Skkn một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học văn

  • Số trang: 30 |
  • Loại file: DOC |
  • Lượt xem: 21 |
  • Lượt tải: 0
hoanggiang80

Đã đăng 24000 tài liệu

Mô tả:

Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn Môc lôc: Trang A- Më ®Çu I: Lý do chän ®Ò tµi II:LÞch sö vÊn ®Ò III:Môc ®Ých cña ®Ò tµi IV:NhiÖm vô nghiªn cøu V:Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu B- Néi dung I.§¸nh gi¸ mét giê d¹y häc V¨n cã hiÖu qu¶ II:Nh÷ng h¹n chÕ cña giê d¹y vµ häc v¨n hiÖn nay – Nguyªn nh©n. III:Mét sè kinh nghiÖm n©ng cao hiÖu qu¶ giê d¹y vµ häc v¨n. IV:KÕt qu¶ nghiªn cøu øng dông cña ®Ò tµi. V:TriÓn väng cña ®Ò tµi. C. Gi¸o ¸n thö nghiÖm D. KÕt luËn 2 2 3 3 4 4 5 5 6 9 24 24 25 35 TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 1 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn PhÇn I : Më ®Çu I. Lý do chän ®Ò tµi 1.C¨n cø vµo yªu cÇu ph¬ng ph¸p d¹y häc m«n Ng÷ v¨n nãi chung vµ ph©n m«n V¨n nãi riªng . - Cïng víi mèi quan t©m chung vÒ chÊt lîng gi¸o dôc, l©u nay d luËn ®ang rÊt quan t©m ®Õn vÊn ®Ò d¹y v¨n, häc v¨n trong nhµ trêng. Ai còng muèn giê d¹y v¨n ph¶i hÊp dÉn h¬n cuèn hót häc sinh vµ hiÖu qu¶ h¬n. - §æi míi d¹y häc b»ng ®¸p øng môc tiªu,yªu cÇu cña ®Êt níc trong giai ®o¹n míi lµ yªu cÇu vµ còng lµ niÒm mong mái cña ®éi ngò GV vµ c¸n bé qu¶n lýgi¸o dôc. “ Ph¬ng ph¸p gi¸o dôc phæ th«ng ph¶i ph¸t huy tÝnh tÝch cùc, tù gi¸c, chñ déng, s¸ng t¹o cña ngêi häc; phï hîp víi ®Æc ®iÓm cña tõng líp häc; phï hîp víi ®Æc ®iÓm cña tõng líp häc, m«n häc; båi dìng ph¬ng ph¸p tù häc, rÌn luyÖn kÜ n¨ng vËn dông kiÕn thøc vµo thùc tiÔn, t¸c ®éng ®Õn t×nh c¶m, ®em l¹i niÒm vui, høng thó häc tËp cho ngêi häc ” . §æi míi ph¬ng ph¸p d¹y häc Ng÷ v¨n kh«ng n»m ngoµi nh÷ng ®Þnh híng ®æi míi nãi trªn. - Môc tiªu n¨m häc 2008 – 2009 ®· ®îc x¸c ®Þnh: gi¶m c¨ng th¼ng, kh¬i dËy høng thó häc tËp, kh¶ n¨ng ho¹t ®éng s¸ng t¹o tÝch cùc cña häc sinh. 2. C¨n cø vµo nh÷ng khã kh¨n trong viÖc n©ng cao hiÖu qu¶ giê d¹y vµ häc V¨n HiÖn nay, sè häc sinh thÝch häc m«n V¨n cha nhiÒu. Mét sè kh«ng nhá häc sinh kh«ng thÝch häc V¨n vµ yÕu kÐm vÒ n¨ng lùc c¶m thô v¨n ch¬ng. §iÒu ®ã thÓ hiÖn qua nh÷ng giê häc ë líp vµ qua nh÷ng bµi kiÓm tra, bµi thi khiÕn c¸c thµy c« chÊm bµi ph¶i “cêi ra níc m¾t”. - VÒ phÝa häc sinh, phÇn lín c¸c em cha thùc sù hµi lßng víi c¸ch d¹y V¨n cña c¸c thµy c«. Theo ph¶n ¸nh cña kh«ng Ýt häc sinh, c¸c giê lªn líp cña thµy c« gi¸o V¨n kh«ng t¹o ®îc Ên tîng cho c¸c em. TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 2 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn - Nh vËy, c¶ thµy trß ®Òu c¶m thÊy cha thùc sù tho¶i m¸i. Trß mong muèn cã nh÷ng giê d¹y V¨n hÊp dÉn h¬n ë thµy cßn thµy còng ®ßi hái trß ph¶i say mª vµ cã tr¸ch nhiÖm víi m«n häc nµy. Dï hµng n¨m gi¸o viªn vÉn ®îc tham dù c¸c ®ît thùc tËp Khu, dù giê th¨m líp ë trêng, dù giê gi¸o viªn d¹y giái… nhng dêng nh vÉn cßn nh÷ng ®iÒu ®¸ng bµn vÒ ph¬ng ph¸p d¹y häc v¨n. II. LÞch sö vÊn ®Ò - Vô Gi¸o dôc Trung häc, Bé Gi¸o dôc §µo t¹o cã nhiÒu tµi liÖu båi dìng cho gi¸o viªn Ng÷ v¨n theo tinh thÇn ®æi míi. - VÊn ®Ò “ N©ng cao hiÖu qu¶ giê d¹y vµ häc V¨n” ®îc nhiÒu nhµ gi¸o, c¸c nhµ nghiªn cøu quan t©m vµ cã nhiÒu bµi viÕt cã chÊt lîng. §ã lµ nh÷ng ®Þnh híng ph¬ng ph¸p d¹y häc c¬ b¶n gióp gi¸o viªn vËn dông vµo qu¸ tr×nh d¹y häc Ng÷ v¨n Trung häc c¬ së. Ngêi viÕt trªn c¬ së kÕ thõa ph¬ng ph¸p gi¸o dôc ®· ®îc ®Þnh híng kÕt hîp víi viÖc häc hái ®ång nghiÖp, sù tr¶i nghiÖm cña b¶n th©n muèn qua ®Ò tµi nµy ®îc cïng c¸c ®ång chÝ vµ c¸c b¹n chia sÎ kinh nghiÖm “ N©ng cao hiÖu qu¶ giê d¹y vµ häc V¨n ” ë trêng THCS. III. Môc ®Ých cña ®Ò tµi 1. Rót ra mét sè nguyªn nh©n khiÕn giê d¹y vµ häc V¨n hiÖu qu¶ cha cao. 2. §Ò xuÊt mét sè kinh nghiÖm vÒ n©ng cao hiÖu qu¶ giê d¹y vµ häc V¨n. IV. NhiÖm vô nghiªn cøu 1. T×m hiÓu t×nh h×nh d¹y vµ häc V¨n ë trêng THCS (chñ yÕu ë líp 9) 2. T×m hiÓu nguyªn nh©n dÉn ®Õn hiÖu qu¶ giê d¹y vµ häc V¨n cha cao. 3. Rót ra mét sè kinh nghiÖm d¹y vµ häc V¨n. V. Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu - T×m hiÓu, trao ®æi. - So s¸nh. - Ph©n tÝch. TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 3 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn PhÇn II : Néi dung I. §¸nh gi¸ mét giê d¹y vµ häc V¨n cã hiÖu qu¶ 1. Giê V¨n ®ã ph¶i t¹o nªn t©m lÝ tho¶i m¸i, nhÑ nhµng cho c¶ ngêi d¹y vµ ngêi häc. §iÒu ®ã thÓ hiÖn ë nhiÒu ph¬ng diÖn : giäng nãi cña thµy nhÑ nhµng, lîng kiÕn thøc nhÑ nhµng, lîng c©u hái võa ph¶i. Häc sinh cã gi©y phót ®îc l¾ng ®äng trong c¶m xóc cña t¸c phÈm, ®îc suy nghÜ vÒ mét vÊn ®Ò c¸c em muèn tù m×nh kh¸m ph¸… C¸c ho¹t ®éng cña giê häc ph¶i diÔn ra thËt tù nhiªn kh«ng hÒ gß Ðp, khiªn cìng. 2. Häc sinh ®îc kh¬i gîi høng thó, say mª, cã nhu cÇu kh¸m ph¸. Nãi nh nhµ v¨n T¹ Duy Anh th× “ b¶n chÊt cña viÖc häc v¨n lµ kh¸m