Tài liệu Danh y danh ngôn

  • Số trang: 204 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 141 |
  • Lượt tải: 0
tranvantruong

Đã đăng 3224 tài liệu

Mô tả:

danh y danh ngôn
DANH Y DANH NGÔN TINH HOA TRƯƠNG TỒN ĐỄ Sưu tầm Biên dịch: Lương 0 Y NGUYỄN THIÊN QUYẾN Thực hiện ebook: VATMFORUM @ 2012 TRƯƠNG TỒN ĐỄ Sưu tầm DANH Y DANH NGÔN TINH HOA Dịch từ nguyên bản tiếng Trung Quốc “danh y danh ngôn hội tụ” Trung Quốc Y dược khoa xuất bản xã - Bắc Kinh 1992 Người dịch Lương y NGUYỄN THIÊN QUYẾN Thực hiện ebook VATMFORUM NHÀ XUẤT BẢN MŨI CÀ MAU Mục lục LỜI TỰA DÀNH CHO BẢN EBOOK ................................................................................... 3 LỜI NÓI ĐẦU............................................................................................................................ 4 PHẦN THỨ NHẤT .................................................................................................................. 5 BIỆN CHỨNG ........................................................................................................................... 5 I. CHẨN PHÁP .............................................................................................................................. 3 II. BIỆN CHỨNG TẠNG PHỦ .................................................................................................. 11 III. ÂM DƯƠNG............................................................................................................................. 22 IV. BIỂU LÝ .................................................................................................................................... 27 V. HÀN NHIỆT............................................................................................................................. 35 VI. HƯ THỰC................................................................................................................................. 46 VII. BIỆN CHỨNG KHÍ HUYẾT ............................................................................................. 53 VIII. ĐÀM ẨM THỦY THẤP ..................................................................................................... 67 IX. ĂN UỐNG MỆT NHỌC ......................................................................................................... 73 X. CÁC LOẠI BỆNH ................................................................................................................... 77 PHẦN THỨ HAI.....................................................................................................................87 LUẬN TRỊ ................................................................................................................................87 I. ĐẠI PHÁP ĐIỀU TRỊ .......................................................................................................... 88 II. TẠNG PHỦ LUẬN TRỊ....................................................................................................... 100 III. ÂM DƯƠNG.......................................................................................................................... 112 IV. BIỂU LÝ LUẬN TRỊ ............................................................................................................ 118 V. ÔN THANH ........................................................................................................................... 131 VI. CÔNG BỔ ............................................................................................................................... 142 VII. LUẬN TRỊ KHÍ HUYẾT ................................................................................................. 162 VIII. KHUÔN PHÉP DÙNG PHƯƠNG DƯỢC .................................................................. 172 IX. CHỨNG TRỊ TẬT BỆNH ................................................................................................... 