Tài liệu Cấu trúc một công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền các dân tộc việt nam

  • Số trang: 119 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 65 |
  • Lượt tải: 0
nhattuvisu

Đã đăng 27125 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM –––––––––––––––––– NÔNG THỊ HỒNG NHUNG CẤU TRÚC MỘT CÔNG TRÌNH BÁCH KHOA VỀ VĂN HÓA CỔ TRUYỀN CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC THÁI NGUYÊN - 2014 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM –––––––––––––––––– NÔNG THỊ HỒNG NHUNG CẤU TRÚC MỘT CÔNG TRÌNH BÁCH KHOA VỀ VĂN HÓA CỔ TRUYỀN CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 60 22 01 02 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS TẠ VĂN THÔNG THÁI NGUYÊN - 2014 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận văn là trung thực. Những kết luận khoa học của luận văn chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận văn Nông Thị Hồng Nhung Số hóa bởi Trung tâm Học liệu i http://www.lrc-tnu.edu.vn/ LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới Thầy Tạ Văn Thông, ngƣời đã hƣớng dẫn tôi viết luận văn này. Xin chân thành cảm ơn các Thầy Cô đã giảng dạy, phòng Sau đại học, Trung tâm Học liệu Đại học Thái Nguyên, đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Xin cảm ơn nhà văn - nhà nghiên cứu Hoàng Triều Ân (tác giả cuốn “Từ điển văn hóa cổ truyền dân tộc Tày" sống tại thị trấn Hòa An, thành phố Cao Bằng), ngƣời đã cung cấp nhiều tri thức và tƣ liệu quý có liên quan đến luận văn. Sau cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, ngƣời thân, đồng nghiệp và các học viên Cao học Ngôn ngữ K20 đã động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và làm luận văn. Thái Nguyên, ngày 20 tháng 8 năm 2014 Tác giả luận văn Nông Thị Hồng Nhung Số hóa bởi Trung tâm Học liệu ii http://www.lrc-tnu.edu.vn/ MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................................... i LỜI CẢM ƠN .................................................................................................................... ii MỤC LỤC ........................................................................................................................ iii PHỤ LỤC ......................................................................................................................... vi DANH MỤC CÁC BẢNG ............................................................................................... iv MỞ ĐẦU ........................................................................................................................... 1 1. Lí do chọn đề tài ............................................................................................................ 1 2. Lịch sử nghiên cứu......................................................................................................... 2 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu................................................................................. 6 4. Đối tƣợng nghiên cứu .................................................................................................... 7 5. Phạm vi nghiên cứu ....................................................................................................... 8 6. Phƣơng pháp nghiên cứu ............................................................................................... 8 7. Đóng góp của luận văn .................................................................................................. 9 8. Bố cục của luận văn ....................................................................................................... 9 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN .................................................................................................................... 11 1.1. Lý thuyết về Từ điển học và Công trình bách khoa học ........................................... 11 1.1.1. Từ điển ................................................................................................................... 11 1.1.1.1. Định nghĩa........................................................................................................... 11 1.1.1.2. Phân loại từ điển ................................................................................................. 12 1.1.2. Các công trình bách khoa ...................................................................................... 15 1.1.2.1. Khái niệm “công trình bách khoa” (“bách khoa toàn thƣ”) ............................... 