Tài liệu Chuyên Đề Ôn Tập Thơ Lớp 12

  • Số trang: 102 |
  • Loại file: DOCX |
  • Lượt xem: 2087 |
  • Lượt tải: 0
soi09

Tham gia: 04/01/2017

Mô tả:

Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ CHUYÊN ĐỀ ÔN TẬP PHẦN THƠ LỚP 12 NỘI DUNG A. HỆ THỐNG CÁC KIẾN THỨC SỬ DỤNG TRONG CHUYÊN ĐỀ I. KHÁI LUẬN CHUNG VỀ LOẠI THỂ VĂN HỌC. 1. Khái niệm loại thể văn học. Loại thể văn học là: “Phạm trù phân loại các tác phẩm văn học, vốn đa dạng đồng thời có sự giống nhau, từng nhóm một, về một số dấu hiệu nhất định. Các nhóm lớn nhất là những“loại”; mỗi loại gồm những nhóm nhỏ hơn là những thể (hoặc “thể loại”, “thể tài”)(Lại Nguyên Ân; 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 1999, tr.190). 2. Các loại thể văn học Các tác phẩm dạy và học ở trường phổ thông có bốn loại lớn là: tự sự, trữ tình, kịch và nghị luận. – Các tác phẩm thơ (trữ tình) chiếm một khối lượng lớn trong chương trình trung học phổ thông, là phần kiến thức hết sức quan trọng trong cấu trúc đề thi đại học, thi THPTQG của Bộ Giáo dục và Đào tạo những năm gần đây. Vì vậy việc dạy học thơ bám sát đặc trưng thi pháp loại thể là một yêu cầu cấp bách . Nói như giáo sư Trần Đình Sử: "Muốn xác lập hệ thống các phương pháp dạy học ngữ văn trước tiên chúng ta cần xác định nội dung môn học, xác định các hoạt động cơ bản để đạt được kết quả của môn học, rồi từ đó mà xác định các phương pháp cụ thể đặc thù của bộ môn. Phương pháp dạy học ngữ văn phụ thuộc vào đặc trưng của bộ môn và đặc trưng loại thể". II. NHỮNG VẤN ĐỀ THEN CHỐT KHI KHAI THÁC PHẦN CÁC TÁC PHẨM THƠ GIAI ĐOẠN 1945 - 1975 1. Đặc trưng của thơ và phương pháp đọc hiểu tác phẩm thơ a. Thơ: quan niệm và phân loại Thơ là gì? Cho đến nay, đã có hàng trăm định nghĩa, quan niệm khác nhau về thơ, nhưng rất hiếm định nghĩa đủ sức bao quát được tất cả mọi đặc trưng của thể loại này. Quan niệm dưới đây của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi có thể xem là đầy đủ nhất: “Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện những tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu” (Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb ĐHQG, H, 1999). - Các thể thơ Việt Nam có thể phân loại thành 3 nhóm chính: + Các thể thơ dân tộc: lục bát, song thất lục bát, hát nói. + Các thể thơ Đường luật: ngũ ngôn, thất ngôn (tứ tuyệt, bát cú). + Các thể thơ hiện đại: năm tiếng, bảy tiếng, tám tiếng, hỗn hợp. tự do, thơ văn xuôi... Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 1 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ Các bài thơ được tìm hiểu trong chuyên đề thuộc nhóm các thể thơ hiện đại. b. Đặc trưng của thơ - Thơ là một thể loại văn học thuộc phương thức biểu hiện trữ tình. Thơ tác động đến người đọc bằng sự nhận thức cuộc sống, những liên tưởng, tưởng tượng phong phú, yếu tố trữ tình giữ vai trò cốt lõi trong tác phẩm. Thơ là tiếng nói của tình cảm con người, những rung đô nô g của trái tim trước cuô ôc đời. Thơ chú trọng đến cái đẹp, phần thi vị của tâm hồn con người và cuô ôc sống khách quan. Lê Quý Đôn từng khẳng định: “Thơ phát khởi từ lòng người ta”, hay như nhà thơ Tố Hữu đã viết: “Thơ chỉ tràn ra khi trong tim ta cuộc sống đã ứ đầy”. Nhà thơ Pháp Alfret de Mussé chia sẻ: "Hãy biết rằng chính quả tim ta đang nói và thở than lúc bàn tay đang viết", "nhà thơ không viết một chữ nào nếu cả toàn thân không rung động". Nhưng tình cảm trong thơ không tự nhiên mà có. Nói về điều này, nhà văn M. Gorki cũng cho rằng: “Thơ trước hết phải mang tính chất tình cảm. Tình cảm trong thơ gắn trực tiếp với chủ thể sáng tạo nhưng không phải là một yếu tố đơn độc, tự nó nảy sinh và phát triển. Thực ra đó chính là quá trình tích tụ những cảm xúc, những suy nghĩ của nhà thơ do cuộc sống tác động và tạo nên. Không có cuộc sống, không có thơ”. - Thơ không chỉ là cảm xúc mà cần cả lí trí. Đó là chiều sâu của nhận thức. Nếu thơ chỉ thiên về cảm xúc, bài thơ sẽ thiếu chất trí tuệ, thiếu sự suy tưởng triết lí mang tính khái quát về cuộc sống. - Nhân vâ ât trữ tình (cũng gọi là chủ thể trữ tình, cái tôi trữ tình) là người trực tiếp cảm nhâ ôn và bày tỏ niềm rung đô nô g trong thơ trước sự kiê ôn. Nhân vật trữ tình là cái tôi thứ hai của nhà thơ, gắn bó máu thịt với tư tưởng, tình cảm của nhà thơ. Tuy vậy, không thể đồng nhất nhân vâ ôt trữ tình với tác giả. - Những tác phẩm thơ chân chính bao giờ cũng bắt nguồn từ thực tại và mang ý nghĩa khái quát về con người, về cuộc đời, về nhân loại, đó là cầu nối dẫn đến sự đồng cảm giữa người với người trên khắp thế gian này. Thơ thường không trực tiếp kể về sự kiê nô , nhưng bao giờ cũng có ít nhất mô tô sự kiê nô làm nảy sinh rung đô nô g thẩm mĩ mãnh liê ôt trong tâm hồn nhà thơ mà văn bản thơ là sự thể hiê nô của niềm rung đô nô g ấy. - Thơ thường có dung lượng câu chữ ngắn hơn các thể loại khác (tự sự, kịch). Hệ quả là nhà thơ biểu hiện cảm xúc của mình một cách tập trung hơn thông qua hình tượng thơ. Cảm xúc dồn nén, nhiều khi, cảm xúc vượt ra ngoài cái vỏ chật hẹp của ngôn từ, cho nên mới có chuyện “ý tại ngôn ngoại”. Do đó, thơ tạo điều kiện cho người đọc thực hiện vai trò “đồng sáng tạo” để phát hiện đời sống, khiến người đọc phải suy nghĩ, trăn trở để tìm kiếm ý đồ nghệ thuật của tác giả cũng như những điểm đặc sắc trong tư duy nghệ thuật của mỗi nhà thơ. - Mỗi bài thơ là một cấu trúc ngôn ngữ đặc biệt. Sự sắp xếp các dòng thơ, câu thơ, khổ thơ, đoạn thơ làm nên mô tô hình thức có tính tạo hình. Đồng thời, sự hiê pô vần, xen phối bằng trắc, cách ngắt nhịp vừa thống nhất vừa biến hóa tạo nên tính nhạc điê ôu. Hình thức ấy làm nên vẻ đẹp nhịp nhàng, trầm bổng, luyến láy của văn bản thơ. Ngôn ngữ thơ chủ yếu là ngôn ngữ của nhân vâ ôt trữ tình, là ngôn ngữ Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 2 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ hình ảnh, biểu tượng. Ý nghĩa mà văn bản thơ muốn biểu đạt thường không được thông báo trực tiếp, đầy đủ qua lời thơ, mà do tứ thơ, giọng