Tài liệu Chân khớp ăn thịt, kí sinh của sâu bộ cánh phấn cây hại vừng v6 tại huyện yên thành và nghi lộc tỉnh nghệ an, năm 2002

  • Số trang: 74 |
  • Loại file: DOC |
  • Lượt xem: 35 |
  • Lượt tải: 0
tructuyentailieu

Tham gia: 25/05/2016

Mô tả:

NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Trêng ®¹i häc Vinh --------------------------------------- LuËn v¨n tèt nghiÖp Cö nh©n khoa häc ngµnh Sinh häc ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh cña s©u bé c¸nh phÊn g©y h¹i võng V6 t¹i huyÖn Yªn Thµnh vµ Nghi Léc - tØnh NghÖ An, n¨m 2002 Sinh viªn nghiªn cøu: NguyÔn §×nh Vinh Gi¸o viªn híng dÉn: TS. TrÇn Ngäc L©n 0 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh N¨m 2003 Lêi c¶m ¬n §Ò tµi “Ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh cña s©u bé c¸nh phÊn g©y h¹i võng V6 t¹i huyÖn Yªn Thµnh vµ Nghi Léc tØnh NghÖ An n¨m 2002” ®îc thùc hiÖn tõ th¸ng 3 ®Õn th¸ng 12 n¨m 2002. Trong suèt qu¸ tr×nh thùc hiÖn ®Ò tµi t«i ®· nhËn ®îc rÊt nhiÒu sù gióp ®ì cña c¸c nhµ khoa häc, c¸c thÇy c« gi¸o vµ c¸n bé b¶o vÖ thùc vËt ë ®Þa ph¬ng - n¬i nghiªn cøu ®Ò tµi. Tríc tiªn t«i xin bµy tá lßng biÕt ¬n ch©n thµnh vµ s©u s¾c tíi TiÕn sü TrÇn Ngäc L©n - ngêi thÇy kÝnh quý lu«n tËn t×nh híng dÉn vµ gióp ®ì tõ nh÷ng bíc ®i ®Çu tiªn trong lÜnh vùc nghiªn cøu khoa häc cña t«i. T«i xin ch©n thµnh c¶m ¬n ban chñ nhiÖm khoa Sinh häc,®Æc biÖt lµ thÇy c« vµ c¸n bé trong tæ bé m«n §éng vËt häc - khoa Sinh häc ®· t¹o ®iÒu kiÖn gióp ®ì vÒ thêi gian còng nh c¬ së vËt chÊt, thiÕt bÞ thÝ nghiÖm cho t«i lµm viÖc trong thêi gian qua. Xin c¶m ¬n c¸n bé cña së NN & PTNT, Chi côc BVTV NghÖ An ®· cung cÊp nh÷ng sè liÖu qói b¸u ®Ó t«i hoµn thµnh luËn v¨n. Xin c¶m ¬n nh÷ng ngêi th©n, b¹n bÌ xa gÇn vµ ®ång nghiÖp ®· ®éng viªn gióp ®ì t«i hoµn thµnh luËn v¨n nµy. 5/2003 1 Vinh, th¸ng NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh T¸c gi¶: NguyÔn §×nh Vinh B¶ng ch÷ c¸i viÕt t¾t trong luËn v¨n CCAT CT CTKS G§ IPM C¸nh cøng ¨n thÞt C«ng thøc C¸ thÓ ký sinh Giai ®o¹n sinh trëng Qu¶n lý dÞch h¹i tæng hîp (Integrated Pest NLAT NSG P. pseu TL TLKS Management) NhÖn lín ¨n thÞt Ngµy sau gieo Pardosa pseudoanulata Tû lÖ Tû lÖ ký sinh 2 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh Môc lôc Môc Néi dung Më ®Çu 1. TÇm quan träng vµ ý nghÜa cña viÖc nghiªn cøu ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh s©u h¹i võng 2. Môc ®Ých nghiªn cøu 3. ®èi tîng vµ ph¹m vi nghiªn cøu Ch¬ng I. Tæng quan tµi liÖu 1.1. C¬ së khoa häc cña ®Ò tµi 1.1.1 CÊu tróc vµ tÝnh æn ®Þnh cña quÇn x· sinh . vËt 1.1.2 Quan hÖ dinh dìng 1.1.3 BiÕn ®éng sè lîng c«n trïng . 1.1.4 ¶nh hëng cña thuèc b¶o vÖ thùc vËt ®Õn . cÊu tróc quÇn x· 1.2. T×nh h×nh nghiªn cøu s©u h¹i võng vµ thiªn ®Þch cña chóng 1.3. Mét vµi ®Æc ®iÓm vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn vµ kinh tÕ x· héi NghÖ An (1). §iÒu kiÖn tù nhiªn (2). §Æc ®iÓm kinh tÕ - x· héi 1.4. C©y võng ë NghÖ An Ch¬ng II. Néi dung vµ ph¬ng ph¸p nghiªn cøu 2.1. Néi dung nghiªn cøu 2.2. §Þa ®iÓm vµ thêi gian nghiªn cøu 2.2.1 §Þa ®iÓm nghiªn cøu 3 Trang 8 8 10 10 11 11 11 12 14 16 18 18 18 19 20 20 20 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh . 2.2.2 . 2.3. 2.4. 2.4.1 . 2.4.2 . 2.4.3 . 2.4.4 . 2.4.5 . 2.4.6 . 2.4.7 . 2.4.8 . 3.1. 3.2. 3.2.1 . 