Tài liệu Các từ ngữ chỉ màu sắc phụ của màu đỏ và xanh trong tiếng việt

  • Số trang: 86 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 996 |
  • Lượt tải: 0
dangvantuan

Tham gia: 02/08/2015

Mô tả:

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI Trần Thị Thùy Hương CÁC TỪ NGỮ CHỈ MÀU SẮC PHỤ CỦA MÀU ĐỎ VÀ XANH TRONG TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 60220240 LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. TS PHẠM HÙNG VIỆT HÀ NỘI, 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận văn là trung thực, chưa từng được ai công bố ở đâu và trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận văn Trần Thị Thùy Hương LỜI CẢM ƠN Em xin bày tỏ lời biết ơn sâu sắc đối với PGS .TS Phạm Hùng Việt đã nhiệt tình, tận tâm và chu đáo hướng dẫn em thực hiện luận văn này. Em cũng xin chân thành cảm ơn Ban giám đốc, Phòng Quản lý đào tạo, Khoa Ngôn ngữ học - Học viện Khoa học Xã hội, Viện Ngôn ngữ học cùng các thầy cô giáo đã giúp đỡ em hoàn thành khóa học. Tác giả luận văn cũng xin chân thành cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và những người thân trong gia đình đã động viên, giúp đỡ trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn. Hà Nội, tháng 7 năm 2016 Tác giả Trần Thị Thùy Hương MỤC LỤC MỞ ĐẦU ................................................................................................................ 1 1. Tính cấp thiết của đề tài .................................................................................. 1 2. Tình hình nghiên cứu đề tài ............................................................................ 2 3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu ..................................................................... 4 4. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu................................................ 5 5. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................ 5 6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn ....................................................... 6 7. Cơ cấu của luận văn ........................................................................................ 6 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT ...................................................................... 7 1.1. Một số khái niệm về từ ngữ và từ ngữ chỉ màu sắc .................................. 7 1.2. Một số vấn đề về ý nghĩa của từ: ............................................................. 11 1.3. Tiểu kết .................................................................................................... 18 CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CỦA TỪ NGỮ CHỈ MÀU SẮC PHỤ CỦA HAI MÀU XANH VÀ ĐỎ TRONG TIẾNG VIỆT ................................... 19 2.1. Kết quả khảo sát........................................................................................ 19 2.2. Đặc điểm cấu trúc của từ ngữ chỉ màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh 33 2.3. Xét về phương thức kết hợp .................................................................... 34 2.4. Tiểu kết .................................................................................................... 39 CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CỦA TỪ NGỮ CHỈ MÀU SẮC PHỤ CỦA HAI MÀU ĐỎ VÀ XANH TRONG TIẾNG VIỆT.......................... 40 3.1. Nhóm từ ngữ chỉ màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh gắn với màu sắc của các sự vật, hiện tượng của thế giới hiện thực. ...................................... 