Thiết kế dây chuyền sản xuất dầu nhờn băng phương pháp trích ly bằng dung môi phenol

  • Số trang: 104 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 13 |
  • Lượt tải: 0
nganguyen

Đã đăng 34173 tài liệu

Mô tả:

Đồ án Thiết kế dây chuyền sản xuất dầu nhờn băng phương pháp trích ly bằng dung môi phenol. 1 MỞ ĐẦU Trong công nghiệp cũng như trong dân dụng dầu nhờn là chất bôi trơn chủ yếu trong các quá trình vận hành máy móc thiết bị, các động cơ. Với vai trò hết sức quan trọng như vậy, dầu nhờn đã trở thành một loại vật liệu công nghiệp không thể thiếu ở các nhà máy, xí nghiệp, cho quá trình vận hành các thiết bị, máy móc, công cụ. Cùng với sự phát triển của xã hội, các thiết bị máy móc ngày càng được đưa vào ứng dụng trong công nghiệp và dân dụng hết sức đa dạng, do đó nhu cầu vể dầu nhờn bôi trơn không ngừng tăng trong những năm qua. Theo thống kê, toàn thế giới hiện tại sử dụng mỗi năm gần 40 triệu tấn, trong đó trên 60% là dầu đông cơ. Khu vực sử dụng nhiều nhất là Châu Âu 34%, Châu Á 28%, Bắc Mỹ 25%, 13% còn lại là các khu vực khác. Các nước Châu Á- Thái Bình Dương, hàng năm sử dụng gần 8 triệu tấn. Tăng trưởng hàng năm khoảng từ 5 - 8%. Nhật Bản đứng đầu 29,1%, tiếp theo Trung Quốc 26%, Ấn Độ 10%, Hàn Quốc 8%, Úc 5%, Thái Lan 4,6%, Indonesia 4,5%, Malaysia 1,8%, Việt Nam 1,5% (khoảng 120.000 tấn) [23]. Ở Việt Nam toàn bộ lượng dầu nhờn này ta phải nhập từ nước ngoài dưới dạng thành phẩm hoặc ở dạng dầu gốc cùng với các loại phụ gia rồi tự pha chế. Cùng với phát triển của xã hội kéo theo sự bùng phát của phương tiện cá nhân. Ví dụ ở Hà Nội môi năm có khoảng 100 nghìn xe gắn máy được nhập khẩu. Đây chính là một thị trường rất lớn cho công nghiệp sản xuất dầu nhờn động cơ. Năm 2003, ở nước ta sẽ đi vào hoạt động nhà máy lọc dầu đầu tiên ở Dung Quất, ta có thể sử dụng phần cặn của qúa trình chưng cất khí quyển 2 (còn gọi là mazut) làm nguyên liệu cho qúa trình sản xuất dầu nhờn gốc, từ đó không phải nhập từ nước ngoài các dạng dầu gốc, giảm được giá thành sản xuất và đặc biệt bảo vệ được môi trường cho nhà máy lọc dầu Dung Quất. Cũng chính vì những lý do trên, trong đồ án này em xin trình bầy đề tài thiết kế dây chuyền sản xuất dầu nhờn băng phương pháp trích ly bằng dung môi phenol. Hiện nay trên thế giới công nghệ chung để sản xuất dầu nhờn gốc từ dầu mỏ gồm các công đoạn chính sau: - Chưng chân không nguyên liệu cặn mazut; - Chiết tách, trích ly bằng dung môi chọn lọc; - Tách hydrocacbon rắn (sáp hay petrolactum); - Làm sạch lần cuối bằng hydro hóa. 3 PHẦN I: TỔNG QUAN I. Mục đích, ý nghĩa của việc sử dụng dầu nhờn. Trong đời sống hàng ngày cũng như trong công nghiệp, chúng ta luôn phải đối mặt với một lực được gọi là “ lực ma sát “. Chúng xuất hiện giữa các bề mặt tiếp xúc của tất cả mọi vật và chống lại sự chuyển động của vật này so với vật khác. Đặc biệt đối với sự hoạt động của máy móc, thiết bị, lực ma sát gây cản trở rất lớn. Hiện nay, trong nhiều ngành kinh tế, tuy thời gian sử dụng máy móc chỉ ở mức 30% nhưng nguyên nhân chủ yếu gây ra hao mòn các chi tiết máy móc vẫn là sự mài mòn. Không chỉ ở các nước đang phát triển, mà ngay cả ở các nước công nghiệp phát triển, tổn thất do ma sát và mài mòn gây ra chiếm tới vài phần trăm tổng thu nhập quốc dân. Ở CHLB Đức, thiệt hại do ma sát, mài mòn các chi tiết máy hàng năm từ 32- 40 tỷ DM. Trong đó, ngành công nghiệp là 8,3 – 9,4 tỷ, ngành năng lượng là 2,67 – 3,2 tỷ, ngành giao thông vận tải là 17 – 23 tỷ. Ở Canada, tổn thất loại này hàng năm lên đến hơn 5 tỷ đô la Canada. Chi phí sửa chữa, bảo dưỡng thiết bị tăng nhanh, chiếm 46% so với chi phí đầu tư ban đầu. Ở nước ta, theo ước tính của các chuyên gia cơ khí, thiệt hại do ma sát, mài mòn và chi phí bảo dưỡng hàng năm lên tới vài triệu USD...