Tài liệu Di tích khảo cổ học cồn ràng (thừa thiên huế) luận văn ths khảo cổ học

  • Số trang: 253 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 450 |
  • Lượt tải: 0
dangvantuan

Tham gia: 02/08/2015

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA LỊCH SỬ ------------ NGUYỄN NGỌC QUÝ DI TÍCH KHẢO CỔ HỌC CỒN RÀNG (THỪA THIÊN HUẾ) LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LỊCH SỬ HÀ NỘI - 2012 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA LỊCH SỬ ------------ NGUYỄN NGỌC QUÝ DI TÍCH KHẢO CỔ HỌC CỒN RÀNG (THỪA THIÊN HUẾ) CHUYÊN NGÀNH: KHẢO CỔ HỌC Mà SỐ: 60.22.60 LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: TS. BÙI VĂN LIÊM HÀ NỘI - 2012 2 MỤC LỤC Mục lục .......................................................................................................... 1 Bảng các chữ viết tắt ...................................................................................... 4 Biểu đồ sử dụng trong chính văn ................................................................... 5 Danh mục phụ lục minh họa ........................................................................... 5 Mở đầu ............................................................................................................. 10 1. Lý do chọn đề tài ..................................................................................... 10 2. Mục đích nghiên cứu ............................................................................... 10 3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu ............................................................... 11 4. Phương pháp nghiên cứu và các nguồn tư liệu ......................................... 11 5. Kết quả và đóng góp của luận văn ........................................................... 12 6. Bố cục luận văn ....................................................................................... 12 Chương 1: Tổng quan di tích .......................................................................... 13 1.1. Vị trí địa lý - cảnh quan ........................................................................ 13 1.1.1. Vị trí địa lý - tự nhiên ........................................................................ 13 1.1.2. Cảnh quan môi trường di tích ............................................................. 17 1.2. Quá trình phát hiện và nghiên cứu ........................................................ 19 1.2.1. Quá trình phát hiện và đào thám sát ................................................... 19 1.2.2. Lần khai quật thứ nhất ....................................................................... 20 1.2.3. Lần khai quật thứ hai ......................................................................... 21 1.2.4. Lần khai quật thứ ba .......................................................................... 22 1.3. Tổng quan tư liệu .................................................................................. 23 1.4. Tiểu kết ................................................................................................ 24 Chương 2: Kết quả khai quật và nghiên cứu di tích Cồn Ràng .................... 25 2.1. Tư liệu địa tầng và môi trường cổ ......................................................... 25 2.1.1. Vị trí các hố đào và diễn biến tầng văn hóa ........................................ 25 2.1.2. Môi trường Cồn Ràng qua nghiên cứu bào tử phấn hoa ..................... 27 2.2. Di tích mộ táng ..................................................................................... 27 1 2.2.1. Mộ chum ........................................................................................... 27 2.2.1.1. Sự phân bố chum mộ ...................................................................... 28 2.2.1.2. Loại hình mộ chum ......................................................................... 29 2.2.1.3. Nắp chum ....................................................................................... 34 2.2.1.4. Mộ chum Cồn Ràng trong văn hóa Sa Huỳnh ................................. 35 2.2.2. Mộ vò ................................................................................................ 