Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của người khác gây ra theo pháp luật Việt Nam Luận văn ThS. Luật

  • Số trang: 90 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 75 |
  • Lượt tải: 0
tailieuonline

Đã đăng 27602 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT ĐÀO THẢO LY Tr¸ch nhiÖm båi th­êng thiÖt h¹i do hµnh vi cña ng­êi kh¸c g©y ra theo ph¸p luËt ViÖt nam LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2014 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT ĐÀO THẢO LY Tr¸ch nhiÖm båi th­êng thiÖt h¹i do hµnh vi cña ng­êi kh¸c g©y ra theo ph¸p luËt ViÖt nam Chuyên ngành: Luật Dân sự và tố tụng dân sự Mã số: 60 38 01 03 LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN MINH TUẤN HÀ NỘI - 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong luận văn đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực. Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận văn Đào Thảo Ly MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục MỞ ĐẦU ....................................................................................................... 1 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO HÀNH VI CỦA NGƯỜI KHÁC GÂY RA THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM ........................................................................... 6 1.1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO HÀNH VI CON NGƯỜI GÂY RA ........................... 6 1.1.1. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi cá nhân gây ra............... 6 1.1.2. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người khác gây thiệt hại ............ 7 1.2. CÁC ĐIỀU KIỆN PHÁT SINH TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO HÀNH VI CON NGƯỜI GÂY RA ........................... 8 1.2.1. Khái niệm về điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng ............................................................................. 8 1.2.2. Các điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ................... 9 1.3. NGƯỜI PHẢI BỒI THƯỜNG VÀ NGƯỜI ĐƯỢC BỒI THƯỜNG ..... 14 1.3.1. Pháp nhân - chủ thể trong quan hệ bồi thường thiệt hại .................... 14 1.3.2. Cá nhân ............................................................................................ 15 1.4. NHỮNG TRƯỜNG HỢP MIỄN TOÀN BỘ HOẶC MỘT PHẦN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI ..................... 18 1.4.1. Bồi thường thiệt hại trong trường hợp giới hạn phòng vệ chính đáng ...... 18 1.4.2. Bồi thường thiệt hại trong yêu cầu của tình thế cấp thiết .................. 19 1.4.3. Bồi thường thiệt hại trong trường hợp người bị thiệt hại có lỗi .............. 21 1.4.4. Người phải bồi thường có thể được giảm mức bồi thường, nếu do lỗi vô ý mà gây thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế trước mắt và lâu dài của mình .......................................................... 22 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 ............................................................................. 24 Chương 2: THỰC TRẠNG QUI ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO HÀNH VI CỦA NGƯỜI KHÁC GÂY RA ............................................... 25 2.1. THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ ĐIỀU KIỆN PHÁT SINH TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG ......................................................................... 25 2.1.1. Thực trạng quy định của pháp luật về điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phải có thiệt hại xảy ra ..... 26 2.1.2. Thực trạng quy định của pháp luật về điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phải có hành vi gây thiệt hại là hành vi trái pháp luật ...................................................... 29 2.1.3. Thực trạng quy định của pháp luật về điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phải có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại thực tế xảy ra ........ 31 2.1.4. Người gây thiệt hại phải có lỗi ......................................................... 