189 LỜI TỰA DÀNH CHO BẢN EBOOK Bản ebook DANH NGÔN DANH Y TINH HOA được hoàn thiện dựa trên file Word do bạn Phan Tâm (bibisai) cung cấp cùng với việc đối chiếu với bản scan sưu tập được trên internet. Để sử dụng theo hướng ebook, chúng tôi đã tự ý thay đổi định dạng, bố cục và đánh số trang… so với bản in. Việc in ấn bản ebook này cũng như dữ liệu trích xuất từ nó không được khuyến cáo. Trong quá trình làm ebook, một số lỗi chính tả vẫn còn tồn tại. Chúng tôi rất tiếc vì điều này. Các bạn có thể đối chiếu với bản scan đi kèm. Xin cảm ơn bạn Phan Tâm đã cung cấp file Word với toàn bộ nội dung. Mọi chỉnh sửa khác ngoài nội dung, chúng tôi xin chịu trách nhiệm. Đồng thời, xin cảm ơn những ai đã scan và chia sẻ cuốn DANH NGÔN DANH Y TINH HOA. Đây là đóng góp quan trọng giúp hoàn thành bản ebook này. Chúng tôi xin chỉnh sửa lại thành 1 file duy nhất để upload cùng. Chúc các bạn hứng thú và thành công! Hà Nội 28/09/2012 LỜI NÓI ĐẦU Trong quá trình học tập và lâm sàng, tham khảo hơn 140 tác phẩm kinh điển Trung y, tác giả chọn lọc được 429 câu danh ngôn của danh y nhiều đời, hội tụ những tinh hoa về lý luận và biện chứng luận trị. Sách được tuyển lựa cẩn thận, các đề mục đều sát với lý luận thực tế lâm sàng, ngôn từ tinh tế, lưu truyền sâu rộng, có ưu điểm phát huy khá cao. Vì vậy vô luận là thực tiễn lâm sàng hay nghiên cứu, đều mang tính chỉ đạo trọng yếu. Sách lấy Biện chứng luận trị làm cương, chia hai phần Biện chứng và Luận trị. Trong mỗi phần, còn chia ra nhiều mục nhỏ, nội dung mang ý nghĩa thực dụng, mở rộng kiến thức y học cho người đọc. Tác giả khai thác nhiều đề mục có tính triết lý, kiến giải độc đáo, khiến người nghiên cứu nâng cao trình độ lý luận. Để tiện cho lý giải, ở từng danh ngôn, còn được giải thích tóm tắt đánh giá phát huy mới, lưu ý những tồn tại, để vừa tìm ra những chỗ sâu sắc kỳ diệu, đồng thời còn chỉ ra xuất xứ, uốn nắn sai lầm, tiện lợi cho những người nghiên cứu kiểm chứng và chích dẫn, cung cấp cho người làm Trung y ở mọi trình độ và những người yêu thích Trung y tham khảo. PHẦN THỨ NHẤT BIỆN CHỨNG I. CHẨN PHÁP 1. Đạo làm thuốc, toàn ở xem xét bản thân. Thanh - Từ Linh Thai “Thận tật xô ngôn - Dụng dược” Phương pháp làm người thầy thuốc hoàn toàn ở chỗ xem xét bệnh tật người bệnh như người thân của mình. Đây là lời nói khuyên răn đời sau khám bệnh nhất định phải tường tận tinh vi, hết mình vì thực tiễn, không được ăn nói sơ sài tuỳ tiện coi thường công việc. Tiên hiền từng nói: “Người thầy thuốc đối với bệnh nhân, phải nghiêm túc thể nghiệm coi như chính mình bị bệnh, sau dùng thuốc mới khỏi sai lầm”, có thể coi như tinh thần chủ yếu của danh ngôn. 2. Có ở bên trong tất sẽ thể hiện ra bên ngoài, quan sát bên ngoài có thể biết ở bên trong Thanh - Chu Chước Nguyên “Ôn chứng chỉ qui - Vọng sắc luận” Câu này nêu cơ sở lý luận về phương pháp khám bệnh của Đông y từ bên ngoài mà suy đoán bệnh ở bên trong, từ phần biểu để xem xét bệnh ở phần lý. Con người là một chỉnh thể hữu cơ, có mối liên hệ giữa bên trong và bên ngoài. Sự biến hoá của nội tạng trong cơ thể hẳn phải biểu hiện ra bên ngoài. Đông y thông qua tứ chẩn vọng, văn, vấn, thiết, căn cứ vào hiện tượng phản ánh ra thể biểu, từ ngoài để suy đoán ở trong, từ biểu để suy đoán ở lý, từ đó mà nhận xét được nguyên nhân và cơ chế cũng như bộ vị phát bệnh, làm cơ sở để tiến hành điều trị. 3. Có thần thì tốt, mất thần thì chết. “Tố Vấn - Di tinh biến khí luận” Câu này lấy có thần hay không có thần để phán đoán bệnh tình nặng hay nhẹ làm căn cứ để dự đoán bệnh tình diễn biến tốt hay xấu thật là chí lý. Thần là thể hiện cho hoạt động của sinh mạng con người, hình với thần đầy đủ, hình là thể của thần, thần là dụng của hình. Thực tiễn chứng minh sự thịnh suy của thần là cái mốc trọng yếu để đánh giá sự mạnh khoẻ của cơ thể. Có thần, tức là tinh khí đầy đủ và thần vượng, cho dù mắc bệnh cũng nói lên công năng của Tạng Phủ chưa suy, tiên lượng tốt. Trái lại, mất thần là tinh khí đã suy tổn, thần đã hao hụt, nói lên công năng của Tạng Phủ suy bại, bệnh đã đến mức này phần nhiều ở giai đoạn bệnh tình nghiêm trọng, tiên lượng xấu. 4. Sắc là ngọn cờ của thần.. cái khéo ở sự xem sắc, toàn là ở sự xét thần. Thanh - Dụ Gia Ngôn “Y môn pháp luật - Vọng sắc luận” Sắc mặt phản ánh thần khí con người thông qua xem xét sắc mặt có thể thấy được