37 2.2.2.1. Loại hình mộ vò .............................................................................. 37 2.2.2.2. Mộ vò Cồn Ràng trong văn hóa Sa Huỳnh ...................................... 39 2.2.3. Mộ huyệt đất ...................................................................................... 39 2.2.3.1. Loại hình mộ huyệt đất ................................................................... 39 2.2.3.2. Mộ huyệt đất Cồn Ràng trong văn hóa Sa Huỳnh ............................ 40 2.3. Di vật .................................................................................................... 41 2.3.1. Đồ kim loại ........................................................................................ 41 2.3.1.1. Đồ sắt ............................................................................................. 41 2.3.1.2. Đồ đồng .......................................................................................... 46 2.3.2. Đồ đá ................................................................................................. 47 2.3.2.1. Công cụ .......................................................................................... 47 2.3.2.2. Đồ trang sức ................................................................................... 49 2.3.3. Đồ thuỷ tinh ....................................................................................... 54 2.3.4. Đồ gốm .............................................................................................. 56 2.3.4.1. Đồ gốm nguyên và có khả năng phục nguyên ................................. 56 2.3.4.2. Nhóm gốm mảnh ............................................................................ 68 2.3.4.3. Màu sắc, chất liệu, hoa văn và kỹ thuật chế tạo ............................... 68 2.4. Đặc trưng văn hóa và niên đại di tích .................................................... 71 2.4.1. Đặc trưng văn hóa .............................................................................. 71 2.4.2. Niên đại di tích .................................................................................. 73 2.5. Di tích Cồn Ràng trong văn hoá Sa Huỳnh ........................................... 75 2.6. Tiểu kết ................................................................................................ 78 Chương 3: Xã hội Cồn Ràng phản ánh qua tư liệu mộ táng ......................... 79 2 3.1. Khái quát về khảo cổ học mộ táng: nội dung và phương pháp tiếp cận .. 79 3.2. Phương thức mai táng của cư dân Cồn Ràng ......................................... 82 3.2.1. Cấu trúc nghĩa địa .............................................................................. 82 3.2.2. Táng thức và táng tục ......................................................................... 85 3.3. Xã hội Cồn Ràng nhìn từ tư liệu mộ táng .............................................. 89 3.3.1. Phân hoá xã hội ................................................................................. 89 3.3.2. Các ngành nghề và sự phân công lao động xã hội .............................. 98 3.4. Tiểu kết ...............................................................................................102 Kết luận ...........................................................................................................104 Danh mục các công trình của tác giả đã công bố liên quan đến luận văn ...........106 Tài liệu tham khảo ............................................................................................107 Phụ lục luận văn ...............................................................................................116 3 BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT BTLS - Bảo tàng Lịch sử BT LS&CM - Bảo tàng Lịch sử và Cách mạng BP - Before Present (cách ngày nay) CTQG - Chính trị Quốc gia ĐHQG - Đại học Quốc gia ĐHTH - Đại học Tổng hợp HNTBVKCH - Hội nghị thông báo về khảo cổ học KCH - Khảo cổ học KHXH - Khoa học Xã hội NPHMVKCH - Những phát hiện mới về khảo cổ học Nxb - Nhà xuất bản nnk - Những người khác PGS - Phó Giáo sư pg - Page (trang) TĐBK - Từ điển Bách khoa Tp HCM - Thành phố Hồ Chí Minh TS - Tiến sỹ tr - Trang tr.CN - trước Công nguyên VHTT - Văn hóa Thông tin UBND - Ủy ban nhân dân (tỉnh) 4 BIỂU ĐỒ SỬ DỤNG TRONG CHÍNH VĂN Biều đồ 2.1: Tương quan tỉ lệ mộ chum, vò và mộ đất ở Cồn Ràng Biều đồ 2.2: Tương quan tỉ lệ mộ chum phát hiện qua các lần thám sát, khai quật Biều đồ 2.3: Tương quan tỉ lệ mộ chum đơn và mộ chum lồng Biều đồ 2.4: Tương quan tỉ lệ các loại hình mộ chum Biều đồ 2.5: Tương quan tỉ lệ mộ chum theo kích thước Biều đồ 2.6: Tương quan tỉ lệ đồ tuỳ táng theo chất liệu Biểu đồ 2.7: Tương quan tỉ lệ gốm mảnh Biểu đồ 3.1: Tương quan tỉ lệ các nhóm mộ theo đồ tuỳ táng Biểu đồ 3.2: Tương quan tỉ lệ giàu nghèo giữa các nhóm mộ theo đồ tuỳ táng DANH MỤC PHỤ LỤC MINH HOẠ Bảng thống kê B¶ng 1: Thèng kª c¸c ®ît th¸m s¸t, khai quËt di tÝch Cån Rµng Bảng 2: Bảng thống kê mô tả chi tiết mộ chum Cồn Ràng Bảng 3: Thống kê mô tả chi tiết mộ vò Cồn Ràng Bảng 4: Phân loại loại hình mộ táng ở Cồn Ràng Bảng 5: Phân loại chum mộ theo kích thước Bảng 6: Phân loại loại hình nắp chum mộ ở Cồn Ràng Bảng 7: Thống kê hiện vật tuỳ táng theo chất liệu ở Cồn Ràng Bảng 8: Phân loại đồ sắt tuỳ táng theo hố khai quật Cồn Ràng năm 2002 Bảng 9: Thống kê phân loại công cụ đá Cồn Ràng năm 2002 Bảng 10: Phân loại đồ trang sức Cồn Ràng theo hố khai quật năm 2002 Bảng 11: Thống kê phân loại đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng khai quật năm 2002 Bảng 12: Thống kê phân loại đồ gốm Cồn Ràng theo hố khai quật năm 2002 Bảng 13: Thống kê phân loại gốm mảnh Cồn Ràng khai quật năm 2002 Bảng 14: Phân tích mẫu than thu thập ở Cồn Ràng 2002 5 Bảng 15: Nhóm mộ chứa đồ trang sức bằng đá nephrite ở Cồn Ràng Bảng 16: Nhóm mộ chứa đồ tuỳ táng đá mã não, thuỷ tinh và sắt ở Cồn Ràng Bảng 17: Nhóm mộ chứa đồ tuỳ táng đá mã não và thuỷ tinh ở Cồn Ràng Bảng 18: Nhóm mộ chứa đồ tuỳ táng đá mã não và sắt ở Cồn Ràng Bảng 19: Nhóm mộ chứa đồ tuỳ táng thuỷ tinh và sắt ở Cồn Ràng Bảng 20: Nhóm mộ chứa đồ tuỳ táng mã não ở Cồn Ràng Bảng 21: Nhóm mộ chứa đồ tuỳ táng thuỷ tinh ở Cồn Ràng Bảng 22: Nhóm mộ chứa đồ tuỳ táng bằng sắt ở Cồn Ràng Bảng 23: Nhóm mộ chứa đồ gốm nguyên tuỳ táng ở Cồn Ràng Bản đồ Bản đồ 1: Tỉnh Thừa Thiên Huế Bản đồ 2: Bản đồ huyện Hương Trà Bản ảnh Bản ảnh 1: Không ảnh khu vực phân bố di tích [Nguồn: Google Earth] Bản ảnh 2: Vị trí khu vực mở các hố khai quật năm 2002 [Nguồn: Bùi Văn Liêm] Bản ảnh 3: Quang cảnh các di tích Sa Huỳnh ở huyện Hương Trà hiện nay Bản ảnh 4: Quang cảnh các di tích Sa Huỳnh ở huyện Hương Trà hiện nay [Nguồn: Hoàng Thuý Quỳnh] Bản ảnh 5: Khai quật di tích Cồn Ràng năm 2002 [Nguồn: Bùi Văn Liêm] Bản ảnh 6: Khai quật di tích Cồn Ràng năm 2002 [Nguồn: Bùi Văn Liêm] Bản ảnh 7: Khai quật di tích Cồn Ràng năm 2002 [Nguồn: Bùi Văn Liêm] Bản ảnh 8: Khai quật di tích Cồn Ràng năm 2002 [Nguồn: Bùi Văn Liêm] Bản ảnh 9: Khai quật di tích Cồn Ràng năm 2002 [Nguồn: Bùi Văn Liêm] Bản ảnh 10: Khai quật di tích Cồn Ràng năm 2002 [Nguồn: Bùi Văn Liêm] Bản ảnh 11: Khai quật di tích Cồn Ràng năm 2002 [Nguồn: Bùi Văn Liêm] Bản ảnh 12: Khai quật di tích Cồn Ràng năm 2002 [Nguồn: Bùi Văn Liêm] Bản ảnh 13: Khai quật di tích Cồn Ràng năm 2002 [Nguồn: Bùi Văn Liêm] 6 Bản ảnh 14: Khai quật di tích Cồn Ràng năm 2002 [Nguồn: Bùi Văn Liêm] Bản ảnh 15: Chỉnh lý di tích mộ chum Cồn Ràng (khai quật năm 2002) Bản ảnh 16: Chỉnh lý di tích mộ chum Cồn Ràng (khai quật năm 2002) Bản ảnh 17: Chỉnh lý di tích mộ chum Cồn Ràng (khai quật năm 2002) Bản ảnh 18: Mộ chum Cồn Ràng Bản ảnh 19: Mộ chum Cồn Ràng Bản ảnh 20: Đồ tuỳ táng trong mộ chum Cồn Ràng khai quật năm 2002 Bản ảnh 21: Mộ chum trong một số di tích văn hoá Sa Huỳnh Bản ảnh 22: Mộ táng Cồn Ràng khai quật năm 2002 Bản ảnh 23: Nắp mộ chum Cồn Ràng khai quật năm 2002 Bản ảnh 24: Đồ sắt tuỳ táng ở Cồn Ràng Bản ảnh 25: Đồ sắt tuỳ táng ở Cồn Ràng Bản ảnh 26: Đồ tuỳ táng Cồn Ràng Bản ảnh 27: Đồ tuỳ táng Cồn Ràng Bản ảnh 28: Hạt chuỗi mã não Cồn Ràng Bản ảnh 29: Hạt chuỗi thuỷ tinh Cồn Ràng Bản ảnh 30: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản ảnh 31: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản ảnh 32: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản ảnh 33: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản ảnh 34: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản ảnh 35: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản ảnh 36: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản ảnh 37: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản ảnh 38: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản ảnh 39: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản ảnh 40: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản ảnh 41: Hiện vật tuỳ táng trong mộ số 45 khai quật năm 2002 Bản ảnh 42: Hiện vật tuỳ táng trong mộ khai quật năm 2002 7 Bản ảnh 43: Hiện vật tuỳ táng trong mộ khai quật năm 2002 Bản ảnh 44: Hiện vật tuỳ táng trong mộ số 172 khai quật năm 2002 Bản ảnh 45: Hiện vật tuỳ táng trong mộ khai quật năm 2002 Bản vẽ Bản vẽ 1: Bản đồ khu vực di tích Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 2: Mặt bằng tổng thể các mộ trong các hố khai quật năm 2002 [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 3: Mặt bằng phân bố mộ trong các hố khai quật năm 2002 [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 4: Mặt bằng phân bố mộ ở hố 3 [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 5: Mặt bằng phân bố mộ ở hố 7 [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 6: Mặt bằng phân bố mộ ở hố 9 [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 7: Địa tầng di tích Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 8: Mặt bằng và mặt cắt các cụm mộ [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 9: Mặt bằng và mặt cắt cụm mộ 7 [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 10: Mặt bằng và mặt cắt các mộ [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 11: Mặt bằng và mặt cắt các mộ chum [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 12: Mặt bằng và mặt cắt các mộ chum [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 13: Mặt bằng và mặt cắt các mộ chum [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 14: Mặt bằng và mặt cắt các mộ chum [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 15: Mặt bằng và mặt cắt các mộ chum [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 16: Mặt bằng và mặt cắt các mộ chum [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 17: Chum mộ Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 18: Nắp chum Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 19: Đồ sắt tuỳ táng trong mộ [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 20: Đồ sắt tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 21: Đồ sắt tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 22: Đồ sắt tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 23: Đồ sắt tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] 8 Bản vẽ 24: Công cụ đá Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 25: Đồ trang sức Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 26: Các loại hạt chuỗi trang sức bằng mã não và thuỷ tinh ở Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 27: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 28: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 29: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 30: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 31: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 32: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 33: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 34: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 35: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 36: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản vẽ 37: Đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng [Nguồn: Nguyễn Đăng Cường] Bản dập Bản dập 1: Hoa văn trang trí trên miệng chum Cồn Ràng Bản dập 2: Hoa văn trang trí trên vai chum Cồn Ràng Bản dập 3: Hoa văn trang trí trên nắp chum hình nón cụt Cồn Ràng Bản dập 4: Hoa văn trang trí trên đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản dập 5: Hoa văn trang trí trên đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản dập 6: Hoa văn