15 1.1.2.2. Phân loại công trình bách khoa ........................................................................... 17 1.1.3. Cấu trúc vĩ mô và vi mô trong một công trình bách khoa ..................................... 18 1.1.3.1. Cấu trúc vĩ mô (cấu trúc bảng đầu mục)............................................................. 18 1.1.3.2. Cấu trúc vi mô..................................................................................................... 21 1.2. Lý thuyết về văn hóa học .......................................................................................... 23 1.2.1. Khái niệm về văn hóa - văn hóa cổ truyền ............................................................ 23 1.2.2. Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa................................................................. 25 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ 1.2.2.1. Ngôn ngữ là thành tố của văn hóa ...................................................................... 25 1.2.2.2. Quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hoá .................................................................... 25 1.2.2.3. Các lớp từ ngữ văn hóa trong ngôn ngữ ............................................................. 26 1.3. Tiểu kết ..................................................................................................................... 27 Chƣơng 2: CẤU TRÚC CỦA MỘT SỐ CÔNG TRÌNH BÁCH KHOA VỀ VĂN HÓA CỔ TRUYỀN Ở VIỆT NAM .................................................................... 28 2.1. Cấu trúc trong cuốn Từ điển văn hóa cổ truyền dân tộc Tày của Triều Ân, Hoàng Quyết, Hoàng Đức Toàn ...................................................................................... 28 2.1.1. Cấu trúc vĩ mô........................................................................................................ 28 2.1.1.1. Kết cấu chung của công trình ............................................................................. 28 2.1.1.2. Các loại mục trong cấu trúc vĩ mô ...................................................................... 29 2.1.1.3. Cơ sở thiết lập và đặc điểm các đơn vị mục ....................................................... 31 2.1.1.4. Cách sắp xếp các mục trong từ điển ................................................................... 32 2.1.2. Cấu trúc vi mô........................................................................................................ 33 2.1.2.1. Các tri thức trong kết cấu vi mô của mỗi loại mục ............................................. 33 2.1.2.2. Hình thức thể hiện các loại tri thức trong kết cấu vi mô trong mục ................... 40 2.1.2.3. Cách thức tổ chức các yếu tố trong cấu trúc vi mô ............................................ 41 2.2. Cấu trúc cuốn Từ điển văn hóa phong tục, cổ truyền Việt Nam của Nguyễn Nhƣ Ý và Chu Nhƣ .................................................................................................................. 44 2.2.1. Cấu trúc vĩ mô........................................................................................................ 44 2.2.1.1. Kết cấu chung của công trình ............................................................................. 44 2.2.1.2. Các loại mục trong cấu trúc vĩ mô ...................................................................... 44 2.2.1.3. Cơ sở thiết lập và đặc điểm các mục .................................................................. 47 2.2.1.4. Cách thức sắp xếp các mục trong từ điển ........................................................... 48 2.2.2. Cấu trúc vi mô........................................................................................................ 48 2.2.2.1. Các tri thức trong kết cấu vi mô của mỗi loại mục ............................................. 48 2.2.2.2. Hình thức thể hiện các loại tri thức trong cấu trúc vi mô của mục..................... 61 2.2.2.3. Cách thức tổ chức các yếu tố trong cấu trúc vi mô ............................................ 61 2.3. Tiểu kết ..................................................................................................................... 64 Chƣơng 3: ĐỀ XUẤT CẤU TRÚC CỦA MỘT CÔNG TRÌNH BÁCH KHOA VỀ VĂN HÓA CỔ TRUYỀN CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM .................................................. 66 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ 3.1. Bƣớc đầu đánh giá các công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền ở Việt Nam ............ 