trạng thái tinh thần của con người. Danh ngôn này nêu lên tính trọng yếu đối với việc nhìn sắc để xét đoán thần. Thần là chủ tể của toàn thân, là biểu hiện bên ngoài về hoạt động của mỗi sinh mạng nhất là mối liên quan chặt chẽ về sắc mặt của con người. Họ Dụ nói: “Thần vượng thì sắc vượng, thần suy sắc cũng suy, thần tiềm ẩn thì sắc tiềm ẩn, thần bộc lộ thì sắc bộc lộ”. Vì vậy, cái khéo ở sự xem sắc, toàn là ở sự xét thần, đó là ý nghĩa trọng yếu của việc xem sắc. 5. Chất lưỡi để đoán thịnh suy của nguyên khí. Rêu lưỡi để xem xét sự nông sâu của chứng bệnh. Thanh - Du Căn Sơ “Trùng đính thông tục Thương hàn luận - Thương hàn mạch thiệt” theo y án của Từ Vinh Trai 6. Phân biệt chất lưỡi, có thể quyết đoán sự hư thực của ngũ tạng, Xem xét rêu lưỡi, có thể khảo sát sự nông sâu của lục dâm. Cận đại - Tào Bính Chương “Biện thiệt chỉ nam - Biện thiệt tổng luận” Danh ngôn 5 và 6 ý nghĩa gần giống nhau, nói lên giá trị việc chẩn bệnh ở lưỡi, chia ra chất lưỡi và rêu lưỡi có ý nghĩa chẩn đoán khác nhau. Lưỡi là cái mầm của Tâm, huyết lạc rất phong phú, thông qua kinh lạc, kinh cân và năm Tạng sáu Phủ phát sinh những mối liên hệ trực tiếp hoặc gián tiếp. Vì vậy, tinh khí của tạng phủ đều tươi tốt lên lưỡi, mà bệnh biến tất nhiên cũng phản ánh lên lưỡi. Thông qua xem xét chất lưỡi, có thể phản ánh sự thịnh suy của nguyên khí, hư thực của năm Tạng, tóm lại là phản ánh của chính khí. Lưỡi còn là ngoại hậu của Tỳ, rêu lưỡi là do Vị khí hun bốc mà có, cho nên xem rêu lưỡi có thể biết Vị khí còn hay mất, để dự đoán nặng nhẹ của bệnh tà. Nói chung, xem sự dầy, mỏng của rêu lưỡi, có thể đoán sự nông sâu của tà khí; sự khô, nhuận của rêu lưỡi có thể hiểu được sự mất, còn của tân dịch. Rêu lưỡi vữa hay nhớt có thể biết sự tiêu trưởng của thấp trọc ở Trường Vị. Xem rêu lưỡi toàn vẹn hay từng mảng, có thể chẩn đoán bộ vị của bệnh biến. Phối hợp cùng xem xét cả chất lưỡi và rêu lưỡi, có thể nhận thức được hai phương diện chính, tà. Chương Hư Cốc đời Thanh tác giả “Y môn bổng át” cũng nói: “Xem gốc lưỡi, có thể nghiệm được âm dương hư thực. Xem cáu rêu có thể biết được hàn nhiệt nông sâu của bệnh tà. 7. Chẩn bệnh không hỏi lúc bắt đầu... đã nắm lấy thốn khẩu, thì đúng bệnh sao được. “Tố vấn – Chưng tứ thất luận” Nêu tính trọng yếu của Vấn chẩn. Vấn chẩn chiếm địa vị trọng yếu trong tứ chẩn, rất nhiều tình huống như bệnh sử, chứng trạng tự giác, tiền sử và lai lịch gia tộc v.v. chỉ có thông qua vấn chẩn mới hiểu kỹ được, nhất là có một số chứng trạng tự giác của một số tật bệnh mà thiếu thể chứng khách quan, vấn chẩn lại càng trọng yếu rõ rệt. Trương Cảnh Nhạc từng coi vấn chẩn là “Yếu lĩnh của chẩn bệnh, là nhiệm vụ hàng đầu của lâm sàng”, có thể thấy được coi trọng nhường nào. Thế mà có người lại không coi trọng vấn chẩn “vội vã nắm ngay thốn khẩu”, cái người chỉ đơn thuần dựa vào mạch tượng là vô trách nhiệm và cũng không thể chữa tốt được bệnh. Nguyên văn danh ngôn này còn nêu ra phạm vi của vấn chẩn, cụ thể như: “Khám bệnh không hỏi lúc bắt đầu, cũng như ăn uống vội mất sự điều độ, nằm ngồi quá mức, hoặc tổn thương nhiễm độc, không nói những điều ấy trước, vội vã nắm thốn khẩu, đúng bệnh sao được”. 8. Chưa khám bệnh hãy hỏi trước, đó là rất chuẩn Nguyên - La Nguyên ích “Vệ sinh bảo giám – Khinh di phục dược giới” dẫn lời của Tôn Tư Mạo Cũng nói lên tính trọng yếu của Vấn chẩn, nên xếp lên đầu các phép khám vọng, văn, thiết. Đông y hiện đại xác thực cũng đưa vấn đề vấn, vọng, văn, thiết trong tứ chẩn; coi sự phối hợp tích cực giữa người bị bệnh với thầy thuốc, nhận rõ vấn đề nêu ra của thầy thuốc, không nên lấy sự chẩn mạch để đo lường trình độ của thầy thuốc. Tô Đông Pha đời Tống từng nói: “chỉ mong khỏi bệnh, đừng làm khó cho thầy thuốc” thật là câu nói chí lý. 9. Một hỏi hàn nhiệt, hai hỏi hãn, Ba hỏi đầu mình, bốn hỏi tiện, Năm hỏi uống ăn, sáu hỏi hung, Bảy điếc, tám khát đều nên biện, Chín hỏi bệnh cũ, mười: nguyên nhân? Lại hỏi uống thuốc thăm diễn biến. Phụ nữ cần hỏi thêm kinh nguyệt. Nhanh - chậm - bế - băng đều phải biết Trẻ em cũng cần hỏi Thiên hoa, Ma chẩn từng phen cũng nói ra... Thanh - Trần Tu Viên “Y học thực