điê ôu, hình ảnh, biểu tượng thơ gợi lên. Do đó ngôn ngữ thơ thiên về khơi gợi, giữa các câu thơ có nhiều khoảng trống, những chỗ không liên tục gợi ra nhiều nghĩa, đòi hỏi người đọc phải chủ đô nô g liên tưởng, tưởng tượng, thể nghiê ôm thì mới hiểu hết sự phong phú của ý thơ bên trong. - Ngôn ngữ thơ có 3 đặc trưng cơ bản là tính chính xác, tinh luyện, tính hình tượng và tính biểu cảm. Thơ phát huy tính nhạc phong phú của tiếng Việt. Thơ là thơ nhưng thơ còn có màu sắc, đường nét của hội hoạ, thanh âm của âm nhạc và hình khối của chạm khắc (điêu khắc). Nhà thơ phải có phong cách nghệ thuật độc đáo. Mỗi nhà thơ sẽ có cách tiếp cận, sử dụng riêng vốn ngữ toàn dân, ngôn ngữ bác học, ngôn ngữ nghệ thuật để đưa vào bài thơ. Nhà thơ còn được gọi là "phu chữ". Maiacôpxki đã từng viết: Nhà thơ trả chữ Với giá cắt cổ Như khai thác Chất hiếm “rađiom” Lấy một gam Phải mất hàng năm lao lực Lấy một chữ Phải mất hàng tấn quặng ngôn từ. Và thơ ca khi trở lại với con người và cuộc sống sẽ góp phần làm cho tiếng Việt ngày thêm giàu có, trong sáng. "Khác với văn xuôi, thơ ca chỉ dùng một lượng hữu hạn các đơn vị ngôn ngữ để biểu hiện cái vô hạn của cuộc sống bao gồm các sự kiện tự nhiên và xã hội cũng như những điều thầm kín trong tâm linh con người" (Hữu Đạt). "Ngôn ngữ là thứ của cải vô cùng quý báu và lâu đời của dân tộc" (Bác Hồ). Từ những đặc trưng của thơ, thi sĩ Sóng Hồng có viết: “Thơ là một hình thái nghệ thuật cao quý, tinh vi. Người làm thơ phải có tình cảm mãnh liệt thể hiện sự nồng cháy trong lòng. Nhưng thơ là có tình cảm, lí trí kết hợp một cách nhuần nhuyễn và có nghệ thuật. Tình cảm và lí trí ấy được diễn đạt bằng những hình tượng đẹp đẽ qua những lời thơ trong sáng vang lên nhạc điệu khác thường". c.Yêu cầu và phương pháp đọc hiểu tác phẩm thơ Chúng ta biết rằng một tác phẩm thơ là công trình nghệ thuật mà nhà thơ mất bao công sức, bao trải nghiệm để sáng tạo nên. Nó thật sự có giá trị khi mang ý nghĩa đời sống, ảnh hưởng sâu sắc đến tâm tư tình cảm, nhận thức của con người. Khi đọc hiểu tác phẩm thơ, chúng ta cần tiến hành theo các bước sau đây: - Cần biết rõ tên bài thơ, tên tác giả, thời gian và hoàn cảnh sáng tác, đó là cơ sở ban đầu để tiếp cận tác phẩm. - Đọc và quan sát bước đầu để nắm chắc bài thơ. Qua việc đọc, phải xác định được chủ đề, chủ thể trữ tình (chủ thể trữ tình thường xuất hiện ở hai dạng: cái tôi Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 3 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ trữ tình và chủ thể trữ tình ẩn), đối tượng trữ tình, hình tượng trữ tình và giọng điệu chủ đạo của bài thơ. - Cảm nhận nội dung, ý nghĩa bài thơ qua câu chữ, hình ảnh, nhịp điệu, kết cấu, các biện pháp tu từ,… - Lí giải, đánh giá toàn bộ bài thơ cả về hai phương diện nội dung và nghệ thuật. Đặc biệt là phải chỉ ra những đóng góp của tác giả (phong cách tác giả thể hiện qua tác phẩm) cho thơ và cho cuộc sống con người. - Có cái nhìn liên tưởng, so sánh giữa các bài thơ, tác giả thơ (cùng viết về một chủ đề, hình tượng cùng thời...) để giải quyết được những đề văn tổng hợp hoặc mang tính lí luận về thơ. Đọc hiểu tác phẩm thơ là một công việc khó khăn bởi phải huy động vốn kiến thức về nhiều mặt (lịch sử xã hội, lịch sử văn học, xã hội học, tâm lí học...). Nhưng có kiến thức chưa đủ, còn phải có cả khả năng cảm thụ, tức là cần có sự nhạy bén về tình cảm, cảm xúc trước cái đẹp văn chương. Ngoài ra còn phải nắm được phương pháp tiếp cận tác phẩm thơ theo loại thể, phương pháp phân tích các khía cạnh của tác phẩm thơ và đặt nó trong mối quan hệ đa chiều với nhiều đơn vị kiến thức có liên quan. Một bài thơ hay không dễ gì ta cảm nhận được ngay. Đọc rồi, đọc nữa, suy ngẫm, liên tưởng ta mới nhận ra thứ ánh sáng, màu sắc, hương thơm man mác bên trong hình tượng thơ. Chẳng thế mà nhà thơ Hoàng Đức Lương đã rất đề cao nàng thơ: “Đối với thơ ca, người xưa thường ví với nem chả, hoặc ví với gấm vóc. Nem chả là vị rất ngon ở đời, gấm vóc là mầu rất đẹp ở đời. Phàm người có miệng, có mắt, ai cũng quý trọng, mà không vứt bỏ khinh thường. Có điều là: sắc đẹp của thơ lại ở ngoài mọi sắc đẹp, mắt thường không thấy được; cũng vậy, vị ngon của thơ lại ở ngoài mọi vị ngon, miệng thường không nếm thấy. Chỉ có thi nhân mới có thể thấy được sắc đẹp đó, nếm được vị ngon đó”... Hay như Sóng Hồng viết: Thơ là nghệ thuật kỳ diệu bậc nhất của trí tưởng tượng. Vì vậy để viết được bài thơ hay nhà thơ không thể không khổ công đi tìm ý, tứ, câu, chữ và bao yếu tố khác trong thơ và ngoài thơ. Giá trị và sức sống của tác phẩm thơ phụ thuộc rất nhiều vào khả năng cảm thụ của người tiếp nhận. Nhà thơ Môsac từng quan niệm: “Tác phẩm thực ra chỉ được tạo thành bởi những kí hiệu câm lặng, những ngôn ngữ chết, cho nên bản thân nó chưa có giá trị gì, nếu có cũng chỉ là đôi chút. Cái quan trọng là vai trò của người đọc. Chính bạn đọc sẽ tạo nên giá trị cho tác phẩm…”. Ông cũng khẳng định: “không có bạn đọc thì không chỉ có sách của chúng ta mà cả những tác phẩm của Hôme, Đăngtơ, Puskin, Đôxtôiepxki… tất cả chỉ là đống giấy chết”. Bởi vậy nhân tố độc giả có vai trò đặc biệt trong đời sống văn học. Vì thế, mỗi học sinh phải thấy được vai trò quan trọng của mình – trong tư cách người tiếp nhận tác phẩm thơ. Trong dạy học tác phẩm văn học nói chung cũng như tác phẩm thơ trữ tình nói riêng, quá trình tiếp nhận tác phẩm trở thành quá trình "đồng sáng tạo". 