Xây dựng lối sống văn hóa trong thanh niên ngoại thành Hà Nội hiện nay

  • Số trang: 109 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 29 |
  • Lượt tải: 0
tailieuonline

Đã đăng 27372 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN HOÀNG HIẾU XÂY DỰNG LỐI SỐNG VĂN HOÁ TRONG THANH NIÊN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI HIỆN NAY LUẬN VĂN THẠC SỸ TRIẾT HỌC HÀ NỘI - 2012 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN HOÀNG HIẾU XÂY DỰNG LỐI SỐNG VĂN HOÁ TRONG THANH NIÊN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI HIỆN NAY Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học Mã số: 60 22 85 LUẬN VĂN THẠC SỸ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn khoa học: TS Dương Văn Duyên HÀ NỘI - 2012 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU Chương 1: LỐI SỐNG VĂN HÓA VÀ LỐI SỐNG THANH NIÊN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI 1.1. Quan niệm về “ lối sống văn hoá” 1.1.1. Khái niệm “ lối sống” 1 8 1.1.2. Khái niệm “ lối sống văn hoá” 1.1.3. Những đặc điểm cơ bản của lối sống văn hoá 1.2. Lối sống thanh niên ngoại thành Hà Nội 26 1.2.1. Một số nét khái quát về đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội ngoại thành Hà Nội 1.2.2. Một số nét khái quát về thanh niên ngoại thành Hà Nội và đặc điểm lối sống thanh niên ngoại thành Hà Nội 1.2.3. Sự cần thiết, nội dung và chủ thể xây dựng lối sống văn hoá trong thanh niên ngoại thành Hà Nội Chương 2: XÂY DỰNG LỐI SỐNG VĂN HOÁ TRONG THANH NIÊN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI MỘT SỐ NĂM QUA. THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP 2. 1. Thực trạng xây dựng lối sống văn hóa trong thanh niên ngoại thành 51 Hà Nội một số năm qua 2.1.1. Những thành tựu và nguyên nhân 2.1.2. Những hạn chế và nguyên nhân 2.2. Phương hướng cơ bản và giải pháp chủ yếu về xây dựng lối sống văn hoá 76 trong thanh niên ngoại thành Hà Nội hiện nay 2.2.1. Phương hướng cơ bản 2.2.2. Những giải pháp chủ yếu nâng cao hiệu quả việc xây dựng lối sống văn hoá trong thanh niên ngoại thành Hà Nội giai đoạn hiện nay KẾT LUẬN 97 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 99 PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Văn kiện Đại hội lần thứ IX của Đảng cộng sản Việt Nam khẳng định: “ Mọi hoạt động văn hóa nhằm xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo, có ý thức cộng đồng, lòng nhân ái khoan dung, tôn trọng nghĩa tình, lối sống có văn hóa, quan hệ hài hòa trong gia đình, cộng đồng và xã hội”[ 20, tr.114]. Điều đó cho thấy, trong những năm qua xây dựng con người có lối sống văn hoá đang được sự quan tâm đặc biệt của toàn xã hội. Chiến lược phát triển nguồn lực con người - với tư cách là nguồn lực để phát triển xã hội ngày càng trở nên quan trọng trong toàn bộ đường lối cách mạng của Đảng và Nhà nước ta nhằm xây dựng và phát triển con người Việt Nam toàn diện, đáp ứng đòi hỏi cấp bách của sự nghiệp đổi mới hiện nay. Định hướng trên của Đảng có một ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với mọi hoạt động văn hóa ở nước ta trong giai đoạn hiện nay. Trong đó, vấn đề xây dựng lối sống văn hóa đang trở thành một nhiệm vụ cấp bách. Lối sống là một vấn đề được cả xã hội quan tâm, bởi lẽ trong một xã hội có một lối sống đẹp là điều hạnh phúc cho tất cả mọi người. Con người sống có lý tưởng, có nghĩa có tình, biết quan tâm lẫn nhau, biết tôn trọng lẫn nhau sẽ là một hạnh phúc đối với mỗi con người trong xã hội đó. Do đó, lối sống văn hóa là một đặc trưng quan trọng của con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Xây dựng con người Việt Nam đặc biệt là thanh niên Việt Nam không thể coi nhẹ việc xây dựng lối sống văn hóa. Thanh niên là lực lượng đại diện cho tương lai của xã hội, một trong những nhân tố quan trọng quyết định sự thành bại của cách mạng Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy “Thanh niên là người chủ tương lai của đất nước. Thật vậy, nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do thanh niên”[ 49, tr. 23]. Đảng ta cũng chỉ rõ: “Sự nghiệp đổi mới có thành công hay không, đất nước bước vào thế kỷ XXI có vị trí xứng đáng trong cộng đồng thế giới hay không, cách mạng Việt Nam có vững bước theo con đường xã hội chủ nghĩa hay không, phần lớn tùy thuộc vào lực lượng thanh niên, vào 1 việc bồi dưỡng, rèn luyện thế hệ thanh niên”[ 8, tr. 23]. Do đó, xây dựng lối sống văn hóa trong thanh niên là một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng trong xây dựng xã hội chủ nghĩa, nhất là giai đoạn hiện nay. Đại hội lần thứ IX của Đảng đã xác định: “ Đối với thế hệ trẻ, chăm lo giáo dục bồi dưỡng, đào tạo phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống, văn hoá, sức khoẻ, nghề nghiệp; giải quyết việc làm, phát triển tài năng và sức sáng tạo, phát huy vai trò xung kích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”[ 20, tr. 126]. Thành phố Hà Nội là trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế, văn hóa của cả nước, là nơi diễn ra nhiều sự kiện trọng đại của đất nước. Những năm đổi mới vừa qua, Hà Nội đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, trong