Tư tưởng hồ chí minh về pháp quyền với việc nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật ở việt nam hiện nay

  • Số trang: 98 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 13 |
  • Lượt tải: 0
nhattuvisu

Đã đăng 26946 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HOÀNG THỊ THÚY HÀ TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ PHÁP QUYỀN VỚI VIỆC NÂNG CAO Ý THỨC TÔN TRỌNG PHÁP LUẬT Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN VĂN THẠC SĨ Hà Nội - 2013 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HOÀNG THỊ THÚY HÀ TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ PHÁP QUYỀN VỚI VIỆC NÂNG CAO Ý THỨC TÔN TRỌNG PHÁP LUẬT Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Hồ Chí Minh học Mã số: 60 31 27 Người hướng dẫn khoa học: TS. Trần Ngọc Liêu HÀ NỘI - 2013 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của TS. Trần Ngọc Liêu. Các số liệu, tài liệu trong luận văn là trung thực, bảo đảm tính khách quan. Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Hà Nội, ngày 12 tháng 01 năm 2013 Tác giả Hoàng Thị Thuý Hà MỤC LỤC Trang PHẦN MỞ ĐẦU .............................................................................................. 1 1.Tính cấp thiết của đề tài ................................................................................. 1 2. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài ......................................................... 2 3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn ........................................... 6 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn ........................................... 7 5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu ................................................... 7 6. Đóng góp của luận văn .................................................................................. 8 7. Kết cấu của luận văn ..................................................................................... 8 Chương 1 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ PHÁP QUYỀN ..................... 9 1.1. Khái niệm pháp quyền ............................................................................... 9 1.2. Các yếu tố chi phối và quá trình hình thành phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền ........................................................................................ 14 1.2.1.Các yếu tố chi phối tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền ................... 14 1.2.2. Quá trình hình thành và phát triển của tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền ............................................................................................................... 22 1.3. Nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền ................... 28 1 3.1. Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của pháp luật trong quản lý nhà nước và xã hội .......................................................................................................... 28 1.3.2. Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của Nhà nước trong việc ban hành và thực thi pháp luật ............................................................................................ 38 1.3.3. Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng ý thức tôn trọng pháp luật của người dân ........................................................................................................ 46 Chương 2 NÂNG CAO Ý THỨC TÔN TRỌNG PHÁP LUẬT Ở VIỆT NAM THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH................................................ 53 2.1. Ý thức chấp hành pháp luật ở nước ta hiện nay ....................................... 54 2.1.1. Những kết quả đã đạt được: .................................................................. 54 2.1.2. Những hạn chế ...................................................................................... 60 2.1.3. Nguyên nhân của những hạn chế trong chấp hành pháp luật ở nước ta hiện nay ........................................................................................................... 