3.2.2 . 3.2.3 . 3.3. Thêi gian nghiªn cøu 20 VËt liÖu nghiªn cøu Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu Bè trÝ thÝ nghiÖm 20 21 21 ThÝ nghiÖm ®ång ruéng 21 ThÝ nghiÖm trong phßng 22 Xö lý b¶o qu¶n vËt mÉu 22 Ph¬ng ph¸p ®Þnh lo¹i 22 C¸c chØ tiªu theo dâi s©u h¹i, ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh TÝnh to¸n vµ xö lý sè liÖu 24 Ho¸ chÊt, thiÕt bÞ, dông cô 26 Ch¬ng III. KÕt qu¶ nghiªn cøu Sù ®a d¹ng cña s©u h¹i võng vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh trªn sinh quÇn ruéng võng ë yªn thµnh vµ nghi léc (tØnh nghÖ an, n¨m 2002) 24 27 S©u h¹i võng V6 bé C¸nh phÊn ë Yªn Thµnh vµ Nghi Léc, TØnh NghÖ An n¨m 2002 27 Thµnh phÇn s©u h¹i võng V6 27 Nh÷ng loµi s©u chÝnh g©y h¹i võng V6 29 DiÔn biÕn s©u h¹i võng V6 bé c¸nh phÊn 29 Ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh cña s©u bé C¸nh phÊn g©y h¹i võng V6 ë Yªn Thµnh vµ Nghi Léc, tØnh NghÖ An 3.3.1 Thµnh phÇn loµi ch©n khíp ¨n thÞt cña s©u . h¹i võng V6 4 31 31 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh 3.2.2 Thµnh phÇn loµi ch©n khíp ký sinh s©u h¹i . võng V6 3.3.3 C¸c loµi ký sinh chñ yÕu 3.4. DiÔn biÕn sè lîng s©u non h¹i võng V6 vµ Ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh trong sinh quÇn ruéng võng V6, n¨m 2002 3.4.1 DiÔn biÕn sè lîng s©u h¹i võng V6 vµ ch©n . khíp ¨n thÞt, ký sinh trªn sinh quÇn ruéng võng V6 3.5. Ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh cña S©u xanh (Heliothis armigera Hub.) 33 3.5.1 TËp hîp loµi ch©n khíp ký sinh s©u non . s©u xanh 42 3.5.2 DiÔn biÕn sè lîng ch©n khíp ¨n thÞt, ký . sinh cña s©u xanh trªn sinh quÇn ruéng võng V6 n¨m 2002 3.6. Ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh cña S©u khoang Spodoptera litura Fabr. 3.6.1 TËp hîp loµi ch©n khíp ký sinh s©u non . s©u khoang 3.6.2 DiÔn biÕn sè lîng ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh . cña s©u non s©u khoang trªn sinh quÇn 35 36 36 42 42 48 48 48 ruéng võng V6, n¨m 2002 3.7. 1. 2. Sù sai kh¸c vÒ mËt ®é s©u h¹i bé c¸nh phÊn, ch©n khíp ¨n thÞt, tû lÖ ký sinh gi÷a ruéng võng kh«ng phun thuèc vµ ruéng võng phun thuèc KÕt luËn vµ ®Ò nghÞ KÕt luËn §Ò nghÞ Tµi liÖu tham kh¶o 5 53 55 55 56 57 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh Danh môc c¸c b¶ng Tran B¶ng 1 B¶ng 2 B¶ng 3 B¶ng 4 B¶ng 5 B¶ng 6 B¶ng 7 B¶ng 8 B¶ng 9 B¶ng 10 B¶ng 11 B¶ng 12 B¶ng g DiÖn tÝch vµ n¨ng suÊt võng ë NghÖ An qua c¸c n¨m Sè lîng bé, hä vµ loµi s©u h¹i, ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh trªn sinh quÇn ruéng võng, n¨m 2002 Thµnh phÇn loµi s©u h¹i võng V6 bé c¸nh phÊn ë Yªn Thµnh vµ Nghi Léc tØnh NghÖ An, n¨m 2002 DiÔn biÕn sè lîng s©u non bé c¸nh phÊn trªn sinh quÇn ruéng võng V6 t¹i Yªn Thµnh, vô võng xu©n 2002 DiÔn biÕn sè lîng s©u non bé c¸nh phÊn trªn sinh quÇn ruéng võng V6 t¹i Nghi Léc, vô võng hÌ thu 2002 Thµnh phÇn loµi ch©n khíp ¨n thÞt s©u h¹i võng V6 ë Yªn Thµnh vµ Nghi Léc, n¨m 2002 Thµnh phÇn loµi ch©n khíp ký sinh s©u bé c¸nh phÊn g©y h¹i võng V6 ë Yªn Thµnh vµ Nghi Léc, n¨m 2002 Sè loµi c«n trïng ký sinh cña c¸c loµi s©u bé c¸nh phÊn g©y h¹i võng V6, n¨m 2002 Sè lîng c¸ thÓ c¸c loµi c«n trïng ký sinh s©u h¹i bé c¸nh phÊn BiÕn ®éng sè lîng s©u h¹i bé c¸nh phÊn vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh cña chóng