đó có thành tựu về công tác thanh niên và xây dựng lối sống văn hóa trong thanh niên. Sau khi mở rộng địa giới hành chính, Hà Nội có nhiều nguồn lực mới, tiếp tục ổn định và phát triển. Trong những thành tựu chung đó có sự đóng góp không nhỏ của ngoại thành nói chung và khu vực ngoại thành phía Tây Thành phố nói riêng. Khu vực này là khu vực trong những năm gần đây đang là nơi có sự thay đổi nhanh về điều kiện kinh tế - xã hội; cùng với đó là sự thay đổi trong lối sống của đa số nhân dân trong đó nhanh nhất và rõ nhất là sự thay đổi lối sống của thanh niên. Có thể nhận ra mặt tích cực của nền kinh tế thị trường, của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, của giao lưu quốc tế, đang làm cho đời sống dân cư ngoại thành Hà Nội trong đó có đời sống thanh niên đang thay đổi từng ngày; trong sự thay đổi đó phần lớn thanh niên cơ bản vẫn giữ được đạo đức cách mạng, sống trong sạch, giản dị, lành mạnh, biết vươn tới các giá trị chân, thiện, mỹ, sống có lý tưởng, có hoài bão, có niềm tin ở tương lai tươi sáng của dân tộc. Họ dám đấu tranh để bảo vệ cái đúng, bảo vệ lẽ phải, công bằng, lên án cái xấu, cái ác.... Tuy nhiên, mặt trái của nền kinh tế thị trường, những thách thức của hội nhập kinh tế thế giới, đặc biệt là những âm mưu thủ đoạn nham hiểm của các thế lực thù địch đang tác động mạnh mẽ đến thanh niên, khiến cho không ít thanh niên chạy theo lối sống thực dụng, sa ngã, hư hỏng, xa rời các giá trị đạo đức tốt đẹp của dân tộc, phai nhạt tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, có thái độ thờ ơ, phai nhạt Đoàn, Đảng, bàng quang trước các sự kiện kinh tế, chính trị của đất nước, đang là một thực trạng đáng báo động. Điều nguy hiểm hiện nay là đã xuất hiện một bộ phận 2 không nhỏ thanh niên tôn thờ chủ nghĩa cá nhân, sống ích kỷ, chạy theo lợi ích vật chất, coi đồng tiền là trên hết. Cá biệt có một số thanh niên phạm vào các tệ nạn xã hội, vi phạm pháp luật...vv. Đây là những hạn chế trong lối sống của một bộ phận không nhỏ thanh niên Hà Nội nói chung, thanh niên ngoại thành Hà Nội nói riêng, nó trái ngược hẳn với tiêu chí của Người Hà Nội, của văn hóa Hà Nội văn minh, thanh lịch trong một xã hội hiện đại của thủ đô ngàn năm văn hiến. Văn kiện Đại Hội đại biểu Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh của Thành phố Hà Nội lần thứ XII viết: “ Một bộ phận thanh niên chưa chuyên tâm vào việc học tập, rèn luyện, tự lực vươn lên và cống hiến cho đất nước, còn bị chi phối bởi cuộc sống hưởng thụ, đua đòi, xa rời bản sắc văn hóa dân tộc, sa vào các loại tệ nạn xã hội, sống buông thả, thiếu trách nhiệm với một số người và chính mình. Trong khi đó, thế lực thù địch đang ra sức lôi kéo, tìm mọi cách để tha hóa thanh niên”[ 04; tr. 19 ]. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng hạn chế trên. Một trong những nguyên nhân của những biểu hiện yếu kém trên là do chúng ta chưa thực sự quan tâm tương xứng với công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ trước những biến đổi to lớn của đất nước. Nội dung giáo dục đạo đức, lối sống mặc dù đã có nhiều cố gắng song còn thiếu chiều sâu, chưa thiết thực. Hình thức giáo dục đạo đức, lối sống mặc dù đã có nhiều đổi mới song còn sơ sài, chưa có sức hấp dẫn, lôi cuốn thanh niên. Sự phối kết hợp giữa các cơ quan chức năng, giữa nhà trường, gia đình, xã hội còn nhiều hạn chế. Nói cách khác thanh niên chưa được trang bị kỹ năng sống phù hợp với xã hội hiện đại; bản thân thanh niên chưa thực sự nhận rõ tầm quan trọng của lối sống văn hóa, chưa thực sự nỗ lực, tìm tòi tự hoàn thiện nhân cách của mình để thích ứng với sự thay đổi của môi trường, hoàn cảnh sống. Vậy, Làm thế nào để giáo dục thanh niên trở thành một thế hệ con người mới, làm thế nào để tạo ra một thế hệ thanh niên thủ đô mới văn minh, thanh lịch, có tri thức, năng động, sáng tạo, làm chủ khoa học và công nghệ mới, có sức khỏe, có lối sống đẹp(có văn hóa, có nghĩa tình trong đời sống và giao tiếp hàng ngày), có lý tưởng cao đẹp, có ý thức trách nhiệm, giàu lòng yêu nước ... luôn là một vấn đề cấp bách, đặc biệt là đối với thanh niên ngoại thành Hà Nội. 3 Chính vì những lý do trên, tôi chọn vấn đề “ Xây dựng lối sống văn hóa trong thanh niên ngoại thành Hà Nội hiện nay” làm đề tài nghiên cứu. 2. Tình hình nghiên cứu đề tài Nghiên cứu vấn đề xây dựng lối sống nói chung và xây dựng lối sống trong thanh niên nói riêng đã thu hút được sự quan tâm của nhiều tác giả ở nước ta. Sinh thời, chủ tịch Hồ Chí Minh trong cuốn sách “ Đời sống mới” của Người dưới bút hiệu Tân sinh được Ủy ban Trung ương vận động Đời sống mới xuất bản vào tháng 3 - 1947. Tiếp đó, dưới bút hiệu XYZ, Bác viết quyển “Sửa đổi lối làm việc”, nhà xuất bản Sự thật in vào năm 1950. Cả hai quyển sách này mặc dù chưa nêu lên khái niệm lối sống nhưng đều đề cập đến những tinh thần cơ bản của lối sống mới có văn hóa. Ở lời tựa cuốn sách “ Đời sống mới”, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “ Trong lúc kháng chiến, chúng ta đồng thời phải kiến quốc. Thực hành đời sống mới là một điều cần kíp cho công cuộc cứu quốc và kiến quốc”[48, tr. 99]. Xây dựng lối sống mới là yêu cầu mà thực