66 3.1.1. Về cuốn Từ điển văn hóa cổ truyền dân tộc Tày của Triền Ân, Hoàng Quyết, Hoàng Đức Toàn .............................................................................................................. 66 3.1.2. Về cuốn Từ điển văn hóa, phong tục cổ truyền Việt Nam của Nguyễn Nhƣ Ý, Chu Huy ........................................................................................................................... 69 3.2. Khái quát về văn hóa các dân tộc Việt Nam............................................................. 72 3.2.1. Một số đặc trƣng cơ bản của văn hóa cổ truyền của các dân tộc Việt Nam .......... 72 3.2.2. Các vùng văn hóa Việt Nam .................................................................................. 73 3.2.2.1. Vùng văn hóa Tây Bắc ....................................................................................... 73 3.2.2.2. Vùng văn hóa Việt Bắc ....................................................................................... 74 3.2.2.3. Vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ .......................................................................... 74 3.2.2.4. Vùng văn hóa Trung Bộ ..................................................................................... 75 3.2.2.5. Vùng văn hóa Tây Nguyên ................................................................................. 75 3.2.2.6. Vùng văn hóa Nam Bộ ....................................................................................... 75 3.2.3. Các thành tố cơ bản của văn hóa cổ truyền các dân tộc Việt Nam........................ 76 3.2.3.1. Ngôn ngữ ............................................................................................................ 76 3.2.3.2. Tôn giáo .............................................................................................................. 77 3.2.3.3. Tín ngƣỡng .......................................................................................................... 77 3.2.3.4. Lễ hội .................................................................................................................. 78 3.2.3.5. Phong tục tập quán .............................................................................................. 78 3.2.3.6. Nghề thủ công ..................................................................................................... 79 3.2.3.7. Các loại hình nghệ thuật truyền thống ................................................................ 79 3.2.3.8. Ẩm thực .............................................................................................................. 79 3.2.3.9. Công trình kiến trúc ............................................................................................ 80 3.2.3.10. Trang phục ........................................................................................................ 80 3.2.3.11. Văn học ............................................................................................................. 80 3.3. Đề xuất cấu trúc của công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền các dân tộc Việt Nam .......................................................................................................................... 81 3.3.1. Nguyên tắc biên soạn, các loại công trình bách khoa văn hóa cổ truyền, kết cấu công trình................................................................................................................... 81 3.3.1.1. Nguyên tắc .......................................................................................................... 81 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ 3.3.1.2. Các loại công trình bách khoa văn hóa cổ truyền của các dân tộc thiểu số ........ 82 3.3.1.3. Kết cấu công trình ............................................................................................... 82 3.3.2. Đặc tính của mục trong công trình bách khoa văn hóa cổ truyền của các dân tộc thiểu số ....................................................................................................................... 83 3.3.3. Cấu trúc vĩ mô........................................................................................................ 83 3.3.3.1. Cơ sở để thiết lập bảng đầu mục ......................................................................... 83 3.3.3.2. Bảng phân loại mục trong công trình bách khoa văn hóa cổ truyền của các dân tộc thiểu số ................................................................................................................ 