ph¸ nh÷ng bÝ mËt vÒ vÎ ®Ñp: kh¸m ph¸ nh÷ng bÝ mËt vÒ con ngêi, kh¸m ph¸ sù k× l¹ cña ng«n ng÷… khi ®ã mçi giê häc V¨n gièng nh mét cuéc th¸m hiÓm vµo nh÷ng miÒn ®Êt míi lu«n høa hÑn v« sè bÊt ngê thó vÞ” . Ngêi thµy ph¶i lµ ngêi híng c¸c em ®i ®Õn nh÷ng miÒn ®Êt Êy. 3. Häc sinh cã t×nh c¶m, th¸i ®é ®óng ®¾n tríc nh÷ng con ngêi, sù viÖc , vÊn ®Ò… mµ t¸c phÈm ®Ò cËp, ph¶n ¸nh. §ã lµ nh÷ng t×nh c¶m, th¸i ®é: vui – buån, yªu – ghÐt, yªu th¬ng – c¨m thï, ca ngîi – phª ph¸n… Th¬ng “C« bÐ b¸n diªm” chÕt v× ®ãi rÐt gi÷a ®ªm giao thõa, bÊt b×nh tríc th¸i ®é thê ¬, Ých kØ cña con ngêi tríc nçi ®au ®ång lo¹i… Ngìng mé, tr©n träng lÏ sèng “ LÆng lÏ d©ng cho ®êi ” cña nh÷ng con ngêi míi n¬i Sa Pa th¬ méng ( LÆng lÏ Sa Pa)… Xóc ®éng bëi dßng c¶m xóc d¹t dµo cña t×nh bµ ch¸u( BÕp löa)… NghÜ suy vÒ nh÷ng lêi cha nãi víi con ( Nãi víi con). ThËt ®¸ng tiÕc khi häc nh÷ng ¸ng v¨n “ sèng m·i víi thêi gian ” Êy mµ c¸c em thê ¬ kh«ng mÊy xóc ®éng. 4. Häc sinh biÕt soi tõ t¸c phÈm vµo cuéc sèng b¶n th©n, b¹n bÌ, nh÷ng ngêi xung quanh… Häc ® îc ë ®ã bao ®iÒu tèt ®Ñp. Mét trong nh÷ng yªu cÇu ®æi míi cña d¹y häc chÝnh lµ “ Lµm cho viÖc häc g¾n víi m«i trêng thùc tÕ, g¾n víi kinh nghiÖm sèng cña c¸ nh©n ngêi häc, t¹o ®iÒu kiÖn cho ngêi häc cã kÜ n¨ng vËn dông kiÕn thøc ®· häc vµo nh÷ng t×nh huèng kh¸c nhau trong häc tËp vµ thùc tiÔn cuéc sèng ” . ( §æi míi PPDH m«n Ng÷ v¨n THCS – NguyÔn Quang Minh, NguyÔn Thuý Hång). TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 4 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn Tõ “ Ca HuÕ trªn s«ng H¬ng”, häc sinh thªm yªu nh÷ng khóc d©n ca quª m×nh, tr©n träng gi÷ g×n b¶n s¾c v¨n ho¸ cã tõ bao ®êi. Tõ lêi ngêi cha “Nãi víi con”, c¸c em t×m thÊy ë ®ã lêi nãi víi chÝnh m×nh vÒ t×nh c¶m gia ®×nh, t×nh yªu quª h¬ng, ý thøc g¾n bã céi nguån, ý chÝ v¬n lªn trong cuéc sèng… Nhng m«n V¨n kh«ng ph¶i lµ nh÷ng lêi gi¸o huÊn kh« khan, gîng Ðp, h« hµo… mµ lay ®éng t©m hån con ng êi rÊt tù nhiªn, rÊt ¸m ¶nh, rÊt tinh tÕ… vµ trµn ®Çy c¶m xóc. Tù c¸c em thÊy m×nh ph¶i nh thÕ, nªn nh thÕ, íc ao ®îc nh thÕ… Kh«ng cÇn lóc nµo ph¶i nãi ra mµ tù nhñ trong lßng. §ã lµ sù thµnh c«ng cña giê häc V¨n. 5. Mét ®iÒu rÊt quan träng ®ã lµ tõ mét giê V¨n cô thÓ, häc sinh hiÓu thªm c¸ch häc V¨n ®Ó dÇn dÇn c¸c em cã thÓ tù ®äc – hiÓu t¸c phÈm v¨n häc mét c¸ch khoa häc, ®óng ®¾n. “ H·y t×m ra ph¬ng ph¸p cho phÐp gi¸o viªn d¹y Ýt h¬n, häc sinh häc nhiÒu h¬n” ( A. K«menxki) Tªn gäi “ §äc – HiÓu v¨n b¶n ” ®· lu ý gi¸o viªn vÒ mÆt ph¬ng ph¸p, kh«ng chØ gióp häc sinh n¾m nh÷ng kiÕn thøc cô thÓ vÒ néi dung còng nh nghÖ thuËt cña mét v¨n b¶n nhÊt ®Þnh mµ cßn gióp häc sinh n¾m ®îc ®Æc ®iÓm cña kiÓu v¨n b¶n ®Ó tõ ®ã c¸ch ®äc – hiÓu thÝch hîp víi kiÓu v¨n b¶n. II. Nh÷ng ®iÓm h¹n chÕ cña giê d¹y vµ häc V¨n hiÖn nay – Nguyªn nh©n 1. VÉn cßn nh÷ng giê häc nÆng nÒ. Häc sinh lu«n ph¶i ®èi mÆt víi bao nhiªu c©u hái liªn tiÕp. Cã nh÷ng c©u hái hoÆc qu¸ khã hoÆc kh«ng phï hîp víi tr×nh ®é nh©n thøc cña häc sinh hoÆc c©u hái kh«ng râ. Cã nhiÒu c©u hái vôn vÆt, c©u hái xa rêi träng t©m. Häc sinh nh bÞ ®a vµo “ma trËn”, kh«ng h×nh dung næi ®©u lµ träng t©m bµi. Häc sinh quay cuång trong nh÷ng c©u hái, thãt tim vÒ lo bÞ c« gäi tr¶ lêi. Vµ nh thÕ kh«ng cßn c¶m høng chØ cßn thÊy sî, ch¸n, nÆng nÒ. Nguyªn nh©n cña c¨n bÖnh “ ma c©u hái” nµy lµ do gi¸o viªn nhÇm tëng ®Æt nhiÒu c©u hái ®Ó ph¸t huy tÝnh tÝch cùc cña häc sinh. Mét nguyªn nh©n khiÕn cho giê häc nÆng nÒ ( nÆng vÒ kiÕn thøc), ®ã lµ bëi ngêi d¹y muèn ®a nhiÒu th«ng tin vÒ t¸c gi¶, t¸c phÈm, muèn truyÒn hÕt nh÷ng g× m×nh biÕt, m×nh hiÓu cho häc trß. 2. Gi¸o viªn cha cã ph¬ng ¸n c©u hái gîi më ®Ó nh÷ng häc sinh trung b×nh, yÕu ®îc tham gia vµo tiÕt häc. C¸c em gÇn nh bÞ ®øng ngoµi cuéc, c¶ líp chØ vµi ba em tr¶ lêi. Häc sinh im lÆng tríc c©u hái hoÆc tr¶ lêi miÔn cìng kh«ng høng thó. TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 5 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn 3. Nh÷ng lêi ph¸t biÓu, ý kiÕn häc sinh ®a ra cha ®îc sù ®éng viªn khuyÕn khÝch, bÞ phñ nhËn tøc th× hoÆc lêi nhËn xÐt “®óng”, “sai” mµ cha cã sù lÝ gi¶i thÊu ®¸o cã søc thuyÕt phôc. Cã khi häc sinh ®a ra ý hiÓu kh¸ ®éc ®¸o, míi mÎ nhng l¹i bÞ phñ nhËn (v× kh«ng ®óng ý c«). H¹n chÕ nµy lµ do b¶n th©n ngêi d¹y cha cã sù chuÈn bÞ chu ®¸o, cha n¾m ®îc ®Æc ®iÓm cña v¨n b¶n, ®ã lµ sù ®a nghÜa. Tríc ®©y mäi ngêi ®Òu cho r»ng v¨n b¶n chØ cã mét ý nghÜa duy nhÊt vµ ®Òu t×m c¸ch tiÕp cËn c¸i ý nghÜa duy nhÊt Êy. Nhng kh«ng cã mét t¸c phÈm xuÊt s¾c nµo l¹i chØ ®ãng khung trong mét c¸ch hiÓu duy nhÊt. Cã nhiÒu c¸ch hiÓu kh¸c vÒ mét v¨n b¶n : cã ý nghÜa do t¸c gi¶ dông ý biÓu ®¹t trong v¨n b¶n, cã ý nghÜa do cÊu t¹o cña v¨n b¶n gîi lªn, cã ý nghÜa do ngêi ®äc liªn hÖ, suy diÔn hay ¸p ®Æt cho nã. Trong c¸c ý nghÜa Êy, nh÷ng ý nghÜa phï hîp víi cÊu tróc biÓu ®¹t th× bæ sung