Những giải pháp phát triển quan hệ kinh tế - thương mại vn - nhật bản

  • Số trang: 71 |
  • Loại file: DOCX |
  • Lượt xem: 11 |
  • Lượt tải: 0
hoanggiang80

Đã đăng 24000 tài liệu

Mô tả:

Lời nói đầu Trong vòng hơn 10 năm trở lại đây, cùng với sự chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường hoạt động ngoại thương của Việt Nam với Nhật Bản đã có nhiều đóng góp đáng kể vào sự nghiệp xây dựng và phát triển nền kinh tế của đất nước. Nhật Bản ngày càng trở thành đối tác quan trọng của Việt Nam trong hoạt động buôn bán cũng như các hoạt động khác như đầu tư, cung cấp tín dụng cho Việt Nam. Bên cạnh những kết quả khả quan đạt được, trong quan hệ giữa Việt Nam với Nhật Bản còn một số hạn chế cần được khắc phục và loại bỏ nhằm phát triển hơn nữa mối quan hệ giữa hai nước và đưa mối quan hệ này lên tầm cao mới. Việc nghiên cứu những thành tựu đã đạt được và những mặt còn tồn tại trong mối quan hệ với Nhật Bản là rất cần thiết, đòi hỏi nhiều thời gian, công sức mới có thể đưa ra được những đánh giá chính xác để từ đó đề ra những giải pháp hữu hiệu nhất xây dựng mối quan hệ này ngày càng tốt đẹp hơn. Qua một thời gian thực tập tại Viện nghiên cứu thương mại - Bộ Thương mại, tôi được tiếp xúc với nhiều kiến thức thực tế về hoạt động thương mại trong và ngoài nước ta và thấy rằng đề tài nghiên cứu về Nhật Bản cũng như mối quan hệ Việt Nam - Nhật Bản hiện tại và tương lai là một mảng đề tài lớn. Với những kiến thức về lý luận và thực tế có được, tôi muốn đưa ra một số ý kiến đề xuất dưới góc độ cá nhân nhằm phát triển hơn nữa mối quan hê kinh tế - thương mại giữa Việt Nam và Nhật Bản, đưa đất nước ta ngày càng tiến sâu vào quá trình hội nhập và phát triển. Với đề tài “Những giải pháp phát triển quan hệ kinh tế - thương mại Việt Nam - Nhật Bản”, định hướng nội dung nghiên cứu gồm: -Sự cần thiết phát triển quan hệ của Việt Nam với các nước và với Nhật Bản 1 -Mối quan hệ Việt Nam - Nhật Bản trong thời gian qua -Mục tiêu, phương hướng phát triển quan hệ kinh tế - thương mại Việt Nam - Nhật Bản trong thời gian tới -Một số giải pháp phát triển kinh tế thương mại Việt Nam - Nhật Bản. Cụ thể nội dung gồm: Chương I: Thương mại quốc tế và sự cần thiết phát triển quan hệ với Nhật Bản. Chương II: Phân tích thực trạng quan hệ kinh tế thương mại Việt Nam Nhật Bản trong những năm qua. Chương III: Những giải pháp phát triển quan hệ kinh tế thương mại Việt Nam - Nhật Bản trong thời gian tới. Tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của thầy giáo PGS.TS. Hoàng Minh Đường đã trực tiếp hướng dẫn tôi, các thầy cô giáo cùng các bác, các anh chị trong Ban nghiên cứu chiến lược phát triển thương mại - Viện nghiên cứu thương mại đã giúp tôi hoàn thành tốt Chuyên đề thực tập tốt nghiệp 2 Chương I. Thương mại quốc tế và sự cần thiết phát triển quan hệ kinh tế quốc tế I. Tính tất yếu của thương mại quốc tế 1.Sự cần thiết của thương mại quốc tế Thương mại quốc tế là quá trình trao đổi hàng hóa giữa các nước thông qua buôn bán nhằm mục đích kinh tế tối đa. Thương mại quốc tế là lĩnh vực quan trọng nhằm tạo điều kiện cho các nước tham