Quy trình công nghệ sản xuất bia

  • Số trang: 89 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 14 |
  • Lượt tải: 0
nganguyen

Đã đăng 34173 tài liệu

Mô tả:

Luận văn: Quy trình công nghệ sản xuất bia Thöïc taäp toát nghieäp MUÏC LUÏC Phaàn 1: PHAÂN XÖÔÛNG NAÁU ......................................................1 1.1 NHIEÄM VUÏ .................................................................................................... 1 1.2 TOÅ CHÖÙC SAÛN XUAÁT .................................................................................. 1 1.3 BOÁ TRÍ MAËT BAÈNG ..................................................................................... 1 1.4 QUY TRÌNH COÂNG NGHEÄ........................................................................... 2 1.4.1 Nguyeân lieäu ............................................................................................ 3 1.4.2 Loïc buïi .................................................................................................... 3 1.4.3 Saøng phaân loaïi theo kích thöôùc vaø khí ñoäng ........................................... 3 1.4.4 Saøng phaân loaïi theo tính chaát beà maët ..................................................... 4 1.4.5 Nghieàn .................................................................................................... 5 1.4.6 Naáu ......................................................................................................... 8 1.4.7 Loïc ........................................................................................................ 18 1.4.8 Ñun soâi dòch ñöôøng vôùi hoa houblon .................................................... 22 Phaàn 2: PHAÂN XÖÔÛNG LEÂN MEN............................................. 27 2.1 NHIEÄM VUÏ .................................................................................................. 27 2.2 BOÁ TRÍ NHAÂN SÖÏ....................................................................................... 27 2.3 CAÙC KHU VÖÏC SAÛN XUAÁT CHÍNH ......................................................... 27 2.4 QUY TRÌNH COÂNG NGHEÄ......................................................................... 28 2.4.1 Laéng ...................................................................................................... 29 2.4.2 Laøm laïnh nhanh .................................................................................... 30 2.4.3 Suïc khoâng khí voâ truøng ......................................................................... 41 2.4.4 Caáy men................................................................................................ 41 2.4.5 Leân men chính ...................................................................................... 45 2.4.6 Leân men phuï......................................................................................... 52 2.4.7 Pha bia .................................................................................................. 54 2.4.8 Laøm laïnh............................................................................................... 55 2.4.9 Loïc oáng ................................................................................................. 55 2.4.10 Loïc ñóa .................................................................................................. 57 2.4.11 Loïc chæ .................................................................................................. 60 2.4.12 Baõo hoøa CO2 ......................................................................................... 62 2.4.13 Khu vöïc TBF......................................................................................... 62 Phaàn 3: PHOØNG HOÙA LYÙ ........................................................ 64 3.1 NÖÔÙC ........................................................................................................... 64 3.1.1 pH ......................................................................................................... 65 3.1.2 Ñoä kieàm TOH ....................................................................................... 65 3.1.3 Ñoä kieàm TA (Total alkaline) ................................................................ 66 3.1.4 Ñoä kieàm TAC (Total alkanline) ........................................................... 67 3.1.5 Ñoä maën ................................................................................................. 67 i Thöïc taäp toát nghieäp 3.1.6 Ñoä cöùng TH (Total hardness) ............................................................... 