33 2.2. THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ VẤN ĐỀ XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI TRONG TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG DO HÀNH VI CỦA NGƯỜI KHÁC GÂY RA ....................................................... 38 2.2.1. Thực trạng quy định của pháp luật về xác định thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm ............................................................................ 39 2.2.2. Thực trạng quy định của pháp luật về xác định thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm ........................................................................... 49 2.2.3. Xác định thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm hại ........... 53 2.2.4. Xác định thiệt hại do tài sản bị xâm phạm ........................................ 56 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 ............................................................................. 57 Chương 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO CON NGƯỜI GÂY RA ĐỂ GIẢI QUYẾT VIỆC BỒI THƯỜNG .................... 59 3.1. MỘT SỐ VỤ ÁN CỤ THỂ VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG DO HÀNH VI CỦA NGƯỜI KHÁC GÂY RA ............................................................................... 59 3.1.1. Vụ án liên quan đến xác định thiệt hại về tinh thần đối với sức khỏe, tính mạng ................................................................................ 59 3.1.2. Vụ án liên quan đến xác định trách nhiệm bồi thường, xác định thiệt hại do hành vi trái pháp luật gây ra và nguồn nguy hiểm cao độ gây ra .................................................................................... 67 3.2. MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ........................................... 71 3.2.1. Kiến nghị thay đổi mức bồi thường tổn thất về tinh thần trong phần xác định thiệt hại về sức khỏe, tính mạng bị xâm phạm (Điều 609, 610 Bộ luật Dân sự) ................................................................... 73 3.2.2. Kiến nghị bỏ yếu tố lỗi trong điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng ................................................. 76 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 ............................................................................. 79 KẾT LUẬN ................................................................................................. 80 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................... 82 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là chế định được quy định tại Chương XXI Bộ luật Dân sự năm 2005 với mục đích bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức bị xâm hại. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được hiểu là một loại trách nhiệm dân sự mà khi người nào có hành vi vi phạm nghĩa vụ do pháp luật quy định ngoài hợp đồng xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác thì phải bồi thường thiệt hại do mình gây ra. Hiện nay, pháp luật Việt Nam quy định chủ yếu về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng đối với hành vi xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản của các cá nhân và tổ chức khác. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một hình thức cụ thể của trách nhiệm dân sự. Nếu trách nhiệm dân sự nói chung được phát sinh ngay sau khi có hành vi vi phạm pháp luật thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại chỉ phát sinh chừng nào hành vi vi phạm pháp luật đã gây ra trong thực tế một thiệt hại. Hành vi gây thiệt hại rất đa dạng với nhiều hình thức, tính chất, nội dung khác nhau. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là loại trách nhiệm bồi thường thiệt hại được hình thành giữa các chủ thể, trong đó người có hành vi trái với quy định của pháp luật nói chung mà gây thiệt hại phải bồi thường thiệt hại cho người bị thiệt hại. Ở các quốc gia khác nhau, qua các thời kỳ lịch sử, quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng cũng có sự khác nhau về cách thức bồi thường, mức độ bồi thường, cách xác định thiệt hại cũng như việc xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại là khác nhau. Tuy nhiên trên thực tế để xác định được trách nhiệm bồi thường thiệt hại của người có hành 1 vi gây thiệt hại là rất khó khăn, nó liên quan nhiều đến các căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, xác định thiệt hại, đặc biệt việc xác định thiệt hại về tinh thần, xác định lỗi của người gây thiệt hại. Bộ luật Dân sự còn có nhiều cách hiểu khác nhau về lỗi, có quan điểm cho rằng cần giữ nguyên yếu tố lỗi như hiện nay, nhưng cũng có quan điểm cho rằng không cần đưa yếu tố lỗi khi xem xét bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.Trên cơ sở đó học viên chọn đề tài: "Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của người khác gây ra theo pháp luật Việt Nam". Làm luận văn thạc sĩ luật học của mình với mong muốn làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cũng như thực tiễn về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của người khác gây ra theo pháp luật Việt Nam, trên cơ sở đó góp phần thể chế hóa quy định trong hiến pháp năm 2013 và sửa đổi quy định trong Bộ luật Dân sự. 2. Tình hình nghiên cứu đề tài Qua khảo sát, tác giả nhận thấy liên quan đến đề tài của mình đã có một số những công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố và thể hiện ở những hình thức khác nhau: Dưới hình thức luận văn thạc sĩ, có những công trình nghiên cứu sau: Luận văn thạc sĩ Luật học Lê Thị Bích Lan: "Một số vấn đề về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và uy tín". Luận văn thạc sĩ Luật học Lê Mai Anh: "Những vấn đề cơ bản về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong Bộ luật Dân sự". Về giáo trình, sách tham khảo, chuyên khảo, bình luận khoa học, có thể kể đến những công trình tiêu biểu sau: TS. Đỗ Văn Đại: Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng: Trách nhiệm hạn chế thiệt hại (Bản án và bình luận án), TS. Đỗ Văn Đại: Luật Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Việt Nam bản án và bình luận bản án, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010; TS. Phùng Trung 2 Tập, Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng về tài sản, sức khỏe và tính mạng, Nxb Hà Nội, Hà Nội, 2009... Ngoài ra, còn có một số bài viết đăng trên các báo, tạp chí như: Phạm Kim Anh: "Trách nhiệm dân sự và chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong Bộ luật Dân sự 2005 thực trạng và giải pháp hoàn thiện", Tạp chí Khoa học pháp lý, số 6/2009, Phạm Văn bằng: "Chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng những vấn đề đặt ra khi sửa đổi Bộ luật Dân sự năm 2005", Tạp chí Dân chủ và pháp luật, số 4/2013, TS Phùng Trung Tập: "Cần hoàn thiện chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong Dự thảo Bộ luật Dân sự", Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 4/2005. Mỗi tác giả đều có một cách khám phá, tiếp cận và khai thác đề tài ở một góc độ khác nhau. Những vấn đề mà các công trình nghiên cứu, các bài viết đã kể trên tuy có đề cập đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng do hành vi của con người gây ra, nhưng chỉ giới hạn ở một số vấn đề cụ thể hoặc dưới góc độ nguyên tắc. Vì vậy, công trình nghiên cứu này không bị trùng lắp với công trình nghiên cứu khác. 3. Mục đích nghiên cứu của đề tài Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng do hành vi của người khác gây ra đã được quy định trong pháp luật dân sự Việt Nam năm 2005 và thực hiện trong thực tiễn tại Tòa án nhân dân trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, tình hình thực tế cho thấy những quy định của pháp luật dân sự trong việc xác định thiệt hại đặc biệt là xác định thiệt hại về tinh thần, xác định thiệt hại do hành vi trái pháp luật gây ra và nguồn nguy hiểm cao độ gây ra, có cần đưa yếu tố lỗi vào khi xem xét bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng hay không vẫn tồn tại những bất cập, hạn chế. Việc các bản án, quyết định của Tòa án chưa bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự vẫn xảy ra. Từ đó, mục đích nghiên cứu của luận văn là làm sáng tỏ cơ sở lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của người khác gây ra trong pháp