68 2.2. Một số giải pháp nhằm đẩy mạnh việc nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật ở nước ta hiện nay .................................................................................... 74 2.2.1. Giải pháp đối với Đảng và Nhà nước, tổ chức xã hội. ......................... 74 2.2.2. Giải pháp đối với cán bộ, người dân thực hiện pháp luật .................... 82 KẾT LUẬN .................................................................................................... 87 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................... 90 PHẦN MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài Trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng cộng sản Việt Nam luôn trung thành với sự nghiệp và tư tưởng Hồ Chí Minh. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng khẳng định: “ Đảng ta lấy chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động”. Tư tưởng Hồ Chí Minh là mô ̣t hê ̣ thố ng quan điểm lý luâ ̣n chính tri ̣ toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của Cách mạng Việt Nam , là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lê nin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, kế thừa và phát triể n các giá tri ̣tố t đe ̣p của dân tô ̣c , tiế p thu tinh hoa văn hóa nhân loa ̣i . Tư tưởng Hồ Chí Minh soi đường cho cuô ̣c đấ u tranh cách ma ̣ng của nhân dân ta giành thắng lợi , là tài sản tinh thần to lớn của Đả ng và dân tô ̣c. Với tầ m quan tro ̣ng đó , việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung và về pháp quyền nói riêng để vận dụng vào thực tiễn Viê ̣t Nam hiê ̣n nay là vấ n đề cầ n thiế t. Bài học kinh nghiệm quan trọng hàng đầu được Đảng rút ra qua thành công và vấp váp của sự nghiệp đổi mới là phải kiên định chủ nghĩa Mác Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, khoa học pháp lý Việt Nam trong thời kỳ đổi mới đã quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp quyền, cung cấp nhiều luận cứ khoa học phục vụ công cuộc xây dựng hoàn thiện Nhà nước và pháp luật Việt Nam. Mặt khác thực tiễn của công cuộc đổi mới trong hơn 20 năm qua, cùng với việc đẩy mạnh công nghiê ̣p hóa, hiê ̣n đa ̣i hóa đã khẳng định yêu cầu đề cao tính tối thượng của pháp luật, xây dựng hệ thống pháp luật hoàn chỉnh và tổ chức thực hiện pháp luật có hiệu quả trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay là đòi hỏi khách quan của đời sống xã hội , của lãnh đạo và quản lý . Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lầ n thứ VIII đã xác đinh ̣ : “ Tăng cường pháp chế xã hô ̣i chủ nghiã , xây dựng 1 nhà nước pháp quyền Việt N am. Quản lý xã hội bằng pháp luật , đồ ng thời coi trọng giáo dục , nâng cao đa ̣o đức” . Như vâ ̣y, về vai trò của pháp luâ ̣t trong viê ̣c thiế t lâ ̣p và ổ n đinh ̣ chiń h tri xa ̣ ̃ hô ̣i , quản lý nhà nước trong giai đoạn hiê ̣n nay đã đươ ̣c Đảng ta nhâ ̣n thức hế t sức sâu sắ c . Mỗi kiể u Nh à nước đi đôi với mô ̣t kiể u pháp quyề n tương ứng với nó , vì pháp luật là sản phẩm và là mô ̣t công cu ̣ quan tro ̣ng của Nhà nước để thực hiê ̣n chuyên chính giai cấ p ; Hay nói cách khác pháp luâ ̣t làm cơ sở cho tổ chức cũng n hư hoa ̣t đô ̣ng của bản thân Nhà nước. Trên cơ sở tiếp thu các giá trị tư tưởng, văn hóa của nhân loại đặc biệt là quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê Nin về nhà nước và pháp luật, ở Hồ Chí Minh đã sớm hình thành một hệ thống quan điểm về pháp quyền; về tính tối cao của pháp luật, cũng như về vai trò của pháp luật trong tổ chức quản lý xã hội, về vai trò của người cán bộ trong việc đưa pháp luật đi vào cuộc sống…Người nhấn mạnh, thực chất của pháp luật là ý chí của giai cấp cầm quyền, là nền pháp luật của ai? Cho ai? Vì ai? Pháp luật đúng đắn sẽ tạo nên sự ổn định của nhà nước, làm cho bộ máy nhà nước vận hành đúng quỹ đạo và người dân dễ thực hành quyền dân chủ của mình. Tư tưởng của Hồ Chí Minh về pháp quyền là những điểm tựa pháp lý và nhân văn trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. Với mong muốn góp phần nghiên cứu vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách nói trên chúng tôi đã chọn đề tài: “ Tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền với việc nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật ở Việt Nam hiện nay”, làm đề tài luận văn thạc sỹ chuyên ngành Hồ Chí Minh học. 2. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài Cho đến nay pháp quyền, nhà nước pháp quyền, pháp chế là những vấn đề được rất nhiều nhà nghiên cứu, nhà khoa học quan tâm, được thể hiện ở nhiều công trình, đề tài. Có thể phân loại các công trình này thành hai nhóm chính như sau: 2 Nhóm thứ nhất là các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền, nhà nước pháp quyền, ý thức tôn trọng pháp luật, pháp chế. Có thể nêu ra một số công trình tiêu biểu như: Nguyễn Xuân Tế với công trình Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật , Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1999. Nô ̣i dung tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luâ ̣t đươ ̣c tác giả trình bà y trong mô ̣t phầ n riêng bao gồ m các nô ̣i dung: Tư tưởng đề cao vai trò của pháp luâ ̣t, sự kế t hơ ̣p pháp luâ ̣t và đạo đức trong quản lý xã hội , vấ n đề tiế p tu ̣c vâ ̣n du ̣ng tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luâ ̣t trong sự nghiê ̣p đổ i mới ở Việt Nam. Lê Văn Hòe với công trình Bước đầ u tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về hiế n tri ̣, đức trị, Nghiên cứu Lý luâ ̣n , Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh năm 1999. Tác giả nhấn mạnh các nội dung : Tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật hình thành đồng thời với quá trình Người tìm con đường cứu nước , cứu dân; tư tưởng hiế n tri,̣ pháp trị của Bác Hồ mãi mãi là kim chỉ nam cho sự nghiê ̣p xây dựng nhà nước pháp quyề n Viê ̣t Nam , cho công cuô ̣c xây dựng nhà nước và pháp luật thời kỳ đổi mới hiện nay… Vũ Đình Hoè với công trình Pháp quyền nhân nghĩa Hồ Chí Minh, Nxb Trẻ, thành phố Hồ Chí Minh, năm 2005. Bằng tất cả kiến thức, tài liệu, kinh nghiệm và nhiệt huyết của một công dân, một người làm luật, một người yêu nước, ông đã dẫn dắt người đọc qua những chặng đường tìm hiểu nguồn gốc tư tưởng nhân nghĩa trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền của Hồ Chí Minh. Vũ Đình Hoè cũng đã phân tích được nền tảng nhân nghĩa truyền thống của dân tộc trong quá trình hình thành tư tưởng pháp quyền của Hồ Chí Minh. Với tư cách là một người trong cuộc, ông dựng lại được quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam, thực thi tư tưởng pháp quyền nhân nghĩa của Hồ Chí Minh từ 1911 đến năm 1960. 3 Công trình Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước pháp quyền kiểu mới ở Việt Nam của Phạm Ngọc Anh, Bùi Đình Phong, Nxb Lao động, Hà Nội, 2003, trình bày tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền kiểu mới ở Việt Nam và trích các tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh viết về sự nghiệp xây dựng và phát triển nhà nước pháp quyền kiểu mới ở nước ta. Ngoài ra còn rất nhiều công trình khoa học, các bài báo, tạp chí nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh, ví dụ như: Công trình khoa học công nghệ nghiên cứu cấp nhà nước KXO2 Nghiên cứu tư tưởng của Hồ Chí Minh về nhà nước của dân, do dân, vì dân của tập thể tác giả, chủ nhiệm là PTS. Nguyễn Đình Lộc; Giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh của Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình quốc gia các môn khoa học Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh; Chuyên đề Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước kiểu mới của dân, do dân, vì dân của viện nghiên cứu khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp; Phùng Văn Tửu với công trình Xây dựng, hoàn thiện nhà nước, pháp luật của dân do dân vì dân ở Việt Nam; Trần Văn Giàu với công trình Sự hình thành về cơ bản tư tưởng Hồ Chí Minh; Các tài liệu nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh của Ban Tư tưởng văn hoá Trung ương; Một số chuyên đề về tư tưởng Hồ Chí Minh của trung tâm đào tạo, bồi dưỡng giảng viên lý luận chính trị do TS. Đinh Xuân Lý chủ biên... Nhóm thứ hai là các công trình nghiên cứu về ý thức tôn trọng pháp luật, về việc thực thi pháp luật ở Việt Nam trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay. Có thể nêu ra một số công trình tiêu biểu như: Ngô Huy Cương