cho nhau. C¸c ý nghÜa kh«ng phï hîp víi sù biÓu ®¹t th× ph¶i coi lµ kh«ng cã søc thuyÕt phôc. V× vËy, viÖc phñ nhËn nh÷ng ý nghÜa phï hîp víi v¨n b¶n do häc sinh ph¸t hiÖn ra sÏ lµm mÊt ®i høng thó s¸ng t¹o, ph¸t hiÖn cña c¸c em. 4. Th¶o luËn cßn mang tÝnh h×nh thøc + Mét giê häc V¨n ®a ra qu¸ nhiÒu c©u hái th¶o luËn. C¶m thô v¨n b¶n ( nhÊt lµ v¨n b¶n nghÖ thuËt) thuéc vÒ kh¶ n¨ng cña mçi c¸ thÓ häc sinh. Do vËy ho¹t ®éng c¸ nh©n tù béc lé ph¶i lµ h×nh thøc d¹y häc thêng xuyªn hµng ®Çu. + C©u hái th¶o luËn kh«ng cã søc thu hót häc sinh: qu¸ ®¬n ®iÖu, qu¸ dÔ hoÆc qu¸ khã víi kh¶ n¨ng häc sinh. - VÝ dô : NhËn xÐt vÒ logic diÔn biÕn t©m tr¹ng cña ngêi anh? (Bøc tranh cña em g¸i t«i – Ng÷ V¨n 6) C©u th¬ : ¸nh tr¨ng ®i qua ngâ Nh ngêi dng qua ®êng (¸nh tr¨ng – Ng÷ v¨n 9) Sö dông biÖn ph¸p tu tõ g× ? + Cuéc th¶o luËn tÎ nh¹t, chØ tËp trung vµo häc sinh kh¸, giái, nh÷ng häc sinh kh¸c v× tù ti kh«ng ®a ý kiÕn g×. 5. C¸c ph¬ng ph¸p vµ h×nh thøc d¹y häc cha phong phó l«i cuèn. Ho¹t ®éng chñ yÕu lµ hái, tr¶ lêi, vµi lÇn th¶o luËn nhãm. 6. Ngêi thµy cha chó ý ®Õn giäng ®iÖu v¨n ch¬ng. Giäng ®iÖu ®Òu ®Òu, hoÆc qu¸ nhá hoÆc qu¸ to ( nhÊt lµ khi häc sinh ån µo) hoÆc qu¸ nhanh … Sù thµnh c«ng cña giê d¹y V¨n cã phÇn kh«ng nhá cña giäng ®iÖu ngêi thµy. 7. VÒ phÝa häc sinh : TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 6 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn - Kh«ng ®äc kÜ tríc v¨n b¶n. ChuÈn bÞ bµi ë nhµ cßn mang tÝnh ®èi phã ( ChÐp ë s¸ch gi¶i bµi tËp, “ §Ó häc tèt”), b¶n th©n cha suy nghÜ tríc nh÷ng c©u hái phÇn “ §äc – HiÓu v¨n b¶n”. - ThÓ hiÖn nh÷ng kiÕn thøc ®Ó ®äc – hiÓu v¨n b¶n cßn thiÕu hôt ( TiÕng ViÖt, V¨n häc, LÞch sö…) - Cha biÕt c¸ch ®äc – hiÓu v¨n b¶n theo thÓ lo¹i. NhiÒu khi chØ n¾m ®îc néi dung, nghÖ thuËt cña 1 v¨n b¶n cô thÓ. Nh vËy viÖc kh¾c s©u c¸ch kh¸m ph¸ t¸c phÈm theo mét thÓ lo¹i nµo ®ã cßn cha ®îc gi¸o viªn chó träng. v¨n III. Mét sè kinh nghiÖm n©ng cao hiÖu qu¶ giê d¹y vµ häc 1. Chó ý viÖc x¸c ®Þnh thÓ lo¹i vµ c¸ch tiÕp cËn v¨n b¶n Tríc khi t×m hiÓu VB, gi¸o viªn còng cho häc sinh x¸c ®Þnh thÓ lo¹i. Nhng qua nhiÒu tiÕt häc ®îc dù, t«i thÊy sau khi x¸c ®Þnh t¸c phÈm thuéc thÓ thÓ lo¹i g×, gi¸o viªn chuyÓn sang phÇn kh¸c häc sinh cha hiÓu x¸c ®Þnh thÓ lo¹i ®Ó lµm g×. Vµ sau khi häc xong v¨n b¶n, gi¸o viªn vÉn cha lu ý cho häc sinh c¸ch kh¸m ph¸ v¨n b¶n theo thÓ lo¹i ®ã. Nh vËy mÆc dï ®îc häc nhiÒu bµi th¬, nhiÒu truyÖn ng¾n, nhiÒu v¨n b¶n nghÞ luËn… häc sinh vÉn cßn lóng tóng khi ph¶i tù ®äc – hiÓu mét v¨n b¶n nµo ®ã. Mét trong nh÷ng nguyªn lÝ cña viÖc ®äc – hiÓu v¨n b¶n lµ ®äc t¸c phÈm theo ®Æc trng thÓ lo¹i. §äc – hiÓu v¨n b¶n kh«ng chØ nh»m tiÕp nhËn gi¸ trÞ riªng cña 1 v¨n b¶n cô thÓ. Víi vÞ trÝ tiªu biÓu cho 1 thÓ lo¹i nµo ®ã, viÖc tiÕp nhËn mçi v¨n b¶n ®Òu bao hµm sù ®Þnh híng vÒ c¸ch thøc tiÕp cËn mçi v¨n b¶n ®Òu bao hµm sù ®Þnh híng vÒ c¸ch thøc tiÕp cËn kiÕn thøc cña thÓ lo¹i hoÆc kiÓu bµi v¨n. Nh vËy, khi t×m hiÓu mét v¨n b¶n (nhÊt lµ sau khi t×m hiÓu), gi¸o viªn cÇn kh¾c s©u kiÕn thøc vÒ thÓ lo¹i ®· häc, c¸ch tiÕp cËn, kh¸m ph¸ v¨n b¶n ®Ó häc sinh cã thÓ vËn dông víi 1 v¨n b¶n cã cïng thÓ lo¹i. *Tæ chøc cho häc sinh kh¸m ph¸ t¸c phÈm theo mét thÓ lo¹i nµo ®ã lµ gióp häc sinh tr¶ lêi ®îc c©u hái: cÇn dùa vµo nh÷ng yÕu tè nµo ®Ó t×m ra néi dung vµ ý nghÜa v¨n b¶n. + Víi kiÓu v¨n b¶n th¬ tr÷ t×nh: YÕu tè quan träng vÒ néi dung lµ c¶m xóc cña nh©n vËt tr÷ t×nh. YÕu tè quan träng vÒ nghÖ thuËt lµ tõ ng÷, h×nh ¶nh, nhÞp ®iÖu, vÇn ®iÖu c©u th¬, c¸c biÖn ph¸p tu tõ. + Víi kiÓu v¨n b¶n tù sù : YÕu tè quan träng lµ c¸c sù kiÖn, nh©n vËt, c¸c tÝnh c¸ch, lµ ng«n ng÷ tù sù, t×nh huèng, kÞch tÝnh… TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 7 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn + Víi kiÓu v¨n b¶n nghÞ luËn : lµ tr×nh tù lËp luËn mèi quan hÖ gi÷a c¸c lËp luËn. VÝ dô 1 : Sau khi häc bµi th¬ “Mïa xu©n nho nhá”, cÇn kh¾c s©u cho häc sinh chó ý khai th¸c c¶m xóc cña nh©n vËt tr÷ t×nh víi c¸c cung bËc c¶m xóc. Ban ®Çu sù t¸c ®éng vµo xóc c¶m nh©n vËt thêng lµ nh÷ng g× gÇn gòi nhÊt, dÔ t¸c ®éng vµo c¸c gi¸c quan con ngêi. Sau ®ã c¶m xóc ®îc më réng mªnh mang, bay bæng vµ cuèi cïng trë vÒ l¾ng ®äng trong t©m t, nçi niÒm nh©n vËt tr÷ t×nh. Cô thÓ : khæ th¬ ®Çu ®i tõ c¶m xóc tríc mïa xu©n thiªn nhiªn víi dßng s«ng, b«ng hoa, tiÕng chim hãt råi nh÷ng khæ tiÕp theo më réng thµnh c¶m xóc tríc mïa xu©n cña ®Êt níc. Nh÷ng khæ cuèi trë vÒ víi mïa xu©n trong t©m hån nhµ th¬. Häc sinh sÏ kh«ng cßn bì ngì khi t×m hiÓu nh÷ng bµi th¬ tiÕp : - Bµi “ViÕng l¨ng B¸c”: tõ c¶m xóc tríc hµng tre bªn l¨ng B¸c tíi mïa xu©n vÒ cuéc ®êi B¸c vµ t×nh c¶m cña nh©n d©n dµnh cho B¸c råi khæ cuèi l¾ng ®äng nh÷ng t×nh c¶m, íc nguyÖn thiÕt tha cña nhµ th¬. - Bµi “Sang thu” : c¶m xóc ®îc kh¬i lªn tõ h¬ng æi gÇn gòi quen thuéc trong mét ngâ nhá råi më