[7]. Chính vì vậy việc làm giảm tác động của lực ma sát luôn là mục tiêu quan trọng của các nhà sản xuất ra các loại máy móc thiết bị cũng như những người sử dụng chúng. Để thực hiện điều này, người ta chủ yếu sử dụng dầu hoặc mỡ bôi trơn. Dầu nhờn ( hoặc mỡ nhờn) làm giảm lực ma sát giữa các bề mặt tiếp xúc bằng cách “ cách ly ” các bề mặt này để chống lại sự tiếp xúc giữa hai bề mặt kim loại. Khi dầu nhờn được đặt giữa hai bề mặt tiếp xúc, chúng bám vào bề mặt tạo nên một màng dầu mỏng đủ sức tách riêng hai bề 4 mặt không cho tiếp xúc trực tiếp với nhau. Khi hai bề mặt này chuyển động, chỉ có các lớp phần tử trong lớp dầu giữa hai bề mặt tiếp xúc trượt lên nhau tạo lên một lực ma sát chống lại lực tác dụng, gọi là ma sát nội tại của dầu nhờn , lực này nhỏ và không đáng kể so với lực ma sát sinh ra khi hai bề mặt khô tiếp xúc với nhau. Nếu hai bề mặt được cách ly hoàn toàn bằng một lớp màng dầu phù hợp thì hệ số ma sát sẽ giảm đi khoảng 100 - 1000 lần so với khi chưa có lớp dầu ngăn cách [26]. Cùng với việc làm giảm ma sát trong chuyển động, dầu nhờn còn một số chức năng khác góp phần cải thiện nhiều nhược điểm của máy móc thiết bị. Chức năng của dầu nhờn có thể kể đến như sau: - Bôi trơn để làm giảm lực ma sát và cường độ mài mòn, ăn mòn các bề mặt tiếp xúc, làm cho máy móc hoạt đông êm, qua đó đảm bảo cho máy móc có công suất làm việc tối đa. - Làm sạch, bảo vệ động cơ và các chi tiết bôi trơn chống lại sự mài mòn, đảm bảo tuổi thọ sử dụng của máy móc. - Làm mát động cơ, chống lại sự qúa nhiệt của các chi tiết. - Làm kín động cơ do dầu nhờn có thể lấp kín được những chỗ hở không thể khắc phục trong quá trình gia công, chế tạo máy móc. - Giảm mức tiêu thụ năng lượng của thiết bị, giảm chi phí bảo dưỡng sửa chữa cũng như thời gian chết do hỏng hóc của thiết bị. II. Thành phần hoá học của dầu nhờn. Nguyên liệu chính để sản xuất dầu nhờn là phân đoạn cặn sau chưng cất khí quyển có nhiệt độ sôi trên 350 oC. Trong phân đoạn này có chứa các hợp chất hidrocacbon với số nguyên tử cacbon từ 21 đến 40 hay cao hơn. Do vậy những hidrocacbon trong phân đoạn này có trọng lượng phân tử lớn và có cấu 5 trúc phức tạp, đặc biệt là các hidrocacbon lai hợp tăng lên rất nhiều. Mặt khác, những hợp chất có mặt trong phân đoạn cặn sau chưng cất khí quyển đều có mặt trong thành phần của dầu nhờn. Trong phân đoạn này ngoài những hợp chất hydrocacbon khác nhau còn có các hợp chất dị nguyên tố mà chủ yếu là các hợp chất chứa nguyên tử oxy, nitơ, lưu huỳnh và một vài kim loại (Niken,Vanađi...). Nói chung các hợp chất phi hidrocacbon là các hợp chất có hại, chúng tạo ra màu sẫm cho sản phẩm, làm giảm độ ổn định oxy hóa của sản phẩm. Vì vậy trong quá trình sản xuất dầu nhờn, người ta phải áp dụng các biện pháp khác nhau để loại chúng ra khỏi dầu gốc. 2.1. Các hợp chất hydrocacbon [1]. 2.1.1. Các hydrocacbon naphten và parafin. Các hydrocacbon này được gọi chung là các nhóm hydrocacbon naphten-parafin. Đây là nhóm hydrocacbon chủ yếu có trong dầu gốc dầu mỏ. Hàm lượng của nhóm này tuỳ thuộc vào bản chất của dầu mỏ và khoảng nhiệt độ sôi mà chiếm từ 41% đến 86%. Nhóm hydrocacbon này có cấu trúc chủ yếu là các hợp chất hydrocacbon vòng naphten ( vòng 5 cạnh và 6 cạnh ), có kết hợp các nhánh alkyl hoặc iso alkyl và số nguyên tử các bon trong phân tử có thể từ 20 đến 40 hay cao hơn. Cấu trúc vòng có thể ở hai dạng : Cấu trúc không ngưng tụ ( phân tử có thể chứa từ 1 đến 6 vòng ) và cấu trúc ngưng tụ ( phân tử có thể chứa từ 2 đến 4 vòng ngưng tụ). Cấu trúc nhánh của các naphten này cũng rất đa dạng. Chúng khác nhau ở số mạch nhánh, chiều dài của mạch, mức độ phân nhánh của mạch và vị trí thế của mạch trong vòng. Thông thường người ta nhận thấy rằng : - Phần nhớt nhẹ có chứa chủ yếu các dãy đồng đẳng của xyclohexan và xyclopenten. 