trang trí trên đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản dập 7: Hoa văn trang trí trên đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản dập 8: Hoa văn trang trí trên đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản dập 9: Hoa văn trang trí trên đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản dập 10: Hoa văn kỹ thuật trên đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản dập 11: Hoa văn kỹ thuật trên đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản dập 12: Hoa văn kỹ thuật trên đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng Bản dập 13: Hoa văn kỹ thuật trên đồ gốm tuỳ táng Cồn Ràng 9 10 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Cồn Ràng là một di tích khảo cổ quan trọng thuộc văn hóa Sa Huỳnh phân bố ở Thừa Thiên Huế được nhiều nhà nghiên cứu khảo cổ học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Nhiều đợt điều tra, khảo sát và khai quật khảo cổ đã được triển khai tại khu vực di tích. Năm 2002, để phục vụ việc làm con đường tránh thành phố Huế, phần lớn di tích đã được khai quật di dời về lưu giữ và bảo quản tại BT LS&CM Thừa Thiên Huế. Qua các cuộc khai quật nghiên cứu, nhiều giá trị lịch sử văn hóa của di tích đã được làm sáng tỏ, những vẫn còn rất nhiều vấn đề đang cần được khám phá. Chính bởi vậy việc tiếp cận, xử lý và hệ thống hóa khối tư liệu cũng như nghiên cứu tổng thể về di tích là cần thiết, góp phần làm rõ hơn diện mạo và đặc trưng của văn hóa Sa Huỳnh, đặc biệt là văn hóa Sa Huỳnh trên mảnh đất Thừa Thiên Huế. Từ những tư liệu đã được xử lý và hệ thống hóa ở khu mộ táng Cồn Ràng, tác giả mong muốn đi sâu nghiên cứu nguồn tư liệu mộ táng, từ đó tìm hiểu đời sống kinh tế, văn hoá, xã hội của cư dân Cồn Ràng và mở rộng hơn là cư dân văn hóa Sa Huỳnh ở Thừa Thiên Huế trong không gian chung của văn hóa Sa Huỳnh. Vì yêu cầu công tác, tác giả luận văn có cơ may trực tiếp tham gia chỉnh lý và viết báo cáo về cuộc khai quật di dời trên 200 chum mộ Cồn Ràng năm 2002, đồng thời cũng được tiếp xúc, khai quật, nghiên cứu một số di tích có tính chất tương tự ở miền Trung Việt Nam. Do đó tác giả đã chọn đề tài “Di tích khảo cổ học Cồn Ràng (Thừa Thiên Huế)” làm đề tài luận văn của mình. 2. Mục đích nghiên cứu 2.1. Tập hợp, hệ thống hoá tư liệu và kết quả nghiên cứu về di tích Cồn Ràng, đặc biệt là những vấn đề về loại hình mộ táng, phương phức mai táng, cấu tạo mộ táng, cách thức xử lý huyệt mộ, các di vật tùy táng thu được qua các lần khai quật nhằm cung cấp cho các nhà nghiên cứu những thông tin đầy đủ, khách quan về khu mộ táng Cồn Ràng. 11 2.2. Trên cơ sở hệ thống hoá tư liệu về các loại hình mộ táng và đi sâu nghiên cứu về táng thức và táng tục của cư dân Cồn Ràng trong không gian văn hóa Sa Huỳnh, bước đầu phác thảo đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của cư dân Cồn Ràng và cư dân văn hóa Sa Huỳnh ở Thừa Thiên Huế. 3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3.1. Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các di tích, di vật khảo cổ học ở di tích Cồn Ràng. 3.2. Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu về di tích Cồn Ràng qua các lần khai quật. Đồng thời trong một chừng mực nhất định, luận văn có so sánh di tích Cồn Ràng với một số di tích mộ táng có cùng tính chất thuộc văn hóa Sa Huỳnh ở các tỉnh lân cận. 4. Phương pháp nghiên cứu và các nguồn tư liệu 4.1. Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng các phương pháp khảo cổ học hiện đại như: phương pháp địa tầng trong điều tra thám sát và khai quật khảo cổ, phân loại loại hình học, miêu tả, đo vẽ, chụp ảnh di tích, di vật khảo cổ... Phương pháp nghiên cứu so sánh khảo cổ học được sử dụng nhằm làm rõ sự tương đồng và dị biệt giữa di tích Cồn Ràng và những di tích mộ táng thuộc văn hóa Sa Huỳnh ở miền Trung. Từ đó làm rõ những đặc trưng riêng, nổi bật của khu mộ Cồn Ràng trong bối cảnh mộ chum văn hóa Sa Huỳnh. Phương pháp nghiên cứu khảo cổ học mộ táng được sử dụng để nghiên cứu về cơ cấu kinh tế, văn hóa, xã hội của cư dân Cồn Ràng qua những tư liệu đã thu thập từ các đợt khai quật. Vận dụng kết quả nghiên cứu của các khoa học có