trªn sinh quÇn ruéng võng V6, vô xu©n 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u h¹i bé c¸nh phÊn vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh cña chóng trªn sinh quÇn ruéng võng V6, vô hÌ thu 2002 MËt ®é quÇn thÓ s©u non bé c¸nh phÊn g©y h¹i võng V6 vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng kh«ng phun thuèc vµ ruéng võng phun thuèc, n¨m 2002 TËp hîp loµi c«n trïng ký sinh s©u xanh, 6 19 27 29 30 31 32 34 35 35 38 38 39 42 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh 13 B¶ng 14 B¶ng 15 B¶ng 16 B¶ng 17 B¶ng 18 B¶ng 19 B¶ng 20 B¶ng 21 B¶ng 22 n¨m 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u xanh vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh cña chóng trªn sinh quÇn ruéng võng V6, vô xu©n 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u xanh vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh cña chóng trªn sinh quÇn ruéng võng V6, vô hÌ thu 2002 MËt ®é quÇn thÓ s©u xanh vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng kh«ng phun thuèc vµ ruéng võng phun thuèc, n¨m 2002 TËp hîp loµi c«n trïng ký sinh s©u khoang, n¨m 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u khoang vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh cña chóng trªn sinh quÇn ruéng võng V6, vô xu©n 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u khoang vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh cña chóng trªn sinh quÇn ruéng võng V6, vô hÌ thu 2002 MËt ®é quÇn thÓ s©u khoang vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng kh«ng phun thuèc vµ ruéng võng phun thuèc, n¨m 2002 So s¸nh sù sai kh¸c gi÷a c«ng thøc I vµ c«ng thøc II, vô võng xu©n n¨m 2002 So s¸nh sù sai kh¸c gi÷a c«ng thøc I vµ c«ng thøc II, vô hÌ thu n¨m 2002 7 44 44 45 48 49 50 50 53 53 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh danh môc c¸c h×nh H×nh 1 H×nh 2 H×nh 3 H×nh 4 H×nh 5 H×nh 6 H×nh 7 H×nh 8 H×nh 9 BiÕn ®éng sè lîng s©u non bé c¸nh phÊn vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng kh«ng phun thuèc, vô võng xu©n 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u non bé c¸nh phÊn vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng phun thuèc, vô võng xu©n 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u non bé c¸nh phÊn vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng kh«ng phun thuèc, vô hÌ thu 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u non bé c¸nh phÊn vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng phun thuèc, vô hÌ thu 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u xanh vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng kh«ng phun thuèc, vô võng xu©n 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u xanh vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng phun thuèc, vô võng xu©n 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u xanh vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng kh«ng phun thuèc, vô hÌ thu 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u xanh vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng phun thuèc, vô hÌ thu 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u khoang vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng kh«ng 8 40 40 41 41 46 46 47 47 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh H×nh 10 H×nh 11 H×nh 12 phun thuèc, vô võng xu©n 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u xanh vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng phun thuèc, vô võng xu©n 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u khoang vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng kh«ng phun thuèc, vô hÌ thu 2002 BiÕn ®éng sè lîng s©u khoang vµ ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh ë ruéng võng phun thuèc, vô hÌ thu 2002 51 51 52 52 Më ®Çu 1. TÇm quan träng vµ ý nghÜa cña viÖc nghiªn cøu ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh s©u h¹i võng C©y võng lµ mét trong 60 loµi cña hä Pedaleacae, trong hä cã 37 loµi thuéc gièng sesame, nhng chØ cã Sesamum indicum lµ loµi duy nhÊt ®îc sö dông trong trång trät. Sesamum indicum lµ c©y cã dÇu cæ xa nhÊt ®îc con ngêi gieo trång réng kh¾p tõ c¸c vïng nhiÖt ®íi ®Õn «n ®íi, phæ biÕn ë Ch©u phi, §Þa Trung H¶i, Trung ¸, Ên §é, c¸c níc §«ng d¬ng, Trung Quèc, NhËt B¶n, Trung vµ Nam Mü. Ngêi Ai CËp cæ ®¹i vµ mét sè d©n téc kh¸c ë Ch©u Phi ®· coi võng nh lµ mét dîc liÖu tõ 2000 n¨m tríc C«ng nguyªn [25]. H¹t võng b×nh qu©n chøa kho¶ng 50% dÇu, 25% pr«tªin, 5% chÊt kho¸ng, 1% canxi, 3% axit, 4% chÊt x¬,... Gi¸ trÞ sö dông cña võng chñ yÕu lµ lµm thùc phÈm, kÓ c¶ d¹ng dÇu tinh khiÕt còng nh h¹t th«. Thµnh phÇn axÝt h÷u c¬ chñ yÕu cña dÇu võng lµ hai lo¹i axÝt bÐo kh«ng no lµ axÝt «lªic (C18H34O2), chiÕm 45,3 - 9,4% vµ axÝt linolªic (C 18H32O2), chiÕm 37,7 - 41,2%. DÇu võng th¬m, dÔ b¶o qu¶n h¬n nhiÒu 9 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh lo¹i dÇu thùc vËt kh¸c, gÇn ®©y trong nhiÒu nghiªn cøu vÒ ¨n chay ngêi ta ®¸nh gi¸ rÊt cao vai trß cña võng trong viÖc cñng cè vµ n©ng cao søc khoÎ con ngêi, nhÊt lµ kh¶ n¨ng phßng vµ trÞ mét sè bÖnh hiÓm nghÌo [25 ]. HiÖn nay trªn thÕ giíi võng ®îc gieo trång víi diÖn tÝch kh«ng nhiÒu nhng võng cã mÆt ë kh¾p c¸c ch©u lôc, s¶n lîng võng hµng n¨m trªn thÕ giíi kho¶ng 2 triÖu tÊn. C¸c vïng trång võng chÝnh lµ Ch©u ¸, chiÕm 55- 60%, Ch©u Mü chiÕm 18-20%, Ch©u Phi chiÕm 18-20%, ngoµi ra Ch©u ¢u, Ch©u §¹i D¬ng còng cã trång r¶i r¸c nhng kh«ng ®¸ng kÓ. C¸c níc ®øng ®Çu thÕ giíi vÒ s¶n xuÊt võng lµ Ên §é (400.000 tÊn/n¨m); Trung Quèc (320.000 - 350.000 tÊn/n¨m); SuDan (150.000 - 200.000 tÊn/n¨m) Mªxico (150.000 - 180.000 tÊn/n¨m). §èi víi níc ta võng lµ mét lo¹i thùc phÈm truyÒn thèng, h¹t võng lµm t¨ng vÞ bïi cho tÊm b¸nh ®a, cho chiÕc kÑo l¹c, cho b¸nh mÌ xöng,... c¬m n¾m chÊm muèi võng ®· ®i theo ngêi lÝnh trªn nhiÒu chiÕn trêng trong c¸c cuéc chiÕn tranh gi÷ níc cña d©n téc ta. ViÖc gieo trång võng ë níc ta ®· cã tõ l©u, Ýt nhÊt ®· vµi ba thÕ kû. Trong s¸ch “V©n ®µi lo¹i ng÷” nhµ b¸c häc Lª Quý §«n ®· tõng tæng kÕt “PhÐp lµm ruéng tèt th× nªn trång ®ç xanh tríc sau ®ã ®Õn c¸c ®Ëu nhá vµ võng”[25]. Víi kh¶ n¨ng chèng chÞu h¹n tèt cña c©y võng cho nªn nã chñ yÕu ®îc gieo trång ë nh÷ng vïng kh« h¹n, kh«ng chñ ®éng tíi tiªu, ë nh÷ng vïng kh« h¹n cha cã c©y trång nµo ®¹t ®îc hiÖu qu¶ kinh tÕ cao nh c©y võng. DiÖn tÝch gieo trång võng cña níc ta tËp trung chñ yÕu vµo hai vïng chÝnh lµ vïng ®ång b»ng ven biÓn miÒn Trung vµ vïng ®Êt b¹c mµu Hµ B¾c. NghÖ An lµ mét trong sè Ýt vïng chuyªn canh võng ë ViÖt Nam, víi diÖn tÝch 3.316 ha, vµ n¨ng