68 3.1.7 Ñoä ñuïc ................................................................................................... 68 3.1.8 Haøm löôïng Clo...................................................................................... 69 3.2 MALT vaø GAÏO............................................................................................. 69 3.2.1 Möùc ñoä nghieàn ...................................................................................... 69 3.2.2 Ñoä aåm ................................................................................................... 70 3.2.3 Thôøi gian ñöôøng hoùa ............................................................................. 71 3.2.4 Balling .................................................................................................. 72 3.2.5 Ñoä maøu ................................................................................................. 72 3.2.6 Ñoä chua................................................................................................. 73 3.3 DÒCH NHA HOUBLON HOÙA ..................................................................... 73 3.3.1 Löôïng tinh boät soùt ................................................................................. 73 3.3.2 Ñoä ñuïc ................................................................................................... 74 3.3.3 Ñoä maøu ................................................................................................. 74 3.3.4 pH ......................................................................................................... 74 3.3.5 Balling .................................................................................................. 75 3.4 BIA LEÂN MEN PHUÏ .................................................................................... 75 3.4.1 Ñoä hoøa tan bieåu kieán............................................................................. 76 3.4.2 Ñoä coàn ................................................................................................... 76 3.4.3 Ñoä hoøa tan ban ñaàu ............................................................................... 77 3.4.4 Ñoä maøu ................................................................................................. 77 3.4.5 Ñoä trong ................................................................................................ 77 3.4.6 pH ......................................................................................................... 78 3.5 BIA TBF (BIA TRÖÔÙC KHI CHIEÁT).......................................................... 78 3.5.1 Ñoä hoøa tan bieåu kieán, ñoä coàn, haøm löôïng ñöôøng soùt, ñoä hoøa tan ban ñaàu 78 3.5.2 Haøm löôïng CO2 ..................................................................................... 79 3.6 BIA THAØNH PHAÅM .................................................................................... 79 3.6.1 Haøm löôïng CO2 ..................................................................................... 81 3.6.2 Ñoä haáp................................................................................................... 82 3.6.3 Haøm löôïng diacetyl............................................................................... 84 3.6.4 Ñoä ñaéng................................................................................................. 85 3.7 LÖU MAÃU .................................................................................................... 85 TAØI LIEÄU THAM KHAÛO ........................................................... 86 ii Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu Phaàn 1: PHAÂN XÖÔÛNG NAÁU − Ñaây laø moät trong 3 phaân xöôûng chính (goàm phaân xöôûng naáu, phaân xöôûng leân men vaø phaân xöôûng chieát roùt) thöôøng coù ñoái vôùi moät nhaø maùy saûn xuaát bia. 1.1 NHIEÄM VUÏ − Phaân xöôûng naáu coù nhieäm vuï chính laø saûn xuaát ra dòch ñöôøng houblon hoaù ñeå chuaån bò cho quaù trình leân men tieáp theo. Noùi caùch khaùc, phaân xöôûng caàn thöïc hieän quaù trình ñöôøng hoaù caùc nguyeân lieäu chính ban ñaàu (goàm malt vaø gaïo), sau ñoù houblon dòch ñöôøng vöøa thu. 1.2 TOÅ CHÖÙC SAÛN XUAÁT − Toång soá coâng nhaân vieân: 47 ngöôøi − Soá ngaøy saûn xuaát: 6 ngaøy/tuaàn − Soá meû saûn xuaát: 12 meû/ngaøy − Naêng suaát: 10 taán nguyeân lieäu/meû − Toång veä sinh phaân xöôûng: Thöù 2 haøng tuaàn 1.3 BOÁ TRÍ MAËT BAÈNG Phaân xöôûng naáu laø moät toaø nhaø goàm 7 taàng vôùi boá trí nhö sau: − Taàng 1: noài naáu gaïo, noài naáu malt, noài döï tröõ, maùy loïc khung baûn, noài ñun soâi vôùi hoa, phoøng maùy vi tính ñieàu khieån, boä