tại Dịch - Vấn chứng thi” Đây là bài ca “Thập vấn” trứ danh, đến nay vẫn được áp dụng trong lâm sàng, chỉ đạo vấn chẩn rất hiệu quả. Người tổng kết “Thập vấn ca” đầu tiên là Trương Cảnh Nhạc đời Minh. Ông cho rằng “thập vấn là yếu lĩnh của chẩn trị, là nhiệm vụ hàng đầu của lâm sàng”. “Thập vấn ca” của Trần Tu Viên là dựa trên cơ sở bài ca của họ Trương mà sửa đổi hoàn chỉnh thêm, công của họ Trương không mất. Giáo sư Phương Dược Trung, nhà Trung y chuyên gia nổi tiếng đương đại lại đem Thập vấn ca sửa đổi như sau;”Một hỏi hàn nhiệt hai hỏi hãn, ba hỏi đầu thân bốn hỏi tiện. Năm hỏi uống ăn sáu hỏi nằm, bảy hỏi tinh thần tám hỏi biến. Chín hỏi kinh sản mười hỏi nhân, từng bước hỏi han không nhầm lẫn”... có thể tham khảo. 10.Phụ nhân càng phải hỏi kinh kỳ. Ác lộ có hay không để nghiệm sản hậu. Thanh - Du Căn Sơ “Trùng đính thông tục Thương hàn luận - Thương hàn chẩn pháp” dẫn lời nói của Trương Cảnh Nhạc Câu này là yếu điểm trong vấn chẩn phụ khoa, đến nay vẫn được coi trọng trong lâm sàng. Phụ nữ lấy việc điều kinh là yêu cầu đầu tiên, hành kinh quý ở đúng kỳ. Chu kỳ bình thường thì không dễ sinh bệnh. Người xưa từng nói Phụ nữ lấy điều kinh là vô bệnh”. Nếu kinh nguyệt không bình thường, định kỳ, số lượng, mầu sắc, chất lượng nếu nảy sinh biến đổi là mắc bệnh, cần phải điều trị. Bệnh sau khi đẻ, quan trọng đầu tiên là ác lộ có hay không, đó là đặc trưng để chẩn đoán khí huyết của sản phụ có bình thường hay không. Nếu khí huyết không điều, các mạch Xung Nhâm không bền có thể dẫn đến “ác lộ ra không dứt”. Nếu khí trệ huyết ứ có thể dẫn đến “ác lộ không xuống” cuối cùng sẽ là cái nguồn ủ bệnh, đều phải lưu ý. “Phụ nhân càng phải hỏi kinh kỳ” câu này cũng được Trần Tu Viên đề cập ở “Thập vấn ca”. 11.Bệnh khí nặng - thì tiểu tiện phải rít. Bệnh khí nhẹ - thì tiểu tiện thông dần. Thanh - Trình Hạnh Hiên “Y thuật - Tiểu tiện” Câu này lấy tiểu tiện thông hay rít làm căn cứ suy đoán nặng, nhẹ của bệnh tình, thật là kinh nghiệm quý. Kinh nói: “Bàng quang là chức quan châu đô, nơi chứa tân dịch, khí hoá từ đấy mà ra”, công năng chứa nước tiểu, bài tiết nước tiểu của Bàng quang phải nhờ vào khí hoá của Thận mới hoàn thành. Khi bệnh tình nghiêm trọng, công năng khí hoá của Thận không tốt, có thể dẫn đến tiểu tiện rít không thông. Khi xu thế bệnh tình chuyển biến tốt, khí hoá của Thận bình thường thì tiểu tiện cũng dần dần lưu thông dễ dàng, bệnh khí có thể theo đó mà ra. Danh ngôn này có ý nghĩa trọng yếu nhất là đối với chẩn đoán bệnh biến ở Hạ tiêu. 12.Mạch là cái gốc của sự thi trị Thanh - Lý Dụng Tử “Chứng trị vậng bổ - Đề cương môn” Câu này nêu tính trọng yếu về chẩn mạch để biện chứng luận trị tật bệnh. Kinh nói: “Thốn Khẩu là nơi đại hội của mạch” và: “Khí vị của năm Tạng sáu Phủ đều từ Vị mà ra, biến hoá thấy từ khí khẩu”. Chứng minh tạng phủ khí huyết có quan hệ mật thiết với mạch tượng. Vì vậy, bệnh biến của Tạng Phủ khí huyết tất nhiên cũng phản ánh lên mạch tượng ở thốn khẩu. Thông qua thiết mạch có thể phán đoán tính chất và bộ vị của bệnh, từ đó mà làm chỗ dựa cho việc dùng thuốc chữa bệnh, nên mới nói là “gốc của việc thi trị”. Đương nhiên, còn phải tham khảo vọng, văn, vấn mới đầy đủ. 13.Đạo lý lấy mạch, yên tĩnh là quý. “Tố vấn - Mạch yếu tinh vi luận” Quý ở đây cũng như quí báu, nói lên yêu cầu của việc xem mạch. Đạo lý của việc thiết mạch yêu cầu thầy thuốc bình tĩnh, dẹp bỏ những ý nghĩ phức tạp, thanh thản khoan thai suy nghĩ tỉ mỉ, mới có thể tìm được mạch tượng đúng đắn, rất bổ ích cho việc chẩn đoán. Rất kỵ sự nôn nóng hấp tấp, làm việc cẩu thả. Người xưa từng nói. “Khi xem mạch cần phải ung dung, tập trung suy nghĩ, điều hoà nhịp thở “mới có thể là đạo lý xem mạch chính xác. 14.Chẩn mạch nên biết Vị khí 15.Muốn biết bệnh tiến thoái lành dữ ra sao, chỉ nên lấy Vị khí là chủ yếu. Minh - Trương Cảnh Nhạc “Cảnh Nhạc toàn thư - Mạch thần chương - Vị khí giải” Hai danh ngôn trên, nêu tính trọng yếu khi xem mạch cần xem xét Vị khí. Vị khí có bình thường hay không là dấu hiệu trọng yếu về chính khí của cơ thể. Kinh nói: “Người ta lấy thuỷ cốc làm gốc, cho nên dứt thủy cốc thì chết. Mạch không có Vị