84 3.3.4. Cấu trúc vi mô........................................................................................................ 85 3.3.4.1. Các yếu tố trong một mục ................................................................................... 85 3.3.4.2. Đề cƣơng chính của một số loại mục ................................................................. 85 3.4. Tiểu kết ..................................................................................................................... 92 KẾT LUẬN ..................................................................................................................... 93 TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................................. 96 PHỤ LỤC Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1. Các loại mục trong cấu trúc vĩ mô .................................................................. 29 Bảng 2.2. Sự có mặt của các yếu tố trong cấu trúc vi mô của mỗi mục .......................... 40 Bảng 2.3. Quy tắc chính tả, hình thức thể hiện các yếu tố trong cấu trúc vi mô của mỗi mục .......................................................................................................... 41 Bảng 2.4. Các loại mục trong cấu trúc vĩ mô .................................................................. 44 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1.1. Hiện nay, các công trình tra cứu mang tính bách khoa ngày càng nhiều, đƣợc mở rộng về kích cỡ, đƣợc hoàn thiện về nội dung tri thức. Điều này xuất phát từ vai trò và khả năng phục vụ đắc lực cho nhu cầu hiểu biết, đào tạo nâng cao vốn tri thức của đông đảo mọi tầng lớp nhân dân. Nhƣng điều đáng lƣu tâm là hiện nay ở Việt Nam, các công trình tra cứu mang tính bách khoa về văn hóa nói chung và đặc biệt là về văn hóa cổ truyền của các dân tộc còn rất ít ỏi. Các công trình này (nếu có) lại thƣờng chƣa phản ánh đƣợc bức tranh muôn màu đặc sắc, bề dày truyền thống văn hóa của các dân tộc. 1.2. Việc biên soạn các công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền càng cấp thiết và có ý nghĩa hơn trong thời kì hội nhập kinh tế thế giới và xu hƣớng toàn cầu hóa, khi nhu cầu giới thiệu và quảng bá về hình ảnh của đất nƣớc Việt Nam trong mắt bạn bè thế giới, trong đó có những nét đặc sắc trong văn hóa cổ truyền của các dân tộc, đã trở thành một yêu cầu quan trọng. Đặc biệt trong giao đoạn giao lƣu và tiếp biến văn hóa diễn ra mạnh mẽ hiện nay, nhu cầu nâng cao tri thức về văn hóa các cộng đồng trong quốc gia của mình, để hiểu biết về chính mình, để tự hào và ý thức bảo tồn, phát triển những nét bản sắc riêng càng trở nên cấp thiết. Hiện nay ở Việt Nam, do những nguyên nhân khác nhau nhiều dân tộc (đặc biệt là các dân tộc thiểu số) đang để mai một dần vốn văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Đó là điều rất đáng lƣu tâm và cần đƣợc điều chỉnh. Để giải quyết vấn đề này, ngoài việc nâng cao bản lĩnh của con ngƣời Việt Nam trƣớc cánh cửa hội nhập, cần phải tôn vinh văn hóa cổ truyền của các dân tộc, phải nghiên cứu, sƣu tầm và biên soạn các công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền. Có thể xem đây là một yêu cầu đặt ra cho các nhà khoa học: cấp thiết biên soạn các công trình tra cứu mang tính bách khoa về văn hóa cổ truyền các dân tộc ở Việt Nam. 1.3. Bản thân tác giả là ngƣời con của một dân tộc thiểu số, sinh ra và đƣợc nuôi dƣỡng trong cái nôi văn hóa Tày. Trong quá trình sinh sống, gắn bó trên mảnh đất quê hƣơng Cao Bằng đa dân tộc, tác giả luôn thƣờng trực một ý nguyện bảo tồn và quảng bá những viên ngọc văn hóa cổ truyền của các dân tộc nơi đây. Ngoài ra, lại Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 1 http://www.lrc-tnu.edu.vn/ là một giáo viên vùng cao hàng ngày đƣợc tiếp xúc với các em học sinh dân tộc thiểu số, tác giả cũng hi vọng sẽ góp phần giúp cho học sinh và giáo viên là ngƣời dân tộc Tày và thuộc những dân tộc khác ở những vùng ngƣời Tày sinh sống có cơ sở hiểu rõ hơn về văn hóa dân tộc Tày và dân tộc mình. Xuất phát từ những lí do trên, đề tài“Cấu trúc một bách khoa về văn hóa cổ truyền các dân tộc ở Việt Nam” đã đƣợc lựa chọn để thực hiện trong luận văn này. 2. Lịch sử nghiên cứu 2.1. Lịch sử nghiên cứu lí luận về từ điển học và các công trình bách khoa ở Việt Nam Để biên soạn thành công các công trình tra cứu bách khoa thì việc nghiên cứu những vấn đề lí luận có ý nghĩa quan trọng. Đã có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị đặt nền móng cơ sở khoa học cho việc biên soạn các công trình bách khoa. Có thể kể ra những nghiên cứu lí luận về Từ điển học và các công trình bách khoa