi. Chính thời đại cuối Trần, đầu Lê đã tạo ra người anh hùng - bậc vĩ nhân, làm “rạng rỡ non sông đất nước ta” như Nguyễn Trãi. Từ đó ta có thể hiểu rõ hơn về con người, tài năng, phẩm chất của Nguyễn Trãi sau này. 1.1.2. Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác thơ văn của Nguyễn Trãi Nguyễn Trãi (1380 - 1442), hiệu là Ức Trai, quê ở Chi Ngại (nay thuộc Chí Linh, Hải Dương) sau rời về làng Ngọc Ổi (nay thuộc Nhị Khê, Thường 9 Tín, Hà Nội). Cha là Nguyễn Phi Khanh, một học trò nghèo, học giỏi, đỗ Thái học sinh. Mẹ là Trần Thị Thái, con quan tư đồ Trần Nguyên Đán, dòng dõi quý tộc. Ông ngoại và cha đều là người có lòng yêu nước thương dân. Nguyễn Trãi đã được thừa hưởng tấm lòng vì dân, vì nước ấy. Lên 6 tuổi mẹ mất, lên 10 tuổi ông ngoại qua đời, Nguyễn Trãi về ở Nhị Khê nơi cha dạy học, Ông gần gũi nông thôn từ đó. Năm 20 tuổi, ông đỗ Thái học sinh và hai cha con cùng làm quan cho nhà Hồ. Năm 1407, giặc Minh sang cướp nước ta. Nguyễn Phi Khanh bị bắt đem về Trung Quốc cùng với cha con Hồ Quý Ly và các triều thần khác. Nguyễn Trãi và người em trai đi theo chăm sóc, nghe lời cha khuyên, ông trở về nhưng lại bị giặc Minh bắt giữ ở Đông Quan. Trốn thoát khỏi tay giặc, ông náu mình trong nhân dân, tìm đường cứu nước. Đây là thời gian ông đi sâu vào nông thôn, hiểu được đời sống nhân dân, thấm thía sức mạnh của dân, và nhờ đó ông nhận ra chân lí: “muốn cứu nước phải dựa vào dân”. Ông tìm theo Lê Lợi, dâng Bình Ngô sách, tham gia khởi nghĩa Lam Sơn. Và Nguyễn Trãi đã sống, chiến đấu cùng nhân dân. Ông có đóng góp lớn vào phương kế đuổi giặc. Ông là vị quân sư xuất sắc giúp Lê Lợi chiến lược, chiến thuật trong kháng chiến chống quân Minh xâm lược: Đem đại nghĩa để thắng hung tàn Lấy chi nhân để thay cường bạo Đầu năm 1428, quét sạch quân thù, ông hăm hở bắt tay vào thực hiện hoài bão xây dựng đất nước thái bình thịnh trị thì bỗng dưng bị nghi oan và bắt giam. Sau đó, ông được tha nhưng không được tin dùng nữa. Mười năm (1429 - 1439) Nguyễn Trãi chỉ được giao chức “nhàn quan” không có thực quyền. Ông buồn, xin về Côn Sơn (nay thuộc Chí Linh, Hải Dương). Mấy tháng sau, Lê Thái Tông lại mời ông ra làm việc nước. Ông đang hăng hái giúp vua thì xảy ra thảm hoạ lớn nhất trong lịch sử Việt Nam, ngày 01 tháng 9 năm 1442, sau khi nhà vua đi duyệt võ, đã vào Côn Sơn thăm Nguyễn Trãi. Khi vua dời Côn Sơn, về đến trại vải (Lệ Chi Viên, Bắc Ninh) bị chết đột ngột. Lúc vua chết có Nguyễn Thị Lộ, người thiếp của Nguyễn Trãi, lúc ấy phụ trách dạy dỗ các cung nữ (chức Lễ nghi học sĩ) hầu bên cạnh. Bọn triều thần bấy lâu nay muốn hãm hại Nguyễn Trãi, 10 nhân cơ hội này vu cho ông cùng Nguyễn Thị Lộ mưu giết