tiễn cuộc sống đặt ra, dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào của quá trình cách mạng nước ta, ngay cả trong chiến tranh. Tuy nhiên, trong tình hình của các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, vấn đề này chưa có điều kiện để đề cập nhiều trên bình diện lý luận. Từ ngày thống nhất đất nước năm 1975, tiếp thu lý luận về xây dựng “ Lối sống Xô Viết” của Liên Xô, vấn đề xây dựng lối sống được đặt ra tại Đại hội lần thứ IV ( 1976) và thứ V ( 1981). Một số tác phẩm tiêu biểu viết về lối sống của Liên Xô đã được dịch sang tiếng Việt như: N.I.Be-lô-va: “ Bàn về vấn đề khái niệm lối sống”, Viện Xã hội học thuộc Ủy ban Khoa học xã hội xuất bản, Hà Nội, 1977; Nhiều tác giả: “ Lối sống xã hội chủ nghĩa”, Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, 1982; V.I. Đô-brư-ni-na: “ Lối sống Xô Viết, hôm nay và ngày mai”, Nhà xuất bản Tiến bộ, Mátxcơva, 1984 ... Xuất phát từ quan điểm duy vật biện chứng, những công trình trên đây đã phân tích bản chất, các giá trị và biện pháp để xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa. Ở Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ IV dùng khái niệm “ nếp sống mới có văn hóa” và đề ra nhiệm vụ: “ ...vận động một cách kiên trì và sâu rộng để tạo nếp sống mới có văn hóa trong xã hội: đưa cái đẹp vào đời sống hàng ngày, vào lao động sản 4 xuất”[12, tr.125]. Đến Đại hội Đảng lần thứ V, khái niệm “ lối sống mới”được sử dụng, Văn kiện Đại hội viết: “ ... cuộc đấu tranh giữa hai con đường, giữa cái mới và cái cũ, tiên tiến với lạc hậu, tiến bộ với phản động, trên lĩnh vực văn hóa, tư tưởng và lối sống đang diễn ra hàng ngày rất phức tạp”[13, tr. 91 -92]. Đại hội Đảng lần thứ VI mở ra thời kỳ đổi mới. Trong điều kiện này, xây dựng lối sống trở thành nhiệm vụ cấp bách, từ đó việc nghiên cứu lối sống được đặt ra khá phong phú, đa dạng cả bề rộng lẫn chiều sâu. Dưới đây tôi xin nêu một số tác giả và công trình tiêu biểu: Trước hết là những công trình đã được in thành sách của các nhà Xuất bản: PGS.TS Lê Như Hoa ( chủ biên): “Lối sống trong đời sống đô thị hiện nay”, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 1993; GS. Trần Văn Bính(chủ biên): Giáo trình lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng cộng sản Việt Nam, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001; TS. Nguyễn Viết Chức(chủ biên): Đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa thủ đô trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Viện Văn hóa và Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2001; Đoàn Văn Thái: Nhiệm vụ cơ bản của thanh niên Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Nhà xuất bản Thanh niên, Hà Nội 2004; PGS.TS Phạm Hồng Tung( chủ biên): Thanh niên và lối sống của thanh niên Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011; GS. Đỗ Huy: “Vấn đề xây dựng lối sống dân tộc hiện đại ở nước ta hiện nay”, Tạp chí Triết học, số 6, 1999; Phan Huy Kỳ: “Xây dựng lối sống mới trong điều kiện hiện nay”, Nghiên cứu lý luận, số 7, 1999; Nguyễn Hữu Thức: “Mấy suy nghĩ về xây dựng lối sống văn hóa cơ sở hiện nay”, Tạp chí Thông tin lý luận, số 8, 1999; Nguyễn Chí Dũng: “ Xã hội hóa lối sống và xây dựng lối sống trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”, Tạp chí Sinh hoạt lý luận, số 5, 2000; Cao Văn Định: “Giáo dục lối sống cho thanh niên đô thị hiện nay”, Tạp chí Sinh hoạt lý luận, số 2, 2000;... Ngoài ra, còn có một số đề tài khoa học, luận án Tiến sỹ, Thạc sỹ đề cập đến vấn đề xây dựng lối sông. Ví dụ: Đặng Quang Thành: “ Xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa”, 2005( luận án tiên sỹ); Vũ Thị Thu: “ Lối sống của thanh niên nông thôn Hà Nội thời kỳ đổi mới”, 2010( luận văn thạc sỹ)…vv. 5 Nhìn chung, các công trình nghiên cứu, các bài viết nói trên đã đi sâu lý giải bản chất của khái niệm “ lối sống”, chỉ ra những lĩnh vực biểu hiện của nó, những đặc điểm của lối sống mới; lối sống của thanh niên, tình hình thanh niên và vai trò của thanh niên trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, sự cần thiết phải xây dựng lối sống mới cho thanh niên hiện giai đoạn hiện nay ... Tuy chưa bàn đến nội dung xây dựng lối sống văn hóa trong thanh niên ngoại thành Hà Nội nhưng các công trình có liên quan ở trên đã có nhiều gợi ý cho đề tài và có thể coi đó là nguồn tài liệu tham khảo bổ ích. Tuy nhiên đề tài của Tôi là độc lập không trùng tên với các công trình, đề tài trên. 3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu. 3.1. Mục đích Từ việc làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về vấn đề lối sống, lối sống văn hóa, đặc điểm kinh tế - xã hội ngoại thành Hà Nội, đặc điểm lối sống thanh niên ngoại thành Hà Nội, thực trạng xây dựng lối sống văn hóa của thanh niên ngoại thành Hà Nội; Luận văn đề xuất những giải pháp nâng cao hiệu quả để xây dựng lối sống văn hóa trong thanh niên ngoại thành Hà nội trước yêu cầu mới của Thủ đô. 3.2. Nhiệm vụ - Làm rõ khái niệm và đặc điểm cơ bản của lối sống văn hóa, đặc điểm lối sống thanh niên ngoại thành Hà Nội; - Chỉ ra những đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội tác động đến lối sống của thanh niên ngoại thành Hà Nội và thực trạng xây dựng lối sống văn hóa của thanh niên ngoại thành Hà Nội những năm gần đây; - Đề ra một số giải pháp chủ yếu nâng cao hiệu quả việc xây dựng lối sống văn hóa trong thanh niên ngoại thành Hà Nội trước những yêu cầu hiện nay. 