của các tác giả tiêu biểu nhƣ Hoàng Phê, Nguyễn Ngọc Trâm, Chu Thị Bích Thu, Hà Học Trạc, Vũ Quang Hào, Nguyễn Kim Thản... Ở đây chỉ xin nhắc đến một vài công trình tiêu biểu: Ở Việt Nam, từ những năm 1968- 1969, đã bắt đầu triển khai có hệ thống việc tìm hiểu lí luận từ điển học, trong điều kiện rất thiếu tài liệu tham khảo và những bài học kinh nghiệm trong công tác từ điển học của các nƣớc, cũng nhƣ kinh nghiệm của nƣớc ta. Có thể kể đến một loạt bài viết trình bày về lí thuyết từ điển học nói chung cũng nhƣ một số công việc “bếp núc” cụ thể của từ điển học, bắt đầu từ bài viết của Hoàng Phê“Về việc biên soạn một cuốn từ điển tiếng Việt mới” in trên tạp chí Ngôn ngữ số 2/ 1969. Sau khi kiểm kê lại những từ điển tiếng Việt hiện có, ông chỉ ra nguyên nhân những hạn chế ở những cuốn từ điển đó. Sau đó, tác giả thảo luận về vấn đề quan điểm mới và phƣơng pháp mới trong công việc biên soạn từ điển. Đồng thời trong bài báo này tác giả đã đề cập đến vấn đề các phƣơng châm biên soạn, theo ông cần quán triệt và chú ý trƣớc tiên trong toàn bộ việc biên soạn là tính khoa học và tính tƣ tƣởng và tính tiện dùng. Cũng trong tập chí Ngôn ngữ số 2 này, Bùi Khắc Việt có bài viết giới thiệu“Một vài kinh nghiệm biên soạn từ điển ngôn ngữ ở các nƣớc xã hội chủ nghĩa”. Thứ đến trên tạo chí Ngôn ngữ số 3/1977, tác giả Đặng Chấn Liêu giới thiệu “kinh nghiệm làm từ điển hai thứ tiếng”. Thứ nhất đó là kinh nghiệm về xác định đối Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 2 http://www.lrc-tnu.edu.vn/ tƣợng của từ điển định soạn để định trƣớc đƣợc quy mô của loại từ điển và thứ hai tác giả bàn đến nhiều hơn cả về vấn đề phức tạp về ngữ nghĩa trong việc tìm từ tƣơng đƣơng giữa hai thứ tiếng. Thứ đến có thể kể bài “Vấn đề lƣợng thông tin của từ điển ngữ văn” của Bùi Đình Mỹ trên tạp chí Ngôn ngữ số 2/1991, bàn về khối lƣợng, định nghĩa, về kênh hình, việc tăng giá trị sử dụng của từ điển ngữ văn. Đặc biệt trong số các công trình nghiên cứu lí luận từ điển học phải kể đến Hoàng Phê, Nguyễn Ngọc Trâm…cuốn Một số vấn đề từ điển học (NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1997). Sự ra đời của công trình này đã đánh giá một cột mốc quan trọng lĩnh vực nghiên cứu lí luận từ điển học. Đó là tác phẩm về từ điển học đầu tiên ở nƣớc ta. Do một số khó khăn nên công trình chỉ dừng lại ở việc tập hợp các bài viết nhƣng tập sách đƣợc soạn thảo theo kế hoạch của một tập thể. Đó là các bài viết tâm đắc nhƣ: “Một số vấn đề từ điển học” của Hoàng Phê, Nguyễn Ngọc Trâm, “Một vài nhận xét về cấu trúc vĩ mô của từ điển giải thích tiếng Việt” tác giả Nguyễn Ngọc Trâm, “Hệ thống các kiểu chú trong từ điển tiếng Việt” của Đào Thản, “Một vài suy nghĩ về từ điển song ngữ” của Lê Khả Kế....Các bài viết đã bàn về những vấn đề cơ bản của từ điển học và có những đóng góp giá trị trong lịch sử nghiên cứu lí luận từ điển học. Tuy nhiên các tác giả cũng nhận thấy “ hạn chế của cuốn sách là chƣa trình bày đƣợc đầy đủ, toàn diện những vấn đề của từ điển học [...] mới chỉ khảo sát những vấn đề của từ điển ngôn ngữ, từ điển ngôn ngữ mới chú vào từ điển giải tích” [38, tr.6]. Hà Học Trạc, Lịch sử - lí luận và thực tiễn biên soạn bách khoa toàn thƣ, NXB Từ điển bách khoa, Hà Nội, 2004. Đây là công trình quy mô có gía trị tổng kết về lịch sử - lí luận và thực tiễn biên soạn bách khoa toàn thƣ ở Việt Nam. Công trình đã đƣa ra những tri thức lí luận hiểu rõ hơn các khái niệm về từ điển, từ điển bách khoa, và bách khoa toàn thƣ, cũng nhƣ các phƣơng pháp biên soạn bách khoa toàn thƣ từ các khâu cơ bản trong việc biên soạn cho đến việc tuyển chọn và biên tập các mục bách khoa, niêm biểu các sự kiện lớn và sách dẫn... Đó là tổng kết và đề xuất quý báu làm cơ sở lí luận mở đƣờng cho việc biên soạn thành công bộ Bách khoa toàn thƣ Việt Nam sau này. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 3 http://www.lrc-tnu.edu.vn/ Trong công trình Kiểm kê từ điển học Việt Nam (NXB Đại học quốc gia, Hà Nội, 2005), Vũ Quang Hào đã liệt kê khá đầy đủ toàn cảnh từ điển học lí thuyết Việt Nam, với số lƣợng hơn 180 tài liệu.Trong số đó, nhiều tài liệu đã đặt ra và giải quyết thấu đáo một số vấn đề cơ bản của từ điển học Việt Nam. Cuốn sách nhận xét rằng từ điển học lí thuyết Việt Nam đã làm tốt vai trò dẫn dắt từ điển học thực hành Việt Nam. Ngoài ra còn số bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành nhƣ tạp chí Ngôn ngữ,Thông tin khoa học và xã hội, Ngôn ngữ và đời sống, Từ điển học và bách khoa thƣ: - Vƣơng Lộc (1969), Một vài nhận xét về từ điển giải thích của ta, Ngôn ngữ, s2. - Hồng