réng trong kh«ng gian bao la (dßng s«ng, c¸nh chim, ®¸m m©y…) vµ khÐp l¹i b»ng nh÷ng suy ngÉm cña nh©n vËt tr÷ t×nh. VÝ dô 2 : §äc v¨n b¶n “Lµng” – Kim L©n Sau khi x¸c ®Þnh thÓ lo¹i : TruyÖn ng¾n - GV ®Æt c©u hái : t×m hiÓu nh©n vËt trong t¸c phÈm tù sù em cÇn khai th¸c nh÷ng yÕu tè nµo? - Häc sinh ®a ý kiÕn (cã thÓ cßn thiÕu th× gi¸o viªn bæ sung): + T×nh huèng truyÖn ®Ó nh©n vËt béc lé, ®Ó thö th¸ch nh©n vËt. + Néi t©m + Ng«n ng÷ + Hµnh ®éng TiÕt häc sau ®ã lµ truyÖn ng¾n “LÆng lÏ Sa Pa” – NguyÔn Thµnh Long, häc sinh sÏ tù x¸c ®Þnh c¸ch tiÕp cËn v¨n b¶n: + T×m hiÓu t×nh huèng : cuéc gÆp gì gi÷a c¸c nh©n vËt phô víi nh©n vËt anh thanh niªn. Qua c¸i nh×n vµ c¶m nghÜ cña c¸c nh©n vËt, anh thanh niªn hiÖn lªn nh mét bøc ch©n dung tuyÖt ®Ñp. + T×m hiÓu nh©n vËt qua : hoµn c¶nh sèng vµ lµm viÖc, nh÷ng suy nghÜ, viÖc lµm, c¸ch sèng, t×nh c¶m vµ quan hÖ víi mäi ngêi. TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 8 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn 2. X©y dùng hÖ thèng c©u hái hîp lÝ trªn c¬ së môc tiªu cÇn ®¹t 2.1. X¸c ®Þnh môc tiªu cÇn ®¹t (VÒ néi dung vµ nghÖ thuËt) tõ ®ã ph¸c th¶o hÖ thèng c¸c ý * VÝ dô : V¨n b¶n “ChuyÖn ngêi con g¸i Nam X¬ng” - Sè phËn oan nghiÖt cña ngêi phô n÷ díi chÕ ®é phong kiÕn. - NghÖ thuËt dùng truyÖn, dùng nh©n vËt, yÕu tè k× ¶o. Nguyªn nh©n nçi oan (Th¾t nót, kÞch tÝnh) Tù minh oan b»ng c¸i chÕt (nót th¾t ®Ønh ®iÓm) Nçi oan s¸ng tá b»ng c¸i bãng (më nót) Cuéc sèng díi thuû cung, kh¸t väng gi¶i oan (YÕu tè k× ¶o) Oan t×nh ®îc gi¶i, Vò N¬ng vÉn kh«ng trë vÒ (TÝnh bi kÞch yÕu tè k× ¶o) Dùa trªn hÖ thèng c¸c ý, gi¸o viªn ph¸c th¶o hÖ thèng c©u hái. Nh vËy hÖ thèng c©u hái sÏ lu«n híng vÒ träng t©m. 2.2. X©y dùng hÖ thèng c©u hái hîp lÝ, hÊp dÉn a. BiÓu hiÖn sù hîp lÝ, hÊp dÉn cña hÖ thèng c©u hái + TÝnh träng t©m : c¸c c©u hái ®Òu ph¶i híng vÒ träng t©m, phôc vô cho môc tiªu cÇn ®¹t. + TÝnh liªn kÕt : c¸c c©u hái ph¶i g¾n kÕt víi nhau hîp lÝ, kh«ng lén xén. Tr¶ lêi c©u hái ®ã cã nghÜa lµ ®· h×nh thµnh ®îc néi dung chÝnh cña bµi. + TÝnh ch¾t läc : Kh«ng «m ®åm, nhiÒu c©u hái lan man, nhiÒu c©u hái ph¸t hiÖn qu¸, dÔ lµm mÊt thêi gian, rèi bµi hoÆc lµm häc sinh mÊt sù tËp trung. Ch¾t läc c©u hái sÏ t¹o nªn sù nhÑ nhµng cho giê häc. + TÝnh ph©n ho¸ : Ph©n ho¸ thµnh nhiÒu møc ®é gióp cho mäi ®èi tîng häc sinh ®Òu ®îc tham gia vµo bµi. + TÝnh hÊp dÉn : §ã lµ nh÷ng c©u hái ph¶i ®¹t ®îc yªu cÇu : ®éc ®¸o, míi, l¹, kÝch thÝch sù c¶m thô, thu hót sù chó ý, kh¶ n¨ng thÝch nghÜ, thÝch nãi cña trß. Cã thÓ sö dông c©u hái nªu gi¶ ®Þnh ®¶o ngîc ®Ó t¹o kh«ng khÝ tranh luËn. §¶o ngîc còng lµ c¸ch l¹ ho¸ cho c¸ch nh×n, c¸ch nghÜ vÒ ®èi tîng nhËn thøc. TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 9 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn * VÝ dô : Ta thö ®Æt ra hai c¸ch kÕt thóc: mét kÕt thóc nh truyÖn (Vò N¬ng kh«ng trë vÒ). Mét kÕt thóc : Vò N¬ng ®îc vÒ víi Tr¬ng Sinh vµ con. Em nghÜ xem kÕt thóc nµo hay h¬n, lµm cho ý nghÜa c©u chuyÖn s©u s¾c h¬n? V× sao? b. VÝ dô hÖ thèng c©u hái cho “ChuyÖn ngêi con g¸i Nam X¬ng” ?1. T×nh huèng nµo ®· khiÕn b¶n tÝnh ghen tu«ng cña Tr¬ng Sinh cã c¬ héi bïng næ? T×nh huèng Êy cã vai trß g× trong c©u chuyÖn vÒ cuéc ®êi Vò N¬ng? ?2. Th¸i ®é cña Tr¬ng Sinh nh thÕ nµo? V× sao Tr¬ng Sinh cã thÓ ®èi xö nh vËy? Em cã nhËn xÐt g× vÒ c¸ch miªu t¶ t©m lÝ nh©n vËt cña t¸c gi¶? ?3. Em cã suy nghÜ g× vÒ c¸ch tù minh oan cña Vò N¬ng? (Nã cã mang tÝnh tÝch cùc kh«ng? Nµng cã c¸ch gi¶i o¹n, thanh minh nµo kh¸c kh«ng?) ?4. H×nh tîng c¸i bãng ®em l¹i gi¸ trÞ g× cho c©u chuyÖn ? ?5. Tr¬ng Sinh ®· lËp ®µn gi¶i oan cho nµng. Oan t×nh ®· ®îc gi¶i, ph¶i ch¨ng nçi ®au kh«ng cßn, nµng sÏ ®îc sèng trong b×nh yªn? ?6. H·y chØ ra nh÷ng chi tiÕt k× ¶o cña truyÖn truyÒn k× trong truyÖn? T¸c dông cña nh÷ng chi tiÕt ®ã. ?6. Ta thö ®Æt ra 2 c¸ch kÕt thóc : mét kÕt thóc nh truyÖn (Vò N¬ng kh«ng trë vÒ), mét kÕt thóc lµ Vò N¬ng ®îc vÒ víi Tr¬ng Sinh vµ con. Em nghÜ xem kÕt thóc nµo hay h¬n, lµm cho ý nghÜa c©u chuyÖn s©u s¾c h¬n? V× sao? ?7. Theo em, nh÷ng nguyªn nh©n nµo g©y nªn c¸i chÕt oan nghiÖt cho Vò N¬ng? §©u lµ nguyªn nh©n s©u xa? Tõ viÖc ®äc – t×m hiÓu v¨n b¶n b»ng tr¶ lêi c¸c c©u hái häc sinh sÏ gi¶i m· ®îc ý nghÜa cña v¨n b¶n. §ã lµ : 1. NghÖ thuËt dùng truyÖn (T¹o t×nh huèng truyÖn) hÊp dÉn. 2. NghÖ thuËt miªu t¶ t©m lÝ nh©n vËt - Tr¬ng Sinh xö sù hå ®å, ®éc ®o¸n, vò phu. - X· héi phong kiÕn xem träng quyÒn uy cña kÎ giµu vµ cña ngêi ®µn «ng trong gia ®×nh. 3. Vò N¬ng dïng c¸i chÕt ®Ó tù minh oan, ®ã lµ sù ®Çu hµng sè phËn, ch a thùc sù ®Êu tranh ®Ó chèng l¹i sè phËn, giµnh l¹i h¹nh phóc cho m×nh. Nhng nµng kh«ng cã c¸ch nµo kh¸c v× luËt lÖ x· héi phong kiÕn, kh«ng bªnh vùc cho ngêi phô n÷. 