40 3.2. Nhóm từ ngữ chỉ màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh gắn với các thành tố đánh giá về mức độ, về trạng thái. ...................................................... 53 3.3. Tiểu kết .................................................................................................... 69 KẾT LUẬN ......................................................................................................... 71 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT 1. Khoa học xã hội KHXH 2. Nhà xuất bản Nxb 3. Quân đội Nhân dân QĐND 4. Sài Gòn giải phóng SGGP 5. Thành phố Hồ Chí Minh TPHCM 6. Văn hóa Thông tin VHTT DANH MỤC BẢNG Bảng 2. 1: Bảng các từ ngữ chỉ màu sắc phụ của màu đỏ ................................... 19 Bảng 2. 2: Bảng các từ ngữ chỉ màu sắc phụ của màu xanh................................ 22 Bảng 2. 3: Bảng các từ ngữ chỉ màu cụ thể (hay là lớp từ chỉ màu đặc trưng) ... 26 Bảng 2. 4: Bảng các từ ngữ chỉ màu trừu tượng (phái sinh) của màu đỏ. ........... 28 Bảng 2. 5: Bảng các từ ngữ chỉ màu cụ thể (đặc trưng) của màu xanh ............... 30 Bảng 2. 6: Bảng các từ ngữ chỉ màu trừu tượng (phái sinh) của màu xanh ........ 31 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong thế giới tự nhiên màu sắc tồn tại ở khắp chung quanh chúng ta. Qua quá trình tri nhận của hệ thống thần kinh thị giác và bộ não của chúng ta mà màu sắc được lưu lại và được gọi tên. Ngày nay với sự phát triển mạnh mẽ của khoa sắc học (Colour Science) với những tên tuổi như Kandinsky, Herbin và Henry Pfeiffer thì hệ ý nghĩa biểu tượng màu sắc càng được nâng cao giá trị. Mỗi dân tộc, mỗi nên văn hóa khác nhau sẽ có những cách xem xét màu sắc khác nhau. Ví dụ ở Châu Á, màu vàng được xem là màu của vua chúa, hoàng đế còn ở phương Tây là màu tím. Ở Việt Nam và Trung Quốc màu đỏ được coi là sự may mắn thịnh vượng, màu trắng được coi là sự tang tóc, chết chóc… Là một trong số các trường từ vựng ngữ nghĩa mang tính phổ quát, không chỉ ở phương diện phân bố về địa lý mà còn ở mọi khía cạnh nhận thức: vật lý học, tâm lý, tôn giáo, ngôn ngữ… Với nhiều sắc thái đa dạng và phong phú, từ những màu sắc cơ bản đến những màu sắc phụ. Chúng đã tồn tại trong ý thức và là yếu tố tinh thần đặc biệt của mỗi con người chúng ta. Đã có một số nghiên cứu về từ ngữ chỉ màu sắc trong tiếng Việt nói chung cũng như màu sắc cơ bản nói riêng, nhưng cho đến nay vẫn chưa có công trình nào đi sâu xem xét có hệ thống về các từ ngữ chỉ màu sắc phụ, đặc biệt là các từ ngữ chỉ màu sắc theo cách gọi dân dã (màu bã trầu, màu lòng tôm, màu hoa cà, màu cứt ngựa, …) Chính vì lý do đó, chúng tôi lựa chọn đề tài từ ngữ chỉ màu sắc phụ trong tiếng Việt để nghiên cứu. Tuy nhiên, do khuôn khổ của một luận văn cao học nên chúng tôi xác định đề tài luận cho văn thạc sĩ của mình là: “Các từ ngữ chỉ màu sắc phụ của màu đỏ và xanh trong tiếng Việt”. 1 2. Tình hình nghiên cứu đề tài Chủ đề về màu sắc vốn được nghiên cứu từ rất lâu với số lượng công trình nghiên cứu phong phú. Mac Laury (1997) tổng kết năm 1858-1997 có hơn 3000 tác phẩm viết về từ chỉ màu. Lịch sử nghiên cứu về các từ chỉ màu đã phát triển qua ba giai đoạn lớn: giai đoạn đối đầu của hai trường phái Tương đối (Sapir Whorf) và trường phái Phổ niệm (Berlin - Kay) với ưu thế nghiêng về trường phái phổ niệm; và giai đoạn tiếp theo là giai đoạn hậu Berlin - Kay với những cuộc tranh luận phê phán Berlin - Kay và ủng hộ Berlin - Kay, tiêu biểu là những nghiên cứu của Rosch về từ ngữ chỉ màu theo điển mẫu. Giai đoạn hiện nay là những lý thuyết mới vượt ra khỏi trường phái phổ niệm là những hướng nghiên cứu theo tri nhận luận, kinh nghiệm luận, văn hóa luận… Từ trước đến