2. Điều kì diệu của thơ và một số nhận định hay về thơ Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 4 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ a. Điều kì diệu của thơ Thơ ca bắt rễ từ lòng người và nở hoa nơi từ ngữ. Sau câu thơ hồi hộp những tâm tình (Chế Lan Viên). Thơ là một trong những loại hình kỳ diệu nhất, “cõi thơ là cõi bồng phiêu” (Bùi Giáng). Đi tìm bản thể của thơ luôn là một hành trình đầy bí ẩn. Chính vì lẽ đó, ở bất cứ nền văn học nào, việc kiến tạo hệ thống quan niệm lý luận về thơ là vấn đề lý thuyết vô cùng quan trọng, góp phần định hướng cho việc nghiên cứu và sáng tác thi ca. Thơ ca hai chữ kì diệu mà muôn đời vẫn chưa tìm ra một định nghĩa vẹn tròn, hoàn chỉnh: Thơ là gì? Thơ bắt nguồn từ đâu? Thơ có mãnh lực gì khiến hàng ngàn tâm hồn rung động, hàng triệu trái tim thuần khiết thổn thức? “Thơ ca là sự hiện thân cho những gì thầm kín nhất của con tim, thiêng liêng nhất của tâm hồn con người và cho những hình ảnh tươi đẹp nhất, âm thanh huyền diệu nhất trong thiên nhiên” (Lacmactin). Những người nghệ sĩ luôn là người nhạy cảm với những vòng quay của cuộc sống, những điều kì diệu xảy ra xung quanh. Những con người đó luôn hoà vào cuộc sống, bằng con mắt tinh tế của mình và bằng nguồn cảm hứng bất tận của cuộc sống, họ đã tìm ra những gì tinh tuý nhất từ cuộc sống để làm nên thơ ca. Chính vì vậy mà thơ là tiếng nói hồn nhiên nhất của tâm hồn con người trước cuộc đời, trước những gì diễn ra xung quanh mình, là tiếng nói của tâm hồn con người trước con người và trời đất. Thơ mang những cung bậc cảm xúc bắt rễ từ chính cuộc đời, hút những tinh chất từ cuộc đời, là lăng kính chủ quan, cầu nối giữa nghệ thuật và đời sống. Thơ là biểu hiện của con người và thời đại một cách cao đẹp. Đó là những viên kim cương lấp lánh dưới ánh mặt trời. Thơ là nơi những tình cảm nơi sâu thẳm trái tim người nghệ sĩ được bộc lộ: những suy nghĩ, những trăn trở và những gì trải nghiệm, đang khát khao hướng tới. Thơ ca trước hết là kết tinh đẹp nhất của cảm xúc, vừa mơ hồ khó tả lại đẹp đến xao lòng. Thơ gắn bó với đời sống, là cuộc đời. Thơ đi qua lăng kính chủ quan và phản ánh nỗi niềm của cuộc đời. Cuộc sống bao giờ cũng là nguồn cảm hứng mênh mông bất tận của những tâm hồn nghệ sĩ. Thơ ca cũng như văn chương và các loại hình nghệ thuật khác, nếu không bén rễ vào cuộc đời, không hút nguồn nhựa sống dạt dào ngầm chảy trong lòng cuộc sống thì nó sẽ mãi mãi là một cây non èo uột, không mang trên mình những cành cây săn chắc, những phiến lá xanh tươi phơi phới dưới ánh nắng mặt trời. Ngòi bút của nhà thơ phải chấm vào nghiên mực cuộc đời thì những vần thơ mới tươi màu, neo chặt trong bến tâm hồn người thưởng thức. Cuộc đời vốn bao la, vô tận như một bức tranh với ba chiều không gian trải rộng đến vô cùng. Nhà thơ cũng như những con ong cần mẫn bay lượn trong những khu rừng cuộc đời ấy, như Chế Lan Viên đã từng viết: “Nhà thơ như con ong biến trăm hoa thành một mật Một mật ngọt thành, đòi vạn chuyến ong bay”. Thơ ca “là cuộc đời”, nhưng thơ ca không phải là những trang giấy in nguyên vẹn hình bóng của cuộc đời rộng lớn. “Thơ ca là hoa thơm của cuộc đời. Nếu chỉ tạo được từ trí tưởng tượng và cái tôi nhỏ bé của người nghệ sĩ thì thơ ca Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 5 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ chỉ là những bông hoa làm bằng vỏ bào” (Pauxtôpxki). Nếu thơ là cánh diều, cuộc đời làm nên hình hài cho thơ thì nghệ thuật lại là cơn gió nâng cánh diều tung bay. Nếu thơ là đoá hướng dương, những gì tinh tuý của đất làm nên sức sống cho bông hoa thì ánh sáng mặt trời nghệ thuật làm nên điều kì diệu của bông hoa đó. Thơ đơn thuần không chỉ có cuộc đời, nếu thiếu nghệ thuật thì thơ trở thành một hòn ngọc thô ráp chưa được mài giũa: “Ngọc kia chẳng giũa chẳng mài. Cũng thành vô dụng cũng hoài ngọc đi” (tục ngữ). Thơ ca cất cánh từ biển cuộc đời và bay cao từ nguồn gió nghệ thuật. Nghệ thuật làm cho thơ trở nên đẹp đẽ, gieo vào lòng người đọc những cảm xúc thẩm mĩ tuyệt vời. Chính nghệ thuật là phương tiện biểu hiện của thơ ca, giúp hoàn chỉnh thêm ý niệm về nghệ thuật, về đặc trưng của thơ ca. Jacques Roubaud, một nhà thơ đương đại hàng đầu của Pháp đã nói: “Thơ là ký ức bằng con số và nhịp điệu của ngôn ngữ”. Khác với văn xuôi, thơ là sự đồng điệu giữa những nhịp đập của ngôn từ và sự dao động của tâm hồn. “Thơ là tiếng nói đầu tiên, tiếng nói thứ nhất của tâm hồn khi động chạm tới cuộc sống. Văn xuôi lôi cuốn người như dòng nước, đưa ta đi từ điểm này qua điểm khác. Thơ chỉ chọn ít điểm chính, bấm vào những điểm ấy thì toàn thể động lên theo. Thơ là tổng hợp, kết tinh. Văn xuôi cho phép không mười phần hoàn hảo, nhưng thơ thì luôn luôn đòi hỏi sự toàn bích” (Nguyễn Đình Thi). Thơ có vần, có điệu. Thơ ẩn chứa những cảm xúc tiềm tàng của thi sĩ mà văn xuôi không thể có. Nghệ thuật chính là cái khám phá ra những cảm xúc đó, là cái đẹp của thi ca được nuôi dưỡng trên mảnh đất hiện thực. Mỗi bài thơ, mỗi thi sĩ lại có bút pháp nghệ thuật riêng tô đậm lên vẻ đẹp của thơ ca. Thơ ca khơi dậy trong con người những cảm xúc thẩm mĩ tuyệt đẹp, thanh lọc tâm hồn con người, chắp cánh cho họ bay tới những ước mơ, khát vọng. Với hệ thống nhịp điệu, cách gieo vần, ngôn từ trong thơ ca hàm súc, cô đọng, yếu tố nhạc hoạ sử dụng đan xen, thơ là cuộc đời, là tình cảm nhưng không tách rời nghệ thuật. Mỗi tác phẩm là một chỉnh thể nghệ thuật được tạo nên từ sự thống nhất của hai yếu tố nội dung và hình thức biểu hiện. Trong đó nội dung bao giờ cũng đóng vai trò quyết định việc lựa chọn hệ thống các phương tiện biểu hiện của người viết. Thơ là dòng sông soi bóng hình cuộc đời, len vào trong tâm hồn con người những mạch ngầm cảm xúc dào dạt chảy mãi không thôi. Nhà thơ phải yêu “cuộc đời” và trân trọng “nghệ thuật” mới vun đúc những vần thơ nở ra cánh hoa thơm ngát tô điểm cho cuộc đời và con người. “Giá trị của một tác phẩm nghệ thuật trước hết là ở giá trị tư tưởng của nó, là tư tưởng đã được rung lên ở các cung bậc của tình cảm, chứ không phải tư tưởng nằm thẳng đơ trên trang giấy”(Nguyễn Khải) . Thơ trước hết chính là cuộc đời và sau đó mới là nghệ thuật. Ý kiến của Bêlinxki là hoàn toàn chính xác, mang sức nặng của sự trải nghiệm cuộc đời gắn với nghiệp thi ca. Nhà thơ là người sống giữa cuộc đời phải biết mở lòng ra đón lấy những vang dội của cuộc đời, đối mặt với hiện thực cuộc sống và hiểu biết sâu sắc về nghệ thuật. Giúp học sinh hiểu dược điều kì diệu của thơ nghĩa là người giáo viên đã thắp được ngọn lửa tình yêu văn chương ở mỗi học sinh. Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 6 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ b. Một số nhận định hay về thơ ST Nội dung nhận định T 1 "Thơ ca là niềm vui cao cả nhất mà loài người đã tạo ra cho mình". 2 “Thơ là bà chúa của nghệ thuật”. 3 "Thơ là cái nhụy của cuộc sống, nên nhà thơ phải đi hút cho được cái nhụy ấy và phấn đấu làm sao cho cuộc đời của mình cũng có nhụy". 4 "Thơ chỉ bật ra trong tim ta khi cuộc sống đã tràn đầy". 5 "Người thơ phong vận như thơ ấy". 6 7 8 9 10 11 12 13 14 "Thơ cốt ở ý, ý có sâu xa thơ mới hay. Không phải bất cứ điều gì cũng phải nói ra bằng thơ. Như thế mới là thơ có giá trị”. “Làm thơ có ba điểm chính: một là tình, hai là cảnh, ba là sự. Trong lòng có cảm xúc thực sự, rung cảm nên lời. Thực tế bên ngoài gây thành ý, rồi dùng điển tích để nói việc ngày nay, chép việc xưa hay thuật chuyện hiện tại, đều tự nhiên có tinh thần". “Thơ mà quá cầu kỳ thì sa vào giả dối, quá trau chuốt thì sa vào xảo trá, hoang lương hiu hắt thì phần nhiều sa vào buồn bã. Chỉ có thuần hậu, giản dị, thẳng thắng, không giả dối, không xảo trá, không buồn bã mà rốt cuộc chú trọng đến sự ngăn chặn điều xấu, bảo tồn điều hay, mới là những đặc sắc chính của thơ”. "Một bài thơ không thể tồn tại nếu không có khoảng trắng”. Tác giả C. Mac Xuân Diệu Phạm Văn Đồng Tố Hữu Hàn Mặc Tử Lê Hữu Trác Lê Quý Đôn Ngô Thì Nhậm Paul Claudel “Thơ là hành động, Thơ là đam mê, Thơ là sức mạnh và sự Cái Hiện đổi mới luôn luôn không biết đâu là giới hạn”. Tồn "Thơ là thể loại văn học có độ hàm súc cao, là sự dồn nén Chế Lan cảm xúc đến mức “cô đúc” để rồi phát nổ bằng một hình thức Viên ngôn từ “tổng hợp kết tinh” có vần hoặc có điệu. Thơ phản ánh hiện thực cuộc sống mà hiện thực ấy “đã được ủ thành men và bốc lên đắm say” đến mức si mê trong tâm hồn thi sĩ". "Làm người thì quý thẳng nhưng làm thơ thì quý cong. Làm Viên Mai người thì không nên có cái tôi nhưng làm thơ nhất định phải có cái tôi". “Thơ là ảnh, là nhân ảnh, thơ cũng ở loại cụ thể hữu hình. Nguyễn Nhưng nó khác với cái cụ thể của văn. Cũng mọc lên từ cái Tuân đống tài liệu thực tế, nhưng từ một cái hữu hình nó thức dậy được những vô hình bao la”. "Hãy đập vào trái tim anh – Thiên tài là ở nơi đó". A.D.Muytx Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 7 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ 15 16 17 18 19 20 “Thơ là một thông báo thẩm mĩ trong đó kết hợp 4 yếu tố: Ý Tình - Hình - Nhạc”. " Thơ là thần hứng". " Thơ là ngọn lửa thần" "Thơ là viên kim cương lấp lánh dưới ánh mặt trời" ê Mã Giang Lân Platon Đecgiavin Sóng Hồng Voltaire "Thơ là âm nhạc của tâm hồn ,nhất là những tâm hồn cao cả ,đa cảm". Thơ phải xuất phát từ thực tại, từ đời sống, nhưng phải đi qua Xuân Diệu một tâm hồn, một trí tuệ và khi đã đi qua như vậy, tâm hồn, trí tuệ ấy phải in dấu vào đó thật sâu sắc, càng cá thể, càng độc đáo, càng hay, thơ là tiếng gọi đàn, là sự đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu của những con người. c. Một số nhận định hay về tác giả, tác phẩm thơ giai đoạn 1945 – 1975 Tác giả/ tác phẩm Quang Dũng và bài thơ Tây Tiến Nội dung nhận định " Thiên nhiên Tây bắc qua ngòi bút Quâng Dũng được cảm nhận với vẻ đẹp vừa đa dạng, vừa độc đáo, vừa hùng vĩ vừa thơ mộng, hoang sơ mà ấm áp". Tây Tiến là bài thơ nổi tiếng nhất của Quang Dũng. Anh bước vào làng thơ cách mạng với bài thơ ấy. Như có mối duyên ràng buộc, bài thơ gắn bó với người làm ra nó đến mức cứ nói đến Quang Dũng là người ta nhắc ngay đến bài Tây Tiến và ngược lại. Tây Tiến là một bài thơ có giá trị về tư tưởng, về nghệ thuật. Bài thơ được viết ra với những màu sắc thẩm mĩ phong phú. Tây Tiến là đoá hoa thơ vào loại đẹp nhất của thơ ca những năm kháng chiến chống thực dân Pháp/ Tây Tiến là thứ quả lạ trái mùa, một "lệch chuẩn" tài hoa. Đọc Tây Tiến như ngậm âm nhạc trong miệng. Tây Tiến biên cương mờ lửa khói Nguồn/Tác giả nhận định Bình giảng VHVN Trần Văn Lê Hà Minh Đức Đỗ Hồi Kim Xuân Diệu Giang Nam Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 8 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ Tố Hữu và đoạn trích Việt Bắc Quân đi lớp lớp động cây rừng Và bài thơ ấy co người ấy Sống mãi muôn đời với núi sông Quang Dũng đã đem tượng đài người lính Tây Tiến đặt giữa ngàn non ngàn mây, ngàn cây TBắc. Bởi vậy lời thơ như âm u vọng mãi tiếng gọi hoang sơ của núi rừng và mỗi khi nhắc đến một tên đất, tên mường, hồn thơ Quang Dũng lại rộn rã, phiêu du nhịp lên tiếng gọi đàn thăm thẳm" Bút pháp của Quang Dũng thích tung hoành trong một biên độ rất rộng, giữa những nét khoẻ khoắn dữ dằn và những nét tinh vi, e ấp". Việt Bắc là một trong những đỉnh cao thơ Tố Hữu, cũng là một trong những thi phẩm xuất sắc của Việt Nam thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp. Sức thu hút của thơ Tố Hữu là chất men say lí tưởng và tính dân tộc đậm đà. Thái độ toàn tâm, toàn ý với cách mạng là nguyên nhân chính làm nên thành công của thơ anh. "Thơ Tố Hữu là thơ cách mạng, chứ không phải thơ tình yêu…Nhưng thơ anh là thơ của một tình nhân, anh nói các vấn đề bằng trái tim của một người say đắm. Cái sức mạnh lớn nhất của Tố Hữu là quả tim anh". Trọn đời, Tố Hữu là một chiến sĩ cách mạng làm thơ và là nhà thơ cách mạng và trong lửa của thơ anh có biết bao nhiêu yêu thương dịu dàng với đất nước quê hương và đối với những con người của đất nước quê hương. từ cuộc sống hiện đại, thơ anh ngày càng bắt nguồn trở lại vào hồn thơ cổ điển của dân tộc. Được xem là một trong những người viết thơ tình hay nhất trong nền thơ Việt Nam từ sau Cách mạng, Xuân quỳnh đem đến cho bạn đọc một tình yêu vừa nồng nhiệt, táo bạo, vừa tha thiết, dịu dàng, vừa giàu trực cảm vừa lắng sâu những trải nghiệm, suy tư. Nguyễn Đình Thi Vũ Quần Phương SGV văn nâng tập 1 Ngữ 12 cao Hoài Thanh Chế Viên Lan Báo văn nghệ số 50 ngày 14/12/2002nhân ngày mất của Tố Hữu SGV Ngữ văn 12 nâng cao tập 1 Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 9 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ Xuân Dù viết về tình yêu đôi lứa hay tình yêu Tổ quốc, về Quỳnh và thế giới trẻ thơ hồn nhiên, trong trắng hay những bài thơ Sóng quan hệ nhân sinh muôn vẻ, thơ Xuân Quỳnh vẫn nổi bật ở vẻ đẹp nữ tính. SGV văn nâng tập 1 Ngữ 12 cao Xuân Quỳnh đã triệt để tận dụng lối tổ chức theo Chu Văn nguyên tắc tương xứng, hô ứng, trùng điệp. Nhất là Sơn việc tạo ra các cặp từ, các vế câu, các cặp câu, thậm chí ngay cả các khổ thơ cũng hình thành các cặp đi liền kề, kế tiếp luân phiên đắp đổi nhau về bằng - trắc nữa. “Thơ Nguyễn Khoa Điềm… có sức liên tưởng Nguyễn mạnh. Anh thường dẫn người đọc đi từ quá khứ đến Xuân Nam tương lai, từ khổ đau đến hạnh phúc, từ sách vở đến đời sống” “Thơ ca Nguyễn Khoa Điềm chứa đựng nhiều chất Nguyễn liệu văn học và văn hoá dân gian. Câu Xuân Nam thơ dù ở thể thơ truyền thống hay thơ tự do bao Nguyễn Khoa Điềm giờ cũng phảng phất phong vị của ca dao, tục ngữ. Chất hiền minh của trí tuệ dân gian thấm đẫm và đoạn trong từng từ” trích Đất “Vì khi làm nông nghiệp, số phận nhân dân đã gắn Tâm sự của Nước chặt với số phận dòng sông. Vậy thì văn hoá ắt phải Nguyễn mang gương mặt dòng sông” Khoa Điềm “Ý tưởng xuyên suốt của tôi trong chương này Tâm sự của là thể hiện một Đất nước của nhân dân, do đó, Nguyễn từ ngữ, hình ảnh, chất liệu thơ được sử dụng đều Khoa Điềm nhằm làm rõ ý tưởng này” Chính chiều sâu của những giá trị văn hóa đã tạo Nguyễn nên nét phong cách riêng làm nên gương mặt thơ Xuân Nam Nguyễn Khoa Điềm. 3. Cần nhìn nhận các tác phẩm thơ được tìm hiểu trong chuyên đề trong sự gắn bó với các đặc điểm cơ bản của Văn học Việt Nam từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến 1975 - Nền văn học vận động chủ yếu theo hướng cách mạng hóa, gắn bó sâu sắc với vận mệnh chung của đất nước. - Nền văn học hướng về đại chúng. - Nền văn học chủ yếu mang khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn. 4. Phong cách nghệ thuật của nhà thơ Phong cách nghệ thuật của nhà thơ thể hiện tài nghệ của người nghệ sĩ ngôn từ trong việc đem đến cho người đọc một cái nhìn mới mẻ chưa từng có về cuộc sống, con người thông qua những hình tượng nghệ thuật độc đáo và những phương Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 10 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ thức, phương tiện thể hiện đặc thù mang đậm dấu ấn cá nhân của chủ thể sáng tạo. Biểu hiện phong cách nghệ thuật của nhà thơ: + Cách nhìn, cách cảm thụ giàu khám phá nghệ thuật. + Nét riêng trong lựa chọn, xử lí đề tài, xác định chủ đề. + Giọng điệu riêng biệt của tác phẩm. + Sử dụng các thủ pháp nghệ thuật mang đậm dấu ấn riêng (thống nhất, ổn định trong sử dụng các phương thức và phương tiện nghệ thuật). Phong cách nghệ thuật của nhà thơ không phải qua một tác phẩm là có thể nhận thấy ngay, nó in dấu một cách ổn định trên hệ thống các sáng tác của người nghệ sĩ. Vì thế phần tiểu dẫn cho một văn bản thơ bao giờ cũng giới thiệu phong cách tác giả của nó. Người học khi khai thác tác giả/tác phẩm cần nắm được đặc điểm này để soi chiếu, đánh giá sâu nội dung, nghệ thuật, vị trí của tác phẩm, nét độc đáo của nó so với những tác giả / tác phẩm khác. Học sinh cần nắm chắc phong cách nghệ thuật của một số nhà thơ có tác phẩm được dạy trong chuyên đề (theo bảng sau): ST Nhà thơ Tên tác Nét riêng trong phong cách T phẩm nghệ thuật của nhà thơ thơ 1 Tây Tiến Một nhà thơ mang hồn thơ phóng khoáng, hồn hậu, lãng mạn và hào hoa. 2 Việt Bắc Thơ Tố Hữu là: thơ trữ tình chính trị; mang đậm tính sử thi; giọng điệu tâm tình, ngọt ngào; đậm đà tính dân tộc trong nội dung và hình thức biểu hiện. 3 Sóng Thơ Xuân Quỳnh là tiếng lòng của một tâm hồn phụ nữ nhiều trắc ẩn, vừa hồn nhiên tươi tắn, vừa chân thành, đằm thắm và luôn da diết trong khát vọng về hạnh phúc bình dị đời thường. 4 Đất Nước (Trích) Thơ ông hấp dẫn bởi sự kết hợp giữa cảm xúc nồng nàn và suy tư sâu lắng của người trí thức về đất nước, con người Việt Nam. 5/ Cách làm kiểu đề so sánh văn học (các khía cạnh của tác phẩm thơ) Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 11 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ Đây là một kiểu bài mới, chưa được cụ thể hóa thành một bài học riêng trong chương trình Ngữ văn bậc trung học phổ thông, do đó đã ảnh hưởng ít nhiều đến chất lượng làm bài của học sinh cũng như quá trình định hướng ôn tập cho học sinh từ phía giáo viên. Góp phần tháo gỡ những khó khăn trên, chúng tôi xin đưa ra một số gợi ý để cùng các em ôn tập, phục vụ cho bài thi Ngữ văn kì thi THPT quốc gia: Kiểu bài so sánh văn học về các khía cạnh của tác phẩm thơ thường yêu cầu học sinh so sánh trên nhiều bình diện: đoạn thơ, hình tượng thơ, phong cách nhà thơ thể hiện trong tác phẩm, nghệ thuật thể hiện, nội dung tư tưởng, cảm hứng… Quá trình so sánh có thể chỉ diễn ra ở các tác phẩm của cùng một tác giả, nhưng cũng có thể diễn ra ở những tác phẩm của các tác giả cùng hoặc không cùng một thời đại, giữa các tác phẩm của những trào lưu, trường phái khác nhau của một nền văn học. Mục đích cuối cùng của kiểu bài này là yêu cầu học sinh chỉ ra được chỗ giống và khác nhau giữa hai tác phẩm, hai tác giả… từ đó thấy được những mặt kế thừa, những điểm cách tân của từng tác giả, từng tác phẩm; thấy được vẻ đẹp riêng của từng tác phẩm; sự đa dạng muôn màu của phong cách nhà văn. Không dừng lại ở đó, kiểu bài này còn góp phần hình thành kĩ năng lí giải nguyên nhân của sự khác nhau giữa các hiện tượng văn học – một năng lực rất cần thiết góp phần tránh đi khuynh hướng “bình tán”, khuôn sáo trong các bài văn của học sinh hiện nay. Lẽ hiển nhiên, đối với đối tượng học sinh trung học phổ thông, các yêu cầu về năng lực lí giải cần phải hợp lí, vừa sức. Nghĩa là các tiêu chí so sánh cần có mức độ khó vừa phải, khả năng lí giải sự giống và khác nhau cũng cần phải tính toán hợp lí với năng lực của các em. Chuẩn kiến thức, chuẩn kĩ năng trong từng bài, từng cấp học sẽ là căn cứ để kiểm định những vấn đề này. Vì là một bài nghị luận nên bố cục một bài văn so sánh văn học cũng có 3 phần: mở bài, thân bài và kết bài. Tuy nhiên chức năng cụ thể của từng phần lại có những điểm khác biệt so với kiểu bài nghị luận về một tác phẩm, đoạn trích thơ hay nghị luận về một đoạn trích, tác phẩm văn xuôi. Đề so sánh về khía cạnh của tác phẩm thơ thường có các dạng cụ thể như: hỏi về điểm chung, hỏi về nét riêng, hỏi về cả điểm chung và nét riêng giữa các đối tượng. Sau đây là dàn ý khái quát của kiểu bài so sánh yêu cầu học sinh làm rõ về cả điểm chung và nét riêng giữa hai đối tượng: MỞ BÀI: - Dẫn dắt vấn đề. - Giới thiệu khái quát về các đối tượng so sánh. THÂN BÀI: 1. Làm rõ đối tượng thứ nhất (bước này vận dụng kết hợp nhiều thao tác lập luận nhưng chủ yếu là thao tác lập luận phân tích). 