phaän vaên phoøng. − Taàng 2: heä thoáng caân xuaát, vít taûi, thuøng chöùa boät sau khi xay. − Taàng 3: maùy taùch saïn, boä phaän thu hoài buïi malt, boàn chöùa trung gian, baûng ñieàu khieån quy trình xöû lyù nguyeân lieäu. − Taàng 4: boàn chöùa trung gian, maùy nghieàn buùa, maùy saøng raùc, cyclon laéng buïi. − Taàng 5: boàn nöôùc, quaït xuaát xay, ñieàu hoøa löu löôïng, vít taûi. − Taàng 6: caân nhaäp, boä phaän phaân phoái vaøo siloâ. − Taàng 7: quaït huùt, ñieàu hoøa löu löôïng nhaäp. Trang 1 Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu 1.4 QUY TRÌNH COÂNG NGHEÄ Malt Gaïo Caân vaø phaân phoái vaøo siloâ Caân vaø phaân phoái vaøo siloâ Loïc buïi Loïc buïi Saøng taùch taïp chaát lôùn Saøng taùch taïp chaát lôùn Saøng taùch saïn Saøng taùch saïn Nghieàn Nghieàn Nöôùc Pha boät malt Pha boät gaïo CaCl2 Ñaïm hoaù Hoà hoaù Nöôùc H2SO4 Malt loùt Nöôùc noùng Ñöôøng hoaù Röûa baõ Loïc heøm Baõ heøm Ñun soâi vôùi hoa houblon Houblon cao vaø vieân Dòch ñöôøng houblon hoaù Trang 2 ZnCl2 Caramel vaø acid lactic Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu 1.4.1 Nguyeân lieäu − Caùc nguyeân lieäu chính (goàm malt vaø gaïo) seõ ñöôïc vaän chuyeån töø kho chöùa leân taàng 5 cuûa phaân xöôûng nhôø vaøo heä thoáng khí ñoäng (naêng suaát 10 taán/giôø). Taïi ñaây, nguyeân lieäu seõ qua heä thoáng caân ñònh löôïng ñeå nhaäp vaøo caùc siloâ chöùa. − Phaân xöôûng naáu coù toång coäng 9 siloâ chöùa vôùi löôïng chöùa laø 80 taán/haàm. Caùc siloâ naøy thoâng töø taàng 5 xuoáng ñeán taàng 1. Trong ñoù coù 3 siloâ duøng chöùa gaïo vaø 6 siloâ duøng chöùa malt. − Khi caàn saûn xuaát, nguyeân lieäu seõ ñöôïc laáy töø caùc siloâ naøy ñeå ñöa ñi xuoáng pheãu nhaäp lieäu taäp trung naèm ôû taàng treät. − Trong nguyeân lieäu coù theå laãn caùc taïp chaát nhö reã coøn soùt (ñoái vôùi malt), caùc taïp chaát lôùn nhö raùc, maûnh vuïn xaùc laù, ñaát, ñaù , saïn… Maët khaùc, trong quaù trình vaän chuyeån vaø ñaûo troän, do coù söï ma saùt giöõa caùc haït neân seõ laøm phaùt sinh ra nhieàu buïi baån trong nguyeân lieäu. Chính vì vaäy, nguyeân caàn phaûi traûi qua caùc quaù trình laøm saïch laøm saïch lieäu tröôùc khi ñöôïc ñöa vaøo noài naáu. 1.4.2 Loïc buïi 1.4.2.1 Muïc ñích − Nhaèm loaïi boû caùc buïi baån trong nguyeân lieäu ñaõ phaùt sinh trong vaän chuyeån. 1.4.2.2 Nguyeân taéc − Nhôø taùc duïng cuûa löïc ly taâm vaø troïng löïc, khi ñi qua cyclon, caùc haït buïi seõ ñöôïc taùch ra khoûi nguyeân lieäu. 1.4.2.3 Caùch tieán haønh − Nguyeân lieäu töø pheãu nhaäp lieäu taäp trung seõ ñöôïc heä thoáng quaït huùt leân taàng 5 cuûa phaân xöôûng vaøo cyclon. Khi ñi qua cyclon, caùc buïi baån coøn laãn trong nguyeân lieäu seõ ñöôïc quaït huùt huùt ra ngoaøi theo cöûa ôû phía treân ñænh. Coøn phaàn nguyeân lieäu ñaõ ñöôïc loaïi buïi baån seõ ñöôïc vaän chuyeån xuoáng boàn chöùa trung gian naèm ôû taàng 4. 1.4.3 Saøng phaân loaïi theo kích thöôùc vaø khí ñoäng 1.4.3.1 Muïc ñích − Taùch caùc taïp chaát coù kích thöôùc khaùc vôùi kích thöôùc cuûa nguyeân lieäu: • Lôùn hôn: voû bao, raùc, rôm raï,… • Nhoû hôn: caùt, boät mòn,… − Taùch caùc taïp chaát nheï. Trang 3 Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu 1.4.3.2 Caáu taïo thieát bò vaø nguyeân taéc hoaït ñoäng − Boàn chöùa trung gian ôû taàng 4 ñöôïc noái tröïc tieáp vôùi maùy saøng. Maùy ñöôïc ñaët nghieâng khoaûng 100 so vôùi phöông ngang nhaèm taïo ñoä doác cho nguyeân lieäu vaø raùc deã tröôït xuoáng. − Maùy coù 2 lôùp löôùi: • Lôùp treân coù loã löôùi hình troøn, ñöôøng kính khoaûng 5mm (vôùi gaïo), 8mm (vôùi malt) • Lôùp döôùi coù loã löôùi hình vuoâng nhoû hôn. − Giöõa 2 lôùp löôùi naøy coù caùc vieân bi cao su chaïy nhaèm traùnh cho raùc vaø nguyeân lieäu bò keït giöõa 2 lôùp löôùi. Maùy hoaït ñoäng nhôø 2 moâtô ñieän, khi hoaït ñoäng, löôùi rung maïnh theo phöông ngang: • Nguyeân lieäu vaøo ôû ñaàu cao, do löïc rung, nguyeân lieäu seõ loït qua lôùp löôùi treân, coøn taïp chaát lôùn thì bò giöõ laïi. • Khi xuoáng lôùp löôùi phía döôùi, caùc taïp chaát nhö caùt, boät mòn seõ loït qua lôùp löôùi naøy coøn nguyeân lieäu toát (vaãn coøn saïn) seõ naèm phía treân lôùp löôùi. • Sau ñoùù nhôø heä thoáng quaït huùt, caùc taïp chaát nheï laãn trong nguyeân lieäu seõ ñöôïc huùt ra ngoaøi. • Töø ñaây, nguyeân lieäu ñöôïc chuyeån xuoáng maùy saøng taùch saïn ôû taàng 3. 1.4.3.3 Thoâng soá kyõ thuaät − Naêng suaát: 6 taán/h − Ñoäng cô: 0,25 KW − Toác ñoä: 950 voøng/phuùt 1.4.3.4 Söï coá vaø caùch khaéc phuïc − Do quy trình hoaït ñoäng baèng ñieàu khieån töï ñoäng neân khi coù söï coá, heä thoáng töï ñoäng ngaét, coâng nhaân tieán haønh kieåm tra, khaéc phuïc. 