Dân (1971), Vấn đề miêu tả hƣ từ trong việc biên soan từ điển giải thích, Ngôn ngữ, s1. - Nguyễn Kim Thản (1983), Các công trình bách khoa và việc biên soạn các công trình bách khoa ở Việt Nam, Thông tin khoa học và xã hội. - Đặng Chấn Liêu (1997), Vài kinh nghiệm làm từ điển hai thứ tiếng, Ngôn ngữ, s3. - Hồ Hải Thụy (2005), Suy nghĩ lại về làm từ điển, Ngôn ngữ và Đời sống s.12-2004 + s.1+2. - Tạ văn Thông (2010) Mục trong công trình bách khoa văn hóa Việt Nam. Tạp chí Từ điển và bách khoa thƣ, s3. .... Vấn đề nghiên cứu lí luận về từ điển học và công trình bách khoa đã sớm đƣợc các nhà từ điển học Viêt Nam quan tâm và dày công nghiêm cứu. Mỗi công trình nghiên cứu đi sâu vào một chủ đề riêng, tâm đắc nhất của các tác giả về lí luận từ điển học, nhờ vậy đã đúc rút đƣợc những kinh nghiệm, nêu nhiều đề xuất mới, đóng góp vào lí thuyết từ điển nói chung và đặt cơ sởn nhất định cho việc biên soạn những công trình sau này. Đây là cơ sở lí luận rất quan trọng tạo điều kiện tiền đề tốt cho sự phất triển từ điển học của Việt Nam trên con đƣờng hội nhập với nền văn hóa thế giới. 2.2. Những công trình bách khoa nghiên cứu về văn hóa các dân tộc trên thế giới và ở Việt Nam Trong những năm gần đây việc biên soạn và công bố các công trình bách khoa về văn hóa ngày càng trở nên cấp thiết. Điều này xuất phát từ nhu cầu mở mang nhận Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 4 http://www.lrc-tnu.edu.vn/ thức của các dân tộc trong quá trình giao lƣu và tiếp biến văn hóa diễn ra mạnh mẽ hiện nay. Các công trình tiêu biểu nhƣ : - Bùi Thiết (1993), Từ điển lễ hội Việt Nam, Nxb Văn hóa, H. - Nguyễn Đức Thọ (chủ biên) (1993), Từ điển di tích văn hóa Việt Nam, Nxb. KHXH và Nxb Mũi Cà Mau. - Vũ Ngọc Khánh (chủ biên) (1993), Từ điển văn hóa Việt nam, Nxb Văn hóa thông tin, H. - Hữu Ngọc (chủ biên) (1995), Từ điển văn hóa cổ truyền Việt Nam, NXB Thế giới, Hà nôi. - Triều Ân, Hoàng Quyết (1996), Từ điển văn hóa cổ truyền dân tộc Tày,, NXB Văn hóa dân tộc, H. - Huỳnh Thị Dung, Nguyễn Thu Hà, Phạm Minh Thảo (1999), Từ điển văn hóa gia đình Việt Nam, Nxb Văn hóa thông tin, H. - Vũ Ngọc Khánh (2000),Từ điển Việt Nam văn hóa, phong tục, tín ngƣỡng, Vũ Ngọc Khánh, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội. - Hoàng Thị Dung, Nguyễn Thu Hà, Nguyễn Thị Huế (2001), Từ điển văn hóa ẩm thực Việt Nam, Nxb VHTT, Hà Nội. - Doãn Hiệp (chủ biên) (2001), Từ điển văn hóa cổ truyền Trung Hoa, Nxb Văn hóa thông tin, H. - Phạm Thị Vinh (chủ biên) (2003), Từ điển văn hóa Inddoneeessia, Nxb KHXH,H. - Trung tâm dịch thuật (2004), Từ điển Văn hóa bách khoa, Nxb VHTT, H. - Trần Ngọc Bảo (2005), Từ điển ngôn ngữ văn hóa – du lich Huế Xƣa, Nxb Thuận Hóa, Huế. - Nguyễn Nhƣ Ý, Chu Nhƣ (2013), Từ điển văn hóa, phong tục cổ truyền Việt Nam, Nxb Giáo dục Việt Nam. H. … Điểm lại các công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền các dân tộc Việt Nam, có thể nhận xét: Thứ nhất: Các công trình trên cho thấy các nhà nghiên cứu đã quan tâm đến bức tranh văn hóa phong phú đặc sắc của các dân tộc Việt Nam đặc biệt là trong Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 5 http://www.lrc-tnu.edu.vn/ trong xu hƣớng hội nhập văn hóa hiện nay. Các tác phẩm ấy đã góp phần quan trọng trong việc lƣu giữ, bảo tồn những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc, để cho ngƣời đời nay và mai sau đƣợc biết và trân trọng. Thứ hai: Ở Việt Nam những công trình bách khoa chuyên biệt về văn hóa cổ truyền - các công trình cung cấp đầy đủ tri thức về văn hóa cổ truyền Việt Nam hoặc văn hóa cổ truyền của các vùng miền, dân tộc, hoặc công trình chỉ nghiên cứu về một thành tố trong văn hóa cổ truyền nhƣ (văn hóa gia đình, văn hóa ẩm thực, văn hóa du lịch, tín ngƣỡng, lễ hội...), cho đến nay vẫn không nhiều. Điều đó có thể do nhiều nguyên do khác nhau, trong đó có thể là do thiếu những khuôn mẫu. Chúng có thể giúp cho các tác giả hình dung khái quát về “xƣơng sống” của các tác phẩm trong tƣơng lại, đó là cấu trúc vĩ mô, vi mô của các mục trong các công trình này. Thiết nghĩ, hiện nay một đề tài tìm hiểu về cấu trúc một công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền các dân tộc Việt Nam rất cấp thiết, sẽ góp phần hình dung khái quát về cấu trúc của loại công trình bách khoa về văn hóa ccỏ truyền. Nó không chỉ có ý nghĩa trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa các dân tộc, mà còn có thể thúc đẩy việc nghiên cứu và biên soạn các công trình tra cứu mang tính bách khoa về văn hóa. 