6 - Phân đoạn nhớt trung bình chứa chủ yếu các vòng naphten có các mạch nhánh alkyl, iso alkyl với số vòng từ 2 đến 4 vòng. - Phân đoạn nhớt cao xuất hiện các hợp chất chứa các vòng ngưng tụ với số vòng từ 2 đến 4 vòng. Ngoài hydrocacbon vòng naphten, trong nhóm này còn có các hydrocacbon dạng n-parafin và izo-parafin. Hàm lượng của chúng không nhiều và mạch cacbon thường chứa không quá 20 nguyên tử cacbon vì nếu số nguyên tử cacbon lớn hơn 20 thì parafin sẽ ở dạng rắn và thường được tách ra trong quá trình sản xuất dầu nhờn. 2.1.2. Nhóm hydrocacbon thơm và hydrocacbon naphten-thơm Thành phần và cấu trúc của nhóm hydrocacbon này có ý nghĩa quan trọng đối với dầu gốc. Một loạt các tính chất sử dụng của dầu nhờn như tính ổn định chống oxy hoá, tính bền nhiệt, tính nhớt nhiệt, tính chống bào mòn, độ hấp thụ phụ gia phụ thuộc chủ yếu vào tính chất và hàm lượng của nhóm hydrocacbon này. Tuy nhiên hàm lượng và cấu trúc của chúng còn tuỳ thuộc vào bản chất dầu gốc và nhiệt độ sôi của các phân đoạn. +Phân đoạn nhớt nhẹ (350oC đến 400oC) có mặt chủ yếu các hợp chất dãy đồng đẳng benzen và naphtalen. +Phân đoạn nhớt nặng hơn (400oC đến 450oC) phát hiện thấy hydrocacbon thơm ba vòng dạng đơn hoặc kép. +Trong phân đoạn có nhiệt độ sôi cao hơn có chứa các hợp chất thuộc dãy đồng đẳng của naphtalen, phenatren, antraxen và một số lượng đáng kể loại hydrocacbon đa vòng. Các hydrocacbon thơm ngoài khác nhau về số vòng thơm, còn khác nhau bởi số nguyên tử cacbon ở mạch nhánh và vị trí mạch nhánh. Trong nhóm này 7 còn phát hiện sự có mặt của các vòng thơm ngưng tụ đa vòng. Một phần của chúng tồn tại ngay trong dầu gốc với tỷ lệ thay đổi tuỳ thuộc vào dầu gốc của dầu mỏ, một phần nó được hình thành trong quá trình chưng cất do các phản ứng trùng ngưng, trùng hợp dưới tác dụng của nhiệt độ. Một thành phần nữa trong nhóm hydrocacbon thơm là loại hydrocacbon hỗn tạp naphten-aromat, loại hydrocacbon này làm giảm phẩm chất của dầu nhờn thương phẩm vì chúng có tính nhớt nhiệt kém và rất dễ bị oxy hoá tạo ra các chất keo nhựa trong qúa trình làm việc của dầu nhờn động cơ. 2.1.3. Các hydrocacbon rắn Trong thành phần dầu nhờn chưng cất ra từ dầu mỏ còn có các hydrocacbon rắn bao gồm các hydrocacbon dãy parafin có cấu trúc và khối lượng phân tử khác nhau, các hydrocacbon naphten có chứa từ 1 đến 3 vòng trong phân tử và có mạch nhánh dài với cấu trúc dạng thẳng hoặc dạng izo, các hydrocacbon thơm có số vòng, số mạch nhánh khác nhau. Chúng đều có tính chất là dễ đông đặc lại ở dạng rắn khi ở nhiệt độ thấp. Vì vậy các hydrocacbon rắn này cần phải được tách lọc ra trong quá trình sản xuất dầu nhờn nên hàm lượng của chúng trong dầu nhờn thường rất thấp. Các hydrocacbon rắn này chia làm hai loại: +Parafin là hỗn hợp chủ yếu của các phân tử n-alkan có khối lượng phân tử khá cao. +Xerezin là hỗn hợp chủ yếu của các hydrocacbon naphten rắn có mạch nhánh dạng thẳng hoặc izo, trong đó dạng izo là chủ yếu. 2.2. Các thành phần khác. Trong phân đoạn dầu nhờn, bên cạnh thành phần hydrocacbon còn có 8 các thành phần khác như các chất nhựa atphanten, hợp chất chứa