1.4.3.5 Veä sinh − Thaùo löôùi khoûi maùy vaø veä sinh saïch löôùi moãi khi löôùi dô. 1.4.4 Saøng phaân loaïi theo tính chaát beà maët 1.4.4.1 Muïc ñích − Taùch caùc taïp chaát coù tyû troïng lôùn vaø ma saùt lôùn nhö saïn, ñaù, soûi,… Trang 4 Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu − Maùy taùch saïn naøy hieän nay coâng ty chæ duøng ñoái vôùi gaïo. Coøn malt do khaù saïch neân khoâng caàn qua maùy taùch saïn nöõa. Maùy taùch saïn cho malt hieän ñang ñöôïc taän duïng ñeå huùt buïi khoûi malt. 1.4.4.2 Caáu taïo thieát bò vaø nguyeân taéc hoaït ñoäng − Maùy taùch saïn hoaït ñoäng theo nguyeân taéc khí ñoäng vaø laéc phaúng. Maùy boá trí nghieâng so vôùi maët ñaát 8 – 90, coù moâtô ñieän gaén ôû moät ñaàu taïo ñoä rung theo chieàu doïc. − Nguyeân lieäu ñöôïc ñöa vaøo ñaàu cao hôn. Khí thoåi vaøo vöøa ñuû naâng haït leân, coøn saïn naëng hôn naèm döôùi. Khi saøng rung, haït theo höôùng gioù di chuyeån veà ñaàu thaáp ñoå xuoáng döôùi, coøn saïn ñi veà höôùng ngöôïc laïi vaøo thuøng chöùa. Maùy cuõng ñöôïc noái vôùi quaït huùt buïi nhö ñoái vôùi maùy taùch raùc. 1.4.4.3 Thoâng soá kyõ thuaät − Naêng suaát: 5 taán/h − Ñoäng cô: 0,25 KW − Toác ñoä: 950 voøng/phuùt 1.4.4.4 Söï coá vaø caùch khaéc phuïc − Ñöôøng oáng daãn vaø malt ñeán caùc maùy saøng hoaëc gaøu taûi bò ngheït do löôïng buïi traáu trong haït nhieàu (ñaëc bieät laø malt) → phaûi döøng heä thoáng ñeå thoáng ñeå thoâng ngheït. 1.4.5 Nghieàn 1.4.5.1 Muïc ñích − Ñaäp nhoû haït thaønh nhieàu maûnh ñeå taêng beà maët tieáp xuùc vôùi nöôùc, laøm cho söï xaâm nhaäp cuûa nöôùc vaøo trong thaønh phaàn chaát noäi nhuõ nhanh hôn, thuùc ñaåy quaù trình ñöôøng hoùa vaø caùc quaù trình thuûy phaân khaùc nhanh vaø trieät ñeå hôn. − Tuøy vaøo loaïi nguyeân lieäu laø malt hay theá lieäu (gaïo) maø coù yeâu caàu veà möùc ñoä nghieàn khaùc nhau: • Ñaëc ñieåm cuûa theá lieäu (nguyeân lieäu haït chöa öôm maàm) laø haït cuûa chuùng chöa ñöôïc hoà hoùa, chöa ñöôïc taùc ñoäng bôûi caùc quaù trình enzyme. Caáu truùc tinh boät cuûa chuùng coøn raát cöùng. ÔÛ traïng thaùi nhö vaäy chuùng raát khoù bò thuûy phaân. Ñeå ñaït ñeán muïc tieâu cuoái cuøng laø trích ly ñöôïc nhieàu chaát hoøa tan töø nguyeân lieäu chöa öôm maàm, bieän phaùp höõu hieäu nhaát laø chuùng phaûi ñöôïc nghieàn thaät nhoû, sau ñoù phaûi qua khaâu hoà hoùa ôû nhieät ñoä cao ñeå laøm cho tinh boät cuûa chuùng chín. Trang 5 Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu • Coøn ñoái vôùi malt, möùc ñoä nghieàn phaûi thoûa maõn yeâu caàu thu nhieàu chaát hoøa tan nhaát maø khoâng laøm dòch ñöôøng bò ñaéng chaùt khoù chòu do caùc thaønh phaàn cuûa voû, töùc laø phaûi nghieàn nhoû noäi nhuõ maø khoâng nghieàn naùt voû malt. 1.4.5.2 Caùch tieán haønh − Nguyeân lieäu sau khi qua maùy saøng taùch saïn seõ ñöôïc chuyeån ñeán heä thoáng caân ñònh löôïng roài ñeán boàn chöùa trung gian ôû taàng 2. Ñoái vôùi gaïo thì moãi laàn caân laø 14kg coøn malt laø 30kg. Töø boàn chöùa trung gian, nguyeân lieäu seõ theo heä thoáng gaøu taûi ôû taàng 2 chuyeån leân taàng 5 vaø ñöôïc vis taûi naïp vaøo thuøng chöùa roài vaøo maùy nghieàn buùa ôû taàng 4. 1.4.5.3 Caáu taïo thieát bò vaø nguyeân taéc hoaït ñoäng Hình 1.1: Thieát bò nghieàn buùa − Nguyeân lieäu ñi qua maùy nghieàn nhôø ñoäng löïc cuûa quaït huùt döôùi maùy nghieàn. Nguyeân lieäu ñöôïc huùt qua cöûa vaøo, qua phaàn gôø hình tam giaùc. ÔÛ ñaây gioù ñöôïc thoåi vuoâng goùc vôùi doøng nguyeân lieäu, nhöõng haït nguyeân lieäu nheï seõ thay ñoåi goùc rôi, rôi vaøo maùy nghieàn; coøn nhöõng haït saïn vaø taïp chaát naëng seõ ñöôïc giöõ laïi, rôi vaøo vuøng chöùa taïp chaát cuûa maùy. Tröôùc khi vaøo maùy nghieàn nguyeân lieäu coøn ñöôïc ñi qua nam chaâm maïnh ñeå huùt heát nhöõng maûnh saét vuïn coøn laïi trong nguyeân lieäu. Trang 6 Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu Hình 1.2: Nguyeân lyù nghieàn buùa − Nguyeân lieäu xuoáng phía döôùi, bò daäp naùt bôûi caùc buùa ñaäp quay vôùi toác ñoä 3000 voøng/phuùt. Maùy coù hoäp ñoåi chieàu, duøng thay ñoåi chieàu quay cuûa buùa ñaäp, haïn cheá tröôøng hôïp buùa bò daäp moät phía. Maùy nghieàn coù taát caû 72 buùa, ñöôïc xeáp thaønh 8 daõy, moõi daõy 9 buùa. Hình 1.3: Buùa nghieàn − Trong phaàn thaân, nguyeân lieäu ñöôïc nghieàn do ma saùt cuûa nguyeân lieäu, löôùi nghieàn vaø buùa nghieàn. Nguyeân lieäu ñöôïc truyeàn ñoäng naêng nhôø löïc ly taâm do buùa nghieàn taïo neân. − Kích thöôùc haït sau khi nghieàn phuï thuoäc vaøo toác ñoä quay cuûa roto vaø ñöôøng kính loã löôùi nghieàn. Ñöôøng kính loã löôùi nghieàn gaïo laø 2mm, ñöôøng kính loã löôùi nghieàn malt laø 2,5mm. − Boät sau khi nghieàn ñöôïc quaït huùt qua löôùi nghieàn vaø vaøo boä phaän taùch buïi. Sau ñoù boät seõ ñöôïc ñöa vaøo thuøng chöùa. Töø thuøng boät, nguyeân lieäu ñöôïc vít taûi Trang 7 Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu chuyeån xuoáng ñoàng thôøi troän luoân vôùi nöôùc treân ñöôøng oáng roài ñi vaøo noài naáu ôû taàng 1. 