nay, các từ chỉ màu sắc được xem là đối tượng nghiên cứu chung của rất nhiều ngành khoa học khác nhau như vật lý học, tâm lý học và nhiều nhất là ngôn ngữ học. Với khoa học về tâm lý học, nội dung cơ bản của các nghiên cứu về các từ chỉ màu sắc là đưa ra những giả thuyết tâm sinh lý học về sự khác biệt trong văn hóa qua việc nhìn thấy và gọi tên màu sắc (Bornstein, M.H.1973), và xem xét những khía cạnh phổ quát trong việc tìm hiểu việc mã hóa các màu sắc (Harkness, S.1973). Với ngành ngôn ngữ học, từ năm 1969, hai nhà nghiên cứu của trường đại học Berkerly (Mỹ) là Berlin, B và Kay, P đã tiến hành nghiên cứu tổng kết toàn bộ tư liệu, kinh nghiệm về từ ngữ chỉ màu sắc trong ngôn ngữ của các dân tộc khác nhau trên thế giới. Các tác giả đã kết hợp giữa tính khái niệm và tính thực tiễn liên quan đến vấn đề mối quan hệ giữa màu sắc và văn hóa. 2 Thành tựu lớn của các công trình nghiên cứu đó là đã chỉ ra được những điểm phổ quát, tiêu chí xác định và sự phát triển của các từ chỉ màu sắc trong 78 ngôn ngữ trên thế giới (Berlin, B & Kay, P. -1969). Ở mức độ nhất định, Berlin, B & Kay, P đã là những người đầu tiên nghiên cứu các từ chỉ màu sắc nói chung và là cơ sở cho các công trình nghiên cứu sau này. Có thể kể đến các công trình của nhiều tác giả như Kay, P. & Daniel, Mc. (1978), Frumkina, R. (1981) nghiên cứu về bản chất và mức độ của sự tương quan giữa việc phân biệt những màu sắc, sự phân loại những từ vị chỉ màu sắc trong mỗi ngôn ngữ trên thế giới và vấn đề nhận thức chúng. Tiếp sau đó là các công trình nghiên cứu trong ngôn ngữ học tri nhận hoặc liên ngành ngôn ngữ học tâm lý, đã đưa ra hướng giải quyết vấn đề những đặc điểm chung trong việc gọi tên màu sắc (Kay, P. &Regier,T.-1997), hoặc những điểm phổ quát trong tri nhận màu sắc Werzbicka, A.(1989), Lucy, J.A (1997), Lindsey, D.T, & Brown, A.M (2004), v.v.. Trong những năm trở lại đây đã có những bài viết, luận văn luận án nghiên cứu về lĩnh vực màu sắc Tiếng Việt. Sau đây là những công trình nghiên cứu có liên quan đến việc nghiên cứu về lĩnh vực này. Về cấu trúc nghĩa của tính từ Tiếng Việt (trong sự so sánh với Tiếng Nga), tác giả Hoàng Văn Hành (1982) đã phần nào đề cập đến cấu trúc nghĩa của từ chỉ màu sắc nghĩa của Tiếng Việt. Hệ thống từ ngữ chỉ màu sắc của Tiếng Việt trong sự liên hệ với mấy điều phổ quát của Tác giả Đào Thản (1993) đã đưa ra một số quan điểm về số lượng cũng như một số các đặc điểm phổ quát của các từ chỉ màu sắc. Tác giả Trịnh Thu Hiền với các bài viết Một số đặc điểm cơ bản của các đơn vị từ chỉ màu sắc cơ bản tiếng Việt (2001), Một vài đặc điểm của các từ chỉ màu sắc phụ trong tiếng Việt (2002) và Bước đầu khảo sát các từ chỉ màu cơ bản Đỏ trong tiếng Việt(2006) bước đầu đã khảo sát và đưa ra một số đặc 3 điểm của các từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Việt và đồng thời đi sâu vào các từ chỉ màu cơ bản Đỏ. Các luận văn thạc sĩ như nghiên cứu các đặc điểm ngữ nghĩa về màu sắc trong tiếng Anh của Nguyễn Thị Thu Sương (1999); Hệ thống từ ngữ chỉ màu sắc tiếng Việt của Nguyễn Khánh Hà (1995); các từ chỉ màu sắc đỏ, vàng, đen, trắng, xanh và hàm nghĩa văn hóa của chúng trong tiếng Hán (đối chiếu với các từ tương ứng trong tiếng Việt) của Bùi Thị Thùy Phương (2004) và từ ngữ chỉ màu sắc tiếng Anh đối chiếu với tiếng Việt của Nguyễn Thị Hải Yến (2007)… nhìn chung đã nghiên cứu một số đặc điểm về hình thức, cấu trúc nghĩa của các từ trong tiếng Việt nói chung cũng như tần số xuất hiện của chúng trong các ngôn ngữ thơ ca; hoặc thống kê, phân tích cấu trúc ngữ nghĩa của các từ chỉ màu sắc trong các ngôn ngữ khác như tiếng Anh có đối chiếu với tiếng Việt. Những công trình kể trên là gợi ý quan trọng để người viết tiếp tục nghiên cứu các từ chỉ màu sắc phụ trong tiếng Việt để bổ sung và kế tiếp việc nghiên cứu về các từ ngữ chỉ màu sắc nói chung. 