khí cũng chết”. Khi chẩn mạnh xét Vị khí có thể lượng trước được bệnh tình nặng hay nhẹ, tiến hay thoái và tiên lượng cát hung. “Phép khám mạch, nếu hôm nay còn hoà hoãn, ngày mai căng gấp thì biết là tà khí càng tăng, tà càng tăng thì bệnh càng nặng. Bây giờ bệnh rất căng gấp, ngày mai dịu đi chút ít, biết là Vị khí trở lại dần, Vị khí đã đến thì bệnh nhẹ dần. Trong khoảnh khắc ấy, trước cấp sau hoãn, Vị khí đến. Trước hoãn sau cấp, Vị khí nó đi... Đấy là phép xem xét tà khí với chính khí tiến hay lui”. Thật là kinh nghiệm đáng bàn. 16.Còn Vị khí thì sống, không Vị khí thì chết Nguyên - Nguy Diệc Lâm “Thế y đắc hiệu phương - Tập mạch thuyết” 17.Phàm muốn xét bệnh, trước hết nên xét Vị khí. Phàm muốn chữa bệnh, trước hết nên chiếu cố Vị khí. Vị khí không tổn hại, mọi việc không đáng lo. Minh - Trương Cảnh Nhạc “Cảnh Nhạc toàn thư - Tạp chứng mô - Tỳ Vị” Vị khí mang hai hàm nghĩa. Một là chỉ Vị Trường lấy công năng tiêu hoá làm chủ. Hai là chỉ mạch có Vị khí, mạch đến không Phù không Trầm không nhanh không chậm, ung dung hoà hoãn, nhịp nhàng đều đặn, đó là có vị khí. Hai danh ngôn này nêu ra Vị khí khi khám bệnh mang tính trọng yếu trong chữa bệnh. Kinh nói: “Năm Tạng sáu Phủ đều bẩm thụ khí ở Vị”. Người ta lấy Vị khí làm gốc. Vô luận là công năng tiêu hoá của Vị Trường hay là Vị khí ở mạch, đều có quan hệ trực tiếp đến bệnh tình nặng nhẹ và tiện lượng chuyển qui, nó là chỉ tiêu trọng yếu trong việc khám xét bệnh chứng. Người xưa rất coi trọng điểm này, trong quá trình chữa bệnh luôn luôn chiếu cố. Bởi vì người ta sống là nhờ vào Vị khí, thuốc nhờ có Vị khí mới dẫn đi được; chữa bệnh không thể không chiếu cố Vị khí. Nếu vị khí đã suy, thì không thể lạm dụng thuốc đắng lạnh, hoặc dùng thuốc công phạt mãnh liệt làm tổn thương thêm Vị khí; cũng không nên chủ quan dùng các vị bổ nhớt, càng làm trệ Vị khí. 18.Đại khái chứng đã không đủ làm bằng, nên tham khảo cả mạch lý. Mạch lại không đủ làm bằng, nên xem xét bề chìm của mạch. Minh - Lý Trung Tử “Y tôn tất độc - Nghi tự chi chứng tu biện luận” Mạch chẩn dựa vào vận dụng ba loại thủ pháp sự nặng nhẹ của chỉ lực và sự di chuyển khác nhau để phán đoán Cử (như ấn nhẹ, đặt nông) và Án (lấy nặng, lấy chìm), Tầm (không nặng không nhẹ, lấy ở đoạn giữa). Danh ngôn này nói lên việc đặt nặng tay làm căn cứ để phân biệt hư thực chân giả của mạch tượng đáng tin cậy. Lý Trung Tử giải thích: “Nếu phát hiện ra chứng giả, đều là ở Biểu. Cho nên đặt tay nhẹ cũng là giả. Chứng đích thực thì mạch ẩn náu, đều là ở Lý. Cho nên đặt nặng tay mới có thể phân biệt được mạch”. Đương nhiên còn phải kết hợp với các phép biện chứng khác như họ Lý đã nói: “Mạch phân biệt đã rõ còn chưa dám chắc, còn phải xem xét phú bẩm rắn chắc hay bạc nhược, bệnh tật cũ hay mới, thầy thuốc có sai lầm gì không, cuối cùng mới sử dụng thuốc sắc thuốc viên, mới có thể là thập toàn”. 19.Chứng có chân giả bằng vào mạch, Mạch có chân giả bằng vào lưỡi. Thanh - Du Chấn “Cổ kim y án án - Thương hàn” Câu này nêu quan điểm phải dựa vào khám lưỡi làm căn cứ phán đoán chân giả hư thực của chứng hậu là rất có lý. Chứng có chân giả bằng vào mạch thì như câu danh ngôn đã nói ở trên. Ngay như mạch tượng cũng có lúc khó phán đoán chân giả. Khám lưỡi thường có tác dụng mang tính chất quyết định - Bởi vì đầu lưỡi có những biến hoá rất nhạy, nó là cái thước đo phản ánh biến hoá ở bên trong có thể tin cậy tuyệt đối, và có rất ít giả tượng. Cho nên phản ảnh thịnh suy của chính khí và nông sâu của tà khí tương đương khách quan. “Đối với những tạp chứng nội hay ngoại dù không hình trạng chủ yếu, nhưng đều lộ rõ ở lưỡi, ở lĩnh vực nguy cấp nghi ngờ, thường gặp tình huống không phân được chứng, không án được mạnh, mà chỉ có thể lấy lưỡi làm bằng. Tác phẩm “Lâm chứng nghiệm thiệt pháp” của Dương Vân Phong đời Thanh rất coi trọng luận điểm này. 20.Khám bệnh để quyết sống chết, không coi ở chỗ nặng hay nhẹ mà coi ở chỗ tồn vong của nguyên khí, thì trăm điều không sai một. Thanh - Từ Linh Thai “Y học nguyên lưu luận - Nguyên khí tồn vong luận” Câu này nêu lên dựa vào khám xét nguyên khí thịnh hay suy để biện chứng luận trị, có tính trọng