4. H×nh tîng c¸i bãng lµ t×nh tiÕt ®Ó dÉn ®Õn truyÖn (nçi oan), ®Èy truyÖn lªn tíi ®iÓm ®Ønh (bÞ m¾ng nhiÕc, ®¸nh ®uæi, dÉn ®Õn c¸i chÕt oan nghiÖt) vµ chÝnh nã l¹i më nót ®Ó gi¶i quyÕt c©u chuyÖn ( nçi oan s¸ng tá). TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 10 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn 5. Dï c©u chuyÖn cã kÕt thóc phÇn nµo cã hËu, Vò N¬ng ®îc ë trong mét thÕ giíi kh¸c nhng tÊt c¶ chØ lµ ¶o ¶nh. Ngêi ®· chÕt kh«ng thÓ sèng l¹i ®îc h¹nh phóc thùc sù ®©u cßn cã thÓ lµm l¹i ®îc. §ã chÝnh lµ bi kÞch cuéc ®êi sè phËn ngêi phô n÷ vÉn tiÒm Èn ë ngay trong c¸i lung linh k× ¶o Êy. 6. Vò N¬ng kh«ng trë vÒ, Tr¬ng Sinh suèt ®êi sÏ ph¶i sèng trong ®au khæ d»n vÆt. Ngêi ®êi ph¶i lÊy ®ã lµm bµi häc c¶nh tØnh: nh÷ng g× tèt ®Ñp ta kh«ng n©ng niu tr©n träng mµ phò phµng lµm tan vì kh«ng bao giê cã thÓ lÊy l¹i ®îc. 7. Nguyªn nh©n dÉn ®Õn c¸i chÕt oan nghiÖt cña Vò N¬ng : Do con d¹i v« t×nh, do chiÕn tranh, do Vò N¬ng yÕu ®uèi, Tr¬ng Sinh ghen tu«ng hå ®å tµn nhÉn… Nhng nguyªn nh©n s©u xa chÝnh lµ x· héi phong kiÕn víi chÕ ®é nam quyÒn. Ngêi ®µn «ng cã quyÒn hµnh tuyÖt ®èi víi vî con trong gia ®×nh. Hä cã quyÒn quyÕt ®Þnh cuéc ®êi ngêi phô n÷. Bëi vËy t«n ti trËt tù cña x· héi phong kiÕn chÝnh lµ bøc têng x©y ngâ côt cuéc ®êi ngêi phô n÷. 8. Nh÷ng yÕu tè k× ¶o lµm cho truyÖn li k× hÊp dÉn h¬n ( ®óng víi ®Æc ®iÓm cña truyÖn truyÒn k×) c. X©y dùng mét sè c©u hái gîi më Kh«ng ph¶i mäi c©u hái mµ gi¸o viªn ®a ra häc sinh ®Òu tr¶ lêi ngay mµ c¸c em cßn ph¶i suy nghÜ. Gi¸o viªn ph¶i cã c¸ch gîi më, dÉn d¾t suy nghÜ cho häc sinh b»ng c¸c c©u hái gîi më ( nh thªm d÷ kiÖn ®Ó häc sinh dÔ tr¶ lêi, thay ®æi trËt tù kÕt cÊu c©u hái) * VÝ dô : ? H×nh ¶nh Vò N¬ng gi÷a dßng s«ng lóc Èn lóc hiÖn nãi lêi vÜnh biÖt “ §a t¹ t×nh chµng thiÕp ch¼ng thÓ trë vÒ nh©n gian ®îc n÷a” vµ “bãng nµng loang lo¸ng mê nh¹t dÇn mµ biÕn ®i mÊt” ®Ó l¹i cho em c¶m nghÜ g×? Gi¸o viªn gîi : - C¶m nghÜ g× vÒ sè phËn “Ngêi con g¸i Nam X¬ng”? - C¸i gi¸ ph¶i tr¶ cña Tr¬ng Sinh? - T×nh c¶m t¸c gi¶ dµnh cho nh©n vËt? 3. VËn dông c¸c ph¬ng ph¸p d¹y häc hîp lÝ Cã nhiÒu ph¬ng ph¸p d¹y häc v¨n, trong ®Ò tµi nµy, t«i chØ xin ®Ò cËp ®Õn mét sè kinh nghiÖm vËn dông ph¬ng ph¸p d¹y häc v¨n ®Ó häc sinh tÝch cùc høng thó häc tËp. 3.1. Ph¬ng ph¸p vÊn ®¸p gîi t×m TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 11 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn B¶n chÊt cña ph¬ng ph¸p nµy lµ sö dông mét hÖ thèng c©u hái ®Ó gîi häc sinh t×m tßi suy nghÜ nh»m ®¹t ®îc nh÷ng môc tiªu cña bµi häc. Gi¸o viªn kh«ng trùc tiÕp ®a ra kiÕn thøc mµ híng dÉn häc sinh t duy tõng bíc ®Ó tù hoµn thµnh kiÕn thøc. C¸c bíc tiÕn hµnh : VÝ dô khi t×m hiÓu khæ cuèi bµi th¬ “BÕp löa” cña B»ng ViÖt: * Bíc 1 : X¸c ®Þnh yªu cÇu cÇn ®¹t sau khi vÊn ®¸p VD : T×nh c¶m cña ch¸u dµnh cho bµ, réng h¬n lµ t×nh yªu ®Êt níc, t×nh c¶m céi nguån. * Bíc 2 : X©y dùng hÖ thèng c©u hái phï hîp víi viÖc t×m hiÓu néi dung ®ã. VÝ dô : ?1. Ch¸u ®· ®i xa lµ ch¸u ë n¬i nµo? cuéc sèng n¬i ®ã cã g× kh¸c n¬i quª nhµ ? (c©u hái t¸i hiÖn, so s¸nh) ?2. C©u hái ë cuèi bµi th¬ cã t¸c dông g× ? (c©u hái ph©n tÝch gi¸ trÞ nghÖ thuËt) - Kh«ng chØ dõng l¹i ë ý nghÜa bÒ mÆt c©u ch÷, thµy nªn gîi cho häc sinh ý nghÜa s©u xa h¬n ®îc t¸c gi¶ kÝn ®¸o göi g¾m. ?3. §»ng sau nçi nhí bµ, nhí bÕp löa quª nghÌo lam lò, ngêi ®äc cßn t×m thÊy ë ®©y mét nçi niÒm, 1 t×nh c¶m s©u xa nµo ë ngêi ch¸u ? - §ã lµ t×nh c¶m thuû chung, g¾n bã víi céi nguån dï quª h¬ng, ®Êt níc cßn nghÌo. GV : Nh vËy, tõ t×nh yªu nçi nhí bµ vµ mét bÕp löa cô thÓ, B»ng ViÖt ®· gîi cho ta t×nh yªu céi nguån, t×nh yªu quª h¬ng, tæ quèc. §Ó häc sinh tiÕp tôc réng më c¸nh cöa t©m hån, cã sù ®ång ®iÖu víi t¸c gi¶, gi¸o viªn cã thÓ thªm c©u hái gi¶ ®Þnh: ? 4. NÕu mét ngµy nµo ®ã, em còng rêi lµng quª ®Õn mét n¬i phån hoa xa x«i, th× bµi th¬ nµy sÏ cã ý nghÜa g× víi em ? C©u hái 1 : u tiªn cho häc sinh yÕu, trung b×nh yÕu. C©u hái 2 : dµnh cho häc sinh trung b×nh tr¶ lêi. C©u hái 3 : nªn gäi häc sinh kh¸ giái C©u hái 4 : dµnh cho c¸c ®èi tîng häc sinh. NghÜa lµ, víi mçi møc ®é cña c©u hái cÇn x¸c ®Þnh nªn gäi ®èi tîng nµo tr¶ lêi ®Ó c¸c lo¹i ®èi tîng ®Òu ®îc tham gia . C¸c em häc yÕu, trung b×nh, kh¸, giái TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 12 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn ®Òu ®îc ph¸t huy vai trß cña m×nh trong viÖc tham gia x©y dùng bµi. TÊt nhiªn, nªu häc sinh yÕu, trung b×nh muèn ®îc tr¶ lêi c¸c c©u hái khã h¬n còng nªn khuyÕn khÝch c¸c em . Nªn x©y dùng nh÷ng c©u hái mang tÝnh chÊt t duy, c¶m thô, kh¸i qu¸t, gi¶m nh÷ng c©u hái ph¸t hiÖn ®Ó häc sinh ®îc ph¸t triÓn n¨ng lùc t duy, c¶m thô. 3.2. Ph¬ng ph¸p dïng lêi (Gi¶ng b×nh) - NhiÒu gi¸o viªn Ng÷ v¨n ®· vËn dông ®æi míi th¸i qu¸ biÓu hiÖn ë viÖc hÇu nh chØ ®a ra c¸c c©u hái, híng dÉn häc sinh th¶o luËn mµ quªn ®i viÖc thªm nh÷ng lêi b×nh gi¶ng ®Çy chÊt v¨n ch¬ng vµo giê d¹y. Gi¶ng gi¶i ®Ó lµm râ hoÆc më réng kiÕn thøc