suÊt 1,3 tÊn/ha (1989); 4.098 ha (1990) vµ n¨ng suÊt 2,4 tÊn/ha; 10 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh 4.370 ha (1993) n¨ng suÊt 3,0 tÊn/ha. Cho ®Õn n¨m 1994 ngoµi c¸c gièng võng ®Þa ph¬ng nh võng ®en, võng vµng th× ë NghÖ An ®· ®a vµo kh¶o nghiÖm thªm mét gièng võng míi lµ võng tr¾ng (võng V6). Tæng diÖn tÝch gieo trång võng ë NghÖ An n¨m 1994 lµ 5.681ha, trong ®ã võng V6 lµ 5ha vµ ®Õn n¨m 1995 diÖn tÝch gieo trång võng V6 lµ 500ha/tæng diÖn tÝch 5.710ha [2]. Trong n¨m 2001 diÖn tÝch võng ë tØnh NghÖ An lµ 9.909ha, ®Æc biÖt trong n¨m 2002 diÖn tÝch gieo trång lªn ®Õn 12.000ha, trong ®ã vô hÌ thu gieo trång lµ 7.600ha, võng V6 chiÕm 6000ha víi n¨ng suÊt 800 - 1000kg/ha (B¸o c¸o cña së NN vµ PTNN NghÖ An, n¨m 2002). Cã thÓ nãi c©y võng (Sesamum indicum) ®îc mÖnh danh lµ “Hoµng hËu cña c©y cã dÇu”, c©y c«ng nghiÖp ng¾n ngµy, c©y xuÊt khÈu vµ lµ c©y thùc phÈm quan träng ë ViÖt Nam. TiÒm n¨ng ph¸t triÓn cña c©y võng cßn rÊt lín, nh t¨ng diÖn tÝch gieo trång võng víi c¸c tiÕn bé kÜ thuËt vÒ canh t¸c, gièng míi vµ phßng trõ s©u bÖnh. Trªn thùc tÕ trong phßng trõ s©u bÖnh h¹i võng, ngêi n«ng d©n ë hÇu hÕt c¸c ®Þa ph¬ng ®Òu dùa hoµn toµn vµo thuèc trõ s©u ho¸ häc, nh÷ng thiÖt h¹i do s©u bÖnh g©y ra hÇu nh kh«ng gi¶m. ViÖc më réng diÖn tÝch trång võng vµ th©m canh víi nh÷ng gièng míi n¨ng suÊt cao ch¾c ch¾n sÏ kÐo theo sù ph¸t triÓn cña nh÷ng lo¹i s©u h¹i võng, trong ®ã cã nh÷ng lo¹i tríc ®©y cha bïng næ thµnh dÞch. §Ó ®ãng gãp nh÷ng dÉn liÖu khoa häc cho biÖn ph¸p phßng trõ tæng hîp (IPM) s©u h¹i võng chóng t«i ®· tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “Ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh cña s©u bé c¸nh phÊn g©y h¹i võng V6 t¹i huyÖn Yªn Thµnh vµ Nghi Léc tØnh NghÖ An, n¨m 2002”. 2. Môc ®Ých nghiªn cøu 11 - NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh Trªn c¬ së nghiªn cøu ch©n khíp ¨n thÞt, ký sinh cña s©u bé c¸nh phÊn g©y h¹i võng V6 t¹i Nghi Léc vµ Yªn Thµnh tØnh NghÖ An, nh»m gãp phÇn cung cÊp c¸c dÉn liÖu lµm c¬ së khoa häc cho viÖc sö dông ch©n khíp ký sinh, ¨n thÞt trong biÖn ph¸p phßng trõ tæng hîp (IPM) s©u h¹i võng. 3. ®èi tîng vµ ph¹m vi nghiªn cøu - S©u h¹i võng: Nhãm s©u ¨n l¸, s©u ®ôc qu¶ thuéc bé c¸nh phÊn (Lepidoptera). - Ch©n khíp ¨n thÞt: NhÖn lín ¨n thÞt, c¸nh cøng ¨n thÞt,... - C«n trïng ký sinh: Ong ký sinh (Hymenoptera), ruåi ký sinh (Diptera). - C©y võng: gièng võng V6 - C¸c nghiªn cøu, ®îc tiÕn hµnh trªn sinh quÇn ruéng võng V6 t¹i x· Nghi Phong huyÖn Nghi Léc vµ x· S¬n Thµnh huyÖn Yªn Thµnh tØnh NghÖ An. 12 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh Ch¬ng I. Tæng quan tµi liÖu 1. 1. C¬ së khoa häc cña ®Ò tµi 1.1.1. CÊu tróc vµ tÝnh æn ®Þnh cña quÇn x· sinh vËt TÝnh æn ®Þnh vµ n¨ng suÊt quÇn thÓ cña mét loµi ®îc x¸c ®Þnh do rÊt nhiÒu yÕu tè, mét phÇn c¸c yÕu tè ®ã lµ cÊu tróc cña quÇn x· sinh vËt (Watt, 1976) [26]. CÊu tróc cña quÇn x· sinh vËt bao gåm 3 nhãm yÕu tè: (a) M¹ng líi dinh dìng trong quÇn x· (thÓ hiÖn quan hÖ dinh dìng trong quÇn x·). (b) Sù ph©n bè kh«ng gian cña sinh vËt. (c) Sù ®a d¹ng loµi cña quÇn x·. Còng nh ë c¸c hÖ sinh th¸i kh¸c, trong hÖ sinh th¸i ®ång ruéng lu«n tån t¹i mèi quan hÖ vÒ mÆt dinh dìng vµ ®ã lµ mét quan hÖ tÊt yÕu trong mçi quÇn x· sinh vËt còng nh hÖ sinh th¸i, mét lo¹i sinh vËt thêng lµ thøc ¨n, lµ ®iÒu kiÖn tån t¹i cho mét loµi sinh vËt kh¸c. Quan hÖ phæ biÕn gi÷a c¸c loµi sinh vËt lµ quan hÖ phô thuéc lÉn nhau v« cïng phøc t¹p, nhng cã quy luËt, ®Æc biÖt lµ quan hÖ dinh dìng (thÓ hiÖn qua chuçi thøc ¨n vµ líi thøc ¨n). 