lưu huỳnh, nitơ, oxy... 2.2.1. Các chất nhựa asphanten. Dựa theo tính chất hoá lý người ta phân chia các chất nhựa-atphanten thành các nhóm : + Chất nhựa chung tính: là loại hợp chất hữu cơ tan hoàn toàn trong các phân đoạn dầu mỏ, ete, bezen, CCl4, nhưng khó tan trong cồn, tỷ trọng gần bằng 1. Nhựa trung tính còn gọi là keo dầu mỏ. +Atphanten: Là chất trung tính không hoà tan trong xăng nhẹ, khác với nhựa trung tính là chúng kết tủa trong thể tích lớn ete dầu mỏ. Atphanten hoà tan tốt trong benzen, CCl4. +Sunfuacacbon là một chất rắn, giòn, không chảy mềm, có màu nâu xẫm hoặc đen, tỷ trọng lớn hơn 1. + Các axit atphantic : Tương tự như nhựa trung tính nhưng lại mang tính axit. Chúng hoà tan trong kiềm, rượu, CCl4, tan ít trong xăng, tỷ trọng lớn hơn 1. +Cacbon và cacboit: Cacbon về hình thức giống atphanten nhưng khác atphanten ở chỗ là không hoà tan trong benzen và các dung môi khác. +Các chất nhựa nằm trong phân đoạn dầu nhờn là những hợp chất mà phần cấu trúc chủ yếu của nó là những vòng thơm và atphanten ngưng tụ cao. Đặc điểm của các hợp chất này là có độ nhớt lớn nhưng chỉ số nhớt lại rất thấp. Mặt khác các chất nhựa có khả năng nhuộm màu rất mạnh, nên sự có mặt của chúng trong dầu sẽ làm cho màu của dầu bị tối. Trong quá trình bảo quản và sử dụng, khi tiếp xúc với oxy không khí ở nhiệt độ thường hoặc nhiệt độ cao, nhựa đều rất dễ bị oxy hoá tạo nên các sản phẩm có trọng lượng phân 9 tử lớn hơn tuỳ theo mức độ bị oxy hoá. Những chất này làm tăng cao độ nhớt và đồng thời tạo cặn không tan đọng lại trong các động cơ đốt trong, nếu hàm lượng chất nhựa bị oxy hoá càng mạnh thì chúng càng tạo ra nhiều loại cacbon, cacboit, cặn cốc, tạo tàn. Vì vậy việc loại bỏ các tạp chất nhựa ra khỏi phân đoạn dầu nhờn trong quá trình sản xuất là một khâu công nghệ rất quan trọng. 2.2.2 Các hợp chất của lưu huỳnh, nitơ, oxy. Các hợp chất này dưới tác dụng của oxy cũng có thể tạo ra những chất giống như nhựa. Ngoài ra những hợp chất chứa S nằm lại trong dầu nhờn chủ yếu là lưu huỳnh dạng sunfua khi được dùng để bôi trơn các động cơ đốt trong sẽ bị cháy tạo thành SO2 và SO3 gây ăn mòn các chi tiết động cơ. Những hợp chất chứa oxy, chủ yếu là các hợp chất axit naphtenic có trong dầu gây ăn mòn các đường ống dẫn dầu, thùng chứa làm bằng các hợp kim của Pb, Cu, Zn, Sn, Fe. Những sản phẩm ăn mòn này lại lắng đọng lại trong dầu, làm bẩn dầu và góp phần tạo cặn đóng ở các chi tiết của động cơ. Tuy nhiên sự có mặt của các hợp chất có cực này trong dầu nhờn lại có tác dụng làm tăng độ bám dính của dầu lên bề mặt kim loại. Nguyên nhân có thể do có sự hấp phụ hoá học của các phần có cực của chúng lên bề mặt kim loại, trong quá trình đó các axit có thể tạo nên với lớp kim loại bề mặt một hợp chất kiểu như xà phòng và nhờ đó bám chắc vào bề mặt kim loại. Để tăng thời gian sử dụng, cũng như các tính năng sử dụng của dầu nhờn người ta phải pha thêm vào dầu gốc các phụ gia khác nhau, tùy thuộc vào từng lĩnh vực cụ thể mà nhà sản xuất sẽ thêm vào các phụ gia tương ứng. Do đó thành phần hoá học của dầu nhờn rất phức tạp, ví dụ theo [3] dầu nhờn động cơ sử dụng phổ biến trên thế giới có công thức tổng quát như sau: Bảng 1: Công thức hóa học tổng quát của dầu nhờn động cơ. 10 Thành phần Phần trăm theo khối lượng Dầu gốc (SAE 30 – 40) 71,5% - 96,2% Phụ gia tẩy rửa 2% - 10% Phụ gia phân tán 1% - 9% Zn Đithiophốtphát 0,5% - 3% Chất chống oxyhóa 0,1% - 2% Chất giảm ma sát 0,1% - 3% Chất chống bọt 2 – 15ppm Chất hạ điểm đông đặc 0,1% - 1,5% III. C¸c tÝnh chÊt vµ tÝnh n¨ng sö dông cña dÇu nhên 