khã trong v¨n b¶n. B×nh khi cÇn thÓ hiÖn sù c¶m thô s©u s¾c, tinh tÕ cña ngêi ®äc cã kinh nghiÖm vÒ t¸c phÈm. - NÕu b×nh, gi¶ng ®îc ph¸t huy ®óng lóc, ®óng chç sÏ cã t¸c dông hç trî, g©y lßng tin vµ høng thó thÈm mÜ cho ngêi häc. ThËm chÝ lêi b×nh hay cßn gãp phÇn rÌn kÜ n¨ng c¶m thô v¨n ch¬ng, kÜ n¨ng biÕt nghe nh÷ng lêi hay ý ®Ñp, tõ ®ã lµm n¶y sinh nhu cÇu viÕt hay cña ngêi häc trong nh÷ng bµi tù luËn v¨n häc. - Nhng lêi b×nh gi¶ng Êy kh«ng mang tÝnh ¸p ®Æt mµ chØ víi t c¸ch lµm mét ngêi b¹n cïng tham gia ®äc - hiÓu, tranh luËn víi häc sinh, qua ®ã gióp c¸c em lÜnh héi ®îc gi¸ trÞ ®a chiÒu cña t¸c phÈm ( híng dÉn chø kh«ng lµm thay, c¶m thô thay). - ë ®©y, t«i muèn nãi ®Õn viÖc khuyÕn khÝch häc sinh cã nh÷ng lêi b×nh (béc lé sù rung ®éng,say mª, sù c¶m kÝch, c¶m phôc cña m×nh tríc c¸c b×nh diÖn nµo ®ã cña ¸ng v¨n, bµi th¬, tríc t©m hån vµ tµi hoa cña t¸c gi¶..). Trong c¸c giê v¨n, lêi b×nh hÇu nh chØ xuÊt hiÖn ë phÝa gi¸o viªn (thµy nãi c¸i hay mµ trß c¶m nhËn ®îc cho häc sinh nghe). Häc sinh cha ®îc chó ý, ph¸t huy kh¶ n¨ng nµy. §Ó häc sinh ®îc ph¸t huy n¨ng lùc c¶m thô cïng høng thó víi t¸c phÈm, gi¸o viªn cÇn híng dÉn häc sinh tù biÕt b×nh c¸c chi tiÕt, h×nh ¶nh nghÖ thuËt cã gi¸ trÞ. §iÒu nµy rÊt cÇn thiÕt gióp cho häc sinh viÕt v¨n tèt h¬n. * VÝ dô : Híng dÉn häc sinh b×nh vÒ lÏ sèng “lÆng lÏ d©ng cho ®êi” trong bµi th¬ “Mïa xu©n nho nhá” cña Thanh H¶i. Gîi : - Nhµ th¬ Thanh H¶i s¾p tõ gi· câi ®êi nhng vÉn kh«ng ngõng kh¸t khao cèng hiÕn cho cuéc ®êi. Em cã c¶m nghÜ g× vÒ lÏ sèng Êy, h·y nãi cho c¸c b¹n cïng nghe? TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 13 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn - Em cã thÓ dïng c©u béc lé c¶m xóc ®¸nh gi¸ vÒ lÏ sèng Êy? HoÆc ®a ra mét h×nh ¶nh so s¸nh ®Ó lµm ®Ñp h¬n lÏ sèng Êy? Häc sinh ®a ra lêi b×nh: - HS 1: LÏ sèng Êy thËt tuyÖt ®Ñp biÕt bao! - HS 2: ¤ng nh mét con t»m tríc khi chÕt vÉn cè g¾ng nh¶ nh÷ng sîi t¬ ®Ñp cho ®êi vµ bµi th¬ “Mïa xu©n nho nhá” «ng ®Ó l¹i tríc khi vÒ n¬i c¸t bôi lµ sîi t¬ tuyÖt ®Ñp Êy. Nh÷ng lêi b×nh cña thµy trß sÏ lµm giê häc ®Ëm ®µ chÊt v¨n ch¬ng h¬n. 3.3. Th¶o luËn nhãm - H×nh thøc ho¹t ®éng nhãm chØ nªn xuÊt hiÖn khi: + Cã nh÷ng ph¹m vi kiÕn thøc mang tÝnh kh¸i qu¸t. + Cã nh÷ng t×nh huèng cã vÊn ®Ò trong bµi vît qu¸ kh¶ n¨ng c¸ thÓ vµ ph¶i cÇn ®Õn t duy tËp thÓ. - Tr¸nh t×nh tr¹ng trong nhãm chØ cã häc sinh kh¸ giái lµm viÖc rÊt tÝch cùc cßn hÇu nh häc sinh trung b×nh, yÕu tù ti kh«ng lµm g×, nªn th¶o luËn theo c¸c b íc: + Bíc 1: Mçi häc sinh trong nhãm ®Òu ®a ra ý kiÕn trªn phiÕu häc tËp cña m×nh. (®Ó mäi ®èi tîng häc sinh ®Òu ®îc tham gia ) + Bíc 2: Nhãm trëng tËp trung c¸c phiÕu vµ ®iÒu hµnh nhãm. + Bíc 3: C¸c nhãm ®i ®Õn thèng nhÊt, cö ®¹i diÖn tr×nh bµy. C¸c nhãm tranh luËn cuèi cïng ®i ®Õn thèng nhÊt. Gi¸o viªn lµ ngêi chèt l¹i b»ng ®¸p ¸n chuÈn. + Bíc 4: Sau khi cã ®¸p ¸n c¸c nhãm cÇn chÊm chÐo.(®Ó t¹o sù hµo høng cho häc sinh ) 4. §a d¹ng c¸c h×nh thøc d¹y häc 4.1 . VÏ tranh vµ tù thuyÕt minh tranh Sau khi tù ®äc, tù t×m hiÓu v¨n b¶n ë nhµ, häc sinh vÏ theo ý tëng cña m×nh, minh ho¹ mét h×nh ¶nh nµo ®ã m×nh t©m ®¾c (nªn cho mét tæ vÏ mét tranh). Häc sinh tù cö mét b¹n viÕt lêi thuyÕt minh cho tranh vÏ cña tæ. Qua thùc tÕ vËn dông, häc sinh rÊt thÝch h×nh thøc ho¹t ®éng nµy. * VÝ dô : + Tæ 1 : VÏ c¶nh TrÞnh H©m du V©n Tiªn xuèng vêi. + Tæ 2 : VÏ c¶nh «ng Ng câng V©n Tiªn. + Tæ 3 vµ tæ 4 : VÏ h×nh ¶nh «ng Ng trong cuéc sèng: TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 14 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn “ Rµy roi mai vÞnh vui vÇy Ngµy kia høng giã ®ªm nÇy ch¬i tr¨ng” (C¸c tranh vÏ minh ho¹ cho tiÕt häc “Lôc V©n Tiªn gÆp n¹n”) 4.2. KÓ mét c©u chuyÖn nhá vÒ t¸c gi¶, hoµn c¶nh s¸ng t¸c t¸c phÈm, ®äc ®o¹n th¬, ®o¹n v¨n m×nh thÝch nhÊt.(gi¸o viªn vµ häc sinh cïng tham gia) §©y lµ nh÷ng h×nh thøc ho¹t ®éng khiÕn häc sinh hµo høng vµ nhiÖt t×nh tham gia. Gi¸o viªn cã thÓ cho ®iÓm ®Ó khuyÕn khÝch c¸c em. §Ó cã nh÷ng c©u chuyÖn hay vÒ t¸c gi¶ vµ hoµn c¶nh s¸ng t¸c t¸c phÈm, gi¸o viªn cÇn tÝch cùc su tÇm. VÝ dô : C©u chuyÖn vÒ t¸c gi¶ Thanh H¶i – ngêi s¸ng t¸c “ Mïa xu©n nho nhá” §îc tËp kÕt ra B¾c n¨m 1959 (tuæi 20) nhng Thanh H¶i vÉn xin ë l¹i miÒn Nam chiÕn ®Êu. ¤ng sèng cïng ®ång bµo Tµ «i, V©n KiÒu ¨n cñ n©u, cñ chuèi thay c¬m. Cuéc ®êi bao gian khæ nhng «ng vÉn kiªn cêng. Khi vµo tuæi 50 ( tãc b¹c), «ng l©m bÖnh nÆng, ph¶i chèng chäi víi nçi ®au ®ín cña c¨n bÖnh ung th gan hiÓm nghÌo, sù sèng chØ tÝnh b»ng giê, b»ng phót. Nh¹c sÜ TrÇn Hoµn, ngêi b¹n th©n thiÕt cña «ng khuyªn «ng h·y nghØ ng¬i, ®õng viÕt n÷a nhng «ng vÉn viÕt, viÕt hèi h¶ v× sî m×nh kh«ng cßn viÕt ®îc n÷a, chØ mét th¸ng sau (12/ 1980), «ng ®· qua ®êi. Sau khi «ng mÊt, vî «ng dän giêng bÖnh vµ t×m thÊy díi tÊm nÖm bµi th¬ nµy… Tõ c©u chuyÖn, häc sinh hiÓu vµ ®ång c¶m