3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 3.1. Mục đích nghiên cứu Luận văn khảo sát các từ chỉ màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh trong tiếng Việt nhằm làm rõ những đặc trưng về cấu trúc, ngữ nghĩa của nhóm từ ngữ này. 3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận văn xác định các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây: Dựa trên cơ sở các lý thuyết ngữ nghĩa đã học, luận văn đặt nhiệm vụ khảo sát các từ chỉ màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh trong tiếng Việt, để xác lập phạm trù chỉ màu sắc phụ của nhóm từ ngữ này trong tiếng Việt ở mức độ toàn diện nhất có thể, với những đặc điểm hình thức, ngữ nghĩa của 4 chúng. Qua đó, luận văn muốn làm sáng tỏ một số vấn đề còn tồn tại trong việc nghiên cứu phạm trù chỉ màu sắc tiếng Việt nói chung và từ chỉ màu sắc phụ nói riêng, đặc biệt những vấn đề thuộc về tiêu chí xác định số lượng các từ chỉ màu sắc phụ trong tiếng Việt. Luận văn cũng đặt nhiệm vụ khai thác nghĩa gốc, nghĩa phái sinh và nghĩa biểu trưng của nhóm từ này để thấy được việc nhận thức và phản ánh sự nhận thức về màu sắc của con người với thế giới xung quanh. 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các đơn vị từ vựng chỉ màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh trong tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu: Phạm vi nghiên cứu của luận văn là các đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa của các từ chỉ màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh trong tiếng Việt. 5. Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện đề tài này, luận văn sử dụng một số phương pháp và thủ pháp nghiên cứu sau đây: 5.1. Phương pháp miêu tả Được sử dụng để miêu tả các đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa của từ ngữ chỉ màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh trong tiếng Việt. 5.2. Phương pháp phân tích Được sử dụng để làm rõ những nét đặc trưng ngữ nghĩa của các từ chỉ màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh trong tiếng Việt cũng như vai trò của các từ chỉ màu sắc phụ loại này trên bình diện hoạt động của chúng. 5.3. Thủ pháp thống kê – phân loại Luận văn thống kê số lượng các từ ngữ chỉ màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh trong tiếng Việt, tiến hành phân loại dựa trên những cơ sở, tiêu chí cụ 5 thể, để từ đó đi vào khảo sát các đặc điểm về cấu trúc và nội dung của từng nhóm. 6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn 6.1. Về lý luận: Kết quả nghiên cứu của luận văn có đóng góp về mặt lý luận và ứng dụng ngôn ngữ nói chung, đặc biệt lý giải cho sự khác biệt về tư duy văn hóa của người Việt qua mảng từ ngữ chỉ màu sắc phụ qua nghiên cứu các trường hợp màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh. 6.2. Về thực tiễn - Luận văn đưa ra một cái nhìn tổng thể về từ chỉ màu sắc phụ trong tiếng Việt, mà cụ thể là màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh, gồm các đặc điểm về cấu trúc và ngữ nghĩa. - Kết quả của luận văn có thể được ứng dụng cho việc học tập và giảng dạy tiếng Việt trong nhà trường và cho người nước ngoài học tiếng Việt về mảng từ ngữ chỉ màu sắc. - Kết quả của luận văn còn có thể được ứng dụng cho việc biên soạn từ điển giải thích, đối với lớp từ ngữ chỉ màu sắc phụ. 7. Cơ cấu của luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn có cấu trúc