gia vào phân công lao động quốc tế, phát triển kinh tế, làm giàu cho đất nước. Thương mại quốc tế có tính chất sống còn vì lí do cơ bản là ngoại thương mở rộng khả năng sản xuất và tiêu dùng của mỗi quốc gia. Thương mại quốc tế cho phép một nước tiêu dùng tất cả các mặt hàng với số lượng nhiều hơn mức có thể tiêu dùng với ranh giới của khả năng sản xuất trong nước khi thực hiện chế độ tự cung tự cấp, không buôn bán ra thị trường nước ngoài. Thương mại quốc tế ngày càng trở nên quan trọng đối với tất cả các quốc gia trên thế giới. Mục đích của kinh doanh nói chung là nhằm đạt lợi nhuận tối đa. Vì vậy các quốc gia, các doanh nghiệp cần mở rộng kinh doanh để thu nhiều lợi nhuận. Khi nhu cầu của con người về các sản phẩm, dịch vụ ngày càng cao, phong phú về thể loại thì dẫn đến cầu về hàng hoá ngày càng tăng. Đây là cơ hội cho các doanh nghiệp,các quốc gia mở rộng khả năng sản xuất, kinh doanh của mình. Tuy nhiên không một quốc gia nào có thể đáp ứng được tất cả nhu cầu của thị trường trong nước bởi quy luật khan hiếm các nguồn lực và sự phân bổ các nguồn lực không đồng đều mà các quốc gia gặp phải. Nhật Bản, quốc gia này không được ưu đãi về nguồn tài nguyên thiên nhiên nên thương mại quốc tế đã giúp họ có được nguồn tài nguuyên mà họ cần. Thương mại quốc tế đã giúp họ có được nguồn tài nguyên mà họ cần. Thương mại quốc tế giúp con người tiêu dùng các sản phẩm có chất lượng cao, mẫu mã đẹp, chủng loại phong phú, giá cả phải chăng. Mỹ là nước có nền công 3 nghiệp phát triển, mặt hàng ôtô xuất khẩu hàng năm chiếm tỉ trọng lớn trong tổng kim ngạch xuất khẩu nhưng hàng năm Mỹ vẫn nhập khẩu một lượng lớn ôtô của Nhật, bởi vì mặt hàng này có khả năng đáp ứng cao nhu cầu sử dụng của người dân như giá rẻ, tính năng ưu việt... Bên cạnh đó, thương mại quốc tế còn giúp cho các nước kém phát triển, với công nghiệp còn lạc hậu được tiêu dùng các sản phẩm có hàm lượng kĩ thuật cao, hiện đại mà nước đó chưa sản xuất được. Thương mại quốc tế làm thay đổi cơ cấu sản phẩm, cơ cấu ngành nghề, cơ cấu vật chất của sản phẩm. Trước đây khi nền kinh tế của các quốc gia chưa phát triển, nền sản xuất còn khép kín theo chế độ tự cấp tự túc thì hầu hết các nước đều sản xuất những mặt hàng phục vụ cho nhu cầu thiết yếu của con người như lương thực, thực phẩm... Khi xuất hiện trao đổi, các quốc gia có lợi thế hơn trong sản xuất thì sản xuất nhiều hơn mức tiêu dùng trong nước để đổi lấy các sản phẩm khác như may mặc, hàng công nghiệp... Những năm gần đây, khi khoa học kĩ thuật đặc biệt là công nghệ trở thành yếu tố đi đầu của lực lượng sản xuất thì người ta quan tâm nhiều hơn đến việc chế tạo những sản phẩm có hàm lượng kĩ thuật cao, giảm càng nhiều càng tốt yếu tố vật chất của sản phẩm. Trong môi trường cạnh tranh toàn cầu gay gắt như hiện nay, các sản phẩm như vậy mới có khả năng thu hút khách hàng và bán được hàng ngày càng nhiều hơn. Thực tế đã chứng minh rằng, không một quốc gia nào xây dựng được nền kinh tế hoàn chỉnh mang tính tự cấp tự túc. Bởi vì, muốn làm được điều này đòi hỏi phải mất nhiều thời gian, tốn kém về vật chất mà trong bối cảnh nền