liên quan như: địa lý, địa chất, phương pháp định niên đại C14, phương pháp phân tích bào tử phấn hoa... để bổ sung vào phương pháp tiếp cận đánh giá tổng thể. Vận dụng quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lê Nin trong việc xem xét các quy luật vận động và phát triển của tự nhiên và xã hội, của các hình thái kinh tế xã hội thời sơ sử. 12 4.2. Nguồn tư liệu sử dụng trong luận văn gồm: - Các báo cáo điều tra, khai quật khảo cổ học, các bài nghiên cứu về di tích Cồn Ràng đã được công bố trên các sách, tạp chí chuyên nghành và trong các kỷ yếu hội thảo về khảo cổ học. Luận văn cũng có tham khảo một số sách khoa học có liên quan như địa chất, địa hình, địa mạo, khí hậu thuỷ văn, cổ môi trường, cổ nhân học... có liên quan đến tỉnh Thừa Thiên Huế. 5. Kết quả và đóng góp của luận văn 5.1. Luận văn tập hợp, hệ thống hoá những tư liệu và kết quả nghiên cứu về di tích Cồn Ràng và xác định vị trí của di tích trong không gian văn hóa Sa Huỳnh. 5.2. Bước đầu phác thảo đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của cư dân Cồn Ràng từ góc độ nghiên cứu tư liệu mộ táng và từ đó đóng góp thêm một nguồn tư liệu nghiên cứu về đời sống xã hội của cư dân văn hóa Sa Huỳnh trên vùng đất Thừa Thiên Huế. 6. Bố cục luận văn Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung luận văn gồm 3 chương: - Chương 1: Tổng quan di tích - Chương 2: Kết quả khai quật và nghiên cứu di tích Cồn Ràng - Chương 3: Xã hội Cồn Ràng phản ánh qua tư liệu mộ táng Ngoài ra, trong luận văn còn các mục: Tài liệu tham khảo và Phụ lục minh hoạ. Phần đầu của luận văn có Lời cam đoan, Bảng các chữ viết tắt, Danh mục các bảng và biểu đồ trong chính văn, Danh mục phụ lục minh hoạ trong phụ lục. 13 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN DI TÍCH 1.1. VỊ TRÍ ĐỊA LÝ - CẢNH QUAN 1.1.1. Vị trí địa lý - tự nhiên Thừa Thiên Huế nằm ở cực Nam vùng Bắc Trung Bộ thuộc duyên hải miền Trung Việt Nam bao gồm phần đất liền và phần lãnh hải thuộc thềm lục địa biển Đông, có tọa độ địa lý: Điểm cực Bắc 16044’30” vĩ Bắc và 107023'48” kinh Đông; điểm cực Nam 15059’30” vĩ Bắc và 107041’52” kinh Đông; điểm cực Tây 16022’45” vĩ Bắc và 107000’56” kinh Đông; điểm cực Đông 16013’18” vĩ Bắc và 108012’57” kinh Đông. Với 9 đơn vị hành chính: 1 thành phố (Huế), 1 thị xã (Hương Thủy) và 8 huyện trực thuộc tỉnh (Phong Điền, Hương Trà, Quảng Điền, Phú Vang, Phú Lộc, A Lưới, Nam Đông) (bản đồ 1; bản ảnh 1.1). Nằm ở đoạn giữa của “khúc ruột miền Trung”, Thừa Thiên Huế là nơi có địa hình đa dạng tương phản và độc đáo vào bậc nhất nước ta. Địa hình núi đồi chia cắt mạnh tạo nơi đây thành ranh giới tự nhiên của khí hậu nhiệt đới ẩm chuyển tiếp hai miền Nam - Bắc. Hệ thống sông ngòi ở đây đều xuất phát từ sườn đông Trường Sơn, chủ yếu chảy qua nền đá cứng nên sông ngắn, dốc và nhiều thác ghềnh, chế độ thủy văn phức tạp. Bên cạnh đó hệ thống ao hồ, đầm phá ở đây cũng chiếm diện tích rất lớn [85, tr.211]. Địa hình Thừa Thiên Huế là bộ phận tận cùng phía nam của dãy Trường Sơn Bắc, phát triển theo hướng tây bắc - đông nam. Dãy núi này hoàn toàn biến đổi ở phía nam Thừa Thiên Huế do bị dãy núi Bạch Mã - Hải Vân đâm ngang ra biển. Do sườn đông của dãy Trường Sơn dốc, bị chia cắt mạnh tạo nên các dạng địa hình núi trung bình, núi thấp, đồi gò, đồng bằng duyên hải, đầm phá, cồn đụn cát chắn bờ và biển Đông. Trong đó núi đồi chiếm 71% diện tích toàn tỉnh. - Địa hình núi trung bình có độ cao từ 750m - 1.800m là nơi phân bố đá cứng mắcma hoặc đá trầm tích biến chất cổ bị nhiều hệ thống đứt gãy kiến tạo chia cắt thành khối tảng và bị chuyển động nâng tân kiến tạo mạnh hơn các khu khác. Địa 14 hình này gồm các vùng núi Tây A Lưới, vùng núi Đông A Lưới - Nam Đông, vùng núi Đông Ngại và vùng núi Bạch Mã - Hải Vân. - Địa hình núi thấp có độ cao từ 250m - 750m, nằm tiếp giáp về phía Tây, Tây Nam và Nam các vùng núi Đông Ngại, Đông A Lưới và dãy Bạch Mã - Hải Vân. Địa hình chủ yếu có dạng vòm ngăn cách nhau bằng các uốn yên ngựa, thung lũng hoặc sông suối, độ chia cắt sâu trung bình từ 50m - 300m, độ dốc sườn núi từ 50 - 150, mật độ sông suối biến đổi từ 0,3km - 0,5km/km2 đến 0,9km - 