gồm ba chương: Chương 1. Cơ sở lý thuyết của đề tài Chương 2. Đặc điểm cấu trúc của các từ ngữ chỉ màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh trong tiếng Việt. Chương 3. Đặc điểm ngữ nghĩa của các từ ngữ chỉ màu sắc phụ của hai màu đỏ và xanh trong tiếng Việt. 6 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.1. Một số khái niệm về từ ngữ và từ ngữ chỉ màu sắc 1.1.1. Khái niệm từ: Từ là đơn vị cơ bản trong ngôn ngữ học. Hiện nay, chưa có quan điểm thống nhất về loạiđơn vị này. Theo Nguyễn Thiện Giáp, “Từ là đơn vị nhỏ nhất của ngôn ngữ, độc lập về ý nghĩa và hình thức”. Định nghĩa trên hàm chứa hai vấn đề cơ bản: a) Vấn đề khả năng tách biệt của từ; b) Vấn đề tính hoàn chỉnh của từ. Khả năng tách biệt của từ trong lời nói, tức là khái niệm tách biệt những từ bên cạnh là không cần thiết để cho từ phân biệt được với những bộ phận tạo thành của từ (thành tố của từ ghép, thân từ, phụ tố,…). Đồng thời tính hoàn chỉnh trong nội bộ từ là cần thiết để cho nó, với tư cách một từ riêng biệt, phân biệt được với cụm từ [8, tr.61]. Đỗ Hữu Châu cho rằng: “Từ là một đơn vị hai mặt: mặt ý nghĩa và mặt hình thức. Mặt hình thức theo chúng tôi, là một hợp thể của một số thành phần: thành phần ngữ âm (còn gọi là ngoại biểu), thành phần cấu tạo (còn gọi là cấu trúc của từ) và thành phần ngữ pháp” [5, tr.21] và cũng theo ông, “Để khỏi tham gia vào cuộc tranh luận về vấn đề từ là gì, chúng ta tạm thời chấp nhận định nghĩa sau đây về từ của tiếng Việt: Từ của Tiếng Việt là một hoặc một số âm tiết cố định, bất biến mang những đặc điểm ngữ pháp nhất định, nằm trong những kiểu cấu tạo nhất định, lớn nhất trong tiếng Việt và nhỏ nhất để tạo câu. [4, tr.14] Các tác giả Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học coi từ là đơn vị cấu trúc ngữ nghĩa cơ bản của ngôn ngữ dùng để gọi tên các sự vật và các thuộc tính của chúng, các sự vật các hiện tượng, các quan hệ của thực tiễn, là tổng 7 thể các quan hệ của ngữ âm, ngữ nghĩa và ngữ pháp đặc trưng cho từng ngôn ngữ. Các dấu hiệu đặc trưng của từ là tính hoàn chỉnh, tính có thể phân chia thành các bộ phận và khả năng tái hiện lại dễ dàng trong lời nói. Từ có thể phân chia thành các cấu trúc: cấu trúc ngữ âm của từ, cấu trúc hình thái của từ và cấu trúc ngữ nghĩa của từ…Cấu trúc hình thái của từ là toàn bộ các hình vị tạo nên từ; cấu trúc ngữ nghĩa của từ là toàn bộ các nghĩa khác nhau của từ” [24, tr.329-330]. 1.1.2. Khái niệm ngữ Theo Nguyễn Như Ý [23, tr.176]: Kết hợp hai hoặc nhiều thực từ (không hoặc có cùng với các hư từ cóquan hệ với chúng gắn bó về ý nghĩa và ngữ pháp), diễn đạt một khái niệm thống nhất và là tên gọi phức tạp biểu thị các hiện tượng của thực tại khách quan. Đó là một kết cấu cú pháp được tạo thành bởi hai hoặc nhiều thực từ trên cơ sở liên hệ ngữ pháp phụ thuộc – theo quan hệ phù hợp, chi phối hay liên hợp. Trong một ngữ có từ đóng vai trò chủ yếu về mặt ngữ nghĩa và ngữ pháp, gọi là thành tố chính, các từ phụ thuộc vào thành tố chính gọi là thành tố phụ. Thành tố chính của ngữ có thể là danh từ (tạo nên danh ngữ), động từ (tạo nên động ngữ), tính từ (tạo nên tính ngữ). Ngữ còn được gọi là cụm từ, từ tổ. Ngữ là phương tiện định danh, biểu thị sự vật, hiện tượng quá trình, phẩm chất. Ý nghĩa ngữ pháp của ngữ được tạo nên bằng quan hệ nảy sinh giữa các thực từ kết hợp lại trên cơ sở của một kiểu liên hệ nào đó giữa chúng. Ngữ thường chia ra hai kiểu: ngữ tự do và ngữ không tự do (ngữ cố định). Ngữ tự do bao gồm những ý nghĩa từ vựng độc lập của tất cả các thực từ tạo thành ngữ; mối liên hệ cú pháp của các yếu tố trong ngữ tự do là mối liên hệ linh hoạt