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3.1. Mục đích Thông qua việc tìm hiểu và khảo sát một số công trình tra cứu về văn hóa cổ truyền của các dân tộc Việt Nam, nhiệm vụ của luận văn là khảo sát và tìm hiểu về cấu trúc vĩ mô và cấu trúc vi mô trong một công trình tra cứu bách khoa về văn hóa cổ truyền ở Việt Nam. Trên cơ sở tìm hiểu và khảo sát đó luận văn sẽ bƣớc đầu xác lập mô hình cấu trúc vĩ mô và vi mô, làm cơ sở để biên soạn các công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền các dân tộc. 3.2. Nhiệm vụ - Tìm hiểu cơ sở lí luận về từ điển học và công trình bách khoa, về văn hóa cổ truyền các dân tộc liên quan đến đề tài. - Sƣu tầm tài liệu liên quan đến văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 6 http://www.lrc-tnu.edu.vn/ - Tìm hiểu và khảo sát các kiểu loại cấu trúc vĩ mô (hệ thống mục), cấu trúc vi mô (các tri thức đƣợc triển khai, sắp xếp trong một mục) của các công trình bách khoa về văn hóa nói chung. - Từ cơ sở lí thuyết và thực tế khảo sát và tìm hiểu trên đề xuất phƣơng hƣớng về mô hình cấu trúc biên soạn đối với một công trình tra bách khoa về văn hóa cổ truyền các dân tộc Việt Nam. 4. Đối tƣợng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu chính của luận văn là hai công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền sau: Thứ nhất: cuốn Từ điển văn hóa cổ truyền của dân tộc Tày,Triều Ân, Hoàng Quyết, Hoàng Đức Toàn, NXB Văn hóa Dân tộc, Hà nội.1996. Công trình gồm 281 trang, với tổng số 127 mục - con số nói lên quá trình lao động không mệt mỏi của các tác giả ngƣời đã dành trọn niềm đam mê cho văn hóa Tày. Đặc trƣng của cuốn từ điển này là từ điển song ngữ (tên đầu mục viết bằng tiếng Tày và nội dung mục viết bằng tiếng Việt). Cuốn từ điển đã giới thiệu những nét đặc trƣng trong văn hóa cổ truyền đƣợc hình thành và đƣợc gìn giữ, bảo tồn cho đến ngày nay của ngƣời Tày – một dân tộc có dân số tƣơng đối đông, sinh sống tập trung và ổn định tại Việt Nam. Cuốn sách là kết quả nhiều năm sƣu tầm, lựa chọn những nét bản sắc nhất về văn hóa của các tác giả - những ngƣời con đƣợc lớn lên trong các nôi văn hóa Tày. Cuốn từ điển đã phản ánh sâu sắc bức tranh văn hóa đa sắc màu của ngƣời Tày, của những chủ nhân đôn hậu, yêu quý con ngƣời, có lối sống riêng mang vẻ cổ kính mà hiện đại. Các mục đƣợc biên soạn trong cuốn từ điển phản ánh khá đậm nét cả đời sống văn hóa vật chất (những di tích văn hóa, các tổ chức văn hóa, văn hóa ẩm thực...) và đời sống văn hóa tinh thần (lễ hội, phong tục, quan niệm dân gian ...) mang đậm nét bản sắc văn hóa Tày. Thứ hai: cuốn Từ điển văn hóa, phong tục cổ truyền Việt Nam, Nguyễn Nhƣ Ý, Chu Nhƣ, NXB Giáo dục Việt Nam, 2013. Đây là cuốn từ điển về văn hóa cổ truyền đƣợc biên soạn trong thời gian gần đây nhất, là năm 2013; có đối tƣợng là văn hóa của tất cả các dân tộc Việt Nam. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 7 http://www.lrc-tnu.edu.vn/ Công trình này gồm hơn 2000 mục khác nhau, phản ánh các khái niệm, hiện tƣợng trong đời sống văn hóa vật chất và tinh thần của ngƣời Việt Nam trong tiến trình hình thành và phát triển của dân tộc. Hệ thống các mục trong cuốn từ điển là: - Công cụ sản xuất, phƣơng thức sản xuất, các sản phẩm vật chất, các nghề thủ công, cách chế tác công cụ lao động, các phƣơng tiện đánh bắt... - Cách thức ăn mặc, cƣ trú, đi lại của con ngƣời thuộc các giới, lứa tuổi, dân tộc khác nhau. - Các phong tục, tập quán, nghi lễ, gắn với vòng đời của con ngƣời từ khi sinh ra cho đến lúc chết theo lẽ tự nhiên “sinh - lão - bệnh- tử”. - Các nghi lễ các điều cấm kỵ trong sinh hoạt tôn giáo, tín ngƣỡng của các giáo phái các tín đồ. - Các lễ nghi, tập quán thờ cúng tổ tiên... - Các hình thức vui chơi giải trí dân gian nhƣ: hát xoan, hát quan họ, dân ca dân vũ đi theo đó là các loại nhạc cụ, các trò diễn xƣớng dân gian.. - Các yếu tố trong thiết chế xã hội xƣa thể hiện qua các đơn vị hành chính, các chức tƣớc, học vị ... 5. Phạm vi nghiên cứu - Tập trung nghiên cứu cấu trúc (vĩ mô và vi mô) của các mục trong các công trình tra cứu bách khoa. Không tìm hiểu về vốn văn hóa cổ truyền của các dân tộc dƣới góc độ văn hóa, văn học nghệ thuật, hay tín ngƣỡng, cách thức tri nhận văn hóa... - Chủ yếu tìm hiểu về văn hóa cổ truyền các dân tộc Việt Nam, không nghiên cứu về văn hóa đƣơng đại. - Chỉ tìm hiểu về sự thể hiện vốn văn hóa cổ truyền của các dân tộc đƣợc đề cập đến trong hai cuốn từ điển đã lựa chọn trong phần đối tƣợng nghiên cứu. 6. Phƣơng pháp nghiên cứu 6.1. Phương pháp thống kê phân loại Căn cứ vào các văn bản khảo sát, luận văn tiến hành thống kê, phân loại hệ thống các mục, các tri thức đƣợc sử dụng trong một mục của các công trình bách khoa về văn hóa và từ đó tìm ra quy luật xuất hiện của chúng trong các văn bản cụ thể. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 8 http://www.lrc-tnu.edu.vn/ 6.2. Phương pháp miêu tả Trên cơ sở thống kê phân loại, liệu luận văn đi đến phân tích, tổng hợp, đánh giá mô hình cấu trúc khái quát chung, từ đó có cơ sở đề xuất cho việc biên soạn một công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền của các dân tộc Việt Nam. 6.3. Phương pháp điền dã Để tìm hiểu kĩ càng hơn về những điều đã đƣợc ghi nhận trong các công trình nói trên, tác giả luận văn sẽ tiến hành một số cuộc đi xuống vùng nông thôn, gặp các trí thức dân tộc, để mắt thấy tai nghe và hỏi kĩ hơn về một số nhận xét và điểm đáng lƣu ý khi tìm hiểu vốn văn hóa cổ truyền. 7. Đóng góp của luận văn 7.1. Về mặt lí luận Luận văn sẽ bổ sung thêm những tƣ liệu về Từ điển học nói chung và Công trình bách khoa học nói riêng, cách thức phân tích cấu trúc và đánh giá về một công trình tra cứu mang tính bách khoa chuyên ngành, nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu và biên soạn các công trình tra cứu nói chung. Đồng thời, luận văn có thể coi là sự đóng góp về tƣ liệu và cách nhìn nhận đối với ngành Văn hóa học. 7.2. Về mặt thực tiễn - Luận văn có thể là tài liệu tham khảo về cấu trúc chung cho việc biên soạn một công trình tra cứu mang tính bách khoa về văn hóa cổ truyền của dân tộc Việt Nam, là động lực thúc đẩy việc biên soạn loại công trình này trong tƣơng lai. - Luận văn có thể là một cơ sở giúp cho bạn đọc thuộc những dân tộc khác nhau tìm hiểu về vốn văn hóa cổ truyền của các dân tộc Việt Nam, cũng nhƣ một dân tộc cụ thể. Từ đó, độc giả thấy đƣợc khái quát sự thống nhất trong đa dạng, nét đặc sắc trong bức tranh muôn màu văn hóa của các dân tộc ở Việt Nam. 8. Bố cục của luận văn Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận văn gồm 3 chƣơng: Chương 1: Cơ sở lí thuyết và một số vấn đề có liên quan đến luận văn Chương 2: Kết quả khảo sát một số công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền của dân tộc Việt Nam Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 9 http://www.lrc-tnu.edu.vn/ Chương 3: Đề xuất về cấu trúc của một công trình bách khoa về văn hóa cổ truyền của các dân tộc Việt Nam. Phần Phụ lục: - Phụ lục 1: Một số hình ảnh về ngƣời Tày và sinh hoạt văn hóa cổ truyền Việt Nam - Phụ lục 2: Một số trang hai công trình là đối tƣợng nghiên cứu chính của luận văn. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 10 http://www.lrc-tnu.edu.vn/ Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN 1.1. Lý thuyết về Từ điển học và Công trình bách khoa học 1.1.1. Từ điển 1.1.1.1. Định nghĩa Có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về từ điển. Theo L.Zguasta, một trong những định nghĩa tốt nhất về thuật ngữ “từ điển” mà đƣợc nhiều ngƣời thừa nhận và sử dụng đó là định nghĩa của C.C.Bergl: “Một cuốn từ điển là một danh mục đƣợc sắp xếp có hệ thống của các hình thức ngôn ngữ đƣợc xã hội hóa, thu nhận từ những thói quen nói năng của một cộng đồng ngôn ngữ nhất định và đƣợc biên soạn chú giải sao cho ngƣời đọc có một trình độ nhất định hiểu đƣợc ý nghĩa của từng hình thức ngôn ngữ riêng rẽ và biết đƣợc điều cần yếu về chức năng của nó trong cộng đồng ngôn ngữ đó.”[42, tr.245] Các nhà từ điển học Việt Nam cũng có những cách khác nhau định nghĩa về khái niệm “từ điển” trong các công trình nghiên cứu lí luận của mình. Theo cuốn Một số vấn đề từ điển học:“Từ điển là loại sách tra cứu, ở đó thu thập và cung cấp những thông tin về kí hiệu ngôn ngữ. Đúng nhƣ tên gọi của mình, các thông tin trong từ điển có tính chất khách quan, thƣờng đƣợc coi nhƣ là một chân lí. Từ điển không phải là một công trình sáng tác nhằm trình bày những kiến giải cá nhân mà là một công trình biên soạn, dựa vào tƣ liệu ngôn ngữ mà tổng hợp, đúc rút và soạn thảo ra.” [38, tr.26]. Cách định nghĩa dựa trên đặc điểm về chức năng, tính chất của loại sách này. Luận văn chọn cách định nghĩa của Nguyễn Ngọc Trâm bởi định nghĩa đã nhấn mạnh mặt đặc điểm chức năng của các loại từ điển là sách công cụ dùng để tra cứu trong công tác hàng ngày, chủ yếu là để tra cứu, tìm kiếm thông tin thông tin nhanh chóng, thuận tiện. Đây là chức năng quan trọng, thiết yếu của loại sách này. Đồng thời định nghĩa cũng nêu lên yêu cầu thông tin của cuốn từ điển: các thông tin phải đảm bảo khách quan. Cơ sở để biên soạn từ điển là tƣ liệu ngôn ngữ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu 11 http://www.lrc-tnu.edu.vn/
- Xem thêm -