vua, khiến ông phải nhận án tru di tam tộc (bị giết cả ba họ). Nỗi oan tày trời ấy, hơn 20 năm sau, 1464, Lê Thánh Tông mới giải toả và ca ngợi ông bằng hai câu thơ nổi tiếng : Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo (Lòng Ức Trai toả rạng văn chương) Nguyễn Trãi là một thiên tài nhiều mặt hiếm có. Bình ngô đại cáo tuy viết bằng chữ Hán nhưng xứng đáng là áng “Hùng văn muôn thuở”. Quốc âm thi tập là tập thơ tiếng Việt (chữ Nôm) sớm nhất có giá trị lớn còn lại đến ngày nay. Nguyễn Trãi đã góp phần xây đắp nền móng vững trãi cho văn học dân tộc. Thủ tướng Phạm Văn Đồng - Trên đường tìm hiểu sự nghiệp thơ văn Nguyễn Trãi do Chương Thâu chủ biên từng nói: “Từ bài Bình ngô đại cáo qua các bức thư gửi các tướng tá xâm lược đến thơ chữ Hán và chữ Nôm… ngòi bút thần của Nguyễn Trãi đã để lại cho chúng ta những tác phẩm gồm nhiều thể văn và tất cả đều hay và đẹp lạ thường” [15, tr.15]. Nhìn chung các tác phẩm của Nguyễn Trãi dù là chữ Hán hay chữ Nôm thì chúng đều có sự thống nhất về mặt nội dung. Điều đó thể hiện ở hai điểm nổi bật là tinh thần yêu nước nồng nàn và lí tưởng đấu tranh vì chính nghĩa. Về nghệ thuật thì các tác phẩm thể hiện sự phong phú về thể loại và có nhiều đóng góp cho nghệ thuật thơ ca nước nhà. Những tác phẩm của Nguyễn Trãi còn lại đến ngày nay là tài sản vô giá của văn học dân tộc, là niềm tự hào chính đáng của các thế hệ người Việt Nam xưa nay. 1.2. Bốn mùa trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi Thi nhân thường yêu cái đẹp, mà cái đẹp phong phú, gần gũi ta nhất đó là thiên nhiên. Thi nhân thường để tâm hồn đi theo đám mây bay, theo dòng nước chảy, và lòng thi nhân vui tươi rộn rã khi thấy mặt trời lên, khi nghe chim ca, và nhìn thấy hoa nở thắm. Nguyễn Trãi là một thi nhân cho nên Nguyễn Trãi đã yêu thiên nhiên, ca tụng thiên nhiên. Thời lệnh môn, hoa mộc môn, cầm thủ môn là những bài thơ ca tụng thiên nhiên đậm đà nhất, thiết tha nhất của Nguyễn Trãi. Thiên nhiên ở đây bao gồm: cỏ cây, hoa lá, núi rừng, sông hồ, chim muông... Với Nguyễn Trãi cũng như các thi nhân khác, thiên nhiên là nguồn mĩ cảm vô cùng phong phú, đã làm cho tâm hồn thi nhân rung động. Thi nhân như 11 là một kẻ đi tìm cái đẹp, và thiên nhiên với muôn vàn vẻ đẹp đã gọi mời thi nhân thưởng thức. Các nhà thơ trung đại nói chung và nhà thơ Nguyễn Trãi nói riêng đều thường miêu tả cảnh sắc thiên nhiên thông qua hình ảnh bốn mùa: xuân, hạ, thu, đông. Với mỗi mùa đều có những vần thơ đầy cảm xúc. Bốn mùa - một vòng tuần hoàn vận động theo quy luật của tự nhiên và có sự thay đổi cùng với vòng quay của thời gian. Từng mùa trong bức tranh thiên nhiên ấy lại mang những gam màu khác nhau làm nên