luật dân sự Việt Nam, 3 thực trạng quy định của pháp luật dân sự cũng như đánh giá thực tiễn áp dụng những quy định đó là cơ sở để đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật. 4. Đối tượng nghiên cứu và giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài Đối tượng nghiên cứu: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của người khác gây ra trong pháp luật dân sự Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu: Luận văn chủ yếu tập trung nghiên cứu những quy định của Bộ luật Dân sự năm 2005 và các văn bản hướng dẫn liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng do hành vi của con người gây ra trong pháp luật dân sự cụ thể như sau: cơ sở lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của con người gây ra, thực trạng quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại và thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật về bồi thường thiệt hại do hành vi của người khác gây ra để giải quyết việc bồi thường. 5. Phương pháp nghiên cứu đề tài Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về cải cách tư pháp và xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam. Bên cạnh đó, các phương pháp nghiên cứu khoa học chuyên ngành cũng được sử dụng một cách phù hợp với nội dung của từng vấn đề trong luận văn như: - Phương pháp so sánh được sử dụng ở Chương 1 để so sánh sự khác nhau giữa bồi thường thiệt hại do tài sản gây ra và con người gây ra. - Phương pháp phân tích chứng minh, phương pháp diễn giải và phương pháp tổng hợp được sử dụng xuyên suốt trong luận văn, cụ thể: Ở Chương 1, các phương pháp này được sử dụng để thể hiện khái niệm, đặc điểm, điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Tiếp theo, ở Chương 2, các phương pháp này được sử dụng để thể hiện nội dung thực trạng quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của người khác gây ra trong pháp luật dân sự. Cuối cùng là Chương 3 thì 4 các phương pháp này đã phát huy hiệu quả trong việc trình bày những vướng mắc, bất cập của pháp luật dân sự liên quan trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của con người gây ra nhằm đưa ra một số giải pháp hoàn thiện pháp luật. - Phương pháp thống kê được sử dụng ở Chương 3 để thống kê một số vụ án của Tòa án và đánh giá một số bản án, quyết định của Tòa án trong xét xử liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của con người gây ra từ đó đưa ra kiến nghị sửa đổi bổ sung. 6. Ý nghĩa khoa học và giá trị ứng dụng của đề tài Ý nghĩa khoa học: Trên cơ sở nghiên cứu các quy định của pháp luật dân sự về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của người khác gây ra cũng như thực tiễn thực hiện các quy định này, luận văn đã tìm ra những vướng mắc, bất cập trong quy định của pháp luật và đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật, góp phần thể chế hóa các quy định của hiến pháp và Bộ luật Dân sự. Giá trị ứng dụng: Luận văn sẽ là công trình nghiên cứu có giá trị tham khảo cho những người làm công tác pháp luật, sinh viên các trường luật và cho những người có mối quan tâm đến việc tìm hiểu những quy định của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của người khác gây ra trong pháp luật Việt Nam. 7. Kết cấu của luận văn Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm có 3 chương: Chương 1: Cơ sở lý luận về bồi thường thiệt hại do hành vi của người khác gây ra theo pháp luật Việt Nam. Chương 2: Thực trạng qui định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của người khác gây ra. Chương 3: Thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật về bồi thường thiệt hại do con người gây ra để giải quyết việc bồi thường. 5 Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO HÀNH VI CỦA NGƯỜI KHÁC GÂY RA THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM 1.1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO HÀNH VI CON NGƯỜI GÂY RA 1.1.1. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi cá nhân gây ra Trong khoa học pháp lý dân sự có rất nhiều thuật ngữ khác nhau mô tả về: nghĩa vụ dân sự, trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ dân sự, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ dân sự, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Quan hệ pháp luật dân sự có nội dung là một bên phải thực hiện hay không thực hiện một công việc hoặc một số công việc nhất định để bên kia hưởng lợi ích từ công việc đã được thực hiện hoặc không được thực hiện đó được gọi là quan hệ nghĩa vụ dân sự. Khi một bên vi phạm nghĩa vụ (hết thời hạn thực hiện nghĩa vụ mà không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ) thì kể từ thời điểm nghĩa vụ bị vi phạm bên vi phạm có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ đó đối với bên bị vi phạm. Trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ dân sự đã phát sinh. Quan hệ pháp luật được hình thành giữa người gây thiệt hại và người bị thiệt hại được gọi là trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Trong đó, nếu hành vi gây thiệt hại là hành vi khôn thực hiện hoặc thực hiện không đúng các nghĩa vụ đang tồn tại giữa họ với nhau thì quan hệ giữa họ được gọi là trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ. Nếu hành vi gây thiệt hại là hành vi vi phạm các quy định của pháp luật nói chung của một người bất kỳ gây ra thiệt hại cho một người bất kỳ khác (giữa họ chưa tồn tại một quan hệ nghĩa vụ nào) thì quan hệ giữa họ được gọi là trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. 6 Như vậy, trách nhiệm dân sự nói chung là sự quy định của luật dân sự về hậu quả pháp lý mà người có hành vi vi phạm quy tắc xử sự phải gánh chịu hậu quả pháp lý nhất định nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho bên có quyền dân sự bị xâm phạm. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một hình thức cụ thể của trách nhiệm dân sự. Nếu trách nhiệm dân sự nói chung được phát sinh ngay sau khi có hành vi vi phạm pháp luật thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại chỉ phát sinh chừng nào hành vi vi phạm pháp luật đã gây ra một thiệt hại trong thực tế. Hành vi gây thiệt hại rất đa dạng với nhiều hình thức, tính chất, nội dung khác nhau. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là loại trách nhiệm bồi thường thiệt hại được hình thành giữa các chủ thể, trong đó người có hành vi trái với quy định của pháp luật nói chung mà gây thiệt hại phải bồi thường thiệt hại cho người bị thiệt hại. Điều 604 Bộ luật Dân sự quy định: "Người nào do lỗi cố ý hoặc vô ý xâm phạm đến sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, xâm phạm đến uy tín tài sản của pháp nhân hoặc chủ thể khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường" [25]. Như vậy, có thể nói rằng: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là quy định của luật dân sự nhằm buộc người có hành vi xâm phạm đến tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm, uy tín, các quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thế khác mà gây ra thiệt hại phải bồi thường những thiệt hại do mình gây ra. 1.1.2. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người khác gây thiệt hại Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của người khác gây ra là một trách nhiệm gián tiếp. Người phải bồi thường không phải đồng thời là người gây thiệt hại, là người phải bồi thường thay cho người gây thiệt hại trong các trường hợp do pháp luật qui định như cha mẹ phải bồi thường thiệt 7 hại thay cho con chưa niên dưới 15 tuổi. Pháp nhân phải bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra, người quản lý người làm công họ nghề phải bồi thường thiệt hại do người làm công, học nghề gây ra, nhà trường cho học sinh gây ra nếu nhà trường có lỗi, bệnh viện phải bồi thường cho khi bệnh nhân gây thiệt hại khi bệnh nhân thuộc sự quản lý của bệnh viện. Thậm chí theo Luật trách nhiệm bồi thường nhà nước, thì nhà nước phải bồi thường trong một số trường hợp công chức gây thiệt. Đặc điểm của loại trách nhiệm này là tăng cường trách nhiệm quản lý giao dục của người có trách nhiệm theo qui định của pháp luật đối với người thuộc quyền quản lý của mình hoặc người đại diện cho pháp nhân trong các quan hệ với người thứ ba. Xét về bản chất của loại trách nhiệm này là trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của