1.1.2. Quan hÖ dinh dìng TËp hîp c¸c quÇn thÓ g¾n bã víi nhau qua nh÷ng mèi quan hÖ ®îc h×nh thµnh trong mét qu¸ tr×nh lÞch sö l©u dµi vµ sinh sèng trong mét khu vùc l·nh thæ nhÊt ®Þnh t¹o thµnh quÇn x· sinh vËt. Ngoµi mèi quan hÖ tæng hîp gi÷a c¸c quÇn thÓ trong quÇn x· víi c¸c yÕu tè v« sinh, th× trong quÇn x· c¸c quÇn thÓ cßn cã mèi quan hÖ t¸c ®éng qua l¹i víi nhau, ®Æc biÖt lµ quan hÖ dinh dìng, trong ®ã c¸c d¹ng quan hÖ nh hiÖn tîng ¨n thÞt, ký sinh cã ý nghÜa quan träng kh«ng nh÷ng ®èi víi lý luËn mµ cßn ®èi víi thùc tiÔn, g¾n víi c¸c biÖn ph¸p phßng trõ c¸c loµi sinh vËt g©y h¹i. 13 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh HiÖn tîng ¨n thÞt lµ mét d¹ng quan hÖ trong ®ã mét loµi (vËt ¨n thÞt) s¨n b¾t mét loµi kh¸c (vËt måi) ®Ó lµm thøc ¨n vµ thêng dÉn ®Õn c¸i chÕt cña con måi trong mét thêi gian ng¾n. §Ó hoµn thµnh sù ph¸t triÓn, mçi c¸ thÓ vËt ¨n thÞt thêng ph¶i tiªu diÖt rÊt nhiÒu con måi (trõ mét sè trêng hîp bä rïa nhá ¨n rÖp s¸p lín). C¸c loµi ¨n thÞt cã hai kh¶ n¨ng ¨n måi: VËt ¨n thÞt cã thÓ nhai nghiÒn con måi (nh c¸nh cøng ¨n thÞt, chuån chuån,...) hoÆc chóng cã thÓ hót dÞch dinh dìng tõ con måi (nh bä xÝt ¨n thÞt, nhÖn lín ¨n thÞt,...). HiÖn tîng ký sinh lµ mét d¹ng quan hÖ t¬ng hç gi÷a c¸c loµi sinh vËt rÊt phøc t¹p vµ ®Æc trng. Cã nhiÒu ®Þnh nghÜa vÒ ký sinh, Dogel (1941) gäi c¸c loµi ký sinh lµ nh÷ng sinh vËt sö dông c¸c sinh vËt sèng kh¸c (vËt chñ) lµm nguån thøc ¨n vµ m«i trêng sèng. Bondarenko (1978) ®Þnh nghÜa ký sinh lµ loµi sinh vËt nhê vµo loµi sinh vËt kh¸c (vËt chñ) trong thêi gian dµi, dÇn dÇn lµm vËt chñ chÕt hoÆc suy nhîc. Viktorov (1976) ®Þnh nghÜa hiÖn tîng ký sinh lµ mét d¹ng quan hÖ t¬ng hç lîi mét chiÒu trong ®ã loµi ®îc lîi (ký sinh) ®· sö dông loµi sinh vËt sèng kh¸c (vËt chñ) lµm thøc ¨n vµ n¬i ë trong mét phÇn nµo ®ã cña chu kú vßng ®êi cña nã [15]. §èi víi c¸c loµi s©u h¹i th× hiÖn tîng ký sinh cã tÝnh chÊt chuyªn ho¸ cao vÒ t¬ng quan gi÷a loµi s©u h¹i vµ loµi ký sinh, pha sinh trëng ph¸t triÓn vµ ®Æc biÖt t¬ng øng víi thêi vô s¶n xuÊt c©y trång. HiÖn tîng ký sinh lµ hiÖn tîng phæ biÕn trong tù nhiªn, ®Æc biÖt lµ c«n trïng ký sinh, trong ®ã th«ng thêng vËt ký sinh (loµi ký sinh) sö dông hÕt hoµn toµn c¸c m« cña c¬ thÓ vËt chñ vµ vËt ký sinh thêng g©y chÕt vËt chñ ngay sau khi chóng hoµn thµnh chu kú ph¸t triÓn. 14 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh Sù liªn quan mËt thiÕt gi÷a c¸c loµi s©u h¹i víi c«n trïng ¨n thÞt, c«n trïng ký sinh trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn trong quÇn x· cã ý nghÜa to lín kh«ng nh÷ng trong lý luËn mµ cßn cã ý nghÜa trong thùc tiÔn. Vµ viÖc nghiªn cøu, xem xÐt vµ thiÕt lËp mèi quan hÖ t¬ng hç ®ã ®· gãp phÇn quan träng trong c¸c biÖn ph¸p phßng trõ dÞch h¹i n«ng nghiÖp theo xu híng b¶o vÖ sù ®a d¹ng, c©n b»ng trong hÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp. 1.1.3. BiÕn ®éng sè lîng c«n trïng Trªn c¬ së xem xÐt hµng lo¹t dÉn liÖu vÒ sù biÕn ®æi sè lîng vµ c¸c d¹ng c¬ chÕ ®iÒu hoµ sè lîng, Viktorov (1967) ®· tæng hîp kh¸i qu¸t thµnh s¬ ®å chung cña biÕn ®éng sè lîng c«n trïng. Mét trong nh÷ng ®Æc trng cña quÇn thÓ lµ mËt ®é c¸ thÓ trong quÇn thÓ ®îc x¸c ®Þnh bëi sù t¬ng quan cña c¸c qu¸ tr×nh bæ sung thªm vµ gi¶m bít ®i sè lîng c¸ thÓ. TÊt c¶ c¸c yÕu tè biÕn ®éng sè lîng ®Òu t¸c ®éng ®Õn c¸c qu¸ tr×nh nµy khi chóng lµm thay ®æi søc sinh s¶n, tû lÖ chÕt, vµ sù di c cña c¸c c¸ thÓ. C¸c yÕu tè v« sinh mµ tríc tiªn lµ ®iÒu kiÖn khÝ hËu thêi tiÕt t¸c ®éng ®Õn biÕn ®æi lªn c«n trïng ®îc thùc hiÖn trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp th«ng qua thøc ¨n, thiªn ®Þch. Sù ®iÒu hoµ th«ng qua c¸c mèi quan hÖ t¸c ®éng qua l¹i ®ã ®· ph¶n ¸nh ¶nh hëng cña mËt ®é quÇn thÓ lªn søc sinh s¶n, tû lÖ tö vong vµ di c trong ®ã tån t¹i mèi quan hÖ trong loµi vµ b»ng sù thay ®æi tÝnh tÝch cùc cña thiªn ®Þch vµ ®Æc ®iÓm cña thøc ¨n. Sù tån t¹i cña c¸c mèi quan hÖ nµy ®¶m b¶o nh÷ng thay ®æi ®Òn bï cho sù bæ sung vµ sù gi¶m sót sè lîng c¸ thÓ cña quÇn thÓ. ChÝnh sù t¸c ®éng thuËn nghÞch ®ã ®· san b»ng nh÷ng sai lÖch ngÉu nhiªn trong mËt ®é quÇn thÓ [15]. Thøc ¨n 15 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh Quan hÖ trong YÕu tè v« sinh Søc sinh s¶n, tû lÖ tö vong, di c MËt ®é quÇn thÓ ¡n thÞt ký sinh S¬ ®å chung cña ®éng th¸i sè lîng c«n trïng (Viktorov, 1967) 16 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh C¸c sinh vËt ¨n c«n trïng chuyªn ho¸ cã kh¶ n¨ng thùc hiÖn sù ®iÒu hoµ sè lîng c«n trïng ë c¸c mËt ®é thÊp ®îc x¸c nhËn trong thùc tiÔn cña ph¬ng ph¸p sinh häc ®Êu tranh chèng c«n trïng g©y h¹i. Kh¸c víi sinh vËt ¨n c«n trïng ®a thùc, c¸c c«n trïng ký sinh vµ ¨n thÞt chuyªn ho¸ cã thÓ ho¹t ®éng trong kho¶ng ph¹m vi réng h¬n cña mËt ®é quÇn thÓ vËt chñ (con måi) nhê kh¶ n¨ng t¨ng sè lîng víi sù t¨ng mËt ®é cña s©u h¹i. §iÒu nµy ®îc ghi nhËn trong thùc tÕ ë nh÷ng trêng hîp kh¶ n¨ng khèng chÕ sù bïng ph¸t sinh s¶n hµng lo¹t cña c«n trïng ¨n thùc vËt bëi sinh vËt ¨n c«n trïng chuyªn ho¸. Vai trß quan träng cña ký sinh, ¨n thÞt ®îc coi lµ yÕu tè ®iÒu hoµ sè lîng c«n trïng vµ ®îc thÓ hiÖn ë hai ph¶n øng ®Æc trng lµ ph¶n øng sè lîng vµ ph¶n øng chøc n¨ng [15]. - Ph¶n øng sè lîng: ThÓ hiÖn khi gia t¨ng sè lîng quÇn thÓ vËt måi vµ vËt chñ th× kÐo theo sù gia t¨ng sè lîng vËt ¨n thÞt (vËt ký sinh). - Ph¶n øng chøc n¨ng: BiÓu thÞ ë chç khi quÇn thÓ vËt måi (vËt chñ) mËt ®é gia t¨ng th× sè lîng c¸ thÓ cña chóng bÞ tiªu diÖt bëi vËt ¨n thÞt, (vËt ký sinh) còng t¨ng lªn. HiÖn nay cã hµng lo¹t dÉn liÖu thùc tÕ x¸c nhËn kh¶ n¨ng ®iÒu hoµ cña c¸c c¬ chÕ ®iÒu hoµ ë c¸c møc ®é kh¸c nhau cña sè lîng quÇn thÓ. C¬ chÕ ®ã ®îc thùc hiÖn liªn tôc kÕ tiÕp nhau tham gia t¸c ®éng, khi mËt ®é quÇn thÓ ®îc ®iÒu hoµ vît ra khái giíi h¹n ho¹t ®éng cña yÕu tè ®iÒu hoµ tríc ®ã. Phßng trõ tæng hîp s©u bÖnh h¹i c©y trång (IPM) dùa trªn mèi quan hÖ t¬ng hç gi÷a c©y trång - s©u h¹i - thiªn ®Þch cña s©u h¹i trong hÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp, c¸c nguyªn t¾c sinh th¸i vµ ®a d¹ng sinh häc cña hÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp. 17 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh 1.1.4. ¶nh hëng cña thuèc b¶o vÖ thùc vËt ®Õn cÊu tróc quÇn x· Khi sö dông thuèc b¶o vÖ thùc vËt, ®Æc biÖt lµ c¸c lo¹i thuèc ho¸ häc trªn ®ång ruéng ®Ó phßng trõ s©u h¹i b¶o