với công trình Góp phần bàn về cải cách pháp luật ở Việt Nam hiện nay, Nxb Tư pháp, Hà Nội 2006, đã đề cập đến những vấn đề còn tồn tại của pháp luật ở nước ta hiện nay. Trên cơ sở đó tác giả đã đưa ra các giải pháp nhằm cải cách pháp luật ở Việt Nam trong quá trình xây dựng 4 nhà nước pháp quyền, nhằm làm cho pháp luật được thực hiện và tôn trọng trong đời sống xã hội. Trần Ngọc Liêu với công trình Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia 2013, đã khái quát và làm rõ giá trị lý luận, quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước, nghiên cứu các quan niệm tiêu biểu về nhà nước pháp quyền trên thế giới và ở Việt Nam, đề xuất một số phương hướng nhằm tiếp tục xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nguyễn Duy Quý, Nguyễn Tất Viễn với công trình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân lý luận và thực tiễn, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010, đã phân tích học thuyết pháp quyền trong lịch sử tư tưởng nhân loại, quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng cộng sản Việt Nam về nhà nước và pháp luật xã hội chủ nghĩa, về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân vì dân. Thông qua những phân tích và những quan điểm được đưa ra, các tác giả đã chỉ rõ đặc trưng, điều kiện xây dựng; phương hướng và các giải pháp chủ yếu nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật của người dân nước ta, xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Tiến sĩ Lê Minh Quân với công trình Xây dựng Nhà nước pháp quyền đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay , Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003 đã khái quát lịch sử tư tưởng về Nhà nước pháp quyền trong mối quan hệ với sự phát triển của xã hội và khẳng định tính tất yếu của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội ở nước ta hiện nay, đồng thời, tác giả còn đưa ra một số giải pháp, phương hướng cơ bản trong việc đưa pháp luật vào thực thi trong đời sống xã hội, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. 5 Dự án Luật phổ biến, giáo dục pháp luật trình quốc hội, tháng 10 năm 2011. Công trình đã báo cáo kết quả 10 năm thực hiện công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ở nước ta (1998 - 2008), đã đánh giá và đưa ra một số giải pháp nhằm nâng cao ý thức pháp luật của người dân, cũng như khả năng thực thi pháp luật trong đời sống hiện ở nước ta hiện nay. Ngoài ra còn rất nhiều công trình nghiên cứu, bài báo, bài viết liên quan đến vấn đề thực thi pháp luật ở nước ta, ví dụ như: Đào Trí Úc với công trình Tăng cường pháp chế ,xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam, quản lý xã hội bằng pháp luật . Ts Đỗ Ngọc Hải với công trình Tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa trong hoạt động lập pháp, lập qui hiện nay ở Việt Nam. Lê Đức Tiết với công trình Văn hoá pháp lý Việt Nam. Nguyễn Minh Đoan với công trình Hiệu quả của pháp luật - Những vấn đề lý luận và thực tiễn....Lê Minh Thông với công trình Tăng cường cơ sở pháp luật về dân chủ trực tiếp ở nước ta trong giai đoạn hiện nay .... Có thể thấy các công trình nghiên cứu đã nêu đã đề cập đến những khía cạnh khác nhau trong tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền, về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nhà nước của dân do dân và vì dân, đánh giá ý thức tôn trọng pháp luật, cũng như thực trạng thực thi pháp luật của người dân ở nước ta hiện nay.... Những kết quả nghiên cứu của các nhóm đề tài nói trên có giá trị gợi mở và tham khảo rất hữu ích đối với chúng tôi khi triển khai đề tài luận văn của mình. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có công trình nào tập trung nghiên cứu chuyên sâu đề cập đến tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền và việc vận dụng tư tưởng đó với việc nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật ở Việt Nam hiện nay. 3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn 3.1.Mục tiêu: Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền và vận dụng những giá trị nổi bật trong tư tưởng Hồ Chí 6 Minh về vị trí, vai trò của pháp luật để đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật ở Việt Nam hiện nay. 3.2. Nhiệm vụ: Để thực hiện mục tiêu nói trên, luận văn có những nhiệm vụ sau. - Một là, làm rõ những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền. - Hai là, đánh giá việc thực thi pháp luật ở nước ta hiện nay, làm rõ sự cần thiết nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật ở nước ta trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền. - Ba là, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật ở nước ta hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh. 