2. Làm rõ đối tượng thứ 2 (bước này vận kết hợp nhiều thao tác lập luận nhưng chủ yếu là thao tác lập luận phân tích). 3. So sánh: nét tương đồng và khác biệt giữa hai đối tượng trên cả hai bình diện Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 12 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ nội dung và hình thức nghệ thuật (bước này vận dụng kết hợp nhiều thao tác lập luận nhưng chủ yếu là thao tác lập luận phân tích và thao tác lập luận so sánh). 4. Lý giải sự khác biệt: thực hiện thao tác này cần dựa vào các bình diện: bối cảnh xã hội, văn hóa mà từng đối tượng tồn tại; phong cách nhà văn; đặc trưng thi pháp của thời kì văn học…(bước này vận nhiều thao tác lập luận nhưng chủ yếu là thao tác lập luận phân tích). KẾT BÀI: - Khái quát những nét giống nhau và khác nhau tiêu biểu. - Có thể nêu những cảm nghĩ của bản thân. Lưu ý: - Trên đây là dàn ý khái quát nhất về kiểu đề so sánh hai đối tượng. Trong thực tế, đối tượng so sánh có thể nhiều hơn và trong một số trường hợp cụ thể, cách trình bày có thể sắp xếp các luận điểm khác đôi chút so với lí thuyết để đáp ứng tốt nhất yêu cầu của đề (yêu cầu người viết phải sáng tạo, không vận dụng máy móc). - Việc xác lập nội hàm khái niệm kiểu bài, mục đích, yêu cầu, đến cách thức làm kiểu bài này cho học sinh là thực sự rất cần thiết. B. HỆ THỐNG (PHÂN LOẠI, DẤU HIỆU NHẬN BIẾT ĐẶC TRƯNG) CÁC DẠNG BÀI TẬP ĐẶC TRƯNG CỦA CHUYÊN ĐỀ Theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, cấu trúc một đề Ngữ văn gồm có 2 phần: Phần I Đọc hiểu (3 điểm); Phần II Làm văn có 2 câu hỏi (câu 1- nghị luận xã hội chiếm 3 điểm, câu 2 - nghị luận văn học chiếm 4 điểm). Qua nghiên cứu nội dung bài học, chuyên đề của chúng tôi tập trung vào 6 dạng đề sau (các dạng để được sắp xếp khoa học theo quy luật nhận thức từ dễ đến khó): 1. Dạng đề đọc hiểu (5 đề). 2. Dạng đề nghị luận về một tư tưởng đạo lí đặt ra trong tác phẩm văn học (1 đề) 3. Dạng đề nghị luận về một bài thơ, đoạn thơ (10 đề) 4. Dạng đề so sánh văn học (8 đề). 5. Dạng đề nghị luận về một (hoặc hai) ý kiến bàn về văn học (8 đề) 6. Dạng đề liên quan đến đặc trưng của thơ (11 đề- trong đó có 1 đề minh họa) và giới thiệu 12 bài tập nâng cao tự giải cho học sinh. C. HỆ THỐNG CÁC PHƯƠNG PHÁP CƠ BẢN, ĐẶC TRƯNG ĐỂ GIẢI CÁC DẠNG BÀI TẬP TRONG CHUYÊN ĐỀ - Phân loại đề theo cấu trúc đề thi THPTQG: Sau khi cung cấp cho các em hiểu những vấn đề then chốt, hệ thống các kiến thức sử dụng trong chuyên đề, giáo viên sẽ tiến hành soạn hệ thống câu hỏi theo các dạng trên và bám sát cấu trúc đề thi của Bộ Giáo dục và Đào tạo (hệ thống câu hỏi này sẽ được phát cho học sinh trước khi học chuyên đề 01 ngày để các em chuẩn bị và chủ động trong việc xử lí đề). - Tổ chức ôn luyện hệ thống kiến thức cơ bản cần sử dụng trong chuyên đề. Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 13 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ - Phương pháp thảo luận nhóm, đàm thoại: Trong giờ học chuyên đề, giáo viên cho học sinh tự giải quyết vấn đề qua thảo luận nhóm (dùng các kĩ thuật dạy học tích cực mới như: kĩ thuật hội chợ, kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật mảnh ghép...). Cuối cùng, giáo viên nhận xét và kết luận. Như thế, học sinh sẽ phải tư duy và chủ động trong việc chiếm lĩnh tri thức. - Phương pháp thực hành: Giáo viên cần phải cho học sinh viết bài chuyên đề như cấu trúc đề thi THPTQG theo định kì (có báo trước) và không theo định kì (bất chợt), chấm chữa bài và uốn nắn những chỗ còn chưa đạt trong bài viết của học sinh. Khuyến khích nêu gương những học sinh có bài viết tốt, khen ngợi kịp thời những học sinh có biểu hiện tiến bộ từ đó thổi bùng lên ở mỗi em ngọn lửa đam mê, tình yêu văn chương. - Phương pháp thống kê, phân tích dữ liệu để đánh giá mức độ nhận thức của học sinh từ đó điều chỉnh nội dung và phương pháp giảng dạy cho phù hợp với tình hình thực tế. D. HỆ THỐNG CÁC VÍ DỤ, CÁC BÀI TẬP CỤ THỂ CÙNG LỜI GIẢI MINH HOẠ CHO CHUYÊN ĐỀ Yêu cầu chung : - Hình thành các dạng câu hỏi cần cả 4 mức độ (nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp, vận dụng cao) để kiểm tra được hiểu biết của học sinh ở các góc độ sâu của tác phẩm, phong cách tác giả. - Đánh giá được năng lực cảm thụ tác phẩm của học sinh. - Phát hiện được khả năng tạo lập văn bản, xây dựng bài văn nghị luận. - Giúp học sinh có cái nhìn nhiều chiều về tác giả - tác phẩm thơ, những vấn đề lí luận về thơ đồng thời phân loại được học sinh theo năng lực. I. VÍ DỤ LỜI GIẢI MINH HOẠ CHO MỘT ĐỀ VĂN CỤ THỂ TRONG CHUYÊN ĐỀ 1. Mục tiêu đề thi – Kiến thức: Phân tích thi phẩm Tây Tiến của Quang Dũng để làm sáng tỏ một vấn đề lí luận văn học về mối quan hệ giữa đặc trưng của thơ và các loại hình nghệ thuật gần gũi với nó. Đặc trưng của ngôn ngữ thơ (tính chính xác, tính hình tượng, tính nhạc) khiến nó mang trong mình đặc điểm của các loại hình nghệ thuật khác. – Kĩ năng: Biết làm kiểu bài nghị luận văn học có vận dụng kết hợp các thao tác giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận. Lập luận chặt chẽ, bố cục rõ ràng, diễn đạt lưu loát có cảm xúc, ngôn ngữ chọn lọc, không mắc chính tả, dùng từ, ngữ pháp. – Thái độ: Bồi dưỡng niềm tự hào, tình yêu tiếng Việt. Từ đó học sinh có lòng say mê với văn học Việt Nam và có lí tưởng sống đúng đắn. 2. Hình thức đề thi: Tự luận 3. Thiết lập khung ma trận đề thi - Liệt kê các chuẩn kiến thức kĩ năng theo chương trình môn Ngữ văn 12. Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 14 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ - Chọn nội dung cần đánh giá, thực hiện các bước thiết lập ma trận đề kiểm tra theo 4 mức độ nhận thức: Cấp độ Nhận Thông Vận dụng Cộng Tên biết hiểu nội dung Cấp độ Cấp độ kiểm tra thấp cao - Đặc trưng của -Giới Hiểu và –Phân ngôn ngữ thơ thiệu giải thích tích được (tính chất kì diệu ngắn gọn được ý chất thơ của thơ ca): thơ về tác giả kiến của của Tây là thơ nhưng thơ Quang Sóng Tiến. Đánh còn có màu sắc, Dũng và Hồng: – Phân giá vấn đường nét của bài thơ - Thơ là tích, đề. hội hoạ, thanh Tây Tiến. thơ? chứng âm của âm nhạc - Thơ là minh và hình khối của hoạ? khẳng chạm khắc (điêu - Thơ là định Tây khắc). Tất cả nhạc? Tiến cũng những biểu hiện - Thơ là là bài thơ ấy phải được thể chạm giàu chất hiện theo “một khắc theo hoạ, chất cách riêng” một cách nhạc và nghĩa là nhà thơ riêng? điêu khắc, phải có phong tiêu biểu cách nghệ thuật cho riêng. phong - Chứng minh cách nghệ qua việc phân thuật của tích bài thơ Tây nhà thơ. Tiến. Số ý: 1 ý 1 ý 1 ý 1 ý Số câu: 1 Số điểm: 0,25 1,0 2,0 0,75 Điểm: 4 Tỉ lệ %: 6,25 25 50 18,75 100 % 4. Biên soạn đề thi Đề bài: Thơ là thơ đồng thời là hoạ, là nhạc, là chạm khắc theo một cách riêng. (Sóng Hồng). Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 15 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ Anh (chị) hiểu ý kiến trên như thế nào? Qua việc phân tích bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng hãy làm sáng tỏ ý kiến trên. 5. Minh hoạ phần hướng dẫn học sinh giải đề thi Nội dung các hoạt động Hoạt động 1: Nhận thức đề Hoạt động của giáo viên và học sinh GV: Chép đề. Hỏi: Đề đặt ra vấn đề gì cần giải quyết (luận đề)? Việc giải quyết vấn đề ấy phải huy động những kiến thức nào (tư liệu)? Đề yêu cầu kiểu bài gì? Các thao tác nghị luận cần sử dụng? Yêu cầu về kỹ năng và thái độ người viết? HS: Thảo luận nhóm và trả lời. Đại diện các nhóm nhận xét. GV: Nhận xét và kết luận. Nội dung kiến thức – kỹ năng cần đạt, các năng lực cần phát triển ở học sinh (được hình thành bởi quan điểm dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh và dạy học phát triển tư duy sáng tạo ở người học) – Vấn đề cần giải quyết: Phân tích thi phẩm Tây Tiến của Quang Dũng để làm sáng tỏ một vấn đề lí luận văn học về mối quan hệ giữa đặc trưng của thơ và các loại hình nghệ thuật gần gũi với nó. Đặc trưng của ngôn ngữ thơ (tính chính xác, tính hình tượng, tính nhạc) khiến nó mang trong mình đặc điểm của các loại hình nghệ thuật khác. - Vùng tư liệu: Đặc trưng ngôn ngữ thơ, bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng. - Kiểu bài: kiểu bài nghị luận văn học có vận dụng kết hợp các thao tác giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận. - Yêu cầu về kỹ năng: Lập luận chặt chẽ, bố cục rõ ràng, diễn đạt lưu loát có cảm xúc, ngôn ngữ chọn lọc, không mắc chính tả, dùng từ, ngữ pháp (trong đó đề cao sáng tạo với những kiến giải riêng hợp lí). – Thái độ: Bồi dưỡng niềm tự hào, tình yêu tiếng Việt. Từ đó học sinh có lòng say mê với văn học Việt Nam và có lí tưởng sống đúng đắn. Phát triển năng lực sử dụng kiến thức, xử lí thông tin, năng lực giải quyết vấn đề của học sinh. Hoạt GV: Những chất liệu Các chất liệu cần huy động: động 2: em sẽ chuẩn bị để - Hệ thống các luận điểm lớn, nhỏ (ý lớn, ý Huy giải quyết đề văn này nhỏ). động là gì? - Các dẫn chứng: Ngoài kiến thức về Quang Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 16 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ kíên HS: Cá nhân HS suy Dũng và bài thơ Tây Tiến, học sinh có thể viện thức nghĩ và trả lời. dẫn những nhận định của các nhà nghiên cứu (Chuẩ GV: Kết luận. phê bình văn học có uy tín (tất nhiên phải gần n bị gũi, phù hợp). Bước này học sinh cần vận dụng chất trí nhớ và ghi lại ngay khi kiến thức cần thiết ùa liệu về. cho đề - Dựng khung đề cương cho bài viết: văn) Mở bài: Giới thiệu vấn đề cần nghị luận. Thân bài: 1/ Giải thích ý kiến. 2/ Chứng minh qua bài thơ Tây Tiến. 3/ Đánh giá chung. Kết luận: Tóm lược vấn đề, phát triển nâng cao và để lại ấn tượng sâu sắc. Hoạt động 3: Luyện viết mở bài gián tiếp Phát triển năng lực sử dụng kiến thức, năng lực về phương pháp, năng lực cá nhân của học sinh. 1/ Giới thiệu vấn đề nghị luận. Hoàn thành một mở bài theo yêu cầu, sáng tạo, có sức lôi cuốn. Xin giới thiệu với các thầy cô mở bài của 1 em học sinh được tập thể lớp lựa chọn: GV: Em hãy chọn một nhận định trong số các nhận định chúng ta đã có từ đó viết một mở bài gián tiếp cho đề văn. HS: Làm việc cá “Phải phí tổn nghìn cân quặng chữ nhân. Đọc mở bài Mới thu về một chữ mà thôi, mình vừa hoàn Một chữ ấy làm cho rung động thành. Các em còn Triệu trái tim trong hàng triệu năm dài.” lại nghe và nhận xét, (Maiacôpxki) góp ý. Thơ là tập hợp những tinh hoa tâm hồn GV: nhận xét và đề và ngôn ngữ. Thơ là cái thật, cái đẹp của tâm xuất cách mở bài hay hồn được chắt lọc, gọt giũa bằng nghệ thuật và hợp lí nhất. ngôn từ. Người nghệ sĩ phải dùng bàn tay tài hoa và lăng kính nghệ thuật để biến ngôn ngữ đời sống thành ngôn ngữ văn học. Nhà thơ, để tạo nên một tác phẩm độc đáo cần trải qua quá trình lao động nhọc nhằn, như người đào vàng, tìm ngọc, đãi từ kho quặng chữ thô ráp lấy một viên ngọc chữ nghĩa tinh khôi. Nhiều khi khát Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 17 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ cháy trên sa mạc ngôn từ vẫn chưa tìm được thứ báu vật thiêng liêng ấy. Nhiều "phu chữ" cả một đời luôn trăn trở: "Chữ chẳng làm kinh động lòng người chết chẳng yên" (Đỗ Phủ). Với chất liệu phi