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. 4.1. Đối tượng nghiên cứu Đề tài tập trung nghiên cứu về lối sống văn hóa trong thanh niên ngoại thành Hà Nội 4.2. Phạm vi nghiên cứu Đề tài tập trung nghiên cứu về lối sống văn hóa trong thanh niên trên một số địa bàn ngoại thành Hà Nội hiện nay( Thạch Thất, Quốc Oai, Thị xã Sơn Tây). Những địa 6 bàn này đang diễn ra quá trình đô thị hoá và công nghiệp hoá nhanh. Đề tài luận văn chỉ nghiên cứu lối sống văn hoá của thanh niên ngoại thành khoảng từ năm 2000 tới nay. 5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 5.1. Cơ sở lý luận Dựa trên cơ sở lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và những quan điểm của Đảng ta về con người xã hội chủ nghĩa và xây dựng lối sống cho thanh niên hiện nay. 5.2. Phương pháp luận Đề tài sử dụng các phương pháp lô gic - lịch sử, phương pháp phân tích, tổng hợp, phương pháp thống kê, khái quát hóa, điều tra xã hội học... 6. Đóng góp của đề tài - Khảo sát và phân tích một cách có hệ thống thực trạng xây dựng lối sống văn hóa trong thanh niên ngoại thành Hà Nội những năm gần đây; - Đề ra những giải pháp chủ yếu nâng cao hiệu quả việc xây dựng lối sống văn hóa trong thanh niên ngoại thành Hà Nội hiện nay. 7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài - Đề tài khi hoàn thành sẽ góp phần làm sáng tỏ vấn đề lối sống, lối sống văn hóa nói chung và lối sống văn hoá của thanh niên ngoại thành Hà Nội nói riêng cũng như góp phần khái quát thực trạng xây dựng lối sống văn hóa của thanh niên ngoại thành Hà Nội hiện nay. - Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu và giảng dạy các môn học, chủ đề có liên quan đến thanh niên, lối sống, văn hóa xã hội chủ nghĩa. - Kết quả nghiên cứu của đề tài cũng có thể cung cấp các luận cứ khoa học cho các cấp, các ngành trên địa bàn thành phố Hà Nội vận dụng vào thực tiễn để hoạch định chiến lược bồi dưỡng phát triển thanh niên ngoại thành trong giai đoạn hiện nay. 8. Kết cấu của luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 2 chương, 4 tiết. 7 Chương 1 LỐI SỐNG VĂN HÓA VÀ LỐI SỐNG THANH NIÊN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI 1.1. QUAN NIỆM VỀ “LỐI SỐNG VĂN HÓA” 1.1.1. Khái niệm “ lối sống” Mỗi một xã hội, mỗi nhóm xã hội, mỗi con người đều tồn tại và phát triển trong mối quan hệ với tự nhiên, với người này và người khác trong một cộng đồng lịch sử nhất định. Do phải sống, tồn tại và phát triển, cùng với việc sản xuất ra của cải vật chất, con người đã sản xuất ra của cải tinh thần, ra dân tộc, ra chế độ chính trị và những thiết chế nền tảng của văn hoá như lao động, gia đình, tôn giáo, văn học nghệ thuật… để duy trì sự ổn định và phát triển của mình. Trong quá trình ấy, mỗi cộng đồng xã hội đã tạo nên cách sống, phương thức sống và các hình thức sống riêng biệt. Lối sống đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều khoa học như: Xã hội học, Chính trị học, Đạo đức học, Giáo dục học, Văn hóa học... và được xem là một phạm trù cơ bản của Chủ nghĩa duy vật lịch sử. Triết học Mác - Lênin hiểu lối sống là những hoạt động sống của con người trong những điều kiện tự nhiên và xã hội nhất định. Trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức”, để làm rõ mối quan hệ giữa con người với hoàn cảnh, điều kiện sống của nó, C.Mác đã nêu khái niệm “phương thức sản xuất” và khái niệm “phương thức sinh sống”: Không nên nghiên cứu phương thức sản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất ra đời sống thể xác của các cá nhân. Mà hơn thế, nó là một phương thức hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một hình thức nhất định của hoạt động sống của họ, một phương thức sinh sống nhất định của họ[44, tr. 30]. Luận điểm trên đây thường được các nhà nghiên cứu mác xít dùng làm điểm xuất phát để nghiên cứu khái niệm "lối sống". Vào các thập niên 60 - 80 của thế kỷ XX, giới nghiên cứu Liên Xô và các nước Xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu đưa ra hơn 50 định nghĩa tiêu biểu về “lối sống”. Định nghĩa tiêu biểu và phổ biến nhất ở Liên Xô (cũ) gắn lối sống với hoạt động của con người. Từ điển Chủ nghĩa cộng sản khoa học định nghĩa: "lối sống xã hội chủ nghĩa là những hình thức hoạt động sống của con người vốn có của chủ nghĩa xã hội, được 8 qui định bởi điều kiện sống của họ trong phạm vi giai đoạn đầu của chủ nghĩa cộng sản" [52, tr. 202]. Công trình “Lối sống xã hội chủ nghĩa” do G.E. Gle-dơ-man chủ biên định nghĩa: "Lối sống là một tổng thể, một hệ thống những đặc điểm chủ yếu nói lên hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định”[41, tr. 45]. Nhìn chung, các nhà nghiên cứu ở các nước xã hội chủ nghĩa trước đây, khi bàn về khái niệm "lối sống" thường nhấn mạnh vào tính chất xã hội chủ nghĩa và xác định các tiêu chí của nó từ sự đối lập với lối sống tư sản. Ở Việt Nam, khái niệm "lối sống" được xem