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn 4.1. Đối tượng nghiên cứu Tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền có nhiều nội dung, luận văn quan tâm tới những nội dung trọng tâm: tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền, về địa vị, vị trí, vai trò, quyền lực của pháp luật đối với nhà nước và xã hội. Sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền đối với việc nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật ở nước ta hiện nay. 4.2. Phạm vi nghiên cứu Tư tưởng Hồ Chí Minh là vấn đề lớn, phạm vi đề tài chỉ nghiên cứu: Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền, về địa vị, vị trí, vai trò, quyền lực của pháp luật đối với nhà nước và xã hội. Sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền đối với việc nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật ở nước ta hiện nay. 5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 7 5.1. Cơ sở lý luận Cơ sở lý luận của luận văn là những quan điểm của chủ nghĩa Mác Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước, pháp luật, vai trò của pháp luật trong tổ chức quản lý xã hội. 5.2. Phương pháp nghiên cứu Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu của triết học Mác Lênin và phương pháp nghiên cứu của các khoa học xã hội có liên quan, bao gồm các phương pháp khái quát hóa, trừu tượng hóa, kết hợp lịch sử - lôgic, phân tích - tổng hợp, quy nạp - diễn dịch, phân tích tài liệu ...v.v. 6. Đóng góp của luận văn Nghiên cứu luận văn: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền với việc nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật ở Việt Nam hiện nay”, góp phần nâng cao nhận thức sâu sắc hơn về tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh, về công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam ở Việt Nam hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh. Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo và học tập cho sinh viên chuyên ngành giáo dục chính trị, tư tưởng Hồ Chí Minh. 7. Kết cấu của luận văn Kết cấu luận văn gồm: Mở đầu, nội dung, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo. Phần nội dung của luận văn gồm 2 chương, 5 tiết. Chương 1: Tư tưỏng Hồ Chí Minh về pháp quyền. Chương 2: Nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật ở Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh. 8 Chương 1 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ PHÁP QUYỀN 1.1. Khái niệm pháp quyền Pháp quyền là một trong những vấn đề, nội dung được hình thành và phát triển dọc theo chiều dài lịch sử của văn minh nhân loại. Cho đến nay có rất nhiều quan điểm và cách tiếp cận khác nhau về vấn đề này, tuỳ thuộc vào văn hoá chính trị, phương pháp tiếp cận và lập trường chính trị của các tác giả. Trên thế giới, ở mỗi quốc gia cách tiếp cận về vấn đề pháp quyền đều có sự điều chỉnh, thích ứng nhất định cho phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước mình. Cách tiếp cận của người Anh: Albert Venn Dicey - một nhà luật gia nổi tiếng người Anh là người đầu tiên sử dụng khái niệm pháp quyền một cách rộng rãi. Khi nghiên cứu về pháp quyền, A.V.Dicey đã nhấn mạnh đến một số khía cạnh: Thứ nhất, đó là sự ngự trị tuyệt đối của pháp luật như là sự hạn chế ảnh hưởng của việc sử dụng quyền lực một cách tuỳ tiện, loại bỏ hẳn tính độc đoán, các đặc quyền, và sự tuỳ nghi của các nhà cầm quyền; Ý nghĩa thứ hai của pháp quyền theo Dicey là sự bình đẳng trước pháp luật, không ai được phép vượt trên pháp luật, mỗi người ở bất cứ thứ bậc nào đều phải tuân thủ pháp luật thông thường của quốc gia. Tất cả mọi người không phụ thuộc vào đẳng cấp và các điều