vật thể (ngôn từ), thơ ca đã tạo cho mình thế mạnh riêng, là nơi gặp gỡ, giao thoa của nhiều bộ môn nghệ thuật. Bàn về vấn đề này, thi Sĩ Sóng Hồng cho rằng: Thơ là thơ đồng thời là hoạ, là nhạc, là chạm khắc theo một cách riêng. Qua việc phân tích những biểu hiện của chất thơ, chất nhạc, chất hoạ, chất điêu khắc trong Tây Tiến – bài thơ tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật Quang Dũng- chúng ta sẽ hiểu rõ hơn về nhận định mang tính lí luận này. Hoạt động 4: Giải thích ý kiến của Sóng Hồng GV:Thơ là thơ? Thơ là nhạc? Thơ là hoạ? Thơ là chạm khắc? Theo một cách riêng cần hiểu như thế nào? (chú ý chất liệu ngôn ngữ và đặc trưng của ngôn ngữ thơ). HS: thảo luận nhóm bằng kĩ thuật mảnh ghép. Phát triển năng lực sáng tạo, năng lực giao tiếp Tiếng Việt, năng lực cá nhân, năng lực giải quyết tình huống của học sinh. 2/ Giải thích ý kiến: 2.1 Thơ là thơ : Thơ trước hết phải là chính nó, nghĩa là phải mang đầy đủ những đặc trưng riêng khác với bất kì loại hình nghệ thuật nào: truyện, kịch… Thơ là phương thức trữ tình, là tiếng nói của tình cảm, cảm xúc được thể hiện bằng một cấu tạo ngôn ngữ đặc biệt. 2.2 Thơ đồng thời là họa, là nhạc, là chạm khắc theo một cách riêng: + Thơ – hoạ – nhạc - chạm khắc đều là những loại hình nghệ thuật, song có sự khác biệt, trước hết là chất liệu xây dựng hình tượng nghệ thuật để phản ánh đời sống. Chất liệu của thơ ca là ngôn ngữ - chất liệu phi vật thể có những đặc trưng riêng- vì vậy tác động nhận thức không trực tiếp bằng các loại hình nghệ thuật khác song sức gợi mở của nó lại hết sức dồi dào, mạnh mẽ. Nó tác động vào liên tưởng con người và khơi dậy những cảm nhận cụ thể về màu sắc, đường nét, âm thanh, hình khối. + Thơ là họa: Họa có nghĩa là hội họa, đặc trưng ngôn ngữ thơ giàu tính tạo hình, thơ có thể gợi lên trong tâm trí người đọc những hình Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 18 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ ảnh, chi tiết sống động, chân thực như bản thân sự sống vốn có, "thi trung hữu hoạ". + Thơ là nhạc: Nhạc là âm nhạc. Ngôn ngữ thơ giàu nhạc tính. Tính nhạc của thơ thể hiện ở: thể thơ, cách gieo vần, ngắt nhịp, thanh điệu,… "thi trung hữu nhạc". Nhạc là cỗ xe chở hồn thi phẩm (Hoàng Cầm). + Thơ còn là chạm khắc: Chạm khắc là điêu khắc. Cũng vì tính tạo hình, ngôn ngữ thơ ca có khả năng tạo dựng hình khối, đường nét sống động, chân thực. + Một cách riêng: Phong cách nghệ thuật của mỗi nhà thơ. 2.3 Tóm lại: Sóng Hồng đã khẳng định tính chất kì diệu của thơ ca: thơ là thơ nhưng thơ còn có màu sắc, đường nét của hội hoạ, thanh âm của âm nhạc và hình khối của chạm khắc (điêu khắc). Thơ cất tiếng nhờ nhạc, đẹp lên nhờ hoạ và kiêu hãnh vì được thể hiện bằng nét chạm khắc. Tuy nhiên, tất cả những biểu hiện ấy phải được thể hiện theo “một cách riêng” nghĩa là nhà thơ phải có phong cách nghệ thuật độc đáo. (Cũng như nhận xét của Biêlinxki "Bản thân văn học là toàn bộ nghệ thuật" hay "Thơ là kết tinh của cái đẹp trong mọi hình thức nghệ thuật"). Hoạt động 5: Phân tích bài thơ Tây Tiến để chứng minh cho ý Ý phụ (tác giả, tác phẩm), giáo viên gọi 1 học sinh đứng tại chỗ trả lời ngắn gọn. Học sinh được gọi thực hiện yêu cầu. Giáo viên nhận xét, bổ sung nếu cần. Các ý còn lại, giáo viên giao nhiệm vụ Phát triển năng lực sử dụng kiến thức, năng lực trao đổi, năng lực hợp tác của học sinh. 3/ Chứng minh qua bài Tây Tiến: 3.1 Giới thiệu ngắn gọn về tác giả Quang Dũng và bài thơ Tây Tiến. - Tác giả: Quang Dũng là người nghệ sĩ đa tài. Thơ Quang Dũng hồn hậu, phóng khoáng, lãng mạn và hào hoa. - Tác phẩm: Tây Tiến (1948) là bài thơ tiêu biểu cho đời thơ Quang Dũng, thể hiện sâu sắc phong cách nghệ thuật của nhà thơ. Bài thơ đươc in trong tập Mây đầu ô. Xuyên suốt bài Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 19 Tải miễn phí tài liệu tại : http://thutrang.edu.vn/ kiến cho 4 nhóm. Hướng dẫn học sinh giải quyết vấn đề qua hội thảo nhóm với kĩ thuật hội chợ. Nhóm 1: Chất thơ trong Tây Tiến. Nhóm 2: Chất hoạ trong Tây Tiến. Nhóm 3: Chất nhạc trong Tây Tiến. Nhóm 4: Phong cách riêng của Quang Dũng qua Tây Tiến. Sau khi xong nhiệm vụ, các nhóm cử đại diện đi tham khảo các nhóm còn lại để nhận thức đầy đủ cả 4 yêu cầu. GV: Nhận xét, kết luận. thơ là nỗi nhớ: nỗi nhớ da diết về những người động đội và những ngày tháng, những kỉ niệm không thể nào quên của chính tác giả trong đoàn quân Tây Tiến, gắn với vùng đất miền Tây hùng vĩ, hiểm trở và thơ mộng. Nỗi nhớ ấy đã đánh thức mọi ấn tượng, kí ức để kết tinh thành những hình ảnh sống động. 3.2 Chất thơ của Tây Tiến: + Bài thơ thể hiện cảm xúc mãnh liệt của Quang Dũng: nỗi nhớ đơn vị cũ, nhớ thiên nhiên núi rừng, con người Tây Bắc. + Ngôn ngữ thơ hàm súc, đa nghĩa, có tính biểu cảm cao. 3.3 Tây Tiến cũng là bài thơ giàu chất hoạ, chất nhạc và điêu khắc: + Chất hoạ: Bức tranh thiên nhiên, núi rừng Tây Bắc hùng vĩ, hoang sơ, bí ẩn, dữ dội, mà mĩ lệ thơ mộng trữ tình. Nét vẽ gân guốc, khoẻ khoắn tái hiện thiên nhiên Tây Bắc hùng vĩ, dữ dội, hiểm trở hoang sơ. Nét vẽ nhẹ nhàng, nhoè mờ kiểu tranh lụa lại làm hiện lên thiên nhiên Tây Bắc thơ mộng, trữ tình, ấm áp (dẫn chứng). + Chất nhạc: phép đối, điệp âm, sử dụng từ láy, cách ngắt nhịp, phối thanh Bằng – Trắc… => tạo nên giọng điệu gân guốc, mạnh mẽ khi nói về con đường hành quân gập ghềnh, trắc trở; giọng điệu êm đềm man mác khi nói về thiên nhiên thơ mộng trữ tình; giọng thơ vui tươi, khoẻ khoắn khi tái hiện kỉ niệm về tình quân dân thắm thiết trong đêm liên hoan (dẫn chứng). + Đường nét của điêu khắc: chạm khắc bức tượng đài về người lính Tây Tiến sống động, chân thực, mang vẻ đẹp lẫm liệt, kiêu hùng, hào hoa, lãng mạn mà bi tráng (dẫn chứng). 3.4 Bài thơ Tây Tiến thể hiện phong cách riêng, độc đáo của Quang Dũng: bút pháp lãng mạn và tinh thần bi tráng, hồn thơ bay bổng và ngôn ngữ sáng tạo, tinh tế, tài hoa. Người sưu tầầm : Thu Trang, Giáo viên trường THPT Tạ Uyên- Ninh Bình Page 20
- Xem thêm -