và có sức sản sinh (kiểu như đọc sách). Còn trong ngữ không tự do thì tính độc lập về mặt từ vựng của một hoặc cả hai thành tố bị yếu đi hoặc bị mất và ý nghĩa từ vựng của ngữ trở nên giống như ý nghĩa của một từ riêng biệt (kiểu như vui tính, bền gan, sân bay, đường sắt). [23, tr.176] 8 1.1.3. Khái niệm về từ ngữ chỉ màu sắc: 1.1.3.1. Khái niệm về màu sắc: Màu sắc là một thuộc tính của vật thể, tồn tại một cách khách quan trong thế giới vật chất mà thị giác con người có thể nhận biết được. Sự vật có màu sắc khác nhau là do chúng có tần số ánh sáng khác nhau, còn sắc tức là trạng thái màu của sự vật, mỗi màu có sắc thái riêng. Trang web Wikipedia định nghĩa: màu sắc là đặc tính khách quan của thị giác con người. Màu sắc có được do ánh sáng quang phổ tác động vào mắt bằng các trực giác quang phổ của cơ quan hấp thụ ánh sáng. Các loại màu sắc và các chỉ định vật lý của màu sắc cũng có liên quan đến các vật thể, vật liệu, các nguồn sáng…, chúng được dựa vào các đặc tính tự nhiên như sự hấp thụ, sự phản chiếu hoặc là sự phát ra quang phổ. Đào Thản đã định nghĩa: “ Màu sắc là một thuộc tính của vật thể, tồn tại một cách khách quan trong thế giới vật chất, mà thị giác con người có thể nhận biết được”.[19] Sự nhận thức và phân biệt màu sắc hoàn toàn có thể nhìn nhận từ những góc độ văn hóa khác nhau, có tính chủ quan đối với từng cộng đồng người nhất định. Trong các ngôn ngữ khác nhau người ta phân chia dải màu và ghi nhận các sắc độ, sắc thái về màu sắc theo những cách riêng khác nhau. Vì thế hệ thống tên gọi các màu sắc cũng khác nhau. Vấn đề này được các nhà khoa học và ngôn ngữ quan tâm nghiên cứu. Màu sắc được thể hiện bằng các danh từ và các tính từ trong hệ thống từ loại, và nhiều nhất là tính từ. Qua khảo sát trong 78 ngôn ngữ khác nhau trên thế giới, B. Berlin và P. Kay đã đưa ra nhận xét một cách phổ quát màu sắc cơ bản sau: - Mọi ngôn ngữ cũng có ít nhất hai từ chỉ màu đen và trắng - Nếu có ba từ thì có thêm màu đỏ - Nếu có bốn từ thì có thêm màu xanh lá cây hoặc vàng - Nếu có năm từ thì có thêm xanh lá và vàng 9 - Nếu có sáu từ thì có thêm màu xanh da trời - Nếu có bảy từ thì có thêm màu nâu. - Nếu có trên bảy từ thì có thêm tím, hồng, da cam, xám hoặc hỗn hợp các từ này. Từ các kết luận trên ta có thể thấy rằng trong sự ghi nhận màu sắc, vấn đề xác định màu cơ bản (màu chính) và màu phụ là một thực tế đặt ra đối với nhiều ngôn ngữ. Tính hệ thống của các từ chỉ màu đòi hỏi phải chỉ ra được màu nào là màu cơ bản và màu nào là màu phụ trong từng ngôn ngữ. Đồng thời cũng phải khẳng định rằng số lượng từ chỉ màu trong các ngôn ngữ không giống nhau, do sự ghi nhận và gọi tên màu sắc không giống nhau. Có những ngôn ngữ chỉ có hai màu và có những ngôn ngữ lại có bảy màu. Như vậy chỉ có thể nói đến việc xác định màu cơ bản ở từng ngôn ngữ cụ thể. Hơn nữa vấn đề này cũng quan trọng ở những ngôn ngữ có từ chỉ màu phong phú như tiếng Việt. 1.1.3.2. Từ ngữ chỉ màu sắc Từ ngữ chỉ màu sắc là những từ có tính chất miêu tả sự vật hiện tượng mang màu hoặc là cách gọi tên màu sắc của sự vật trong sự so sánhvới sự vật hiện tượng khác. Từ ngữ miêu tả màu vì thế được xem là không mang tính võ đoán và có thể giải thích lý do. Nhóm từ ngữ này ngoài những tính từ chỉ màu sắc còn có những từ loại như danh từ, thành ngữ chỉ màu sắc. Trong tiếng Việt, có thể chia ra các từ chỉ màu sắc cơ sở, từ chỉ màusắc phái sinh, từ chỉ màu sắc cụ thể. Trên cơ sở từ chỉ màu sắc cơ bản, người Việt thêm yếu tố phụ để tạo ra cụm từ chỉ màu sắc kết hợp với nhau theo kiểu quan hệ chính phụ, đẳng lập. Ví dụ: trắng tinh, trắng muốt, trắng nõn, trắng bạch, trắng