kinh tế thế giới hiện nay, chi phí cơ hội để làm được điều đó còn lớn hơn nhiều so với việc mở cửa nền kinh tế, liên kết, hợp tác với tất cả các nước để cùng nhau phát triển kinh tế. Đối với các quốc gia còn kém phát triển về kinh tế, nghèo nàn, lạc hậu về công nghệ thì thương mại quốc tế đem đến cho họ cơ hội hoà nhập vào nền kinh tế thế giới, tránh nguy cơ tụt hậu. Hầu hết các quốc gia này đều thiếu vốn, kĩ thuật, thị trường và khả năng quản lí, vì vậy 4 cần phải có các chính sách tạo điều kiện thuận lợi trong các lĩnh vực như thu hút vốn đầu tư, chuyển giao công nghệ, sử dụng có hiệu quả các khoản vốn vay... 2. Nguồn gốc của thương mại quốc tế Có thể nói nhu cầu trao đổi xuất hiện từ thời cổ đại, nhưng chỉ từ khi ra đời nền sản xuất hàng hoá tư bản chủ nghĩa mới dẫn đến sự phá vỡ tính chất đóng kín của từng đơn vị kinh tế trong từng quốc gia và của từng nước. Tiền đề xuất hiện sư trao đổi chính là phân công lao động xã hội. Sự tiến bộ khoa học kĩ thuật, phạm vi chuyên môn hoá ngày càng tăng, số lượng sản phẩm, dịch vụ để thoả mãn nhu cầu con người ngày càng dồi dào thì sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nước ngày càng tăng lên. Theo quan điểm của chủ nghĩa trọng thương thì mỗi nước muốn đạt được sự thịnh vượng phải gia tăng khối lượng tiền tệ, muốn có của cải, các nước phải phát triển buôn bán với nước ngoài. Thương mại quốc tế còn bắt nguồn từ sự đa dạng về điều kiện tự nhiên của các nước. Sự khác nhau về điều kiện sản xuất sẽ dẫn đến sự trao đổi giữa các nước với nhau về những mặt hàng như dầu lửa, lương thực... Theo lí thuyết lợi thế so sánh của nhà kinh tế học người Anh, David RicaRdo, cho rằng nếu mỗi nước chuyên môn hoá vào các sản phẩm mà nước đó có hiệu quả sản xuất so sánh thì thương mại sẽ có lợi cho cả hai bên. Nguồn gốc của thương mại quốc tế còn do sự chênh lệch giữa các nước về chi phí cơ hội của hàng hoá tạo ra. Sự khác nhau về sở thích và mức cầu cũng là một nguyên nhân để dẫn đến buôn bán. Ngày nay, do những tiến bộ của khoa học kĩ thuật làm cho lượng sản phẩm sản xuất ra ngày càng nhiều, qui mô sản xuất tăng, cơ cấu đa dạng, cung gặp cầu dẫn đến có sự trao đổi. Như vậy, có nhiều lí do làm xuất hiện sự buôn bán giữa các quốc gia. Trong bối cảnh nền kinh tế thế giới hiện nay, xu hướng toàn cầu hoá đang đưa 5 các nước ngày càng quan hệ chặt chẽ với nhau trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội 3. Khu vực hoá, toàn cầu hoá- mối quan hệ kinh tế quốc tế trong giai đoạn hiện nay Trong số các xu hướng mang tính toàn cầu nổi lên trong mấy thập niên gần đây, xu hướng toàn cầu hoá đang trở thành một đặc trưng phổ biến của sự phát triển thế giới, nó bao trùm hầu hết mọi lĩnh vực của đời sống xã hội . Toàn cầu hoá kinh tế là hệ quả của những biến đổi trong lĩnh vực công nghệ truyền thông và thông tin và chính ba nhân tố kĩ thuật, thông tin và tiền vốn lưu chuyển xuyên quốc gia đã trở thành các động lực thúc đẩy quá trình toàn cầu hoá. Với nền kinh tế toàn cầu hoá, việc tổ chức sản xuất và khai thác thị trường trong phạm vi một nước đã nhanh chóng chuyển sang tổ chức sản xuất và khai