3.1. C¸c tÝnh chÊt. 3.1.1 §é nhít. [4] §é nhít lµ mét tÝnh chÊt quan träng vµ c¬ b¶n cña dÇu b«i tr¬n, ®Æc tr­ng cho trë lùc ma s¸t trong toµn bé chÊt láng. §é nhít lµ mét yÕu tè trong viÖc t¹o thµnh mµng b«i tr¬n ë hai ®iÒu kiÖn b«i tr¬n thuû ®éng (mµng dµy) vµ b«i tr¬n thuû ®éng ®µn håi (mµng máng). Nã ¶nh h­ëng ®Õn ®é kÝn khÝt, lµm m¸t, tæn hao c«ng suÊt, kh¶ n¨ng chèng mµi mßn, kh¶ n¨ng t¹o cÆn trong ®éng c¬... Do vËy trong c¸c ®éng c¬, ®é nhít cña dÇu cã t¸c ®éng chÝnh ®Õn l­îng tiªu hao nhiªn liÖu, kh¶ n¨ng tiÕt kiÖm dÇu vµ ho¹t ®éng chung cña ®éng c¬. Trong «t«, xe m¸y ®é nhít còng lµ yÕu tè ¶nh h­ëng ®Õn sù dÔ dµng khëi ®éng vµ tèc ®é trôc khuûu. §é nhít qu¸ cao sÏ g©y ra søc c¶n nhít khi nhiÖt ®é xung quanh thÊp, lµm gi¶m tèc ®é trôc khuûu vµ do ®ã lµm t¨ng tiªu hao nhiªn liÖu, kÓ c¶ sau khi ®éng c¬ ®· khëi ®éng. §é nhít thÊp sÏ dÉn ®Õn chãng mµi mßn c¸c chi tiÕt vµ t¨ng l­îng dÇu tiªu hao. Nh­ vËy ®èi víi mçi chi tiÕt m¸y ®iÒu c¬ b¶n ®Çu tiªn lµ ph¶i dïng 11 dÇu cã ®é nhít thÝch hîp ®èi ví ®iÒu kiÖn vËn hµnh m¸y. Nãi chung c¸c chi tiÕt cã t¶i träng nÆng, tèc ®é thÊp th× sö dông dÇu b«i tr¬n cã ®é nhít cao, nh÷ng chi tiÕt cã t¶i träng nhÑ, tèc ®é cao th× sö dông dÇu cã ®é nhít thÊp. §é nhít còng lµ chØ tiªu quan träng trong viÖc theo dâi dÇu trong qu¸ tr×nh sö dông. NÕu ®é nhít t¨ng th× chøng tá dÇu bÞ oxy ho¸, cßn nÕu ®é nhít gi¶m th× cã thÓ do nhiªn liÖu hay c¸c t¹p chÊt kh¸c lÉn vµo dÇu.V× vËy ®é nhít ®­îc lÊy lµm c¬ së cho hÖ thèng ph©n lo¹i dÇu ®éng c¬ theo SAE (n¨m 1911). Theo ®¬n vÞ SI th× ®é nhít ®­îc ®Þnh nghÜa lµ lùc tiÕp tuyÕn trªn mét ®¬n vÞ diÖn tÝch (N/m2) cÇn dïng trong qu¸ tr×nh chuyÓn ®éng t­¬ng ®èi (m/s) gi÷a hai mÆt ph¼ng n»m ngang ®­îc ng¨n c¸ch nhau bëi mét líp dÇu dµy 1mm, ®ã lµ ®é nhít ®éng ®­îc tÝnh b»ng pascal gi©y (Pa.s). Theo ®¬n vÞ CGS th× ®é nhít ®­îc tÝnh b»ng poaz¬ P (dyn.s/cm2). Cã thÓ chuyÓn ®æi gi÷a hai lo¹i ®¬n vÞ nµy theo c«ng thøc: 1Pa.s = 10 P. Ngoµi ra poaz¬ cßn cã thÓ chuyÓn ®æi sang ®¬n vÞ ®éng häc th­êng dïng lµ Stoc (Sc) vµ centimet Stoc (cSt) mµ gi¸ trÞ phô thuéc vµo tû träng cña dÇu. Theo ®¬n vÞ SI th× ®é nhít ®éng häc ®­îc tÝnh b»ng m2/s hay mm2/s (1mm2/s=1cSt). Cã nhiÒu ph­¬ng ph¸p vµ nhiÒu dông cô ®o ®é nhít nh­ng quan träng nhÊt lµ nh÷ng dông cô mao qu¶n, mµ trong mao qu¶n ®o, thêi gian ch¶y cña dÇu tû lÖ víi ®é nhít ®éng häc. Nh÷ng chØ tiªu kü thuËt vµ nh÷ng quy tr×nh sö dông c¸c lo¹i nhít kÕ mao qu¶n ®­îc m« t¶ trong ASTMD 446. Mét lo¹i nhít kÕ kh¸c (nhít kÕ Krookfield ) ®o ®é c¶n trë sù quay cña xy lanh ng©m trong dÇu. Víi nh÷ng hÖ sè chuyÓn ®æi phï hîp cho nh÷ng xylanh kh¸c nhau, ng­êi ta cã thÓ ®o ®­îc c¸c ®é nhít tõ nhá ®Õn rÊt lín cña dÇu . 12 3.1.2. ChØ sè ®é nhít (VI) [2, 4]. ChØ sè ®é nhít (VI) lµ mét trÞ sè chuyªn dïng ®Ó ®¸nh gi¸ sù thay ®æi ®é nhít cña dÇu b«i tr¬n theo nhiÖt ®é. §èi víi dÇu b«i tr¬n th× khi nhiÖt ®é cµng t¨ng ®é nhít cña dÇu cµng gi¶m. Møc ®é gi¶m ®é nhít cña dÇu nhên khi nhiÖt ®é t¨ng phô thuéc vµo thµnh phÇn cña dÇu. Lo¹i dÇu cã chØ sè ®é nhít thÊp th× ®é nhít cña dÇu thay ®æi rÊt nhiÒu theo nhiÖt ®é (c¸c lo¹i dÇu naphten). Ng­îc l¹i c¸c lo¹i dÇu cã chØ sè ®é nhít cao th× ®é nhít cña dÇu nµy thay ®æi Ýt theo nhiÖt ®é (c¸c lo¹i dÇu parafin). §©y lµ mét chØ tiªu rÊt quan träng ®èi víi dÇu b«i tr¬n. Trong qu¸ tr×nh sö dông dÇu cã biÓu hiÖn thay ®æi chØ sè ®é nhít lµ do bÞ lÉn c¸c s¶n phÈm kh¸c. §«i khi chØ sè ®é nhít t¨ng lµ do qu¸ tr×nh oxy ho¸ cña dÇu, chØ sè ®é nhít gi¶m cã thÓ do bÞ ph¸ vì cÊu tróc c¸c ph©n tö phô gia polyme trong dÇu. §èi víi dÇu bèn mïa th× chØ sè ®é