con người gây ra, cho nên khi xảy ra thiệt hại thì việc xác định trách nhiệm bồi thường dựa trên các căn cứ chung là trách nhiệm bồi thường thiệt hại hợp đồng 1.2. CÁC ĐIỀU KIỆN PHÁT SINH TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO HÀNH VI CON NGƯỜI GÂY RA 1.2.1. Khái niệm về điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là những yếu tố, những cơ sở để xác định trách nhiệm bồi thường, người phải bồi thường, người được bồi thường và mức độ bồi thường. Các điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại được xem xét trong mối quan hệ biện chứng, thống nhất và đầy đủ. Bộ luật Dân sự không quy định cụ thể các điều kiện làm phát sinh trách nhiệm. Xuất phát từ những quy định, những nguyên tắc của pháp luật nói chung và luật dân sự nói riêng, trách nhiệm bồi thường thiệt hại phát sinh khi có bốn điều kiện được quy định tại Nghị quyết số 8 03/2006/NQ-HĐTPTANDTC ngày 08/7/2006 hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Dân sự về bồi thường thiệt hại (sau đây gọi tắt là Nghị quyết số 03/2006/NQ). 1.2.2. Các điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại 1.2.2.1. Có hành vi trái pháp luật Hành vi trái pháp luật là những xử sự cụ thể của con người được thể hiện thông qua hành động hoặc không hành động trái với quy định (yêu cầu) của pháp luật. Trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, hành vi trái pháp luật là những hành vi xâm hại tới tài sản, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm uy tín, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác và đa phần được thể hiện dưới dạng hành động. Tuy nhiên, những hành vi gây thiệt hại do xâm phạm các yếu tố trên nhưng được thực hiện phù hợp với quy định của pháp luật sẽ không bị coi là hành vi trái pháp luật và vì vậy, người thực hiện hành vi đó không phải bồi thường thiệt hại. Chẳng hạn: hành vi gây thiệt hại trong giới hạn của phòng vệ chính đáng hoặc gây thiệt hại đúng với yêu cầu của tình thế cấp thiết. 1.2.2.2. Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phải có thiệt hại xảy ra Như tên gọi của nó, trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi được áp dụng là nhằm khôi phục tình trạng ban đầu cho người bị thiệt hại nên thiệt hại là yếu tố không thể thiếu được trong việc áp dụng trách nhiệm này. Chỉ có thiệt hại mới phải bồi thường, chỉ khi nào biết được thiệt hại là bao nhiêu mới có thể ấn định người gây thiệt hại phải bồi thường bao nhiêu. Vì vậy, muốn áp dụng trách nhiệm này thì việc đầu tiên phải xem xét có thiệt hại xảy ra hay không và phải xác định được thiệt hại là bao nhiêu. Theo cơ bản thiệt hại được hiểu là sự mất mát hoặc giảm sút thực tế về tài sản, thể chất hoặc tinh thần. Trong đó, thiệt hại về tài sản là những tổn thất 9 vật chất thực tế được tính thành tiền mà người có hành vi trái pháp luật đã gây cho người khác, thiệt hại về thể chất là sự giảm sút về sức khỏe, mất mát về tính mạng, hình thể của người bị thiệt hại, thiệt hại về tinh thần là sự ảnh hưởng xấu đến danh dự, nhân phẩm, uy tín hoặc sự suy sụp về tâm lý, tình cảm của người bị thiệt hại. Để có cơ sở cho việc áp dụng trách nhiệm bồi thường thiệt hại, các thiệt hại do xâm phạm đến sức khỏe, tính mạng, danh dự, uy tín nhân phẩm cũng phải được xác định thành một khoản tiền cụ thể. Vì vậy, thiệt hại là những tổn thất xảy ra được tính thành tiền bao gồm những mất mát, hư hỏng, hủy hoại về tài sản, nguồn thu nhập bị mất, chi phí nhằm ngăn chặn, khắc phục những hậu quả xấu về tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tinh thần. Về mặt lý luận, có thể chia thành hai loại thiệt hại sau đây: - Thiệt hại trực tiếp: Là những thiệt hại đã xảy ra một cách khách quan, thực tế và có cơ sở chắc chắn để xác định. Bao gồm mất mát, hư hỏng về tài sản, các chi phí cho việc ngăn chặn, khắc phục các thiệt hại. - Thiệt hại gián tiếp: Là những thiệt hại mà dựa trên suy đoán khoa học mới có thể xác định được thiệt hại. Thiệt hại này được coi là thu nhập thực tế bị mất, bị giảm sút, lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản bị mất. Đối với loại thiệt hại này nếu chỉ mang tính giả định, không có cơ sở khoa học chắc chắn để xác định thì không được đưa vào khoản thiệt hại để áp dụng trách nhiệm bồi thường. 