yếu trong việc tiên lượng bệnh. Họ Từ khái quát là “nguyên khí tồn vong luận” đủ thấy ông rất coi trọng nguyên khí. Nguyên khí thịnh hay suy có quan hệ đến mạnh yếu sống chết của con người, cho nên họ Từ cho việc giữ gìn nguyên khí là “một ý nghĩa chủ yếu để cứu người của y gia”. Nguyên khí tổn hại lớn thì bệnh dẫu nhẹ cũng chết. Còn phương pháp thăm khám nguyên khí họ Từ cho là chủ yếu quan sát thần khí của người bệnh. Nguyên khí đầy đủ thì thần khí mạnh. Nguyên khí hư thì thần khí suy. Đó là lời nói rất có ý nghĩa chỉ đạo trong công tác biện chứng thi trị. II. BIỆN CHỨNG TẠNG PHỦ 21.Tâm là gốc của sự sống - nơi biến hoá của Thần, làm đẹp ở mặt, làm đầy đủ cho huyết mạch. 22.Phế là gốc của khí – nơi ở của phách, làm đẹp ra lông, đầy đủ ở lớp da. 23.Thận chủ về Chập (kín đáo) gốc của sự đóng kín, nơi ở của tinh, vẻ đẹp ở tóc, làm đầy đủ xương. 24.Can là gốc của bãi cực, nơi ở của hồn, vẻ tươi ở móng tay chân, làm đầy đủ ở gân. 25.Tỳ - Vị - Đại trường - Tiểu trường - Tam tiêu - Bàng quang là cái gốc của kho đụn, nơi ở của Doanh... vẻ tươi ở môi và bốn xung quanh, làm đầy đủ ở Cơ. “Tố Vấn - Lục tiết tạng tượng luận” Nhóm kinh văn này khái quát công năng sinh lý chủ yếu của năm Tạng sáu Phủ và hiện tượng đặc trưng phản ánh ra ngoài thể biểu, đó là bộ phận trọng yếu về lý luận tạng tượng của y học cổ truyền. Trương Cảnh Nhạc nói: Tạng ở bên trong thể hiện hình ra bên ngoài cho nên gọi là tạng tượng. Nhóm kinh văn này giải thích như sau: “Tạng Tâm là căn bản của sinh mạng, là chủ tể của hoạt động tinh thần”, tinh khí của nó chủ yếu biểu hiện rõ rệt ở sắc mặt, làm đầy đủ huyết mạch. Tạng Phế là căn bản của Khí, là nơi chứa phách, tinh khí chủ yếu của nó chủ yếu phản ánh ra bì mao. Tạng Thận là chủ tể của tinh khí ẩn náu, là căn bản của sự cất giữ, tinh khí của ngũ tạng cất chứa ở đó, tinh khí của nó chủ yếu phản ánh lên tóc ở đầu, nuôi dưỡng đầy đủ xương tuỷ. Tạng Can là chủ tể của sự vận động là nơi sản sinh ra mệt nhọc quá sức, là nơi chứa hồn. Tinh khí của nó biểu hiện rõ rệt ở các móng tay chân, làm đầy đủ nuôi dưỡng gân. Các cơ quan Tỳ, Vị, Đại Tiểu trường, Tam tiêu, Bàng quang là căn bản sự cất giữ thuỷ cốc ở trong cơ thể, là nơi sản sinh ra doanh khí, cho nên gọi là “khí”(dụng cụ). Những cơ quan này có thể đem thuỷ cốc chia thành hai bộ phận tinh vi và cặn bã, đưa tinh vi đến chân tay trăm khớp, đẩy cặn bã ra ngoài cơ thể. Những tinh khí của các cơ quan tàng khí ấy chủ yếu phải tới môi miệng bốn xung quanh, nuôi dưỡng dồi dào cơ bắp toàn thân. Căn cứ vào lý luận tạng tượng có thể hiểu được tình huống bệnh biến của Tạng Phủ, tạo nên cơ sở biện chứng và định tính của bệnh. Ví dụ như tạng Thận “vẻ tươi ở tóc”, “Đầy đủ ở xương” nói lên tóc và khớp xương trên sinh lý có quan hệ chặt chẽ với Thận, tất nhiên trên bệnh lý cũng có quan hệ. Từ hiện tượng bệnh biến ở tóc và ở xương có thể suy đoán được bệnh biến của tạng Thận, các tạng khí khác cũng suy diễn như thế. Có thể thấy học thuyết Tạng tượng là cơ sở lý luận biện chúng luận trị, là nội dung cơ bản cho biến chứng Tạng Phủ. 26.Não là phủ của Nguyên thần Minh - Lý Thời Chân “Bản thảo cương mục - Tân di” Danh ngôn này là do Lý Thời Chân nêu ra - nói lên công năng của Não là chủ thần minh, cũng là chỉ đại não là chủ tể của ý thức tinh thần và tư duy hoạt động của con người, thật là cống hiến to lớn của họ Lý. Sách “Nội kinh” từng có quan điểm “Đầu là phủ tinh minh” nhưng chưa được coi trọng, người ta nắm ngay lý luận “Tâm chủ thần minh”, “Tâm là chức quan quân chủ” để chỉ đạo. Tiếp theo là sự phát triển của y học hiện đại, học thuyết “Não là phủ nguyên thần” được thừa nhận, và cũng được Đông y coi trọng trong lâm sàng. Vương Thanh Nhậm đời Thanh chỉ rõ: “Sự nhạy bén minh mẫn không ở Tâm mà ở Não”(Y lâm thác ngộ - Não tuy thuyết). Ông nói: “hai tai thông lên não, thu nhận nghe được là từ não” và “hai mắt như sợi dây nối dài tới não, cho nên nhìn được mọi vật là do não”. “Trẻ em không có tính ghi nhớ là vì não tuỷ chưa đầy. Tuổi cao không có tính ghi nhớ, là vì não tuỷ rỗng không dần dần”. Những luận thuật ấy là những gạch đậm về “não là phủ của nguyên thần” cũng