nhít rÊt cÇn thiÕt, v× dÇu cã VI cao h¬n sÏ Ýt g©y ra sù c¶n nhít khi khëi ®éng m¸y ë nhiÖt ®é thÊp, do ®ã chiÒu dµy mµng dÇu dµy h¬n lµm cho kh¶ n¨ng lµm kÝn vµ chèng ¨n mßn tèt h¬n, tiªu hao dÇu Ýt... trong ph¹m vi nhiÖt ®é ho¹t ®éng rÊt réng. Tuy nhiªn ®èi víi ®iÒu kiÖn ViÖt Nam chØ cÇn dïng dÇu mét mïa –tøc lµ dÇu cho ®éng c¬ kh«ng ph¶i khëi ®éng l¹nh th× chØ sè nµy th­êng yªu cÇu tõ 90mm 2/s trë lªn. Theo tiªu chuÈn ASTM D 2270 ®­a ra c¸ch tÝnh chØ sè nhít cña dÇu b«i tr¬n vµ c¸c s¶n phÈm t­¬ng tù tõ gi¸ trÞ ®é nhít ®éng häc cña chóng ë 40oC vµ 100 oC . ChØ sè (VI) lµ mét gi¸ trÞ b»ng sè ®¸nh gi¸ sù thay ®æi ®é nhít theo nhiÖt ®é dùa trªn c¬ së so s¸nh kho¶ng thay ®æi t­¬ng ®èi vÒ ®é nhít cña hai lo¹i dÇu chän läc chuyªn dïng. Hai lo¹i dÇu nµy cã kh¸c biÖt rÊt lín vÒ VI: lo¹i dÇu cã VI thÊp lµ lo¹i cã ®é nhít thay ®æi rÊt nhiÒu theo nhiÖt ®é (c¸c lo¹i dÇu naphten) vµ lo¹i dÇu cã VI cao lµ lo¹i cã ®é nhít Ýt 13 thay ®æi theo nhiÖt ®é (c¸c lo¹i dÇu parafin ). Theo tiªu chuÈn nµy th× cã hai c¸ch tÝnh ®é nhít ¸p dông cho hai tr­êng L-H L-U Độ nhớt động học hîp: L(VI=0) U H(VI=100) 40 100 DÇu cã gi¸ trÞ VI ®Õn 100 ChØ sè nhít ®­îc tÝnh theo c«ng thøc VI  L L  . 100   U  H Trong ®ã: L: §é nhít ®éng häc ®o ë 40oC cña mét lo¹i dÇu cã VI b»ng 0 vµ cã cïng ®é nhít ®éng häc ë 100oC víi dÇu mµ ta cÇn ph¶i tÝnh VI, mm2/s. U: §é nhít ®éng häc ë 40oC cña dÇu cÇn tÝnh VI, mm2/s. H: §é nhít ®éng häc ë 40oC cña lo¹i dÇu cã VI =100 vµ cã cïng ®é nhít ®éng häc ë 100oC víi dÇu mµ ta cÇn tÝnh VI, mm2/s. NÕu gi¸ trÞ ®é nhít ®éng häc cña dÇu ë 100oC nhá h¬n hoÆc b»ng 70mm2/s th× c¸c gi¸ trÞ t­¬ng øng cña H vµ L ®­îc trong b¶ng ASTM D 2270. Nh÷ng gi¸ trÞ nµo kh«ng ®­îc ghi trong b¶ng nh­ng vÉn thuéc ph¹m vi cña b¶ng b»ng ph­¬ng ph¸p néi suy tuyÕn tÝnh ta vÉn nhËn ®­îc gi¸ trÞ cÇn t×m. 14 B¶ng 2: Gi¸ trÞ cña L vµ H øng víi ®é nhít ®éng häc ë 400C vµ 100 0C Độ nhớt động học ở 100 oC, mm 2/s Giá trị L Giá trị H 2,00 7,994 6,394 2,10 8,640 6,894 5,00 40,23 28,49 5,10 41,99 29,48 15,00 296,5 149,7 15,10 300,0 151,2 20,00 493,2 229,5 20,20 501,5 233,0 70,00 4905 1558 +NÕu ®é nhít ®éng häc ë 100oC lín h¬n 70 mm 2/s th× gi¸ trÞ L vµ H ®­îc tÝnh nh­ sau: L = 0,8353 Y 2 + 14,67 Y- 216 H = 0,1684 Y2 + 11,85 Y- 97 Trong ®ã Y - ®é nhít ë 100oC cña dÇu cÇn tÝnh chØ sè ®é nhít, mm2/s +DÇu cã gi¸ trÞ VI lín h¬n 100 :VI ®­îc tÝnh theo c«ng thøc sau: VI = [(antilogN-1)/ 0,00715 ] +100 Trong ®ã N=( lgH - lgU)/ lgY YN = H/U hay +NÕu ®é nhít ®éng häc cña dÇu ë 100oC nhá h¬n hay b»ng 70 mm2/s th× gi¸ trÞ H t­¬ng øng ®­îc tra tõ ASTM D 2270. NÕu ®é nhít ®o ®­îc lín h¬n 70 mm2/s th× gi¸ trÞ H ®­îc tÝnh nh­ sau: H = 0,1684 Y2 +11,85 Y- 97 Ngoµi ra cßn mét sè ph­¬ng ph¸p kh¸c dïng ®Ó x¸c ®Þnh chØ sè ®é 15 nhít kh¸ nhanh nh­ng chóng chØ cã tÝnh chÊt t­¬ng ®èi nh­ ph­¬ng ph¸p dïng ®å thÞ, sö dông c¸c b¶ng ®· ®­îc quy chuÈn, néi suy... 3.1.3. TrÞ sè axit vµ kiÒm [4]. TrÞ sè axit vµ chØ sè kiÒm liªn quan ®Õn trÞ sè trung hoµ dïng ®Ó x¸c ®Þnh ®é axit vµ ®é kiÒm cña dÇu b«i tr¬n. §é axit th­êng ®­îc biÓu thÞ qua trÞ sè axit tæng (TAN ) cho biÕt l­îng KOH (tÝnh b»ng miligam ) cÇn thiÕt ®Ó trung hoµ tÊt c¶ c¸c hîp chÊt mang tÝnh axit cã mÆt trong 1 (g) mÉu. §é kiÒm trong dÇu b«i tr¬n ®­îc biÓu thÞ b»ng trÞ sè kiÒm tæng (TBN), cho biÕt l­îng axit clohydric hay percloric, ®­îc chuyÓn sang l­îng KOH t­¬ng ®­¬ng (tÝnh b»ng miligam), cÇn thiÕt ®Ó trung hoµ hÕt c¸c hîp chÊt mang tÝnh kiÒm cã mÆt trong 1(g) mÉu. Cã 3 ph­¬ng ph¸p x¸c ®Þnh trÞ sè trung hoµ: Ph­¬ng ph¸p thø nhÊt: ASTM D 974 (x¸c ®Þnh trÞ sè axit vµ kiÒm