1,2km/km2, đôi chỗ lên tới 1,5km - 1,8km/km2. Khu vực này có sự phân bố rộng của trầm tích lục nguyên có khả năng chống xâm thực kém hơn đá mắcma và trầm tích biến chất cổ cũng như biên độ nâng tân kiến tạo nhỏ hơn. - Địa hình đồi gò nằm giữa địa hình núi thấp và đồng bằng duyên hải. Địa hình đồi gò được chia làm 3 kiểu: gò đồi thấp (10m - 50m), đồi trung bình (50m 150m) và đồi cao (150m - 250m). Cấu tạo từ đất đá phong hoá của trầm tích lục nguyên và trầm tích Đệ tứ mềm rời đa nguồn gốc. - Địa hình đồng bằng duyên hải tương đối bằng phẳng, độ cao từ 10m - 15m trở xuống, chủ yếu được hình thành từ Pleistocen - Đệ tứ với sự tham gia của trầm tích bột sét sông biển Holocen (hệ tầng Phú Bài, Phú Vang), trầm tích cát biển Pleistocen (hệ tầng Phú Xuân) và Holocen (hệ tầng Nam Ô), ít hơn có trầm tích cuội, cát, bột sét đa nguồn gốc ở ven rìa đồng bằng. Đồng bằng duyên hải Thừa Thiên Huế thuộc dạng đồng bằng đầm phá được lấp đầy chưa hoàn thiện. Địa hình trải dài theo hướng tây bắc - đông nam và bị các dãy núi thấp xen đồi đâm ngang ra biển phân cắt manh mún từ phía nam đầm Cầu Hai đến chân đèo Hải Vân. - Địa hình đầm phá và đê cát chắn ngoài như ở đầm phá Tam Giang - Cầu Hai, là kết quả của ba quá trình: sự thay đổi mực nước biển trong Holocen, chuyển động kiến tạo hiện đại và bồi tụ trầm tích. Ngoài ra còn một số nhân tố hỗ trợ khác như hiện tượng biển thoái, nguồn cát - bột phong phú được dòng hải lưu ven bờ đưa từ phía bắc xuống, sông suối tải phù sa từ đất liền... - Vùng biển ven bờ có hai dạng: biển ven bờ tích tụ cát (Điền Hương - Lộc Hải) và biển ven bờ mài mòn granit Hải Vân. Về địa mạo, vùng biển ven bờ tích tụ 15 cát thuộc thềm lục địa Bắc Bộ có độ dốc thấp. Ngược lại biển ven bờ mài mòn, khúc khuỷu granit Hải Vân chủ yếu là cát, sỏi, cuội, thậm chí đá tảng, đảy biển không bằng phẳng, độ dốc cao [90, tr.61-85]. Với địa hình có độ tương phản cao và bị chia cắt mạnh, khu vực Thừa Thiên Huế nói chung không thuận lợi cho quá trình chiếm lĩnh địa bàn và định cư sinh sống của các nhóm cư dân tiền sơ sử. Những phát hiện khảo cổ học trong những năm qua cho biết, trên đất Thừa Thiên Huế đã phát hiện những dấu tích của con người sinh sống từ cách đây khoảng 4000 - 5000 năm, thể hiện ở những chiếc rìu đá phát hiện trên nhiều địa bàn khác nhau, đặc biệt tại các xã Hồng Bắc, Hồng Vân, Hồng Hạ, Hồng Thủy, Bắc Sơn (huyện A Lưới), Phong Thu (huyện Phong Điền) và ở Phụ Ổ, Bàu Đưng (Hương Chữ, Hương Trà) [90, tr.162]. Tuy nhiên phải đến giai đoạn văn hóa Sa Huỳnh mới phát hiện 3 di tích khảo cổ Cồn Ràng, Cồn Dài (Phụ Ổ, Hương Chữ, Hương Trà) [25, tr.11-20] và Cửa Thiền (Đội 4, Phú Ốc, Tứ Hạ, Hương Trà) [77, tr.50-51] nằm trên địa hình đồi gò thấp - nơi chuyển tiếp giữa địa hình núi thấp và đồng bằng duyên hải, thuộc địa bàn xã Hương Chữ, huyện Hương Trà. Dấu ấn của nền văn hóa này còn được tìm thấy ở Bàu Đưng, Xóm Rẫy và Cồn Thu Lu (đều thuộc xã Hương Chữ, Hương Trà) [51, tr.189-190]. Cùng với văn hóa Sa Huỳnh, còn tìm thấy những vết tích chứng tỏ sự hiện diện của văn hóa Đông Sơn ở Thừa Thiên Huế, minh chứng là chiếc trống đồng loại I Heger phát hiện ở Phong Mỹ, Phong Điền năm 1994. Huyện Hương Trà, nơi phân bố các di tích văn hóa Sa Huỳnh hiện biết trên đất Thừa Thiên Huế, nằm ở cửa ngõ phía bắc của thành phố Huế. Vị trí địa lý 16031’11” vĩ độ Bắc và 107028’18” kinh độ Đông, phía bắc giáp huyện Phong Điền và Quảng Điền, phía nam giáp thành phố Huế và huyện Hương Thủy, phía tây giáp huyện A Lưới, phía đông giáp huyện Phú Vang và biển Đông. Huyện có 15 xã, 1 thị trấn, diện tích tự nhiên 502,89 km2 thuộc vùng địa hình gò đồi của Thừa Thiên Huế (bản đồ 2). Loại địa hình này chiếm 14% diện tích tự nhiên của tỉnh, đại bộ phận nằm ở dải chuyển tiếp giữa khu vực địa hình núi và đồng bằng duyên hải. Hương Trà thuộc vùng địa hình đồi gò chuyển tiếp giữa vùng núi thấp và đồng bằng duyên 16 hải, với 3 vùng chính là: vùng gò đồi - miền núi, vùng đồng bằng và vùng đầm phá. Cũng như cả tỉnh, Hương Trà là vùng ranh giới chuyển tiếp khí hậu nhiệt đới Bắc Nam Việt Nam, có hệ thống khí hậu thủy văn đa dạng độc đáo, nơi hội tụ của nhiều luồng động vật và thực