víi nhµ th¬ h¬n, tr©n träng bµi th¬, xóc ®éng tríc nh÷ng t×nh c¶m ch©n thµnh, cao ®Ñp mµ t¸c gi¶ göi g¾m trong ®ã. 4.3. §ãng vai nh©n vËt, diÔn xuÊt mét ®o¹n trong truyÖn lµ ho¹t ®éng khiÕn häc sinh ghi nhí, in s©u Ên tîng vµ c¶m xóc vÒ nh©n vËt. * VÝ dô : 2 em häc sinh ®ãng vai «ng Hai vµ bµ chñ nhµ (Lµng – Kim L©n) diÔn xuÊt ®o¹n kÕt truyÖn. + Tù nhËp th©n quan toµ xÐt xö trong phiªn toµ “Nçi oan cña Vò N¬ng”. Häc sinh tù ph¸n xö theo ý cña m×nh. NÕu kh«ng ®îc c¸c b¹n (ngêi dù) ®ång t×nh th× “luËt s” sÏ lªn tiÕng. * VÝ dô : Häc sinh ®· ph¸n xö : Tr¬ng Sinh, ta kh«ng cho ngêi chÕt mµ sÏ b¾t ngêi ph¶i sèng trong d»n vÆt. §ªm nµo c¸i bãng cña Vò N¬ng còng vÒ ¸m ¶nh ng¬i. Nh©n ®©y ta còng nãi cho tÊt c¶ mäi ngêi dù phiªn toµ tØnh ngé: t tëng nam TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 15 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn quyÒn gia trëng, thãi hå ®å tµn nhÉn, coi thêng phô n÷ vÉn Èn n¸u trong c¸c ngêi ph¶i xo¸ bá ngay. NÕu kÎ nµo vi ph¹m g©y nªn téi ¸c ta sÏ kh«ng dung tha. 4.4. Nãi lêi sÎ chia víi t¸c gi¶, víi nh©n vËt (ho¹t ®éng vµo cuèi giê häc) hoÆc vÒ nhµ viÕt. §©y lµ h×nh thøc ®Ó häc sinh ®îc nãi lªn c¶m nghÜ cña m×nh vÒ t¸c gi¶, vÒ nh©n vËt trong t¸c phÈm, lµm c¸c em ®îc më réng t©m hån m×nh víi con ngêi vµ cuéc sèng, biÕt yªu th¬ng con ngêi, biÕt tr©n träng cuéc sèng… * VÝ dô : SÎ chia víi “ Em bÐ b¸n diªm” ( TruyÖn C« bÐ b¸n diªm- An ®Ðc xen). SÎ chia víi Thanh H¶i vÒ íc nguyÖn “Mét mïa xu©n nho nhá –LÆng lÏ d©ng cho ®êi” … Lêi sÎ chia víi nh©n vËt Vò N¬ng (TrÝch trong bµi lµm cña em NguyÔn ThÞ Thuý –líp 9A1) “ Cã thÓ nãi víi em vµ nhiÒu ®éc gi¶ kh¸c th× chÞ lµ mét c« g¸i rÊt hoµn h¶o, rÊt xøng ®¸ng ®Ó ®îc hëng h¹nh phóc trän vÑn. Nhng xãt xa thay l¹i kh«ng ph¶i nh vËy. T¹i sao l¹i thÕ chÞ ¬i? ChØ v× mét “c¸i bãng”, mét c¸i bãng nhá bÐ cña ngêi mÑ hiÒn mîn ®Ó an ñi vç vÒ con nhá ®· lµm cho gia ®×nh h¹nh phóc mµ chÞ g×n gi÷ vun ®¾p bao l©u ph¶i tan vì. BÞ chång ®¸nh ®Ëp, m¾ng nhiÕc, ®uæi ra khái nhµ v« lÝ, biÕt m×nh bÞ oan mµ kh«ng ®îc thanh minh, em biÕt chÞ tñi nhôc vµ uÊt øc l¾m! …ChÞ kh«ng quay vÒ! Em hiÓu bëi sÏ ch¼ng cßn h¹nh phóc nµo cho chÞ trong c¸i x· héi bÊt c«ng ®ã c¶. Cuéc sèng díi thñy cung tuy chØ lµ ¶o ¶nh nhng còng phÇn nµo lµm ngu«i ngoai sù ®au ®ín, tiÕc th¬ng cho ®éc gi¶ nh em… Em cÇu chóc cho chÞ sèng n¬i Êy cã mét cuéc sèng b×nh yªn, mong chÞ quªn ®i nh÷ng nçi ®au khi xa ®Ó t©m hån ®îc thanh th¶n. NÕu cã kiÕp sau, em mong chÞ ®îc sèng ë mét x· héi c«ng b»ng vµ lÊy ®îc ngêi chång xøng ®¸ng…” 5. NghÖ thuËt s ph¹m khi ngêi thµy ®ãng vai trß híng dÉn häc sinh Ngêi d¹y v¨n kh«ng chØ lµ nhµ khoa häc, nhµ s ph¹m mµ cßn lµ nghÖ sÜ trªn bôc gi¶ng. 5.1. Khi ®Æt c©u hái Gi¸o viªn ph¶i thÓ hiÖn ®îc sù b¨n kho¨n thùc sù tríc mét vÊn ®Ò ®Æt ra tõ t¸c phÈm. ThÓ hiÖn ®îc sù b¨n kho¨n thùc sù tríc mét vÊn ®Ò ®Æt ra tõ t¸c phÈm vµ khao kh¸t nhËn ®îc c©u tr¶ lêi tõ c¸c em. Tõ giäng hái, cö chØ, ®iÖu bé, ¸nh m¾t… ®Òu ph¶i thÓ hiÖn ®îc ®iÒu ®ã. 5.2. Khi nghe häc sinh tr¶ lêi TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 16 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn - Kh«ng nªn nghÜ r»ng thµy ë tÇm cao, lu«n th©u tãm ®îc tÊt c¶ mµ ph¶i “ lu«n lu«n l¾ng nghe, lu«n lu«n thÊu hiÓu”. - Lu«n cã sù tr©n träng, biÕt ¬n, ®ång c¶m ch©n thµnh tríc nh÷ng c©u tr¶ lêi, nh÷ng ý hiÓu ®éc ®¸o s¸ng t¹o cña c¸c em. (Tr¸nh nång nhiÖt th¸i qu¸ nh kÞch). * VÝ dô : + ý cña em thËt s¸ng t¹o, c¶m ¬n em! + Em cã mét c¸ch hiÓu thËt míi mÎ, thµy sÏ bæ sung vµo gi¸o ¸n cña m×nh. … - Häc sinh nãi cha ®óng, gi¸o viªn nªn nhÑ nhµng tá ý tiÕc vµ nhê nh÷ng b¹n kh¸c gióp ®ì b¹n chø kh«ng nªn phñ nhËn b»ng c¸c tõ “ sai råi! ” , “ Em chËm hiÓu qu¸ !”… - KhuyÕn khÝch nh÷ng c¸ch hiÓu, c¸ch c¶m míi mÎ s¸ng t¹o vÒ nh©n vËt, vÒ chi tiÕt nghÖ thuËt trong t¸c phÈm… Nh chóng ta ®· biÕt, ®äc mét t¸c phÈm mçi ngêi ®Òu cã thÓ ®a ra mét c¸ch gi¶i m· cho riªng m×nh. Nhng muèn hiÓu theo nghÜa nµo th× ®Òu ph¶i xuÊt ph¸t tõ v¨n b¶n, ph¶i c¨n cø vµo h×nh tîng, c©u ch÷ cô thÓ cña bµi th¬, ¸ng v¨n. NÕu nh ý hiÓu cña häc sinh phï hîp vµ thÓ hiÖn sù s¸ng t¹o míi mÎ th× gi¸o viªn cÇn ®ãn nhËn, khuyÕn khÝch, t¹o høng thó cho c¸c em, kh¬i gîi nhu cÇu thÝch kh¸m ph¸, ®îc kh¸m ph¸. Víi 3 c©u th¬ : “ Sèng nh s«ng nh suèi Lªn th¸c xuèng ghÒnh Kh«ng lo cùc nhäc” (Nãi víi con – Y Ph¬ng) Häc sinh cã nhiÒu ý hiÓu kh¸c nhau: - Ngêi ®ång m×nh sèng m¹nh mÏ nh s«ng nh suèi vît qua mäi ghÒnh th¸c. - Ngêi ®ång m×nh sèng nh s«ng nh suèi ch¶y vÒ biÓn, chØ biÕt cho, kh«ng biÕt nhËn. - Ngêi ®ång m×nh t©m hån trong trÎo, v« t hån nhiªn nh s«ng nh suèi, kh«ng ng¹i g× gian khã. Gi¸o viªn nhËn xÐt : nh÷ng c¸ch hiÓu cña c¸c em ®Òu ®óng v× c¸c em ®· c¶m nhËn ®îc qua h×nh ¶nh so s¸nh ®ã mét t©m hån, c¸ch sèng cña ngêi miÒn Nói thËt ®Ñp, phong phó, kho¸ng ®¹t, trµn ®Çy niÒm