1.4.5.4 Thoâng soá kyõ thuaät − Naêng suaát: 4 taán/h − Ñoäng cô: 37 KW − Toác ñoä: 3000 voøng/phuùt 1.4.5.5 Söï coá vaø caùch khaéc phuïc Söï coá Nguyeân nhaân Caùch khaéc phuïc Nguyeân lieäu khoâng vaøo Quaït huùt yeáu maùy nghieàn Xem laïi quaït, thieát bò ruõ buïi cuûa thieát bò loïc buïi coù laøm vieäc khoâng? Naêng suaát nghieàn giaûm Ngheït löôùi nghieàn, moøn Xem laïi löôùi vaø buùa buùa hay moøn löôùi nghieàn nghieàn Saûn phaåm nghieàn coù kích Löôùi nghieàn moøn hoaëc bò Kieåm tra laïi löôùi nghieàn thöôùc lôùn raùch löôùi nghieàn 1.4.5.6 Veä sinh − Maùy nghieàn ñöôïc ñònh kyø moät tuaàn veä sinh moät laàn. Khi veä sinh, thaùo maùy ra vaø lau chuøi nam chaâm, duøng khí neùn thoåi saïch buïi treân löôùi nghieàn cuõng nhö beân trong thaân maùy. 1.4.6 Naáu Trang 8 Trang 9 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 110 0 20 Gaïo + malt loùt laàn 1 H2SO4 72 ± 2°C 10 phuùt 40 10 phuùt 83 ± 2°C NHIEÄT ÑOÄ (°C) 60 72 ± 2°C 20 phuùt Malt loùt laàn 2 80 Malt 100 CaCl 2 50 ± 2°C 1 phuùt 100°C 15 phuùt 120 65 ± 2°C 20 phuùt 140 160 75°C 20 phuùt PHOÁI TROÄN 180 LOÏC 76°C 0 200 220 240 100°C 70 phuùt Hoa houblon daïng cao ZnCl 2 Hoa houblon daïng vieân 260 280 320 340 360 THÔØI GIAN (phuùt) 300 ÑUN VÔÙI HOA HOUBLON BIEÅU ÑOÀ THÔØI GIAN MEÛ NAÁU Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu 1.4.6.1 Noài naáu gaïo Muïc ñích − Hoà hoùa vaø dòch hoùa toái ña theá lieäu gaïo tröôùc khi cho phoái troän vaøo noài naáu malt. Caáu taïo thieát bò Hình 1.4: Noài naáu − Thieát bò laøm baèng theùp khoâng ræ coù daïng hình truï ñaùy cong, naép hình noùn ñaët treân chaân ñôõ caùch saøn khoaûng 1 m. Thieát bò ñöôïc boïc caùch nhieät thaân vaø ñaùy, coù lôùp aùo hôi gia nhieät xung quanh thaân vaø ñaùy. − Hôi gia nhieät ñöôïc caáp vaøo vaø laáy nöôùc ngöng ra ôû ñaùy vaø caû ôû thaønh. Thieát bò coù ñöôøng oáng daãn nöôùc ngöng trong ñöôøng oáng thoaùt hôi treân naép vaø coù ñöôøng oáng daãn dung dòch veä sinh vaøo beân trong. Trang 10 Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu − Khoái chaùo saûn phaåm cuûa noài naáu gaïo ñöôïc bôm ra ôû cöûa thoaùt ôû ñaùy. Boät gaïo vaø nöôùc söû duïng ñeå naáu tröôùc khi ñöa vaøo trong noài naáu ñöôïc ñöa qua boä phaän phoái troän ñeå traùnh hieän töôïng voùn cuïc. − Aùp suaát laøm vieäc cuûa aùo hôi thöôøng ñaït khoaûng 2,5 – 3 kg/cm2. Caùch tieán haønh − Nhaø maùy naáu dòch nha vôùi tyû leä theá lieäu gaïo laø 25%. Do gaïo laø nguyeân lieäu chöa öôm maàm neân caàn ñöôïc naáu tröôùc malt khoaûng 80 phuùt. Löôïng boät gaïo duøng cho moãi meû naáu laø 2500kg. Toång theå tích noài gaïo khoaûng 120hl vaø thôøi gian naáu khoaûng 110 phuùt. − Gaïo töø thuøng chöùa ôû taàng 2 ñöôïc vít taûi luøa theo ñöôøng oáng xuoáng noài naáu ôû taàng 1. Nöôùc seõ ñi theo moät ñöôøng oáng khaùc hoøa 2troän vôùi nguyeân lieäu tröôùc khi ñi vaøo noài naáu. Löôïng nöôùc söû duïng khoaûng 60 ± 10hl. − Ñeå taêng hieäu suaát thuûy phaân tinh boät, ôû ñaây nhaø maùy tieán haønh troän malt loùt 2 laàn vôùi löôïng khoaûng 10 – 20% löôïng gaïo theá lieäu, ñeå taän duïng hoaït tính cuûa enzyme α - amylase. Laàn thöù nhaát, 140 kg malt loùt troän vôùi 9hl nöôùc roài cho vaøo noài naáu ngay töø ñaàu. Ngoaøi ra, H2SO4 ñaäm ñaëc (khoaûng 0,3 kg/meû) cuõng ñöôïc cho vaøo naáu ñeå xuùc taùc thuûy phaân tinh boät toát hôn vaø ñieàu chænh pH veà khoaûng hôi acid 5,4 – 5,6 ñeå hoaït hoùa heä enzyme amylase coù trong malt loùt. − Ban ñaàu dòch naáu ñöôïc gia nhieät töø 32oC ñeán khoaûng 72oC trong 20 phuùt, sau ñoù giöõ nhieät trong 10 phuùt. Trong giai ñoaïn naøy, enzyme α - amylase coù trong malt loùt seõ xuùc taùc dòch hoùa sô boä tinh boät. − Keá ñeán, nhieät ñoä ñöôïc naâng leân khoaûng 83oC trong voøng 5 phuùt vaø giöõ nhieät trong 10 phuùt ñeå thöïc hieän quaù trình hoà hoùa tinh boät. Trong noài naáu, caùnh khuaáy hoaït ñoäng lieân tuïc seõ giuùp giaûm ñoä nhôùt cuûa dòch naáu, giaûm söùc caêng beà maët cuûa dòch hoà, traùnh hieän töôïng voùn cuïc vaø söï tích tuï nhieät gaây chaùy kheùt, töø ñoù giuùp cho quaù trình hoà hoùa dieãn ra toát hôn. − Sau khi hoà hoùa gaàn heát tinh boät gaïo, ta xaû nöôùc vaøo noài naáu ñeå haï nhieät ñoä veà 72 C trong 5’ vaø giöõ nhieät trong 20’. Trong quaù trình haï nhieät thì malt loùt laàn 2 ñöôïc boå sung