1.2.2.3. Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật của con người và thiệt hại xảy ra Mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả, là mối liên hệ phổ biến giữa các sự vật hiện tượng. Bằng cặp phạm trù này, triết học duy vật biện chứng đã chỉ ra rằng trong quá trình phát sinh và phát triển của các cự vật, hiện tượng trong tự nhiên cũng như trong xã hội thì giữa chúng luôn có mối quan hệ nội 10 tại, tất yếu. Sự vật, hiện tượng này ra đời từ một hoặc nhiều sự vật, hiện tượng khác và ngược lại. Tuy nhiên, xác định mối tương quan nhân quả trong quá trình phát sinh, phát triển của các sự vật, hiện tượng là một vấn đề hết sức phức tạp bởi một sự vật, hiện tượng xuất hiện có thể là kết quả của một sự vật hiện tượng khác nhưng có thể là kết quả của sự vật hiện tượng trong đó, vai trò, ý nghĩa của mỗi sự vật, hiện tượng đối với sự xuất hiện của sự vật, hiện tượng mới là hoàn toàn khác nhau. Trong hàng loạt các sự vật, hiện tượng được coi là nguyên nhân làm xuất hiện sự vật hiện tượng mới thì có những sự vật hiện tượng là nguyên nhân trực tiếp, nhưng sự vật hiện tượng khác lại là nguyên nhân gián tiếp. Dựa vào mối liên hệ này, khoa học pháp lý nói chung và khoa học pháp luật dân sự nói riêng xác định rằng: Chỉ những thiệt hại nào được coi là hậu quả (kết quả) tất yếu, không thể tránh khỏi của hành vi trái pháp luật thì người gây thiệt hại đó mới phải chịu trách nhiệm bồi thường. Tóm lại, trách nhiệm bồi thường thiệt hại chỉ có thể được áp dụng khi xác định chính xác hành vi trái pháp luật là nguyên nhân của thiệt hại. Hay nói ngược lại, thiệt hại là hậu quả của hành vi trái pháp luật. Trong đó, hành vi trái pháp luật của con người phải là nguyên nhân chính, nguyên nhân trực tiếp của sự thiệt hại. Trách nhiệm bồi thường do vi phạm nghĩa vụ là trách nhiệm được xác định giữa hai bên chủ thể trong một quan hệ nghĩa vụ đang tồn tại và chỉ khi nào hành vi vi phạm nghĩa vụ của một bên là nguyên nhân trực tiếp làm cho bên kia bị thiệt hại thì họ mới phải bồi thường. Trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, thì về nguyên tắc chung, hành vi trái pháp luật cũng phải là nguyên nhân trực tiếp của sự thiệt hại thì người có hành vi trái pháp luật mới phải bồi thường thiệt hại. Nhưng ngoài ra còn có những trường hợp mà theo quy định của pháp luật, con người có hành vi trái pháp luật vẫn phải chịu trách nhiệm bồi thường dù hành vi của họ chỉ là nguyên nhân gián tiếp đối với sự thiệt hại. Ví dụ: Người có lỗi gây ra tình thế 11 cấp thiết phải bồi thường thiệt hại nếu thiệt hại là do người khác gây ra đúng với yêu cầu của tình thế cấp thiết. 1.2.2.4. Người gây thiệt hại có lỗi Về bản chất, lỗi được các ngành luật xác định giống nhau đó là quan hệ giữa chủ thể thực hiện hành vi trái pháp luật với xã hội màn nội dung của nó là sự phủ định những yêu cầu của xã hội đã được thể hiện thông qua các quy định của pháp luật. Khi một người có đủ nhận thức và điều kiện để lựa chọn cách xử sự sao cho cách xử sự đó phù hợp với pháp luật, tránh thiệt hại cho chủ thể khác nhưng vẫn thực hiện hành vi gây thiệt hại thì người đó bị coi là có lỗi. Như vậy, lỗi là thái độ tâm lý của người có hành vi gây thiệt hại, phản ánh nhận thức của người đó đối với hành vi và hậu quả của hành vi mà họ đã thực hiện. Căn cứ vào nhận thức của người gây thiệt hại đối với hành vi và hậu quả của hành vi mà họ thực hiện, lỗi được chia thành các hình thức và trạng thái khác nhau như sau: - Lỗi cố ý: Một người bị coi là có lỗi cố ý nếu họ đã nhận thức rõ hành vi của mình sẽ gây thiệt hại cho người khác mà vẫn thực hiện hành vi đó. Nếu người này mong muốn thiệt hại xảy ra từ việc thực hiện hành vi thì lỗi của họ là lỗi cố ý trực tiếp. Nếu họ không mong muốn thiệt hại xảy ra nhưng để mặc cho thiệt hại xảy ra thì lỗi của họ là lõi cố ý gián tiếp. - Lỗi vô ý: người có hành vi gây thiệt hại được xác định là có lỗi vô ý nếu họ không thấy trước được hành vi của mình có khả năng gây thiệt hại mặc dù họ phải biết hoặc có thể biết trước thiệt hại sẽ xảy ra khi họ thực hiện hành vi đó. Nếu người này cho rằng thiệt hại không xảy ra thì lỗi của họ được xác định là lỗi vô ý cẩu thả. Nếu họ cho rằng có thể ngăn chặn được thiệt hại thì lỗi của họ là lỗi vô ý vì quá tự tin. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại được quy định tại Điều 604 Bộ luật Dân sự, cụ thể: 12 1. Người nào do lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của cá nhân, xâm phạm danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân hoặc của chủ thể khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường. 2. Trong trường hợp pháp luật quy định người gây thiệt hại phải bồi thường cả trong trường hợp không có lỗi thì áp dụng quy định đó [25]. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được xây dựng trên nguyên tắc người gây ra thiệt hại phải có trách nhiệm bồi thường. Khi một người không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ dân sự gây thiệt hại tới tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản… của cá nhân hoặc pháp nhân thì phải có trách nhiệm bồi thường. Có hai trường hợp là cố ý gây thiệt hại và vô ý gây thiệt hại: - Cố ý gây thiệt hại là một người nhận thức rõ hành vi của mình sẽ gây thiệt hại cho người khác mà vẫn thực hiện và mong muốn hoặc tuy không mong muốn nhưng để mặc cho thiệt hại xảy ra. Ví dụ: Một người thực hiện hành vi giết người với lỗi cố ý. Trong trường hợp này, người thực hiện hành vi giết người đã nhận thức được hành vi của mình sẽ gây thiệt hại cho tính mạng của người khác nhưng vẫn thực hiện. - Còn vô ý gây thiệt hại là trường hợp một người không thấy trước hành vi của mình có khả năng gây thiệt hại, mặc dù phải biết hoặc có thể biết trước hành vi của mình có khả năng gây thiệt hại, nhưng cho rằng thiệt hại sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn chặn được. Ví dụ: Một người uống rượu khi tham gia giao thông (lái xe ôtô) gây tai nạn để lại thương tích cho người khác. Trong trường hợp này, người tham gia giao thông có thể biết trước hành vi uống rượu có khả năng gây ta tai nạn nhưng tự tin sẽ không gây ra tai nạn làm thiệt hại lợi ích của người khác. Như vậy, lỗi là điều kiện đầu tiên phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. 13 1.3. NGƯỜI PHẢI BỒI THƯỜNG VÀ NGƯỜI ĐƯỢC BỒI THƯỜNG 1.3.1. Pháp nhân - chủ thể trong quan hệ bồi thường thiệt hại Khi chưa có Bộ luật Dân sự 1995, trách nhiệm của pháp nhân và cá nhân được quy định tại Thông tư 173/UBTP-TANDTC của Tòa án nhân dân tối cao ngày 23/3/1972. Theo tinh thần của Thông tư này thì công nhân viên chức hay một người đại diện hợp pháp của xí nghiệp, cơ quan trong khi thi hành nhiệm vụ, do hành vi liên quan chặt chẽ đến công tác, được xí nghiệp, cơ quan phân công mà gây thiệt hại theo chế độ trách nhiệm dân sự, rồi sau đó có quyền đòi hỏi họ hoàn trả việc bồi thường đó theo quan hệ lao động. Trong trường hợp công nhân viên chức hoặc đại diện của xí nghiệp, cơ quan lợi dụng nhiệm vụ do hành vi không liên quan đến công việc được phân công, để mưu lợi riêng mà gây thiệt hại cho người khác thì cá nhân họ phải bồi thường. Điều 618 Bộ luật Dân sự quy định: "Pháp nhân phải bồi thường thiệt hại do người của mình gây ra trong khi thực hiện nhiệm vụ được pháp nhân giao. Nếu pháp nhân đã bồi thường thiệt hại thì có quyền yêu cầu người có lỗi trong việc gây thiệt hại phải hoàn trả một khoản tiền theo quy định của pháp luật" [25]. Pháp nhân phải chịu trách nhiệm dân sự về việc thực hiện quyền và nghĩa vụ dân sự do người đại diện xác lập, thực hiện nhân danh pháp nhân trong giao dịch dân sự. Trong quan hệ dân sự pháp nhân có thể đại diện do pháp luật quy định hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định hoặc được xác lập theo sự ủy quyền giữa người đại diện và người được đại diện. Pháp nhân chỉ bồi thường thiệt hại trong trường hợp người của pháp nhân quản lý gây thiệt hại. Ví dụ: A là lái xe của công ty B, trên đường đi công tác gây tai nạn. Trong trường hợp này thì công ty B phải bồi thường toàn bộ thiệt hại. Sau khi pháp nhân đã bồi thường có quyền yêu cầu người gây thiệt hại phải hoàn trả tiền bồi thường đó. 14
- Xem thêm -