kiện khác đều là đối tượng điều chỉnh của pháp luật. Ý nghĩa thứ ba của pháp quyền là các nguyên tắc trong hiến pháp không phải là nguồn gốc mà là kết quả của những quyền cá nhân. Cách tiếp cận này của A.V.Dicey đã quan tâm đến tính thượng tôn của pháp luật, coi pháp quyền như là một phương thức để tìm kiếm sự tổ chức hợp lý của hệ thống quyền lực nhà nước. Trong giai đoạn hiện nay, quan niệm pháp quyền của người Anh tiếp tục chịu ảnh hưởng của nhà kinh tế học nổi tiếng F.A.Hayek (1899-1992). Theo ông, pháp quyền là điểm khác biệt rõ rệt 9 nhất giữa một đất nước tự do và một đất nước đặt dưới sự cai trị của chính phủ độc đoán. Ông khẳng định mọi luật lệ đều đặt ra những hạn chế nhất định đối với quyền tự do của cá nhân, pháp quyền không chỉ là cơ chế bảo vệ mà còn là cơ chế pháp lý hữu hiệu để thực hiện quyền tự do. Cách tiếp cận của người Mỹ, John Rawls (1921 - 2002) một đại biểu nổi tiếng của chủ nghĩa tự do của Mỹ, nhấn mạnh pháp quyền có mối quan hệ hết sức chặt chẽ với quyền tự do, các nguyên tắc của pháp quyền sẽ tạo dựng một nguyên tắc chắc chắn cho quyền tự do và là một phương tiện hiệu quả hơn cho việc tố chức các hoạt động hợp tác của xã hội. John Rawls cho rằng pháp quyền đòi hỏi hệ thống pháp luật và thiết chế phải có một số đặc điểm sau: Những hành vi mà pháp luật đòi hỏi hay cấm đoán phải phù hợp với khả năng của các cá nhân; Pháp quyền đòi hỏi những vụ việc tương tự cần được xét xử một cách tương tự như nhau; Không có vi phạm nếu pháp luật chưa được ban hành; Pháp quyền đòi hỏi phải có công lý tự nhiên, nhằm đảm bảo sự liêm chính trong quá trình xét xử. Sự phát triển của học thuyết pháp quyền đã làm cho các yếu tố cơ bản của pháp quyền ngày càng được mở rộng, giáo sư Richard H.Fallon đại học Havard trên cơ sở phân tích tổng hợp các học thuyết pháp quyền hiện đại đã khẳng định pháp quyền được công nhận khi có đủ các yếu tố: Khả năng của các chuẩn mực, quy định pháp lý trong việc hướng dẫn người dân thực hiện công việc của họ. Mọi người có thể hiểu pháp luật và tuân thủ chúng; Tính hiệu lực của pháp luật; Tính ổn định; Tính tối cao của pháp luật…. Cách tiếp cận của người Trung Quốc: Truyền thống pháp trị đã có ảnh hưởng sâu rộng trong xã hội Trung Quốc từ thời Xuân thu chiến quốc như một phương pháp tổ chức và quản lý xã hội, đối lập với phương pháp nhân trị. Nội dung cơ bản và quan điểm cai trị của học thuyết là: Chỉ thừa nhận pháp luật và dùng nghiêm hình phạt, không thừa nhận đức trị, muốn cai trị đất nước ắt phải dùng pháp luật. 10 Có thể thấy, khái niệm pháp quyền được tiếp cận từ nhiều khía cạnh khác nhau, các nội dung, nguyên tắc cơ bản của pháp quyền đã không ngừng được giải thích, bổ sung và hoàn thiện theo từng giai đoạn và từng thời kỳ lịch sử nhất định. Ở nước ta hiện nay, khái niệm pháp quyền cũng có nhiều định nghĩa khác nhau. Trong Đại từ điển Tiếng Việt, pháp quyền được xác định về mặt từ loại là danh từ và định nghĩa là “hệ thống pháp luật tiểu biểu cho quyền lực của một nhà nước, cho bản chất của một chế độ” [16, tr.1320]. Gần đây, ở nước ta có nhiều công trình nghiên cứu về pháp quyền, theo PGS.TS Nguyễn Đăng Dung thì pháp quyền không chỉ thuần tuý là nhà nước pháp quyền. Pháp quyền là khái niệm dùng để chỉ cả một xã hội được tổ chức và vận hành trên cơ sở các quyền được pháp luật quy định rach ròi theo luật của tự nhiên, sao cho các chủ thể sử dụng quyền của mình một cách tự do để có khả năng nâng cao hạnh phúc của mình, nhưng không được xâm phạm sang quyền của các chủ thể khác [42, tr.11]. Trong một nghiên cứu khác, Ths. Bùi Ngọc Sơn cho rằng tinh thần pháp quyền có thể áp dụng cả với công quyền và xã hội công dân. Pháp quyền của công quyền nói lên rằng công quyền là đối tượng chịu sự kiểm soát của pháp luật. Pháp quyền của xã hội công dân nói lên rằng công dân là chủ thể sử dụng quyền lực của pháp luật để bảo vệ dân chủ, các quyền và tự do của mình [43, tr.94]. Các tranh luận về nội hàm của khái niệm pháp quyền đã phản ánh sự đa dạng, đa chiều trong nhận thức về khái niệm này tại Việt Nam. Trên cơ sở kế thừa các thành quả của các nhà nghiên cứu trên thế giới cũng như ở Việt Nam, chúng ta có thể thống nhất hiểu khái niệm pháp