vÖ c©y trång vµ n«ng s¶n, thuèc kh«ng chØ t¸c ®éng ®Õn nh÷ng loµi thuéc ®èi tîng phßng trõ mµ cßn ¶nh hëng ®Õn nh÷ng loµi kh¸c trong quÇn x·. Pimentel (1974) cho biÕt, ë Mü ngêi ta ®· sö dông c¸c lo¹i thuèc trõ s©u ®Ó phßng trõ kho¶ng 1.000 loµi s©u h¹i c©y trång, c¸c thuèc nµy ®· t¸c dông ®Õn kho¶ng 2.000.000 loµi ®éng vËt, thùc vËt mµ c¸c loµi ®ã kh«ng chØ lµ loµi g©y h¹i mµ cã nhiÒu loµi cã lîi. Thuèc ho¸ häc b¶o vÖ thùc vËt g©y ra nh÷ng x¸o ®éng trong hÖ sinh th¸i, tuú tõng trêng hîp, c¸c thuèc b¶o vÖ thùc vËt cã thÓ t¸c ®éng ë nh÷ng møc ®é kh¸c nhau ®Õn c¸c loµi thuéc c¸c khu hÖ sinh vËt kh¸c nhau vµ g©y ra nh÷ng biÕn ®æi ë nh÷ng møc ®é kh¸c nhau ®Õn cÊu tróc cña sinh quÇn. HËu qu¶ trùc tiÕp cña nh÷ng t¸c ®éng nãi trªn ®· g©y ra nhiÒu khã kh¨n cho c«ng t¸c b¶o vÖ c©y trång nh g©y h¹i cho kÎ thï tù nhiªn cña dÞch h¹i (thiªn ®Þch), g©y hiÖn tîng t¸i ph¸t cña dÞch h¹i, xuÊt hiÖn nh÷ng loµi dÞch h¹i míi cã khi nguy hiÓm h¬n, khã phßng trõ h¬n. Nh÷ng t¸c ®éng xÊu cña thuèc b¶o vÖ thùc vËt ®èi víi sù biÕn ®æi cÊu tróc quÇn thÓ dÞch h¹i ®îc thÓ hiÖn qua c¸c trêng hîp sau (cha kÓ ®Õn sù « nhiÔm m«i trêng, ¶nh hëng ®Õn søc khoÎ con ngêi) [18]. (1). Thuèc b¶o vÖ thùc vËt vµ mèi c©n b»ng trong tù nhiªn TÊt c¶ c¸c loµi sinh vËt trong hÖ sinh th¸i ®Òu tham gia vµo chu tr×nh tuÇn hoµn vËt chÊt vµ mèi quan hÖ dinh dìng trong quÇn x· sinh vËt h×nh thµnh nªn c¸c t¬ng quan sè lîng phï hîp víi nhu cÇu cña tõng loµi, t¹o nªn tr¹ng th¸i c©n b»ng trong thiªn nhiªn, ®îc gäi lµ “c©n b»ng sinh häc”. Trong hÖ 18 NguyÔn LuËn v¨n tèt nghiÖp §×nh Vinh sinh th¸i n«ng nghiÖp gi÷a c¸c loµi còng biÓu hiÖn mét mèi c©n b»ng, tuy nhiªn tÝnh æn ®Þnh cña mèi c©n b»ng ®ã rÊt mong manh, mèi c©n b»ng nµy lu«n chÞu t¸c ®éng cña nh÷ng biÖn ph¸p canh t¸c, th©m canh, ®Æc biÖt lµ b¶o vÖ thùc vËt. Sù ph¸t sinh dÞch h¹i cña loµi dÞch h¹i tµn ph¸ mïa mµng chÝnh lµ biÓu hiÖn cña sù mÊt c©n b»ng trong hÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp. (2). Sù suy gi¶m vÒ tÝnh ®a d¹ng trong sinh quÇn Mét hÖ sinh th¸i ®a d¹ng, bao gåm nhiÒu chñng lo¹i sinh vËt thêng cho n¨ng suÊt sinh häc cao vµ t¬ng ®èi æn ®Þnh. Trong hÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp lu«n bÞ t¸c ®éng cña con ngêi, cho dï kh«ng sö dông thuèc ho¸ häc ®Ó b¶o vÖ c©y trång. Kh«ng Ýt trêng hîp ngêi ta quan s¸t thÊy ë nh÷ng vïng dïng thuèc, ch¼ng nh÷ng cã sù suy gi¶m vÒ sè lîng c¸ thÓ trong c¸c loµi sinh vËt mµ cßn cã sù suy gi¶m vÒ sè lîng loµi ë n¬i ®ã. Theo Brown (1977) cho biÕt, trong vên t¸o cã phun thuèc trõ s©u syana vµ ch× axepat, chØ thu thËp ®îc 421 loµi c«n trïng thuéc 315 gièng trong 106 hä cña 15 bé. Cßn trong vên t¸o kh«ng phun thuèc trõ s©u thu ®îc 763 loµi, 545 gièng thuéc 158 hä cña 15 bé kh¸c nhau. §Æc biÖt thuèc trõ s©u ho¸ häc ®· lµm ¶nh hëng ®Õn kh¶ n¨ng ho¹t ®éng vµ tån t¹i cña c¸c loµi thiªn ®Þch (nh thiªn ®Þch ¨n thÞt, ký sinh). Theo nghiªn cøu cña Ulrichlt (1968) khi ong trëng thµnh Trichogramma cacoeciae (mét loµi ký sinh trøng s©u h¹i) tiÕp xóc víi d lîng cña nhiÒu lo¹i thuèc trõ nÊm kh¸c nhau. Sau 56 giê tiÕp xóc, kh«ng lo¹i thuèc nµo lµm chÕt 100% ong thÝ nghiÖm, song ¶nh hëng ®Õn kh¶ n¨ng ho¹t ®éng vµ kh¶ n¨ng ký sinh cña chóng [18]. (3). Sù t¸i ph¸t cña dÞch h¹i vµ xuÊt hiÖn nh÷ng ®èi tîng g©y h¹i míi 19
- Xem thêm -