thác thị trường trên phạm vi thế giới và do vậy, sự phát triển kinh tế của bất kì nước nào đều vượt ra khỏi biên giới quốc gia. Toàn cầu hoá là xu hướng tất yếu đã được dự đoán từ lâu. Về logic, xu hướng này bắt nguồn từ bản chất của hệ thống kinh tế thị trường là hệ thống “mở” không bị giới hạn bởi các đường biên giới quốc gia. Đây là kết quả của quá trình phân công lao động quốc tế được đẩy nhanh trong mấy thập niên gần đây. Phân công lao động quốc tế đã đạt tới trình độ không chỉ chuyên môn hoá sản phẩm hoàn chỉnh mà là chuyên môn hoá chi tiết sản phẩm cho từng quốc gia. Trên cơ sở đó xuất hiện hình thái quan hệ hợp tác, ràng buộc và phụ thuộc lẫn nhau trong phân công lao động giữa các nước. Hiện nay sản xuất của một nước phụ thuộc rất nhiều vào hoạt động của một nước khác, bất kể nước đó là phát triển hay kém phát triển và không còn tình trạng chỉ có nước nhỏ, nước kém phát triển phụ thuộc một chiều, phụ thuộc tuyệt đối vào các nước lớn, nước phát triển mà đã xuất hiện và gia tăng xu hướng ngược lại: nước lớn, nước phát triển cũng phụ thuộc vào nước nhỏ, lạc hậu. 6 Về thị trường hàng hoá, từ năm 1950 đến nay, trong khi GDP của toàn thế giới chỉ tăng 5 lần thì khối lượng thương mại quốc tế tăng 16 lần. Sự khác biệt về tốc độ này bộc lộ xu thế gia tăng nhanh chóng hơn các mối liên kết kinh tế giữa các nước so với mức tăng tiềm lực sản xuất. Các quốc gia mở rộng nhanh chóng quan hệ kinh tế quốc tế, xích lại gần nhau hơn về kinh tế, và do đó phụ thuộc vào nhau nhiều hơn làm cho quan hệ kinh tế quốc tế trở nên tự do hơn, bình đẳng hơn. Một bộ phận quan trọng khác của hệ thống thị trường thế giới là thị trường tài chính cũngphát triển nhanh chóng. Thậm chí, trình độ toàn cầu hoá của thị trường tài chính đạt mức cao hơn nhiều so với thị trường sản phẩm. Hàng ngày, lượng tiền tệ lưu chuyển trên thị trường tài chính thế giới cao gấp 30 lần khối lượng hàng hoá lưu chuyển trên phạm vi toàn cầu. Trong khi mậu dịch quốc tế của giai đoạn 1990- 1997 chỉ tăng 5%/năm thì dòng vốn tư nhân lưu chuyển tăng 30%/năm. Điều này chỉ ra rằng toàn cầu hoá hệ thống tài chính đang là mũi nhọn của xu hướng toàn cầu hoá nói chung, đồng thời cho thấy các nước trên thế giới phụ thuộc rất chặt chẽ với nhau về tài chính. Sự phát triển nhanh chóng của mạng lưới thông tin toàn cầu tạo ra một số chuyển biến quan trọng, kết nối tất cả các quốc gia, các vùng địa lí trên trái đất vào một hệ thống, đồng thời làm đẩy nhanh tốc độ vận động của các qúa trình kinh tế- xã hội- chính trị- quân sự- văn hoá toàn cầu. Như vậy mạng lưới thông tin là một khâu của xu hướng toàn cầu hoá, đồng thời đóng vai trò là công cụ, là phương thức đẩy nhanh xu hướng đó. Những năm 1996- 1997 là điểm khởi đầu của những nỗ lực toàn cầu nhằm thử nghiệm và khởi động một số quan hệ hợp tác phù hợp với xu thế thời đại. Xu hướng tự do hoá thương mại và đầu tư được thúc đẩy bởi sự gia tăng mạnh mẽ các hoạt động của các tổ chức kinh tế quốc tế và khu vực hiện có cũng như đang hình thành. Các khối, tổ chức kinh tế ngày càng đóng vai trò quan trọng trong các cuộc thương lượng, sắp xếp và giải