quyền với nội dung cơ bản, đó là: Pháp quyền là quyền lực của pháp luật trong xã hội, tức là sức mạnh của pháp luật, là sự bắt buộc thực hiện của pháp luật với toàn xã hội, và cũng từ quyền lực của pháp luật mà quyền của con người, quyền của công 11 dân được đảm bảo thực hiện tốt hơn. Pháp quyền là tính chất, đặc điểm của mối quan hệ giữa nhà nước - pháp luật - xã hội. Nhà nước là chủ thể sản sinh ra pháp luật, đảm bảo cho pháp luật được thực thi và có quyền lực trong xã hội, chỉ khi pháp luật có quyền lực trong xã hội thì xã hội đó mới có tính pháp quyền. Pháp quyền là pháp luật về quyền. Ở đây, vấn đề trước nhất và trung tâm là quyền con người, quyền công dân. Tuy nhiên, cũng không thể thiếu quyền của nhà nước nói chung, quyền của các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp nói riêng, song khi thực hiện những quyền này cũng cần phải vì quyền của con người, quyền của công dân, quyền của nhân dân. Như vậy, thuật ngữ pháp quyền có hai khía cạnh quan trọng đó là, quyền lực của pháp luật và pháp luật về quyền. Hai khía cạnh này không thể thiếu và bổ sung cho nhau. Mọi nhà nước đều sử dụng pháp luật như một công cụ hữu hiệu nhất để quản lý xã hội. Về mặt lý thuyết người ta đều coi pháp luật như một đại lượng công bằng, như một phương tiện điều chỉnh các quan hệ xã hội mạnh mẽ nhất, đóng vai trò như khuôn mẫu đo lường trong đời sống xã hội. Song có pháp luật nhưng chưa chắc xã hội đó đã có pháp quyền. Xã hội có quyền chỉ khi pháp luật có quyền lực trong xã hội, pháp luật phải được hiện thực hoá, có sức mạnh trong đời sống xã hội. Muốn như vậy nền pháp luật đó phải là nền pháp luật tiến bộ, pháp luật phản ánh được quyền của con người và bảo vệ các quyền, lợi ích của con người, của nhân dân đây chính là điều kiện để pháp luật có quyền lực trong xã hội, đạt được hiệu lực pháp lý cao, được nhân dân tự nguyện thừa nhận và thực thi. Để có thể hiểu rõ hơn nội dung của khái niệm pháp quyền, chúng ta cần có sự phân biệt khái niệm pháp quyền với khái niệm nhà nước pháp quyền. Nhà nước pháp quyền và pháp quyền là những hiện tượng xã hội gắn bó mật thiết với nhau. Khái niệm nhà nước pháp quyền là khái niệm dùng để chỉ xã hội được tổ chức theo cách quyền lực của nhân dân được thể chế hoá thành 12 pháp luật và được đảm bảo thực thi bằng bộ máy nhà nước và các thiết chế chính trị xã hội khác nhằm mang lại quyền lợi cho nhân dân [52, tr.152]. Nhà nước pháp quyền là nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật và quản lý bản thân mình cũng bằng pháp luật, tuân thủ theo pháp luật, tôn trọng tính tối thượng của pháp luật, bộ máy nhà nước tự đặt mình dưới pháp luật. Pháp quyền là khái niệm để chỉ quyền lực của pháp luật, sức mạnh, tính hiệu lực của pháp luật trong nhà nước, xã hội đó. Pháp quyền phản ánh tính chất, đặc điểm của mối quan hệ giữa nhà nước - pháp luật - và xã hội. Trong nhà nước đó, xã hội đó pháp luật được đề cao, các cơ quan, tố chức và mọi công dân đều phải nghiêm chỉnh thực hiện các quy định của pháp luật, pháp luật là công cụ chủ yếu để điều chỉnh các quan hệ xã hội và quản lý xã hội. Nhà nước sẽ đảm bảo cho pháp luật được thực hiện, phát huy sức mạnh, quyền lực của mình trên thực tế. Muốn như vậy thì hệ thống pháp luật phải được hoàn chỉnh cả về nội dung, lẫn hình thức, ghi nhận và bảo vệ các quyền con người, quyền công dân, quyền của nhân dân. Pháp quyền cũng có sự phân biệt với pháp luật. Pháp luật là hệ thống quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung, do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận, được nhà nước đảm bảo thực hiện, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị. Pháp luật là ý chí của giai cấp nắm giữ sức mạnh kinh tế được đề lên thành luật. Khi giai cấp này đồng thời là đại biểu cho toàn thể xã hội, nghĩa là sức mạnh của nó được toàn thể xã hội thừa nhận thì ý chí của nó dưới hình thức luật là pháp quyền, còn khi nó chỉ đại diện cho bản thân nó, như một bộ phận trong quan hệ đối lập với các bộ phận khác trong xã hội (nghĩa là sức mạnh của nó không được thừa nhận bởi toàn thể xã hội) thì ý chí của nó dưới hình thức luật chính là pháp luật [52, tr.163]. Hay nói cách khác, nhà nước đó có