toát, trắng ngần, trắng phau, trắng trẻo, trắng xoá… Trong tiếng Pháp, để tạo ra lớp từ chỉ màu phái sinh, người Pháp đã sử dụng yếu tố phụ như: âtre (ví dụ: blanchâtre: trăng trắng); tout (Ví dụ: tout blanc: trắng tinh); 10 issant (Ví dụ:blanchissant: trắng xoá)… Yếu tố phụ này có thể đứng trước hoặc đứng sau từ chỉ màu sắc cơ sở. 1.1.3.3. Khái niệm từ ngữ chỉ màu sắc phụ trong tiếng Việt Từ ngữ chỉ màu sắc phụ là những từ ngữ được mở rộng,phái sinh từ các từ ngữ chỉ màu cơ bản. Mỗi màu cơ bản được mở rộng theo các hướng khác nhau để phản ánh các dạng cũng như các gam bậc khác nhau của màu cơ bản đó. Một màu cơ bản có thể có hàng chục màu phụ kèm theo. Như vậy, khái niệm màu sắc phụ được sử dụng trong luận văn này bao hàm cả những từ ngữ thường được gọi là từ ngữ chỉ màu sắc phái sinh (đỏ au, đỏ lừ, xanh biếc, xanh thẳm, …) tức là chúng được tạo thành từ yếu tố chỉ màu cơ sở kết hợp với yếu tố chỉ sắc độ và những từ ngữ chỉ màu sắc cụ thể (xanh cổ vịt, xanh nước biển, đỏ bồ quân, đỏ lòng tôm, …) tức là những từ này được tạo thành từ yếu tố chỉ màu cơ sở kết hợp với yếu tố sự vật cụ thể. 1.2. Một số vấn đề về ý nghĩa của từ: 1.2.1. Khái niệm nghĩa của từ: Nghĩa của từ là quan hệ của từ với cái nằm ngoài bản thân nó. Hiểu nghĩa của một đơn vị nào đó là hiểu đơn vị ấy có quan hệ với cái gì, tức là nó biểu thị cái gì [7, tr. 217]. Nghĩa của từ chưa biết, được phát hiện thông qua lời giải thích trong từ điển… là tìm những đơn vị ngôn ngữ tương đương về nghĩa với từ cần giải thích. Có thể hiểu mối liên hệ giữa từ với cái gì đó nằm ngoài từ qua nhiều ví dụ như việc “trẻ con nắm ngôn ngữ lần đầu tiên thì phải liên hệ âm thanh của từ với sự vật. Trẻ con nắm nghĩa của từ mèo nhờ nghe được âm thanh của từ “mèo” trong những tình huống phát ngôn có hình ảnh cụ thể của con mèo. Dần dần, trong nhận thức của trẻ, âm “mèo” có quan hệ với con mèo nói chung. Điều này cũng giống như việc học và nhận thức về màu sắc của trẻ. Bất cứ một đứa trẻ có giác quan bình thường nào từ khi bắt đầu có khả năng nhận thức, nó sẽ được dạy hoặc nhận biết về các màu sắc một cách trực quan 11 rằng màu này qui chiếu với vật thể nào đó trong môi trường xung quanh. Ví dụ, màu xanh sẽ liên tưởng đến màu của cây lá hay cỏ, màu bầu trời, màu của quần áo, đồ chơi…và dần dần trẻ sẽ tự nhận biết được màu xanh và các màu khác. Đồng thời chúng có thể phân biệt được màu xanh với các màu sắc khác. Theo Nguyễn Thiện Giáp, nghĩa của từ gồm những thành tố đơn giản như: - Nghĩa sở chỉ (referentive meaning): Mối quan hệ của từ với đối tượng mà từ biểu thị. Đối tượng đó không chỉ là sự vật mà còn là các quá trình, tính chất, hiện tượng thực tế nào đó – là những cái sở chỉ của từ, vì vậy mối quan hệ giữa từ và cái sở chỉ được gọi là nghĩa sở chỉ. - Nghĩa sở biểu (significative): Mối quan hệ của từ với ý (sense), tức là với khái niệm hoặc biểu tượng mà từ biểu hiện. Khái niệm hoặc biểu tượng có quan hệ với từ được gọi là cái sở biểu và quan hệ giữa từ với cái sở biểu được gọi là nghĩa sở biểu. Thuật ngữ ý nghĩa được dùng để chỉ nghĩa sở biểu. Khi nói đến ý nghĩa hay nghĩa từ vựng của các từ người ta muốn nói đến chính cái nghĩa này. - Nghĩa sở dụng (pragmatical meaning): Mối quan hệ của từ với người sử dụng (người nói người viết, người nghe, người đọc). Họ có thể biểu lộ thái độ cảm xúc của mình với từ ngữ qua đó tới cái sở chỉ và sở biểu của từ ngữ. Quan hệ này gọi là nghĩa sở dụng. - Nghĩa kết cấu (structure meaning): mỗi từ đều nằm trong một hệ thống từ vựng, có quan hệ đa dạng và phức tạp với những từ khác. Quan hệ giữa từ với những từ khác tronghệ thống được gọi là nghĩa kết