tin… TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 17 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn 5.3. Gi¶i quyÕt nh÷ng t×nh huèng VÝ dô : Khi häc sinh ®a ra nh÷ng c©u hái bÊt ngê: * Cã häc sinh tr¸ch Vò N¬ng : t¹i sao Vò N¬ng kh«ng bá ®i ®Õn mét n¬i nµo ®ã tù kiÕm sèng nu«i th©n, ch¶ lÏ cø ph¶i rêi nhµ cña Tr¬ng Sinh nµng kh«ng sèng ®îc hay sao ? - Gi¸o viªn cã thÓ hái l¹i häc sinh : ? §iÒu g× khiÕn Vò N¬ng ®au khæ ®Õn møc ph¶i tù vÉn ? HS : Danh dù bÞ b«i nhä. GV: Nh c¸c em ®· biÕt, Vò N¬ng hÕt lêi ph©n trÇn, hµng xãm thanh minh cho nµng ®Òu kh«ng ®îc, kh«ng thÓ minh oan ®îc trong mét x· héi phô n÷ bÞ coi thêng, nµng cã thÓ bá ®i mét n¬i nµo ®ã kiÕm sèng nhng nµng kh«ng muèn sèng khi bÞ nhôc nh· nh vËy. NghÜa lµ nµng chÕt kh«ng ph¶i v× kh«ng cã c¸ch nµo kiÕm sèng mµ chÕt v× kh«ng thÓ minh oan. ChÝnh c¸i chÕt cña nµng lµ sù tè c¸o x· héi ham quyÒn ®Çy bÊt c«ng. * Sau khi häc xong ®o¹n trÝch “M· Gi¸m Sinh mua KiÒu” (TruyÖn KiÒu – NguyÔn Du; Ng÷ v¨n 9 – TËp I ), häc sinh cã liªn hÖ ®Õn T¸c phÈm “T¾t ®Ìn” ( Ng« TÊt Tè; Ng÷ v¨n 8 – TËp I) : - Thuý KiÒu lµ mét ngêi con g¸i d¸m hi sinh th©n m×nh ®Ó cøu cha vµ em. T¹i sao chÞ DËu l¹i kh«ng d¸m b¸n m×nh cho tªn quan phô mÉu ®Ó cøu gia ®×nh ®Ó ®øa con kh«ng l©m vµo t×nh c¶nh khæ së. Theo em, chÞ DËu lµ mét ngêi phô n÷ Ých kØ. Víi nh÷ng c©u hái nh thÕ vµ cßn rÊt nhiÒu nh÷ng c©u hái kh¸c, yªu cÇu ngêi gi¸o viªn gi¶i ®¸p tho¶ ®¸ng, gióp cho häc sinh cã c¸i nh×n ®óng ®¾n. Tãm l¹i, ngêi gi¸o viªn cÇn biÕt t¹o t©m thÕ cho giê häc v¨n qua : nghÖ thuËt øng xö c¸c t×nh huèng s ph¹m, biÕt c¸ch hái, c¸ch nghe, c¸ch ®¸p, nghÖ thuËt biÕt giao hoµ xo¸ ®i kho¶ng c¸ch thµy – trß, hai ®èi tîng cïng kh¸m ph¸ v¨n b¶n. 6. ChÊt v¨n trong d¹y vµ häc v¨n Mét ®iÒu dÔ nhËn thÊy, trong mét sè tiÕt d¹y vµ häc v¨n lµ ngêi thµy nhiÒu khi biÕn thµnh mét nhµ ®¹o ®øc vông vÒ, mét t¸c phÈm v¨n häc bÞ biÕn thµnh mét bµi häc lÞch sö - VÝ dô : d¹y v¨n b¶n “ Phong c¸ch Hå ChÝ Minh ” , gi¸o viªn chñ yÕu ph©n tÝch nh÷ng phÈm chÊt cña B¸c qua trang phôc, ¨n uèng, n¬i ë vµ cuèi cïng TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 18 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn kÕt luËn cÇn häc tËp theo tÊm g¬ng cña B¸c. Nh vËy, chÊt v¨n cña v¨n b¶n cha ®îc khai th¸c. §Ó giê d¹y häc mang chÊt v¨n, gi¸o viªn cÇn cho häc sinh liªn tëng ®Õn mét sè c©u th¬ ngîi ca vÎ ®Ñp trong phong c¸ch sèng cña B¸c, t×m hiÓu nghÖ thuËt kÓ kÕt hîp víi b×nh luËn, nh÷ng h×nh ¶nh so s¸nh mang tÝnh chÊt kh¼ng ®Þnh, giäng v¨n chuyÓn m¹ch nhÑ nhµng, l¾ng s©u ®Çy xóc c¶m. §Ó giê häc v¨n kh«ng trë thµnh nhµm ch¸n, kh« khan. Theo t«i ngêi d¹y v¨n cÇn n©ng cao tinh thÇn nh©n b¶n cña bé m«n v¨n “tr¶ l¹i b¶n chÊt nghÖ thuËt k× diÖu cho bé m«n v¨n trong nhµ trêng”. ChÊt v¨n cã thÓ t¹o nªn tõ : - PhÇn giíi thiÖu bµi, giíi thiÖu t¸c gi¶, hoµn c¶nh s¸ng t¸c t¸c phÈm. - Tõ lêi dÉn d¾t chuyÓn ý (chiÕc cÇu nèi uyÓn chuyÓn gi÷a c¸c phÇn cña bµi). - Tõ viÖc khai th¸c t×m hiÓu v¨n b¶n, c¸ch hái häc sinh. - Giäng ®iÖu cña ngêi thµy. IV. KÕt qu¶ nghiªn cøu vµ øng dông cña ®Ò tµi §Ò tµi trªn ®· ®îc chóng t«i nghiªn cøu vµ vËn dông trong c¸c giê d¹y vµ häc V¨n. C¸c em häc sinh høng thó h¬n víi giê häc, yªu thÝch nh÷ng t¸c phÈm v¨n häc h¬n. B¶n th©n ngêi d¹y thÊy nhÑ nhµng h¬n trong viÖc tæ chøc líp häc ®äc – hiÓu v¨n b¶n. V. TriÓn väng cña ®Ò tµi §Ò tµi nµy sÏ tiÕp tôc ®îc nghiªn cøu víi híng cô thÓ h¬n : - D¹y t¸c phÈm tù sù hiÖn ®¹i. - D¹y t¸c phÈm th¬ tr÷ t×nh. TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 19 Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả giờ dạy và học Văn PhÇn C : Gi¸o ¸n thö nghiÖm TiÕt 77: cè h¬ng (Lç TÊn ) A. Môc tiªu bµi häc 1. KiÕn thøc : häc sinh thÊy ®îc sù thay ®æi cña con ngêi ë cè h¬ng vµ nguyªn nh©n s©u xa cña sù thay ®æi ®¸ng buån Êy. Qua ®ã, thÊy râ tinh thÇn phª ph¸n s©u s¾c x· héi cò cña t¸c gi¶. T¸c gi¶ ®· sö dông thµnh c«ng biÖn ph¸p nghÖ thuËt so s¸nh ®èi chiÕu, kÕt hîp nhuÇn nhuyÔn nhiÒu ph¬ng thøc biÓu ®¹t trong t¸c phÈm. 2. KÜ n¨ng : c¸ch ®äc – hiÓu v¨n b¶n tù sù ( ph©n tÝch nh©n vËt) 3. Th¸i ®é : th¬ng c¶m tríc sè phËn con ngêi, bÊt b×nh tríc hiÖn thùc cña x· héi. B. ChuÈn bÞ : 1. Gi¸o viªn : M¸y Proje cter, phiÕu häc tËp cho c¸ nh©n. 2. Häc sinh : §äc, so¹n bµi, vÏ tranh minh ho¹, viÕt lêi thuyÕt minh C. Tæ chøc c¸c ho¹t ®éng d¹y häc * Ho¹t ®éng 1 : kiÓm tra bµi cò, giíi thiÖu bµi míi 1. KiÓm tra bµi cò : Trë vÒ lµng quª sau 20 n¨m xa c¸ch, nh©n vËt “t«i” cã t©m tr¹ng g× ? V× sao “t«i ” l¹i cã t©m tr¹ng ®ã. 2. Giíi thiÖu bµi : Chøng kiÕn c¶nh lµng quª tµn t¹, tiªu ®iÒu, “t«i” c¶m thÊy buån, th¬ng c¶m vµ hÉng hôt, thÊt väng. Bëi v× trong håi øc “t«i”, c¶nh lµng quª ®Ñp chø kh«ng nh thÕ. C¶nh quª ®¸ng buån cßn con ngêi ë quª ra sao? “t«i” ®· gÆp nh÷ng ai trong nh÷ng ngµy ë quª ? TrÇn ThÞ Kh¸nh V©n – Trêng THCS H¬ng Gi¸n – Yªn Dòng 20
- Xem thêm -