xét với một góc nhìn tổng hợp, trong đó có nói đến mối quan hệ giữa mặt chủ quan và khách quan, giữa hoạt động sống và điều kiện sống của con người, giữa hoạt động sản xuất và những hoạt động phi sản xuất. Nhấn mạnh vào hoạt động sống của con người, nhóm tác giả giáo trình “Lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam” định nghĩa: “Lối sống là một phạm trù xã hội khái quát toàn bộ hoạt động sống của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế- xã hội nhất định, và biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống: trong lao động và hưởng thụ; trong quan hệ giữa người với người; trong sinh hoạt tinh thần và văn hóa”[07, tr. 190]. Xem lối sống như những quan hệ xã hội, tác giả Lê Như Hoa cho rằng: “Lối sống là tổng thể các quan hệ xã hội của con người với những hình thức và đặc trưng tiêu biểu cho mỗi dân tộc, quốc gia, vùng địa lý, nhóm xã hội trong những điều kiện lịch sử, kinh tế, xã hội và văn hóa cụ thể”[34, tr. 10]. Nhìn chung, các khái niệm về lối sống đều có chung những điểm sau: một là, xem lối sống là một dạng hoạt động sống của con người; hai là, hoạt động sống này phụ thuộc chặt chẽ vào phương thức sản xuất và điều kiện sống của con người; ba là, nó thể hiện đặc trưng riêng của từng cộng đồng người. Về thực chất, lối sống là hoạt động của con người, là cách thức con người ứng xử với tự nhiên - xã hội để bảo tồn và phát triển đời sống của mình. Vì vậy, khái niệm “lối sống” bao hàm cả hai mặt khách quan lẫn chủ quan. Mặt khách quan là điều kiện sống của con người, trong đó bao hàm những đặc điểm của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định mà cốt lõi là phương thức sản xuất. Mặt chủ quan chính là ý thức của con người 9 trong sự lựa chọn cho mình một lối sống, dựa trên cơ sở của một lẽ sống, một thái độ sống cụ thể, những mục tiêu mà con người đặt ra. Vì vậy, tác giả Lê Như Hoa cho rằng: “Thuật ngữ lối sống có sự kết hợp biện chứng giữa yếu tố vật chất và yếu tố tinh thần, gắn với phương thức sản xuất của xã hội, với chế độ chính trị xã hội, với hình thái kinh tế - xã hội”[35, tr. 17]. Lối sống là do phương thức sản xuất quyết định. Tuy nhiên, trong cùng một phương thức sản xuất, các giai cấp khác nhau có lối sống khác nhau. Theo “Từ điển Chủ nghĩa cộng sản khoa học”, nguyên nhân của sự khác biệt ấy (thậm chí đối lập) là ở cơ sở kinh tế. “Lối sống xã hội chủ nghĩa đối lập trực tiếp với lối sống tư sản, điều đó là do có sự khác nhau căn bản về cơ sở kinh tế”[52, tr. 202]. Ngoài phương thức sản xuất ra, điều kiện sinh hoạt cũng có ảnh hưởng không nhỏ đến lối sống. Theo các tác giả của công trình "Lối sống xã hội chủ nghĩa", trên cơ sở tồn tại của các điều kiện vật chất nhất định mà con người nảy sinh nhu cầu và những hứng thú khách quan. Trong những mức độ khác nhau, chúng được phản ánh vào ý thức như là những động cơ tinh thần của hành động. Khi hành động theo những động cơ này, con người thỏa mãn nhu cầu của mình, đồng thời thay đổi cả điều kiện sống và chính bản thân. Mặt khách quan của lối sống còn thể hiện ở những chuẩn giá trị xã hội. Chuẩn giá trị xã hội là các giá trị cốt lõi được lựa chọn, đánh giá, xác định và cấu trúc theo những thang bậc nhất định như những chuẩn mực chung cho đại đa số thành viên xã hội. Chuẩn giá trị xã hội là nguyên tắc của khuôn mẫu ứng xử. Theo các tác giả của “Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội”, các chuẩn giá trị xã hội được hình thành, xác định trong quá trình cá nhân hoặc cộng đồng gia nhập vào các quan hệ xã hội với tư cách chủ thể của các quan hệ xã hội đó. Do đó, “các chuẩn giá trị xã hội luôn luôn đóng vai trò chuẩn mực, thái độ bên trong của đạo đức và lối sống ở mỗi cá nhân và cộng đồng cũng như đóng vai trò bản lề, nhất là trong quá trình chuyển hóa của bảng giá trị xã hội ở những giai đoạn biến đổi (hoặc biến động), trên những lĩnh vực cơ bản của xã hội hay của toàn xã hội”[61, tr. 63]. Mặt chủ quan của lối sống, như đã nói, là ý thức của con người trong việc lựa chọn cho mình một lối sống, dựa trên cơ sở của một lẽ sống, một thái độ sống cụ thể, những mục tiêu mà con người đặt ra. Mặt chủ quan này phụ thuộc rất nhiều vào nền văn hóa, vào 10 thế giới quan, lý tưởng sống mà cá nhân hấp thu được... Nó làm cho lối sống trở thành tự giác, vươn đến các giá trị, làm nên ý nghĩa của lối sống. Chính mặt chủ quan này góp phần làm cho lối sống của các cá nhân, các tầng lớp, các giai cấp... có sự khác nhau dẫu trong cùng một phương thức sản xuất và cùng những điều kiện sống. Vậy, lối sống biểu hiện trong những lĩnh vực nào? Nếu quan niệm lối sống như một hệ thống các đặc điểm cơ bản về hoạt động sống của con người thì rõ ràng, lao động phải là lĩnh vực đầu tiên của lối sống. Trong bất kì xã hội nào, những hình thức hoạt động sống chủ yếu của con người đều là hoạt động lao động, lao động như là phương thức sinh sống. Tính chất và trình độ của lao động qui định mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và xã hội. Vì vậy, lối sống biểu hiện trước hết trong lĩnh vực lao động, con người sử dụng thời gian lao động của mình như thế nào, thái độ lao động ra sao? Bên cạnh lao động, lối sống