cña c¸c s¶n phÈm dÇu má b»ng ph­¬ng ph¸p chuÈn ®é cã dïng chØ thÞ mµu). §©y lµ ph­¬ng ph¸p chñ yÕu thÝch hîp ®èi víi c¸c lo¹i dÇu s¸ng mÇu. Ph­¬ng ph¸p thø hai: ASTM D 664 (x¸c ®Þnh trÞ sè axit cña c¸c s¶n phÈm dÇu má b»ng ph­¬ng ph¸p chuÈn ®é ®iÖn thÕ ). Ph­¬ng ph¸p nµy dïng chñ yÕu cho c¸c lo¹i dÇu tèi mµu. Ph­¬ng ph¸p thø ba: ASTM D 2896 (x¸c ®Þnh trÞ sè kiÒm cña c¸c s¶n phÈm dÇu má b»ng ph­¬ng ph¸p chuÈn ®é ®iÖn thÕ dïng axit percloric). Ph­¬ng ph¸p nµy ®­îc dïng ®Ó x¸c ®Þnh c¸c hîp chÊt kiÒm trong c¸c s¶n phÈm dÇu má. HiÖn nay, cã nhiÒu lo¹i phô gia ®­îc sö dông nh»m n©ng cao phÈm chÊt cña dÇu b«i tr¬n. Tuú thuéc vµo thµnh phÇn cÊu t¹o cña chÊt phô gia 16 mµ dÇu nhên cã tÝnh axit hay kiÒm. Trong dÇu míi còng nh­ dÇu ®· sö dông, nh÷ng chÊt ®­îc coi lµ cã tÝnh axit gåm : c¸c axit v« c¬ vµ h÷u c¬, c¸c este, c¸c hîp chÊt nhùa còng nh­ c¸c chÊt phô gia. T­¬ng tù nh­ vËy, c¸c hîp chÊt ®­îc coi cã tÝnh kiÒm bao gåm : c¸c chÊt kiÒm v« c¬ vµ h÷u c¬, c¸c muèi cña c¸c kim lo¹i nÆng, c¸c phô gia... RÊt nhiÒu phô gia hiÖn nay ®ang ®­îc sö dông cho dÇu ®éng c¬ cã chøa c¸c hîp chÊt kiÒm nh»m trung hoµ c¸c s¶n phÈm axit cña qu¸ tr×nh ch¸y, l­îng tiªu tèn cña c¸c thµnh phÇn kiÒm nµy lµ mét chØ sè vÒ tuæi thä sö dông cña dÇu. PhÐp ®o ®é kiÒm liªn quan ®Õn TBN hiÖn ®ang ®­îc ¸p dông cho hÇu hÕt c¸c ®éng c¬, ®Æc biÖt lµ dÇu ®éng c¬ diezen. ChØ sè axit tæng cña dÇu lµ ®¹i l­îng ®¸nh gi¸ møc ®é biÕn chÊt cña dÇu do qu¸ tr×nh oxy ho¸. §èi víi hÇu hÕt c¸c lo¹i dÇu b«i tr¬n, chØ sè TAN cã gi¸ trÞ ban ®Çu nhá vµ t¨ng dÇn trong qu¸ tr×nh sö dông dÇu. MÆt kh¸c do mét sè phô gia nh­ phô gia chèng ¨n mßn cã tÝnh axit cao nªn chØ sè TAN ban ®Çu kh«ng thÓ dïng ®Ó tiªn ®o¸n chÝnh x¸c chÊt l­îng cña dÇu. 3.1.4. Mµu s¾c [4]. Sù kh¸c nhau vÒ mµu s¾c cña dÇu b«i tr¬n cã nguån gèc tõ sù kh¸c nhau vÒ dÇu th« dïng ®Ó chÕ biÕn ra nã, vÒ kho¶ng nhiÖt ®é s«i, vÒ ph­¬ng ph¸p vµ møc ®é lµm s¹ch trong qu¸ tr×nh tinh luyÖn, vÒ hµm l­îng vµ b¶n chÊt phô gia pha vµo dÇu ®ã. Ng­êi ta nhËn thÊy r»ng dÇu bÞ tèi mµu dÇn trong qu¸ tr×nh sö dông lµ dÊu hiÖu cho cña sù nhiÔm bÈn hay sù b¾t ®Çu cña qu¸ tr×nh ®Çu bÞ oxy ho¸. Sù xÉm mµu cña dÇu kÌm theo sù thay ®æi kh«ng lín cña chØ sè trung hßa vµ ®é nhít th­êng lµ dÊu hiÖu nhiÔm bÈn cña c¸c chÊt l¹. C¸c t¹p chÊt cã mµu lµm mµu dÇu thay ®æi mét c¸ch râ rÖt nh­ng cã thÓ kh«ng lµm ¶nh h­ëng ®Õn c¸c thuéc tÝnh kh¸c. RÊt nhiÒu dÇu míi cã pha phô gia sÉm mµu vµ th«ng th­êng trong qu¸ tr×nh sö 17 dông dÇu bÞ tèi mµu ®i rÊt nhanh nªn nãi chung mµu s¾c Ýt cã ý nghÜa ®èi víi dÇu ®éng c¬. Nãi chung, c¸c ph­¬ng ph¸p so mµu ®Òu dùa trªn c¬ së so s¸nh b»ng m¾t th­êng, l­îng ¸nh s¸ng truyÒn qua mét bÒ dµy x¸c ®Þnh cña mét lo¹i dÇu víi l­îng ¸nh s¸ng truyÒn qua cña mét trong sè d·y kÝnh mµu chuÈn. Ng­êi ta dïng nguån s¸ng tiªu chuÈn, cßn mÉu ®­îc ®Æt trong buång thö råi so s¸nh víi mµu cña c¸c ®Üa thuû tinh ®­îc quy ®Þnh cã gi¸ trÞ 0,5-0,8. PhÐp x¸c ®Þnh mµu cña c¸c s¶n phÈm dÇu má ®­îc sö dông chñ yÕu cho c¸c môc dÝch kiÓm tra trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt v× nã cho biÕt qu¸ tr×nh tinh luyÖn cã tèt hay kh«ng. Tuy nhiªn, ®èi víi ng­êi tiªu dïng th× mµu cña dÇu còng lµ mét chØ tiªu quan träng v× ng­êi ta nh×n thÊy ®­îc vµ th­êng th× c¸c dÇu th­¬ng phÈm cã mµu tèi hay mµu xÊu ®Òu kh«ng ®­îc ­a chuéng. 