những bức tranh sinh động và hấp dẫn. Nếu như mùa xuân, xanh tươi màu cỏ cây, hoa lá; mùa hè rực rỡ ánh nắng chói chang với màu lựu đỏ rực; mùa thu lại khoác trên mình màu tàn úa của cỏ cây thì mùa đông đặc biệt với cái rét buốt giá. Trong Quốc âm thi tập hình ảnh bốn mùa xuất hiện với tần số lớn. Có thể trực tiếp viết về mùa, cũng có thể miêu tả thông qua những hình ảnh giàu sức gợi cảm để vẽ lên một bức tranh phong cảnh tuyệt mĩ. Nguyễn Trãi sử dụng những hình ảnh của loài cây, hoa... để tượng trưng cho từng mùa như: Hoa đào, hoa mai đã nở thắm tươi, báo hiệu một năm mới sắp tới và báo hiệu mùa xuân tươi trẻ sắp sang: Xuân đến nào hoa chẳng tốt tươi Ưa mi vì tiết sạch hơn người. (Mai) Hay: Một đóa đào hoa khéo tốt tươi Cách xuân mơn mởn, thấy xuân cười. (Đào hoa) Ve kêu râm ran báo hiệu hè tới, hoa hòe nở rộ trên khắp đồng quê: Vì ai cho cái đỗ quên kêu, Tay ngọc dùng dằng chỉ biếng thêu. Lại có hòe hoa chen bóng lục, Thức xuân một điểm não lòng nhau. (Hạ cảnh tuyệt cú) 12 Hay: Một lành xảy nảy bỗng hòe trồng Một phút xuân qua một phút trông Có thủa ngày hòe dương tán lục Đùn đùn bóng rợp cửa tam công. (Hòe) Hoa cúc nở đưa hương ngào ngạt báo hiệu mùa thu đến. Hoa cúc vàng khiêm nhường trang điểm cho bầu trời thu đầy sương mù và hơi gió lạnh: Nào hoa chẳng bén, khí đầm hâm Có mấy bầu sương, nhị mới đâm Trùng cửu chớ hiềm thu đã muộn Cho hay thu muộn tiết càng thơm. (Cúc) Cây tùng bốn mùa vẫn xanh tươi dù cho các loài thảo mộc khác đã thay đổi theo tiết trời báo hiệu mùa đông buốt giá đã tới. Thu đến cây nào chả lạ lùng Một mình lại thuở ba đông Làm tuyền ai rặng giá làm khách Tài đông lương cao ắt cả dòng. (Tùng) Như vậy, thông qua hình ảnh bốn mùa - bức tranh thiên nhiên hiện lên vô cùng phong phú, sinh động và đầy sự độc đáo. Đó không chỉ là bức tranh phong cảnh mà đó còn là bức tranh tâm trạng của con người Nguyễn Trãi được thể hiện qua nhiều cung bậc khác nhau. 1.3. Thống kê phân loại 1.3.1. Tổng số bài thơ viết về bốn mùa của Nguyễn Trãi Con người có rất nhiều cách cảm nhận thời gian trong năm. Các nhà thơ thời trung đại thường tính thời gian bằng những cách cảm nhận hết sức tinh tế đó là thời gian theo mùa, theo vòng tuần hoàn. Trong số các nhà thơ trung đại, Nguyễn Trãi là người thể hiện rõ nhất quy luật của thời gian trong năm thông qua các hình ảnh tượng trưng của từng mùa. Một năm có bốn mùa: xuân, hạ, 13 thu, đông. Ở mùa nào cũng vậy, Nguyễn Trãi đều có thơ. Điều này có thể thấy qua bảng thống kê sau: Bài thơ viết về hình ảnh bốn mùa STT Mùa Tổng số Tên bài thơ bài Số câu thơ xuất hiện hình ảnh bốn mùa trong bài 1 Ngôn chí – Bài 1 1 2 Ngôn chí – Bài 2 1 3 Ngôn chí – Bài 21 0 4 Mạn thuật – Bài 1 2 5 Thời lệnh môn 1 6 Thơ tiếc cảnh 7 7 Vãn xuân 1 8 Xuân hoa tuyệt cú 1 9 Tích cảnh – Bài 3 0 10 Tích cảnh – Bài 5 0 11 Tích cảnh – Bài 7 1 12 13 Xuân Mai 28 Đào hoa – Bài 1 1 2 14 Đào hoa – Bài3 0 15 Đào hoa – Bài 4 1 16 Đào hoa – Bài 5 1 17 Thiện tuế thụ 1 18 Ba tiêu 1 19 Giá 0 20 Lão dung 0 21 Mạt lị 0 22 Lão Hạc 0 23 Tự thán 3 24 Ngôn chí – Bài 6 1 14 25 Ngôn chí – Bài 7 0 26 Ngôn chí – Bài 8 1 27 Mạn thuật – Bài 12 1 28 Mạn thuật – Bài 14 0 Hạ cảnh tuyệt cú 4 29 30 31 Hạ Hoè 4 Ngôn chí – Bài 20 1 3 32 Bảo kính cảnh giới 6 33 Thu nguyệt tuyệt cú 1 Tích cảnh – Bài 1 3 34 35 36 Thu Thuỷ trung nguyệt 6 Cúc 1 3 37 Hồng cúc 0 38 Thuật hứng 12 49 Ngôn chí – Bài 13 2 40 41 Đông Tùng 3 Lão mai 2 0 1.3.2. Những nhận xét rút ra từ số liệu thống kê Qua khảo sát, thống kê những bài thơ viết về hình ảnh bốn mùa trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi chúng tôi rút ra những nhận xét sau: Số lượng bài thơ viết về bốn mùa trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi xuất hiện với tần số cao 16,9%. Hình ảnh bốn mùa trong Quốc âm thi tập rất phong phú và đa dạng. Một năm có bốn mùa: xuân, hạ, thu, đông, ở mùa nào Nguyễn Trãi cũng đều có thơ, đặc biệt là những bài thơ viết về mùa xuân chiếm 10,6% và mùa thu 3,16% đó là một số lượng lớn. Tuy nhiên, thơ viết về mùa hạ chiếm 1,6% và mùa đông 1,18% một con số không nhiều nhưng cũng đủ làm nên tên tuổi của ông. Nguyễn Trãi khi viết về hình ảnh bốn mùa không đơn thuần chỉ miêu tả vẻ đẹp của thiên nhiên mà qua đó nó còn cho thấy vẻ đẹp tâm hồn của nhà thơ. 15 Mỗi mùa thể hiện một tâm trạng khác nhau. Mùa xuân là mùa đầu tiên trong năm, tượng trưng cho sự khởi đầu mới mẻ với sắc xuân đầm ấm, tươi vui. Mùa hạ với cái nắng vàng gay gắt cùng với tiếng ve, tiếng cuốc kêu… mang đến âm thanh rộn rã của sự sống. Đến mùa thu, Nguyễn Trãi có một mảng thơ dành riêng cho mùa thu, đó là bức tranh thu đẹp thanh sơ và giản dị với hình ảnh hoa cúc, điển hình cho mùa thu ở nông thôn Việt Nam. Còn về đông, dường như mọi cảnh vật đều trở nên tiêu điều, xơ xác, qua đó gửi gắm một nỗi buồn sâu sắc. Tiểu kết chƣơng 1 Có thể nói, bức tranh thiên nhiên bốn mùa trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi rất đa dạng và phong phú với những hình ảnh sinh động, gần gũi với con người. Đến với đề tài này chúng ta có thể tiếp cận với rất nhiều bài thơ viết về thiên nhiên của Nguyễn Trãi. Điều này cho thấy Nguyễn Trãi là một người rất tài năng trong nhiều lĩnh vực, không chỉ là một con người yêu thiên nhiên mà còn là một nhà cách mạng với tấm lòng yêu nước sâu sắc đã để lại những vần thơ về mùa còn đậm mãi với thời gian qua niềm hoài cổ. 16
- Xem thêm -