còn được biểu hiện ra trong những lĩnh vực hoạt động khác của con người: sinh hoạt hàng ngày, hoạt động chính trị - xã hội, hoạt động giáo dục, hoạt động trong lĩnh vực văn hóa tinh thần, trong sử dụng thời gian rỗi, những quan hệ qua lại giữa người với người tiêu biểu cho một xã hội nhất định, những tập quán và những quy tắc xử thế đã ăn sâu vào đời sống hàng ngày...vv. Tính chất của những lĩnh vực này, từ hoạt động lao động đến hoạt động chính trị xã hội, quan hệ qua lại giữa người với người trong các chế độ xã hội là khác nhau. Điều này góp phần làm nên sự khác nhau căn bản giữa các lối sống, trong khi không loại trừ một vài nét chung, chẳng hạn trong các hình thức tổ chức hoạt động lao động, trong các kiểu nhà ở, trong các phương tiện thông tin liên lạc... Như vậy, để có thể đi đến một định nghĩa về lối sống, cần phải chú ý mấy vấn đề sau: 1- Lối sống là một phương thức sinh sống nhất định của con người mà mặt cơ bản của nó là phương thức sản xuất; 2- Phương thức sinh sống ấy là kết quả của sự tác động tích cực của con người vào điều kiện sống trong mối quan hệ biện chứng giữa con người và hoàn cảnh; 3- Lối sống là một thực thể xã hội với hệ thống những chuẩn mực xã hội của một cộng đồng nhất định mà cá nhân phải tuân theo. 11 Nếu hiểu lối sống là cách thức con người bảo tồn và phát triển đời sống trong những điều kiện tự nhiên và xã hội nhất định thì có thể thấy thực chất của lối sống là kiểu quan hệ với nhiều cấp độ: quan hệ với tự nhiên và xã hội; quan hệ gia đình, làng xã và Tổ quốc... Tính chất của mỗi loại quan hệ trong những điều kiện sống nhất định sẽ làm nên đặc trưng của từng lối sống: chinh phục hay lệ thuộc, bóc lột hay bình đẳng, đóng góp hay phụ thuộc, ăn bám... Chính những nét đặc trưng này sẽ hình thành hệ thống chuẩn mực xã hội để lối sống vận hành theo, tạo nên sự khác biệt của lối sống của từng cộng đồng và cá nhân. Từ những phân tích trên, có thể đi đến một định nghĩa như sau: Lối sống là tổng hòa những dạng hoạt động sống ổn định của cộng đồng (dân tộc, giai cấp, nhóm xã hội...) và các cá nhân, được vận hành theo những chuẩn giá trị xã hội nào đó trong sự thống nhất với các điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định. Để hiểu rõ hơn khái niệm lối sống, có thể tìm hiểu thêm mối quan hệ giữa lối sống với các khái niệm có liên quan như: lẽ sống, nếp sống, mức sống, phong cách sống. “Lẽ sống” hay còn gọi là đạo lý sống, là biểu hiện quan trọng nhất của lối sống. Đây chính là tư tưởng giải thích cho mục đích của lối sống. Lẽ sống được xem là mặt ý thức của lối sống, phản ánh nhận thức của con người về chính bản thân trong các mối quan hệ xã hội. Lẽ sống là mặt tự giác của lối sống, đóng vai trò dẫn dắt, định hướng, nhằm làm cho lối sống ổn định theo từng cá nhân, nhóm hay giai cấp, dân tộc. “Mức sống” là một thuật ngữ kinh tế - xã hội để đánh giá mặt vật chất của lối sống dựa trên chỉ số về sự đáp ứng các nhu cầu vật chất và tinh thần của cộng đồng. Thông thường, mức sống phản ánh trình độ của nền sản xuất vật chất trong những điều kiện lịch sử nhất định. Những chỉ báo của mức sống là hệ quả của sự phát triển của công cụ lao động, của năng suất sản xuất. Xây dựng lối sống văn hóa không thể không chú ý đến việc nâng cao mức sống cho cộng đồng. Không thể có một lối sống văn minh, lịch sự nếu nhà ở quá chật chội, điện thiếu, nước thiếu, con người chen chúc nhau đi lại trên những đường phố chật hẹp và dơ bẩn... Tuy nhiên, cũng không nên coi mức sống là mặt quyết định đối với lối sống. Sống đẹp, cơ bản không phải là sống đầy đủ mà là sống có ý nghĩa dưới sự dẫn dắt của những lẽ sống cao đẹp. 12 “Nếp sống” là mặt ổn định của lối sống. Đó là những hoạt động sống đã trở thành thói quen, thành phong tục, tập quán, thành quy ước của cộng đồng. Nếp sống cho thấy khả năng thích nghi và sức sáng tạo của con người trong những điều kiện sống cụ thể. Nếp sống làm nên sự đa dạng của lối sống, giúp duy trì những kinh nghiệm sống mà loài người đã nhận thức được. Theo tác giả Vũ Khiêu, nếp sống là “toàn bộ những thói quen được hình thành trong cuộc sống hàng ngày, những thói quen đã trở thành nếp trong sản xuất, chiến đấu, trong quan hệ xã hội và trong sinh hoạt riêng tư của mỗi con người. Những thói quen ấy còn được gọi là tập quán”[40, tr. 135]. “Phong cách sống” là hình thức biểu hiện của lối sống thông qua hoạt động và những quan hệ xã hội làm nên nét riêng biệt trong lối sống của các cá nhân và các nhóm xã hội. Như vậy, có thể thấy lối sống như một phạm trù trung tâm mà sự biểu hiện của nó trên các mặt cụ thể đã làm thành các phạm trù khác. Mặt ý thức của lối sống là lẽ sống, mặt ổn định của lối sống làm thành nếp sống, mặt trình độ của lối sống làm nên mức sống, chất lượng sống, mặt riêng biệt của lối sống làm thành phong cách sống Từ góc nhìn này, xây dựng lối sống hiện nay để tác động đến các mặt khác nhau của lối sống đạt đến những giá trị tốt đẹp, tạo nên hạnh phúc và khả năng phát triển của cá nhân và cộng đồng. Cũng từ đây cho thấy, xây dựng lối sống hiện nay thì phải xây dựng nhiều yếu tố, nhiều mặt tạo nên tác động tổng hợp hình thành lối sống theo những chuẩn mực