vaøo noài (khi nhieät ñoä giaûm xuoáng 78oC) vôùi löôïng khoaûng 120 kg/meû. Trong thôøi gian gaùc nhieät ôû 72oC thì enzyme α - amylase trong malt loùt laàn 2 seõ tieáp tuïc caét maïch tinh boät ñaõ ñöôïc hoà hoùa, dung dòch giaûm ñoä nhôùt daàn. o − Sau khi thöïc hieän böôùc gaùc nhieät ôû 72oC laàn thöù 2 naøy, ta ñun soâi noài leân ñeán 100oC trong 25’ vaø giöõ nhieät trong 15’ ñeå dieät VSV, laøm giaûm ñoä nhôùt cuûa hoãn dòch giuùp bôm qua noài naáu malt deã daøng, ñoàng thôøi cuõng ñeå dòch hoùa khoái chaùo. Neáu cao quaù seõ taïo phaûn öùng caramel, gaây muøi vò xaáu cho saûn phaåm, ñoàng thôøi cuõng laøm toán nhieät khoâng caàn thieát. Trang 11 Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu Söï coá vaø caùch khaéc phuïc Söï coá Nguyeân nhaân Nöôùc boät gaïo bôm vaøo noài Löu löôïng nöôùc quaù bò loaõng. nhieàu hoaëc boät xuoáng bò ngheït. Noài gaïo coù söï coá aûnh höôûng ñeán vieäc keát thuùc noài naáu gaïo. Heä thoáng van töï ñoäng Van töï ñoäng bò hoûng. khoâng duøng ñöôïc. Caùch khaéc phuïc Thoâng ngheït cho boät xuoáng, ñoàng thôøi ngöng cung caáp nöôùc. Giöõ noài gaïo ôû nhieät ñoä 72 ± 2oC chôø giaûi quyeát söï coá. Chuyeån sang ñieàu khieån baèng thuû coâng, ñoùng môû van hôi vaø van ñaùy baèng tay. Phöông phaùp veä sinh − Thieát bò ñöôïc veä sinh baèng caùc dung dòch veä sinh goàm • Dung dòch NaOH 4% , 76 – 77oC. • Dung dòch H3PO4 1%, 76 – 77oC. • Nöôùc noùng 76 – 77oC. − Sau moãi meû naáu, nöôùc noùng ñöôïc phun vaøo trong noài ñeå röûa saïch dòch hoà chaùo dính treân thaønh. Keát thuùc meû cuoái trong ngaøy thì bôm soude vaøo ngaâm ñeå dieät khuaån vaø cho caùnh khuaáy chaïy ñeå ñaùnh tan maûng baùm ôû ñaùy noài, sau khi xaû soude ra thì laïi tieáp tuïc bôm acid vaøo thöïc hieän nhö soude. Sau ñoù ta xaû acid ra vaø duøng nöôùc noùng ñeå röûa laïi moät laàn cuoái cho saïch acid. 1.4.6.2 Noài naáu malt Muïc ñích − Thöïc hieän quaù trình ñöôøng hoùa toaøn boä dòch chaùo trong noài malt, nhôø söï coù maët cuûa heä enzym coù saün trong nguyeân lieäu, taïo ra dòch ñöôøng phuïc vuï cho quaù trình leân men bia. Caáu taïo thieát bò − Gioáng vôùi noài naáu gaïo nhöng lôùn hôn veà theå tích. Caùch tieán haønh − Löôïng malt duøng cho moãi meû naáu laø 7500kg (chieám 75%), ñöôïc phoái troän vôùi 130 hl nöôùc. Toång thôøi gian naáu khoaûng 100 phuùt. Trang 12 Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu − Boät malt vaø nöôùc cuõng ñöôïc phoái troän trong boä phaän phoái troän sau ñoù môùi cho vaøo noài naáu ñeå traùnh voùn cuïc. − Khi nhieät ñoä noài malt khoaûng 40oC, ta boå sung CaCl2 vaøo vôùi löôïng khoaûng 5 kg, nhaèm boå sung ion Ca2+ vaøo khoái chaùo. • • • Ca2+ seõ taùc duïng vôùi muoái phosphat trong malt laøm taêng ñoä acid cuûa hoà malt giuùp cho quaù trình thuûy phaân taïo dòch ñöôøng dieãn ra thuaän lôïi hôn, taêng hieäu suaát chaát hoøa tan. 4HPO42- + 3Ca2+ = Ca3(PO4)2↓ + 2H2PO4Ñaëc bieät laø taêng tính beàn cho α - amylase vì Ca tham gia vaøo quaù trình hình thaønh vaø oån ñònh caáu truùc baäc 3 cuûa amylase, duy trì söï toàn taïi vaø hoaït ñoäng cuûa enzyme khi bò taùc ñoäng bôûi caùc taùc nhaân gaây bieán tính vaø taùc ñoäng cuûa caùc enzyme gaây phaân giaûi protein. Caûi thieän quaù trình keát laéng cuûa naám men khi toàn tröõ, laéng trong. − Hoãn hôïp ñöôïc naâng leân 50oC trong 20’ vaø giöõ trong voøng 0 – 10’ tuøy vaøo chaát löôïng cuûa nguyeân lieäu. Ôû ñaây nhaø maùy thöôøng giöõ trong 1’. Ñaây laø ñieåm döøng ñaïm hoùa taïo ñieàu kieän cho protease hoaït ñoäng thuûy phaân protein thaønh caùc polypeptide, peptide vaø acid amin duøng laøm nguoàn cung caáp nitô cho naám men trong quaù trình leân men. Thôøi gian ñaïm hoùa khoâng neân keùo daøi vì neáu protein bò thuûy phaân trieät ñeå taïo thaønh caùc saûn phaåm baäc thaáp thì seõ laøm giaûm ñoä beàn boït cuûa bia thaønh phaåm; ñoàng thôøi höông vò cuûa bia cuõng keùm ñaäm ñaø. − Keát thuùc giai ñoaïn ñaïm hoùa, dòch gaïo töø noài gaïo ñöôïc bôm vaøo noài malt, nöôùc cuõng ñöôïc theâm vaøo vôùi löôïng laø 24hl, caùnh khuaáy hoaït ñoäng lieân tuïc giuùp troän ñeàu dòch malt vaø dòch gaïo, thôøi gian hoøa troän khoaûng 10 – 15’. Luùc naøy nhieät ñoä hoãn hôïp khoaûng 65oC vaø ñöôïc giöõ oån ñònh trong 20 phuùt. Ñaây laø ñieåm döøng ñöôøng hoùa, enzyme β - amylase seõ hoaït ñoäng maïnh ñeå thuûy phaân tinh boät thaønh ñöôøng maltose, dextrin. Nhôø caùnh khuaáy vaø vieäc bôm hoà chaùo töø noài gaïo töø töø qua noài malt neân khoâng bò xaûy ra hieän töôïng taêng cao nhieät ñoä cuïc boä trong noài malt (> 78oC) laøm voâ hoaït enzyme trong malt. − Tieáp theo, hoãn hôïp ñöôïc naâng leân 75oC trong 15’ gaùc nhieät trong 20’. Luùc naøy α - amylase tieáp tuïc thuûy phaân tinh boät soùt trong hoãn hôïp, laøm giaûm ñoä nhôùt cuûa dòch naáu. − Keá ñeán nhieät ñoä cuûa dòch nha laïi ñöôïc naâng leân khoaûng 76oC chuû yeáu laø ñeå buø tröø löôïng toån thaát nhieät trong quaù trình loïc duy trì nhieät ñoä cao, khoâng nhoû hôn 75oC ñeå α - amylase tieáp tuïc thuûy phaân tinh boät soùt, ñoàng thôøi laøm giaûm theâm ñoä nhôùt cuûa dòch nha giuùp loïc deã daøng hôn. Trang 13 Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu 1.4.6.3 Caùc quaù trình dieãn ra trong giai ñoaïn naáu Quaù trình enzym Quaù trình Ñaëc ñieåm - Quaù trình thuûy phaân tinh boät baét ñaàu töø giai ñoaïn öôm maàm; sang giai ñoaïn 1. Phaân ñöôøng hoùa, do coù ñieàu kieän thích hôïp, quaù trình thuûy phaân tinh boät xaûy ra vôùi giaûi cöôøng ñoä raát lôùn, daãn tôùi choã thuûy phaân gaàn nhö hoaøn toaøn tinh boät cuûa malt. Tinh boät → Destrin → Maltoza tinh boät F Ñoái vôùi toaøn boä heä thoáng amilaza thì: top = 65 ÷ 70oC, pHop = 5,4 ÷ 5,6 - Trong ñaïi maïch khoâ khoâng chöùa α−amylaza hoaït tính. Chuùng chæ ñöôïc hoaït hoùa trong giai ñoaïn ngaâm vaø öôm maàm. ¯ Taùc ñoäng ñoäc laäp cuûa α - amilaza : Giai ñoaïn 1: α - amylaza taùc ñoäng leân maïch amyloza vaø amylopectin cuûa tinh boät vaø phaù huûy moái lieân keát thöù 5 hay thöù 6 cuûa α - 1,4 glucozid, coøn α - 1,6 glucozid khoâng bò phaù huûy. Sau moät thôøi gian ngaén, toaøn boä maïch amyloza vaø maïch chính cuûa amylopectin seõ bò caét nhoû thaønh nhöõng maûnh coù 5 hoaëc 6 goác α - amilaza glucozid, taäp hôïp thaønh nhöõng daïng dextrin khaùc nhau. Keát quaû: phaân töû löôïng giaûm nhanh à ñoä nhôùt cuûa chaùo malt giaûm xuoáng vaø neáu thöû vôùi iod maøu xanh seõ bieán maøu trong moät thôøi gian ngaén. Giai ñoaïn 2: α - amylaza phaân caét cuïc boä caùc maûng dextrin ñeå taïo thaønh saûn phaåm cuoái cuøng: glucoza, maltoza, dextrin baäc thaáp. Keát luaän: Döôùi taùc ñoäng rieâng reõ cuûa α - amylaza: Tinh boät à dextrin + 1 ít glucoza vaø maltoza F top = 70 ÷ 75oC, pHop = 5,6 ÷ 5,8 Trang 14 Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu ¯ Taùc ñoäng ñoäc laäp cuûa β - amilaza : β - amylaza caét 2 goác glucozid treân toaøn maïch cuûa amyloza vaø maïch nhaùnh cuûa amylopectin ñeå taïo ñöôøng maltoza. β - amylaza seõ taùc ñoäng cho ñeán nhöõng choã baét ñaàu reõ nhaùnh cuûa amylopectin thì döøng laïi (töùc khoâng ñöôïc taùc ñoäng vöôït qua lieân keát α - 1,6 glucozid). Taùc ñoäng cuûa β - amylaza: + Treân maïch amyloza: baét ñaàu töø phía cöïc kín β - amilaza + Treân maïch amylopectin: baét ñaàu töø taän cuøng maïch nhaùnh (töùc lieân keát thöù 2 cuûa α - 1,4 glucozid). Keát quaû: khi thöû vôùi iod seõ cho maøu xanh vaø khoâng bieán maøu trong thôøi gian khaù laâu, sau ñoù seõ chuyeån sang maøu tím vaø cuoái cuøng laø maøu caø pheâ. Keát luaän: Döôùi taùc ñoäng rieâng reõ cuûa β - amylaza: Phaân töû amiloza à maltoza Phaân töû amilopectin à maltoza + dextrin baäc cao. F top = 60 ÷ 63oC, pHop = 4,8 ÷ 5,0 ¯ Taùc ñoäng ñoàng thôøi cuûa α - amilaza vaø β - amilaza : Hai enzyme cuøng phaân caét moät maûnh cô chaát nhöng ôû nhöõng vò trí lieân keát khaùc nhau. Saûn phaåm phaân caét cuûa enzyme naøy laø cô chaát cuûa enzyme kia, neân söï ñoàng taùc ñoäng seõ ñem laïi hieäu quaû cao so vôùi taùc ñoäng rieâng reõ. Nguyeân taéc: + Dextrin thu ñöôïc do taùc ñoäng cuûa α - amylaza seõ ñöôïc β - amylaza tieáp tuïc phaân caét töøng 2 goác glucoza moät à troïng löôïng dextrin giaûm daàn. + Dextrin taïo thaønh töø amyloza seõ chuyeån daàn thaønh maltoza. + Dextrin baäc cao taïo thaønh do taùc ñoäng cuûa β - amylaza leân amylopectin, sau ñoù nhôø α - amylaza taùc ñoäng seõ cho ra dextrin baäc thaáp hôn. + Phaàn coøn laïi cuûa tinh boät (goàm caùc lieân keát α - 1,6 glucozid khoâng bò taùc ñoäng) goïi laø dextrin taän cuøng, coù töø 5 – 6 goác glucoza vaø naám men khoâng leân men ñöôïc nhöõng dextrin naøy. Keát luaän: Döôùi taùc ñoäng ñoàng thôøi cuûa α vaø β - amylaza: Tinh boät à tæ leä nhaát ñònh giöõa dextrin vaø maltoza - Caét phaân töû axit phosphoric khoûi maïch amylopectin, laøm cho quaù Amilo trình hoà hoaù tinh boät deã daøng hôn. phosphataza F top = 70oC, pHop = 5,5 ÷ 5,7 Trang 15 Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu Protein → albumoza → polypeptid → pepton + acid amin Maëc duø saûn phaåm thuyû phaân protein chæ chieám moät haøm löôïng nhoû trong chaát hoaø tan cuûa dòch ñöôøng (khoaûng 5 ÷ 6%) nhöng chuùng ñoùng vai troø khaù quan troïng trong quaù trình coâng ngheä, tröïc tieáp tham gia vaøo söï hình thaønh chaát löôïng cuûa bia: • Caùc saûn phaåm thuûy