là chỗ dựa cho lý luận của học thuyết Bổ tuỷ ích não. 27.Thận chủ xương. Răng rụng thì Thận suy. Can chủ cân, ngoại Thận không cương là Can suy. Tỳ chủ nhục, lưỡi không biết mùi vị là Tỳ suy. Tâm chủ mạch, móng tay chân không tươi là Tâm suy. Phế chủ bì mao, nhiều vệt nhăn hằn sâu là Phế suy. Thanh - Trình Hạnh Hiên “Y thuật - ngũ Tạng ngoại hình” Danh ngôn này nói lên mối quan hệ giữa năm Tạng với những khí quan ở thể biểu, từ bên trong để suy đoán bên ngoài, có thể dò biết được bệnh biến hư suy của năm Tạng. Một số nội dung với học thuyết Tạng tượng trong sách “Nội kinh” không nhất trí lắm, xem như lời nói của cá nhân, nhưng thực ra không phải là vô lý. Họ Trình cho răng “Răng là nơi tụ hợp của xương”, “Thận chủ về Răng” cho nên từ chỗ răng rụng có thể biết được chỗ suy của Thận khí. “ngoại Thận - bộ phận sinh dục của nam giới - là nơi tụ hợp của Gân”, “Gan chủ về cân” cho nên ngoại Thận không cương cứng (Dương suy) là do Can khí hư suy. Thuyết này với lý luận, “ngoại Thận là chủ của Thận” không nhất trí, nhưng tiền âm xác thực là nơi tụ hợp của tông cân, đường kinh mạch của tạng Can rõ ràng là tuần hành ở ngoại âm. Cho nên hai thuyết này có thể cùng tồn tại, nêu lên căn cứ lý luận bàn về tạng Can chữa chứng Dương nuy. “Lưỡi là nơi tụ hợp của thịt”, “Tỳ chủ về thịt” cho nên lưỡi không biết mùi vị, có thể biết là Tỳ suy yếu. Câu này với lý luận “lưỡi là mầm của Tâm” không nhất trí, nhưng xét về hình tượng của lưỡi, nói thịt là nơi tụ hợp” cũng có chỗ phù hợp. Vả lại “lưỡi là ngoại hậu của Tỳ”, cho nên qua bệnh biến của lưỡi, có thể suy đoán được hư suy của tạng Tỳ, vô luận là từ lâm sàng hay lý luận đều có lý của nó. “Móng tay chân là nơi tụ hợp của mạch”, “Tâm chủ mạch” cho nên móng tay chân không tươi là biểu hiện của Tâm huyết hư suy, thuyết này với lý luận “móng tay chân là bộ phận thừa của Gân” và “vẻ tươi của Can biểu hiện ở móng tay chân” cũng có thể tồn tại, bởi vì trên lâm sàng, xác thực móng tay chân không tươi là biểu hiện Tâm huyết bất túc. “Vết nhăn là nơi tụ hợp của bì mao”, Phế chủ bì mao” cho nên “vết nhăn phần nhiều hằn sâu” nói lên Phế hư suy, đối với biểu hiện lâm sàng cần biết “đó là lẽ thường của tuổi già cái biến của tuổi trẻ”, có chỗ bổ sung cho học thuyết Tạng tượng trong sách “Nội kinh”. 28.Răng là bộ phận thừa của Xương. Tóc là bộ phận thừa của Huyết. Móng tay chân là bộ phận thừa của Gân. Minh - Trương Cảnh Nhạc “Loại kinh” lời chú giải trong sách “Tố vấn - Lục tiết tạng tượng luận” Ba câu này là chỉ thuộc tính sinh lý của răng, lông tóc và móng tay chân, từ đó mà suy tính bệnh biến của khớp xương, huyết dịch và gân, tiến lên một bước là cung cấp cho biện chứng sự thịnh suy tinh huyết của Can Thận. Thận chủ xương sinh tuỷ, sự phát dục sinh trưởng của xương khớp phải nhờ vào sự đầy đủ tinh khí ở trong Thận. Răng là bộ phận nối tiếp của khớp xương, có cùng một nguồn gốc. Sự sinh trưởng của răng, sự lung lay và rụng của răng, đều có liên quan chặt chẽ đến thịnh suy của tinh khí trong Thận, cho nên thông qua tình huống của răng có thể suy đoán được tinh khí ở Thận thịnh hay suy. Thẩm Kim Ngao đời Thanh viết trong “Tạp bệnh nguyên lưu tê chúc” có nói Răng là ngọn của Thận, là gốc của xương” cũng mang ý tứ tóm tắt như thế. Sinh trưởng của lông tóc phải nhờ vào tinh huyết. Thận chứa tinh. Tinh có thể hoá ra huyết, cho nên sự sinh trưởng hay rụng, mềm nhuận hay khô ròn của tóc đều có liên quan tới huyết dịch và Thận tinh, cho nên nói Tóc là phần thừa của huyết”. “Lục tiết tạng tượng luận - sách Tố Vấn” viết: “Thận... vẽ tươi lên tóc”. Qua tình huống đầu tóc có thể xem xét được sự thịnh suy về tinh khí và huyết dịch của Thận, như thấy chứng tóc khô ròn trong lâm sàng, hoặc tóc rụng sớm bạc sớm nói lên tinh khí ở trong Thận bất túc hoặc huyết hư. Móng tay chân là chỗ tiếp nối của gân. “Ngũ tạng sinh thành thiên - sách Tố Vấn” viết: “Hợp của Can là gân, vẻ tươi ở móng tay chân”. Qua tình huống móng tay chân có thể suy đoán được tình huống Can huyết ở tạng Can. Can huyết đầy đủ, móng tay chân được nuôi dưỡng mà mềm mại hồng nhuận, trái lại thì móng tay chân mỏng manh khô ròn nứt gẫy. Lý