đã định. 1.1.2. Khái niệm “ lối sống văn hoá” Giới nghiên cứu Xô Viết trước đây sử dụng tính từ “ xã hội chủ nghĩa” để định tính cho lối sống mới, và để phân biệt chủ yếu với lối sống tư sản. Nước ta đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội chưa có đầy đủ những cơ sở của lối sống xã hội chủ nghĩa nên một thời, các nhà khoa học sử dụng khái niệm “ lối sống mới” hay “ lối sống lành mạnh”. Khái niệm “ lối sống văn hoá” được sử dụng chính thức trong Văn kiện Đại hội IX [20, tr. 38]; xây dựng lối sống văn hoá được đề cập đến như một nhiệm vụ của mọi hoạt động văn hoá hiện nay. Để xác định khái niệm lối sống văn hoá cần làm rõ mối quan hệ giữa văn hoá và lối sống. 13 Về phương diện nào đó, hai khái niệm này có điểm tương đồng. Nhà nghiên cứu Hoa Kỳ C.W.Wissler quan niệm: “ Lối sống mà một công xã hay bộ lạc tuân thủ, gọi là văn hoá” trích theo[06, tr 9]. Chủ tịch Hồ Chí Minh xem văn hoá là “ sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với những nhu cầu của đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”[ 49, tr.431]. Lối sống là biểu hiện sinh động của một nền văn hoá. Lối sống của một dân tộc hình thành trong những điều kiện sống nhất định, bao gồm các điều kiện địa lý tự nhiên, truyền thống văn hoá, chuẩn giá trị xã hội ….Sự khác biệt của điều kiện sống đã làm nên những đặc trưng của từng lối sống, tạo nên những sắc thái văn hoá khác nhau. Theo tác giả cuốn Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội, lối sống có hai mặt: vật chất và tinh thần. Mặt vật chất biểu hiện ở quan hệ lao động, trình độ và thời gian lao động, các phương thức thoả mãn nhu cầu vật chất, các cách thức quản lý phúc lợi vật chất. Mặt tinh thần của lối sống dựa trên các hoạt động sản xuất vật chất của các cá nhân và nhóm xã hội, bao gồm các kiểu nhất định của hoạt động sáng tạo, lưu thông, trao đổi và giữ gìn các giá trị tinh thần như: các định hướng và thước đo giá trị, các quan hệ đạo đức và thẩm mỹ. Mặt tinh thần của lối sống là những tiềm năng tinh thần của xã hội quy định các hoạt động sống của con người trong các điều kiện và môi trường xã hội cụ thể. Lối sống bao hàm cả đặc trưng nội dung lẫn hình thức. Những đặc trưng này chính là các giá trị văn hoá của lối sống. Lối sống cố kết gia đình – làng xã - Tổ quốc, lối sống tôn trọng tình làng nghĩa xóm, lối sống nhân ái thuỷ chung….đã làm nên những nét bản sắc của văn hoá Việt Nam. Văn hoá cá nhân biểu hiện ra trong lối sống. Khả năng văn hoá của cá nhân biểu hiện ngay trong giao tiếp, trong hành vi ứng xử, trong các quan hệ xã hội. Một lối sống lành mạnh, hài hoà trong các quan hệ là dấu hiệu của một trình độ văn hoá cao. Sự lành mạnh của lối sống cộng đồng cũng là dấu hiệu của một đời sống văn hoá tốt đẹp, nó thể hiện khả năng bảo tồn và phát triển các giá trị văn hoá dân tộc ngay trong đời sống trước sự tấn công hàng ngày, hàng giờ của những tác nhân ngoại lai. Khái niệm lối sống sẽ không được tiếp cận triệt để và hệ thống nếu không chú ý đến ý nghĩa biểu tượng từ cách hành động xã hội, quá trình xã hội, quan hệ xã hội, khuôn mẫu ứng xử. Vì vậy, có quan điểm cho rằng, lối sống xã hội nói chung đều mang tính 14 chất văn hoá, khái niệm lối sống theo đúng nghĩa và đầy đủ của nó là lối sống văn hoá. Thật ra, quan điểm này là quá rộng, bởi vì trong thực tế không phải lối sống nào cũng vươn lên được tầm văn hoá. Tóm lại, lối sống là một trong những lĩnh vực then chốt của văn hoá, nó góp phần làm nên bản sắc văn hóa dân tộc. Lối sống mang những giá trị bền vững được hình thành từ những điều kiện sống cụ thể. Mỗi một chế độ xã hội thường có một lối sống với những đặc điểm riêng. Xây dựng các giá trị riêng biệt của lối sống xã hội là nhằm hình thành những hình mẫu nhân cách đáp ứng yêu cầu của thể chế chính trị. Do đó, khi chế độ xã hội chủ nghĩa được thiết lập, yêu cầu xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa cũng hình thành. Theo chúng tôi, khái niệm “ lối sống văn hoá” ra đời là để nhấn mạnh đến yêu cầu về phẩm chất văn hoá của việc xây dựng lối sống của cộng đồng, đặc biệt là của thế hệ trẻ. Đó còn là kết quả nhận thức về thực trạng suy thoái trong lối sống, thực trạng của lối sống thiếu văn hoá của một bộ phận dân cư hiện nay. Phần nào, nó cũng nhấn mạnh đến vai trò chủ động của chủ thể trong việc tự giác xây dựng cho mình lối sống tốt đẹp phù hợp với yêu cầu của xã hội. Như vậy, lối sống như một phần của văn hoá nhưng trên thực tế lối sống văn hoá đối lập với lối sống thiếu văn hoá, kém văn hoá hay vô văn hoá. “ Văn hoá” ở đây được hiểu là giá trị, là sự hài hoà trong ứng xử để đạt đến các chuẩn mực xã hội, đạo đức của cộng đồng. Trong điều kiện hiện nay, khi văn hoá được nhận thức như là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, khi Đảng và Nhà nước ta chủ trương xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc thì văn hoá là giá trị mà lối sống phải đạt được. Trong thực tế, văn hoá đã trở thành nội dung, tính chất của nhiều hoạt động, nhiều lĩnh vực xã hội như đời sống văn hoá, khu phố văn hoá, làng văn hoá, ứng xử văn hoá, giao tiếp văn hoá …Văn hoá ở đây là thước do của sự hài hoá, của chuẩn mực. Có