phaân cuûa protein coù phaân töû löôïng thaáp (peptit, axit amin): laø nguoàn cung caáp nitô chuû yeáu cho naám men. • Caùc saûn phaåm coù phaân töû löôïng trung bình (albumoza, pepton, polypeptit): tham gia vaøo vieäc taïo vò, taïo boït vaø giuùp bia coù khaû naêng giöõ beàn boït. Tuy nhieân caùc saûn phaåm coù phaân töû löôïng cao thöôøng laø nguyeân nhaân daãn ñeán hieän töôïng ñuïc bia. 2. Söï Protein → albumoza + pepton + polypeptid phaân - ÔÛ nhieät ñoä 50oC: taïo neân nhieàu saûn phaåm baäc thaáp hôn nhö giaûi pepton, polypeptit (coøn goïi laø nhieät ñoä pepton hoaù). Proteinaza protein - ÔÛ nhieät ñoä 60oC: thích hôïp cho söï hình thaønh nhöõng saûn phaåm baäc trung hoøa tan ñöôïc vaø thöôøng ôû daïng albumoza. F top = 50 ÷ 60oC, pHop = 4,6 ÷ 5,0. Peptit → acid amin - Vì enzym naøy keùm chòu nhieät neân trong khi saáy malt haàu heát chuùng bò phaù huûy. - Theå hieän tính ñaëc hieäu raát cao ñoái vôùi cô chaát: Peptidaza + Enzym dipeptidaza chæ phaân caét dipeptit. + Enzym polypeptidaza chæ phaân caét maïch polypeptit coù töø 3 acid amin trôû leân. F top = 45 ÷ 48oC, pHop = 7,5 ÷ 8,0. Nhö vaäy, neáu yeâu caàu kyõ thuaät caàn nhieàu saûn phaåm thuûy phaân protein baäc thaáp thì ta caàn tieán haønh nhöõng khoaûng thôøi gian döøng ôû 48÷50oC. Neáu yeâu caàu kyõ thuaät caàn nhieàu albumoza thì khoaûng döøng tieán haønh ôû 58÷60oC. Trong tröôøng hôïp naøy, bia seõ saùnh hôn, khaû naêng taïo boït toát hôn nhöng do moät soá protein baäc cao ñi theo neân thöôøng gaây cho bia bò ñuïc keo. ¯ Phytaza: phytin → inozit + acid phophoric 3. Thuûy phaân caùc F top = 45 ÷ 50oC, pHop = 5,2 ÷ 5,3. hôïp chaát phospho ¯ Sitaza: thuûy phaân pentozan höõu cô F top = 45oC, pHop = 5,0. Quaù trình phi enzyme − Söï keát laéng vaø bieán tính protein: ôû nhieät ñoä naáu cao, protein bò bieán tính vaø keát laéng moät phaàn, vì theá chuùng ñöôïc loaïi ra khoûi dòch ñöôøng, laøm taêng ñoä beàn keo cuûa bia, giaûm khaû naêng gaây ñuïc. Chæ coù khoaûng 30÷ 40% protein ñöôïc thuûy phaân vaø chuyeån veà daïng hoaø tan trong dòch ñöôøng. − Söï taïo thaønh melanoid: do phaûn öùng giöõa ñöôøng khöû vaø acid amin. Tuy nhieân, nhieät ñoä, pH vaø caùc yeáu toá khaùc chöa thích hôïp cho phaûn öùng naøy xaûy ra. Löôïng melanoidine naøy ñoùng vai troø quan troïng trong vieäc taïo maøu, taïo vò vaø taïo boït cho Trang 16 Phaàn 4: Phaân xöôûng naáu bia, nhaát laø trong saûn xuaát bia ñen. Nhöng ñoái vôùi bia vaøng, neáu melanoidine quaù nhieàu seõ gaây aûnh höôûng xaáu ñeán maøu vaø vò cuûa bia. − Söï trích ly caùc chaát coù phaân töû löôïng thaáp vaøo nöôùc (ñöôøng, acid amin, moät soá vitamin, khoaùng…) − Söï hoøa tan caùc thaønh phaàn cuûa malt: trong voû malt chöùa nhieàu hôïp chaát gaây cho bia muøi vò laï. Nhieät ñoä, pH vaø thôøi gian naáu caøng cao thì khaû naêng hoøa tan caùc chaát ñoù caøng nhieàu. Ñaëc bieät khi söû duïng nöôùc coù ñoä cöùng carbonate cao. Vì theá phaûi söû duïng nöôùc meàm ñeå ñöôøng hoùa nguyeân lieäu vaø taêng cöôøng ñoä chua dòch chaùo. 1.4.6.4 Phöông phaùp naáu − Phöông phaùp naáu söû duïng trong nhaø maùy laø phöông phaùp phaân ñoaïn, ñun soâi 1 laàn. Phöông phaùp Ñieåm ñaëc tröng Öu ñieåm Nhöôïc ñieåm Phaân ñoaïn (ñun soâi töøng phaàn) Toaøn khoái (ngaâm) - Töøng phaàn nhoû rieâng reõ cuûa khoái chaùo - Toaøn boä khoái chaùo malt ñöôïc ñöôïc ñöôøng hoaù vaø ñun chín moät caùch thöù ñöôøng hoaù cuøng moät luùc, töø ñieåm töï, sau ñoù môùi hoaø chung vaøo khoái chính. baét ñaàu ñeán ñieåm cuoái, ôû nhieät ñoä 75°C, khoâng coù giai ñoaïn ñun soâi. - Cuï theå: + Sau khi troän boät malt vôùi nöôùc, ta - Khoâng naâng nhieät toaøn boä khoái naáu maø giöõ nhieät tuyø theo yeâu caàu ñöôïc hoãn hôïp dòch khoái naáu. + Sau ñoù, khoái naáu ñöôïc chia ra töøng cuï theå cuûa coâng ngheä thoâng qua phaàn ñöôøng hoaù vaø ñun soâi lieân tieáp nhau. caùc ñieåm döøng: ñaïm hoaù + Roài hoaø tan vôùi khoái hoãn dòch ban (50÷52°C); ñöôøng hoaù (63÷65°C) ñaàu ñeå nhaèm naâng nhieät vaø giöõ nhieät, vaø dòch hoaù (70÷75°C) vôùi nhöõng thoâng qua caùc ñieåm döøng ñaïm hoaù, ñöôøng khoaûng thôøi gian toái öu. hoaù, dòch hoaù theo yeâu caàu cuï theå cuûa coâng ngheä. - Hieäu suaát ñöôøng hoaù cao. - Giuùp nhaø saûn xuaát deã thích nghi vôùi bieán ñoäng khaùch quan nhö chaát löôïng nguyeân lieäu, thôøi gian söû duïng thieát bò…. - Voán ñaàu tö thieát bò nhieàu. - Thôøi gian ñöôøng hoaù moät meû keùo daøi. - Naêng löôïng tieâu toán nhieàu hôn. Trang 17 - Cheá ñoä coâng ngheä ñôn giaûn. - Deã cô giôùi hoaù vaø töï ñoäng hoaù caùc quaù trình saûn xuaát. - Phöông phaùp coå ñieån neân hieäu suaát ñöôøng hoaù thaáp.
- Xem thêm -