luận “ba cái dư” của Trương Cảnh Nhạc làm đầy đủ cho kho báu về lý luận của Trung y. 29.Răng là phần thừa của Thận. Chân răng là đường Lạc của Vị. Thanh - Diệp Thiên Sĩ “Ôn nhiệt luận” Danh ngôn này nói lên mối liên hệ giữa răng, chân răng với mối liên lạc Thận và Vị đối với nguyên lý khám răng và chân răng trong Ôn bệnh. Khám nghiệm răng trong Ôn bệnh do Diệp Thiên Sĩ sáng tạo đầu tiên, đối với việc lý giải cơ chế bệnh là tà nhiệt làm tổn thương Can Thận có giá trị chẩn đoán tương đương. Bởi vì chân răng và răng có quan hệ sinh lý nội tại giữa Thận và Vị. Thận chủ xương, răng là phần thừa của xương, cho nên căn cứ vào sự khô nhuận của răng kết hợp với phân biệt màu sắc và cáu răng có hay không, có thể nhận biết được chất dịch của Thận có tổn thương hay không. Mạch lạc của Vị liên lạc ở chân răng hàm trên, mạch lạc của Đại trường liên lạc ở chân răng hàm dưới.. đều thuộc Dương Minh cho nên căn cứ vào chân răng sưng đau, có xuất huyết hay không, có thể xét đoán được tình huống nhiệt nung nấu ở kinh Dương minh Vị. 30.Đầu là phủ tinh minh, đầu vẹo mắt trũng là tinh thần sắp bại hoại. Lưng là phủ của ngực, lưng gập vai rã là phủ sắp bị bại hoại. Thắt lưng là phủ của Thận, xoay chuyển không nổi là Thận sắp suy sụp. Gối là phủ của xương, phủ của tủy, không đứng lên được, đi lại chệnh choạng là xương sắp suy sụp. “Tố vấn – Mạch yếu tinh vi luận” “Năm tạng là cái sức mạnh của thân thể”. Năm tạng là cái căn bản về sức khỏe của cơ thể. Đầu là phủ tinh minh, nếu đầu vẹo mắt trũng là biểu hiện tinh thần sắp bị cướp đoạt Lưng là phủ của ngực nếu lưng gấp khúc vai rã ra là dấu hiệu hoạt động của Tâm Phế sắp bại hoại. Thắt lưng là phủ của Thận, nếu xoay chuyển không dễ dàng, là biểu hiện tạng Thận sắp suy sụp. Gối là phủ của Gân, nếu co duỗi khó đi lại lom khom cúi đầu là biểu hiện sự suy sụp của Gân. Xương là phủ của tủy, nếu không đứng được lâu, đi lại thì lảo đảo là biểu hiện xương bị suy sụp. Danh ngôn này nêu quan hệ chặt chẽ giữa đầu, lưng, thắt lưng, xương với Não – Tâm – Phế - Thận – Gân – Tủy. vì vậy khi công năng của năm tạng mất bình thường có thể biểu hiện các trạng thái hành động trái thường của các cơ quan tương ứng như đầu, lưng , thắt lưng và gối, rất có ý nghĩa trọng yếu đối với chẩn đoán vị trí và tính chất bệnh. 31.Các loại phong choáng váng đều thuộc Can. 32.Các loại hàn co rút đều thuộc Thận 33.Các loại khí phẫn uất đều thuộc Phế. 34.Các loại thấp sưng thũng đều thuộc Tỳ. 35.Các loại đau mụn ngứa đều thuộc Tâm. “Tố Vấn - Chí chân yếu đại luận” Bệnh cơ 19 điều nổi tiếng trong sách “Nội kinh” là phương pháp căn cứ vào chứng hậu để tìm nguyên nhân. Đem một số chứng bệnh thường gặp trên lâm sàng, căn cứ vào sự phân loại quy nạp gây nên bệnh của ngũ tạng lục khí, từ đó hình thành phương pháp biện chứng cơ bản của Đông y, trên lâm sàng biện chứng có tác dụng chọn giản đơn chống phức tạp. Danh ngôn này là một bộ phận qui thuộc vào ngũ tạng, có thể hiểu là: Các loại do Phong gây bệnh mà thấy đầu choáng mắt hoa, chân tay thân thể run rẩy đều thuộc tạng Can. Các loại Hàn chúng gân mạch co rút khớp xương co duỗi không lợi đều thuộc Thận. Các loại suyễn thở gấp gáp, vùng ngực bĩ tắc đều thuộc tạng Phế. Các bệnh thuỷ thấp ứ đọng dẫn đến các chứng phù thũng trướng đầy đều thuộc tạng Tỳ. Các loại đau nhức mụn nhọt ngứa gãi đều thuộc tạng Tâm. Cần nêu rõ đây chỉ là những bệnh cơ nêu thí dụ trong sách “Nội kinh” chứ không phải toàn bộ nội dung học thuyết bệnh cơ. Chúng ta nên lĩnh hội thực chất tinh thần, xem như là mẫu mực tìm hiểu bệnh cơ khi tiến hành phân tích chứng hậu. 36.Phế hư dễ khái. Tâm hư dễ kinh. Tỳ hư dễ tả. Thận hư dễ di. Can hư bất ninh Thanh - Trương Bình Thành “Thành phương tiện độc - Thu sáp chi tễ” Khái quát những chủ chứng dễ xuất hiện khi ngũ tạng hư suy, có tác dụng giản đơn tránh phiền phức. Khái thấu là chứng trạng rất thường gặp khi công năng của Phế mất bình thường, nếu Phế khí âm bất túc thì khí mất quy luật giáng xuống, lại nghịch lên mà Khái. Kinh quí là chứng trạng chủ yếu của Tâm hư rất thường gặp, hoặc là âm huyết bất túc, huyết không dưỡng Tâm, Tâm không làm chủ được gây
- Xem thêm -