thể hiểu, lối sống văn hoá mà chúng ta đang xây dựng là lối sống Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc được hình thành trong điều kiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước như một yêu cầu về nhân cách của con người phát triển toàn diện trong chiến lược phát huy nguồn lực con người để xây dựng đất nước hiện nay. 15 1.1.3. Những đặc điểm cơ bản của lối sống văn hoá Xây dựng lối sống văn hoá là một bộ phận quan trọng trong sự nghiệp xây dựng nền văn hoá ở nước ta hiện nay. Kết quả của sự nghiệp xây dựng nền văn hoá được biểu hiện ra ngay trong lối sống cộng đồng. Có thể nói, xây dựng lối sống văn hoá chính là xây dựng một lối sống Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Lối sống tiên tiến trước hết phải là lối sống tiến bộ, thể hiện tinh thần yêu nước và hướng tới cộng đồng. Khái niệm lối sống tiên tiến ở đây bao gồm hai nội dung. Một là, lối sống lành mạnh, văn minh, lịch sự, chứa đựng các giá trị tốt đẹp mà con người đã đạt được. Hai là, lối sống được dẫn dắt bởi một lẽ sống cao quý mà trên tất cả là lòng yêu nước, được biểu hiện thành thái độ sống hướng tới cộng đồng, có ý thức công dân, nghiêm chỉnh chấp hành kỷ cương phép nước, có ý thức phấn đấu đưa đất nước vươn lên thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu. Ở nước ta hiện nay, lẽ sống dẫn dắt một lối sống tiên tiến phải được xây dựng trên cơ sở thế giới quan Mác - Lênin và tư tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh. Tư tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh trang bị cho lẽ sống tình yêu đối với các giá trị dân tộc, sự giản dị của lối sống, thái độ tận tụy đối với công việc, tinh thần hi sinh, tinh thần học tập nâng cao hiểu biết và năng lực phục vụ nhân dân, đạo đức cách mạng trong sáng, cần kiệm liêm chính, chí công vô tư,... Thế giới quan Mác - Lênin trang bị cho lẽ sống mục đích cao cả hướng tới sự nghiệp giải phóng con người. Như vậy, tính chất tiên tiến của lối sống chứa đựng cả những giá trị tốt đẹp thuộc về dân tộc cũng như những giá trị nhân loại, nó thể hiện sự tiến bộ của lối sống dân tộc trong quá trình hội nhập và vươn lên. Tiên tiến là chiếc cầu nối giữa dân tộc và quốc tế. Lối sống đậm đà bản sắc dân tộc là một yêu cầu của quá trình hội nhập và phát triển. Nhìn từ góc độ lịch sử, lối sống là những gì chủ yếu thuộc về dân tộc chứ không phải thuộc về quốc tế. Lĩnh vực lối sống là một trong những lĩnh vực quan trọng biểu hiện bản sắc dân tộc. Bản sắc dân tộc trong lối sống Việt Nam là những giá trị vốn có trong quá trình cộng đồng các dân tộc Việt Nam gìn giữ và xây dựng đất nước của mình, được thể hiện thông qua các lĩnh vực sản xuất và chiến đấu, lao động và học tập, giao tiếp và ứng xử... nghĩa là ngay trong đời sống vật chất và tinh thần của người Việt Nam. 16 Trong sản xuất, tức trong quan hệ ứng xử với tự nhiên, người Việt vốn cần cù, nhẫn nại nhưng cũng rất thông minh, sáng tạo và mạnh mẽ. Trong đời sống tình cảm, tức trong quan hệ xã hội, người Việt có lối sống trọng nghĩa tình, đoàn kết, nhân ái, thương yêu đùm bọc lẫn nhau, thương người như thể thương thân, coi trọng tình làng nghĩa xóm, “chín bỏ làm mười”... Trong chiến đấu, luôn luôn phải đương đầu với những thế lực quân sự hùng mạnh, người Việt vô cùng kiên cường, bất khuất nhưng cũng khoan dung, đại độ, yêu chuộng sự hòa hiếu. “Không có gì qúi hơn độc lập tự do” là chân lý lớn nhất trong mối quan hệ ứng xử này của người Việt. Bản sắc dân tộc là yếu tố cốt lõi giúp cho lối sống giữ vững những giá trị truyền thống không lai căng, không mất gốc. Tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc thống nhất hữu cơ trong giá trị của lối sống, tính chất này làm điều kiện cho tính chất kia. Không thể có lối sống tiên tiến mà lại xa rời các giá trị tổ tiên, sùng ngoại. Tương tự, không thể đậm đà bản sắc dân tộc mà lại không tiến bộ và yêu nước. Xây dựng lối sống văn hoá thực chất là đề cao một bộ phận quan trọng của việc xây dựng con người - chủ thể thực hiện lối sống ấy. Xây dựng lối sống Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kì đổi mới của đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa thực chất là xây dựng con người có văn hóa, con người công dân với những đức tính tốt đẹp của dân tộc để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước. Vì vậy, tính chất tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc của lối sống văn hóa phải hướng đến việc hình thành những phẩm chất của con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới. Con người mới Việt Nam cần có những phẩm chất gì? Ở đây cũng cần nhắc lại những luận điểm của Bác Hồ về tính chất “mới” khi Người bàn về “Đời sống mới”: Đời sống mới không phải cái gì cũ cũng bỏ hết, không phải cái gì cũng làm mới. Cái gì cũ mà xấu thì phải bỏ (...). Cái gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phức thì phải sửa đổi lại cho hợp lý (...). Cái gì cũ mà tốt, thì phải phát triển thêm (...). Cái gì mới mà hay thì ta phải làm (...). Làm thế nào cho đời sống của dân ta vật chất được đầy đủ hơn, tinh thần được vui mạnh hơn. Đó là mục đích của đời sống mới[ 47, tr. 94-95]. 17
- Xem thêm -