pháp luật nhưng chưa có pháp quyền. Ở đây, khái niệm “pháp quyền” mà chúng ta nói đến có sự phân biệt với khái niệm “pháp trị”. Pháp quyền là quyền lực của pháp luật, là pháp 13 luật về quyền, còn pháp trị là cai trị bằng pháp luật, trấn áp bằng pháp luật. Pháp trị có từ thời phong kiến, là học thuyết của truờng phái Pháp gia, được Hàn Phi Tử phát triển hoàn chỉnh, coi pháp luật là công cụ của nhà nước, là phương tiện để Vua cai trị dân, nhà cầm quyền sống trên pháp luật.Trái lại dưới chế độ pháp quyền không ai có thể đứng trên pháp luật, kể cả nhà nước. Pháp quyền cũng có sự phân biệt với nhân trị. Đặc điểm chung nhất của nhân trị là quản trị tuỳ tiện, nhà cầm quyền thích gì, thì đó là pháp luật cần phải được dân chúng tuân thủ. Trái lại trong một nhà nước pháp quyền, pháp luật có tác dụng hạn chế sự tuỳ tiện của chính quyền. Trên cơ sở hiểu về khái niệm pháp quyền, đề tài đi sâu vào nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền, đó là một hệ thống các quan điểm lý luận của Người về vị trí, vai trò của pháp luật đối với nhà nước và trong đời sống xã hội. Pháp luật Hồ Chí Minh nói tới là “pháp luật dân chủ”, pháp luật về quyền con người gắn với độc lập chủ quyền dân tộc. Từ đó đánh giá ý thức tôn trọng pháp luật ở nước ta hiện nay, tìm hiểu nguyên nhân của thực trạng đó, và đề ra các giải pháp nhằm nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật ở Việt Nam trong quá trình xây dựng nhà nuớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa. 1.2. Các yếu tố chi phối và quá trình hình thành phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền 1.2.1.Các yếu tố chi phối tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền Tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền được hình thành trong quá trình Người liên tục tìm tòi, phân tích, so sánh, thiết kế, thử nghiệm trên cơ sở kết hợp nhuần nhuyễn giữa: truyền thống dân tộc Việt Nam, chủ nghĩa Mác Lênin và những tinh hoa của các nền văn minh cổ, kim, đông, tây. Quá trình đó chịu sự chi phối của nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm: Một là truyền thống dân tộc: Trải qua hàng ngàn năm đấu tranh Việt Nam đã tạo dựng nên truyền thống lịch sử phong phú. Các yếu tố của truyền 14 thống dân tộc có ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp quyền là: Chủ nghĩa yêu nước: Quá trình chống giặc ngoại xâm, xây dựng đất nước, chống mọi sự đồng hoá của ngoại bang, bảo tồn nền văn hoá dân tộc đã hun đúc cho dân tộc ta truyền thống yêu nước, tinh thần nhân ái, đoàn kết, kiên cường bất khuất, tự lực tự cường, thông minh sáng tạo. Trong đó tinh thần yêu nước đã trở thành đạo lý sống, niềm tự hào và là nhân tố đứng đầu trong bảng giá trị tinh thần của con người Việt Nam. Lòng yêu nước nồng nàn, ý chí kiên cường bất khuất, tinh thần tự lực, tự cường, được các thế hệ người Việt thể hiện trong các cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước. Đó không chỉ là một tình cảm, một phẩm chất, mà đã phát triển thành một chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa dân tộc chân chính, thành dòng tư tưởng chảy xuyên suốt lịch sử dân tộc Việt Nam, trở thành đạo lý sống và là một nhân tố cơ bản đứng đầu trong bảng giá trị tinh thần của người Việt Nam. Hồ Chí Minh đã sớm tiếp thu tinh thần đó và trở thành một định hướng cơ bản trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Người. Hay nói cách khác người thanh niên Nguyễn Tất Thành đã được hun đúc bởi chính sức mạnh của chủ nghĩa yêu nước ấy. Người đã vượt qua bao khó khăn gian khổ để hoàn thành sứ mệnh được giao phó. Chính từ thực tiễn, Người đã rút ra chân lý: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là một truyền thống quý báu của ta. Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước” [ 30, tr.171]. Truyền thống yêu nước ấy đã thôi thúc người thanh niên Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước. Trong khoảng 10 năm sau đó ( từ 1911 đến 1920 ), Người đã vượt qua ba đại dương, bốn châu lục đặt chân đến gần 30 nước trên thế giới, làm nhiều nghề để sống và hoạt động: làm phụ bếp, đốt lò, quét tuyết, phóng ảnh, viết báo,…và rồi Nguyễn Ái Quốc trở thành người 15
- Xem thêm -