cấu. [9, tr. 219-220] 1.2.2. Hiện tượng chuyển nghĩa của từ: Sự vật và sự nhận thức của con người trong đời sống phát triển không ngừng vô cùng vô hạn, sự xuất hiện các từ mới với nội dung và hình thức mới còn có sự xuất hiện các nghĩa chuyển cũng là sự phản ánh sự phát triển không ngừng của thế giới khách quan đời sống và nhận thức của con người. Nguyễn 12 Thiện Giáp đã chỉ ra “sự biến đổi và phát triển không ngừng của đời sống, sự phát triển của nhận thức và sự phát triển của hệ thống ngôn ngữ” là các nguyên nhân dẫn đến hiện tượng chuyển nghĩa, hiện tượng phái sinh ngữ nghĩa trong từ, khiến cho một từ có thể trở nên nhiều nghĩa (từ đa nghĩa). Ví dụ: từ mũi là một từ chỉ bộ phận cơ thể, được chuyển sang phạm vi đồ vật, vật thể địa lý. Như: mũi dao, mũi kéo, mũi thuyền, mũi đất…những từ khác cũng chỉ bộ phận cơ thể như cổ, chân, sườn, mặt, lòng… đều có khả năng chuyển sang phạm vi đồ vật, vật thể địa lý…chỉ bộ phận của chúng. Ví dụ: cổ áo, cổ chai, chân giường, chân núi, sườn núi, sườn đồi, mặt bàn, mặt ghế, mặt đất, mặt biển, lòng sông…[8, tr.148]. 1.2.2.1. Nghĩa gốc (còn gọi là nghĩa cơ bản, nghĩa cơ sở): Nghĩa gốc là nghĩa đầu tiên, nghĩa có trước, trên cơ sở nghĩa đó mà người ta xây dựng nên các nghĩa khác. Ví dụ: Đỏ: 1. Có màu như màu của son, của máu. 2. Ở trạng thái, hoặc làm cho ở trạng thái cháy (nói về lửa) 3. Thuộc về cách mạng vô sản, có tư tưởng vô sản (vì coi màu đỏ là màu của cách mạng vô sản) 4. Có sự may mắn ngẫu nhiên Xanh: 1. Có màu như màu của lá cây, của nước biển. 2. (Quả cây) chưa chín, màu đang còn xanh. 3. (người, tuổi đời) còn trẻ. Nghĩa 1 của hai từ xanh và đỏ ở trên gọi là nghĩa gốc. Từ nghĩa 1 (nghĩa gốc) người ta tạo nên các nghĩa khác của hai từ này bằng những phương thức khác nhau. 13 Nghĩa gốc thường là nghĩa không giải thích lý do và có thể nhận ra một cách độc lập không cần thông qua nghĩa khác [7, tr.173]. 1.2.2.2. Nghĩa phái sinh (còn được gọi là nghĩa chuyển): Nghĩa phái sinh là nghĩa được hình thành dựa trên cơ sở nghĩa gốc, vì vậy chúng thường là nghĩa có lí do, được nhận ra qua nghĩa gốc của từ [7,tr. 174] Các nghĩa 2, 3 của hai từ xanh và đỏ ở trên đều được gọi là các nghĩa phái sinh. Nghĩa của từ bao gồm các nét nghĩa được sắp xếp theo một trật tự nhất định, mang tính hệ thống. Tính hệ thống và cấu trúc thể hiện trong quan hệ giữa các nét nghĩa trong một nghĩa hay quan hệ giữa nghĩa gốc với các nghĩa phái sinh hoặc quan hệ giữa các nét nghĩa trong một nghĩa, hay quan hệ giữa nghĩa. 1.2.2.3. Nghĩa biểu trưng Nói đến nghĩa của từ và hiện tượng chuyển nghĩa, không thể không nói đến nghĩa biểu trưng.Thế giới khách quan vô vàn sự vật hiện tượng đã gắn bó với đời sống con người, tên gọi của chúng đã đi vào đời sống sinh hoạt, văn hóa xã hội của loài người và ngày càng trở nên phong phú về mặt nhận thức, biểu hiện giống hay khác nhau tùy từng cộng đồng ngôn ngữ và văn hóa. Mỗi sự vật hiện tượng cùng với tên gọi của chúng thường gợi lên trong ý thức của con người trong mỗi cộng đồng một sự liên tưởng nào đó, gắn liền với những đặc điểm thuộc tính của mỗi sự vật hiện tượng. Biểu trưng là một phương thức chuyển nghĩa của lời nói có quan hệ gần với ẩn dụ và hoán dụ. Giống với ẩn dụ và hoán dụ, nghĩa biểu trưng được hình thành trên cơ sở đối chiếu, so sánh các hiện tượng, đối tượng có những phương diện, khía cạnh, những đặc điểm gần gũi tương đồng, nhằm làm nổi bật bản chất, tạo ra một ý niệm cụ thể, sáng tỏ về hiện tượng hay đối tượng nào đó. Tuy nhiên giữa ẩn dụ, hoán dụ và biểu trưng vẫn có sự khác nhau cơ bản. Ẩn dụ hay hoán dụ ít nhiều đều mang nghĩa biểu trưng, nhưng nghĩa 14
- Xem thêm -