vật của khu hệ phương Bắc và khu hệ phương Nam. Do địa hình phức tạp, diễn biến khí hậu ở Thừa Thiên Huế cũng có sự dao động khác nhau ở từng vùng. Các nhà khí tượng học đã chia Thừa Thiên Huế thành hai vùng với 7 tiểu vùng khí hậu khác nhau. Huyện Hương Trà, thuộc tiểu vùng khí hậu đồng bằng, gò đồi thấp Phong Điền - Hương Thuỷ MII-1 gồm các huyện Quảng Điền, Phú Vang, Phong Điền, Hương Trà, Hương Thuỷ. Đặc điểm chung về nhiệt độ: nhiệt độ trung bình năm 240C - 25,50C, tổng nhiệt độ năm 8.7000C - 9.2000C, biên độ trung bình năm trên 90C, tổng giờ nắng trong năm trên 1.900 giờ, nhiệt độ cao nhất trên 410C, nhiệt độ thấp nhất dưới 100C, lượng mưa trung bình năm thấp nhất tỉnh với 2.600mm - 2.800mm, thời gian ít mưa từ tháng 1 - 8, độ ẩm tương đối trung bình năm 83 - 84%, thời kỳ thiếu ẩm từ tháng 3 - 8. Vùng này bị thiên tai bão lũ, gió mùa Đông Bắc, gió mùa khô nóng Tây Nam đe doạ thường xuyên [15, tr.8]. Về mặt thổ nhưỡng, Thừa Thiên Huế là tỉnh có diện tích đất nhỏ (505.399 ha) nhưng đất đai đa dạng, được hình thành từ 10 nhóm đất khác nhau: nhóm cồn cát và đất cát biển, nhóm đất mặn, nhóm đất phèn, nhóm đất phù sa, nhóm đất lầy và than bùn, nhóm đất xám bạc màu, nhóm đất đỏ vàng, nhóm đất thung lũng dốc tụ, nhóm đất mùn vàng đỏ trên núi và nhóm đất sói mòn trơ sỏi đá. Nhóm đất đỏ vàng có diện tích lớn nhất với 347.431ha, chiếm 68,7% tổng diện tích tự nhiên. Diện tích đất bằng bao gồm cả đất thung lũng do sản phẩm dốc tụ chỉ có 98.882 ha, chiếm 19,5% diện tích tự nhiên của tỉnh. Trong đó diện tích đất cồn cát, bãi cát và đất cát biển; đất phèn ít và trung bình, mặn nhiều; nhóm đất mặn; đất phù sa úng nước, đất lầy và đất thung lũng do sản phẩm dốc tụ có đến 59.440 ha, chiếm 60% diện tích đất bằng. Diện tích đất phân bố ở địa hình dốc có 369.393 ha (kể cả đất sói mòn trơ sỏi đá) [90, tr.102-120]. Huyện Hương Trà, do đặc điểm vị trí địa lý quy định, được thành tạo từ 6 nhóm trên tổng số 10 nhóm đất kể trên, gồm: nhóm cồn cát và đất cát biển; nhóm 17 đất mặn ít và trung bình; nhóm đất phèn; nhóm đất phù sa với các loại: đất phù sa không được bồi hàng năm, đất phù sa glây, đất phù sa có tầng loang lổ đỏ vàng và đất phù sa phủ trên nền cát biển; nhóm đất đỏ vàng với các loại: đất đỏ vàng trên đá sét và đá biến chất, đất đỏ vàng trên đá macma axit, đất vàng nhạt trên đá cát, đất nâu vàng trên phù sa cổ và đất đỏ vàng biến đổi do trồng lúa; và nhóm đất xói mòn trơ sỏi đá. Trong đó ở nhóm đất nâu vàng trên nền phù sa cổ phân bố trên vùng gò thấp thuộc xã Hương Chữ, huyện Hương Trà là nơi phát lộ các di tích Cồn Ràng và Cồn Dài thuộc văn hóa Sa Huỳnh. Nhóm đất nâu vàng trên phù sa cổ, nơi di tích phân bố, thường có ở các bậc thềm tiếp giáp giữa đồng bằng và đồi núi, có đại địa hình dốc thoải về phía đồng bằng. Tuy nó hình thành trên nền phù sa cổ, nhưng tính chất phù sa đã thay đổi hẳn do địa hình khá cao, quá trình feralit diễn ra làm cho đất đã mang tính chất của đất feralit, tuy mức độ feralit yếu. Ở những vùng khác nhau, cấu tạo phẫu diện có những nét khác nhau khá rõ. Nhìn chung nó vẫn mang tính chất của đất phù sa, tầng đất khá dày (0,8m - 1m), thành phần cơ giới nhẹ, hàm lượng cấp hạt sét ở tầng dưới cao hơn tầng mặt. Đất có phản ứng chua, độ no bazơ thường nhỏ hơn 50%. Mức độ kết von và đá ong hóa xảy ra khá mạnh. Những nơi có mạch nước ngầm dâng cao thì tỷ lệ kết von và đá ong rất lớn, thậm chí có nơi đá ong xuất hiện ở cả tầng mặt [90, tr.115]. Tất cả những đặc điểm tự nhiên trên đã ảnh hưởng đậm nét đến các hoạt động sống của các lớp cư dân tiền sơ sử trên đất Thừa Thiên Huế xưa. Có thể nhận thấy, trên những khu vực gò đất cao dáo các nhóm cư dân cổ Sa Huỳnh ở Cồn Ràng, Cồn Dài đã lựa chọn để đặt khu mộ táng của họ và chắc hẳn đây cũng là cách họ lựa chọn khu vực cư trú cho mình như đã thấy những vết tích cư trú ở các địa điểm Bàu Đưng, Xóm Rẫy, Cồn Thu Lu. 1.1.2. Cảnh quan môi trường di tích Di tích khảo cổ học Cồn Ràng nằm ở vị trí 16028’40” vĩ độ Bắc và 107030’30” kinh độ Đông, thuộc địa phận thôn Phụ Ổ, xã Hương Chữ, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế (bản ảnh 1.2; 2; 3.1; bản vẽ 1). 18
- Xem thêm -