3.1.5. Khèi l­îng riªng vµ tû träng [2, 4] Khèi l­îng riªng lµ khèi l­îng cña mét ®¬n vÞ thÓ tÝch cña mét chÊt ë nhiÖt ®é tiªu chuÈn. Tû träng lµ tû sè gi÷a khèi l­îng riªng cña mét chÊt ®· cho ë mét nhiÖt ®é quy ®Þnh víi khèi l­îng riªng cña n­íc ë nhiÖt ®é quy ®Þnh ®ã. Tû träng vµ khèi l­îng riªng cña mét lo¹i dÇu b»ng nhau, nÕu khèi l­îng riªng cña n­íc b»ng 1. Träng l­îng API lµ mét hµm ®Æc biÖt cña tû träng chóng ®­îc x¸c ®Þnh theo ph­¬ng tr×nh: Trọng lượng API = 141,5 Tỷ trọng 60/600F Khèi l­îng riªng lµ tÝnh chÊt vËt lý c¬ b¶n vµ cïng víi nh÷ng tÝnh chÊt vËt lý kh¸c ®Æc tr­ng cho c¸c ph©n ®o¹n nhÑ vµ nÆng cña dÇu má còng 18 nh­ ®¸nh gi¸ chÊt l­îng cña dÇu th«, tõ ®ã ta cã thÓ ®¸nh gi¸ ®­îc thµnh phÇn hidrocacbon cã trong dÇu gèc. VÝ dô dÇu gèc parafin cã khèi l­îng riªng nhá h¬n c¸c lo¹i dÇu gèc cã chøa nhiÒu thµnh phÇn naphten vµ aromatic. C¸c ph­¬ng ph¸p x¸c ®Þnh khèi l­îng riªng vµ tû träng: +Tiªu chuÈn ASTM D 1250 cho phÐp tÝnh chuyÓn khèi l­îng riªng vµ tû träng ®­îc ë bÊt kú nhiÖt ®é nµo trong kho¶ng tõ –17,80C (00F) ®Õn 160 0C (5000F) vÒ nhiÖt ®é tiªu chuÈn ë 600F (15,60C). §èi víi dÇu kho¸ng b«i tr¬n th× ta cã thÓ dïng hÖ sè gi·n në ®­a ra trong b¶ng 3. B¶ng 3: HÖ sè gi·n në theo nhiÖt ®é (0C) ®èi víi dÇu kho¸ng: Hệ số giãn nở theo độ, 0C Tỷ trọng ở 15,60C Trọng lượng API ở 15,6 0C 0,00065 1,076 – 0,967 0 – 14,9 0,00072 0,966 – 0,850 15 – 34,9 0,00090 0,850 – 0,776 35 – 50,9 0,00108 0,775 – 0,742 51 – 65,9 +Ph­¬ng ph¸p ®o ASTM D 941 (khèi l­îng riªng vµ tû träng cña chÊt láng ®o b»ng pycromet Lipkin cã hai capila) dïng cho phÐp ®o khèi l­îng riªng cña chÊt láng b«i tr¬n bÊt kú cã ®é nhít nhá h¬n 15 mm2/s ë 120C. +Ph­¬ng ph¸p ®o ASTM D 1298 th­êng dïng trong phßng thÝ nghiÖm. Ng­êi ta th­êng sö dông mét tû träng kÕ b»ng thñy tinh ®Ó x¸c ®Þnh khèi l­îng riªng, tû träng hay trong l­îng API cña tÊt c¶ c¸c s¶n phÈm d¹ng láng. 3.1.6. §iÓm chíp ch¸y vµ b¾t löa. §iÓm chíp ch¸y cña dÇu lµ nhiÖt ®é thÊp nhÊt mµ t¹i ¸p suÊt khÝ quyÓn, mÉu ®­îc nung nãng ®Õn bèc h¬i vµ b¾t löa trong nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Æc biÖt cña ph­¬ng ph¸p thö. MÉu sÏ bèc ch¸y khi cã ngän löa vµ lan truyÒn tøc th× lªn kh¾p bÒ mÆt cña mÉu. NhiÖt ®é thÊp nhÊt mµ t¹i ®ã mÉu tiÕp tôc ch¸y ®­îc trong 5 gi©y ®­îc gäi lµ ®iÓm b¾t löa. 19 §iÓm chíp ch¸y vµ b¾t löa cña dÇu nhên thay ®æi theo ®é nhít. Th«ng th­êng dÇu naphten cã ®iÓm chíp ch¸y vµ b¾t löa thÊp h¬n so víi dÇu parafin cã cïng ®é nhít. DÇu cã ®é nhít cao h¬n sÏ cã ®iÓm chíp ch¸y vµ b¾t löa cao h¬n. Víi c¸c hîp chÊt t­¬ng tù nhau th× ®iÓm chíp ch¸y vµ b¾t löa sÏ t¨ng khi träng l­îng ph©n tö t¨ng. Do khi nhiÖt ®é ®iÓm chíp ch¸y vµ b¾t löa cµng nhá th× mÉu cµng dÔ b¾t ch¸y nªn nhiÖt ®é chíp ch¸y ®­îc coi lµ ®¹i l­îng biÓu thÞ cho tÝnh an toµn ch¸y næ trong qu¸ tr×nh sö dông vµ b¶o qu¶n dÇu b«i tr¬n. §Ó x¸c ®Þnh ®iÓm chíp ch¸y vµ b¾t löa cña dÇu b«i tr¬n ng­êi ta th­êng dïng c¸c ph­¬ng ph¸p: +ASTM D 92 ®iÓm chíp ch¸y vµ b¾t löa b»ng ph­¬ng ph¸p cèc hë Clevaland. +ASTM D 93 ®iÓm chíp ch¸y vµ b¾t löa b»ng ph­¬ng ph¸p cèc kÝn Pensky – Martens. 3.1.7. Hµm l­îng n­íc. Hµm l­îng n­íc cña dÇu lµ l­îng n­íc ®­îc tÝnh b»ng phÇn tr¨m theo träng l­îng, thÓ tÝch hay theo ppm (phÇn triÖu). N­íc trong dÇu b«i tr¬n kh«ng nh÷ng ®Èy nhanh sù ¨n mßn vµ sù oxi hãa mµ cßn g©y nªn nhò t­¬ng. Trong mét vµi tr­êng hîp n­íc cßn lµm thuû ph©n c¸c phô gia, t¹o nªn nh÷ng bïn mÒm xèp. Cho nªn hµm l­îng n­íc trong dÇu c«ng nghiÖp kh«ng ®­îc v­ît qu¸ 0.1%. 3.2. C¸c phô gia dÇu nhên. C¸c chÊt phô gia bao gåm nhiÒu lo¹i hîp chÊt, ®¬n chÊt kkh¸c nhau ®­îc cho thªm vµo dÇu gèc ®Ó n©ng cao c¸c tÝnh chÊt sö dông cña chóng [4, 16, 17,18, 19, 20]. Phô gia cã thÓ ®­îc cho riªng biÖt vµo dÇu gèc hoÆc cho vµo ë d¹ng phô gia ®ãng gãi, tøc lµ ë d¹ng hçn hîp c¸c phô gia ®· ®­îc 20
- Xem thêm -