quyết các vấn đề khu vực và quốc tế trong việc thúc đẩy tự do hoá và giao lưu kinh tế toàn cầu. 7 Bất kì nước nào muốn phát triển được trong tương lai đều phải tìm cách trở thành thành viên của ít nhất một tổ chức kiểu như vậy. Quá trình toàn cầu hoá đã dẫn tới việc hình thành các khối kinh tế- mậu dịch khu vực. Đây là xu hướng vừa thuận chiều vừa ngược chiều với quá trình toàn cầu hoá. Là thuận chiều theo nghĩa khu vực hoá là một bước, một khâu đệm trong lộ trình gia nhập vào hệ thống toàn cầu của mỗi nước. Là ngược chiều ở chỗ trong khuôn khổ xu hướng toàn cầu, với các qui tắc mở cửa, tự do hoá và quan hệ bình đẳng giữa các nước thì khu vực hoá lại có nghĩa là phân chia thế giới theo mảng, khối tạo ra sự phân biệt đối xử mang tính khu vực trong cuộc cạnh tranh không ngang bằng về thể chế giữa nhóm nước trong khu vực với các nước và nhóm nước ngoài khu vực. Nhưng dẫu sao khu vực hoá cũng đang là một xu thế tất yếu, thậm chí là xu thế nổi bật trong giai đoạn hiện nay. Đối với nước ta, với bước chuyển mình sang nền kinh tế thị trường, xu hướng này tác động mạnh, có ảnh hưởng sâu sắc, toàn diện đến tất cả các khía cạnh của đời sống kinh tế -chính trị- xã hội. Hiện nay, càng tiến sâu vào quá trình hội nhập quốc tế, chúng ta càng cảm nhận rõ hơn những mặt tích cực cũng như tiêu cực của quá trình này. Nhưng nổi bật lên trên hết là những thách thức to lớn và gay gắt mà xu hướng này đặt ra. Những ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ, những vấn đề về cạnh tranh phải đối mặt khi gia nhập AFTA hay các thách thức Việt Nam gặp phải khi tham gia các tổ chức quốc tế khác: APEC, WTO... đòi hỏi chúng ta phải nghiên cứu một cách toàn diện, triệt để những cơ hội và thách thức mà vấn đề toàn cầu hoá đặt ra để thiết kế đường lối và hoạch định chiến lược phát triển của đất nước trong thời gian tới. II. Quan hệ kinh tế Việt Nam – Nhật Bản, sự cần thiết phát triển quan hệ kinh tế,thương mại Việt Nam-Nhật Bản 1.Một số đặc điểm về đất nước Nhật Bản. 1.1Đất nước Nhật Bản 8 Quần đảo Nhật Bản nằm ở phía Tây Bắc lòng chảo Thái Bình Dương, bao gồm hơn 3300 đảo với tổng diện tích là 378000 km2. Nhật Bản là một nước nghèo tài nguyên nhưng lại giàu phong cảnh. Về vị trí địa lí, Nhật Bản nằm ngay trên “vành đai lửa” Thái Bình Dương nên điều kiện tự nhiên khắc nghiệt như núi lửa, động đất, sóng thần là những hiểm hoạ mà người dân Nhật luôn phải gánh chịu. Biển cả đóng một vai trò quan trọng trong đời sống cũng như cho nền kinh tế Nhật. Nhật Bản có những bãi cá tự nhiên giàu trữ lượng nhất trên thế giới nên ngành công nghiệp đánh hải sản cũng rất phát triển. Bên cạnh đó, biển còn đóng vai trò quan trọng trong hoạt động giao thông vận tải, giao lưu thương mại trong nước cũng như quốc tế. Nhật Bản có rất ít tài nguyên, khoáng sản. Mặc dù Nhật Bản có một số mỏ than nhưng chất lượng không tốt và chỉ đáp ứng được 15% nhu cầu trong nước. Hầu hết các nguyên nhiên liệu chiến lược cần cho công nghiệp hiện đại và cuộc sống hàng ngày đều phải nhập từ các nước. 1.2 Con người Nhật Bản Theo số liệu năm 1999 Nhật Bản có 126,7 triệu dân, đứng thứ 7 trên thế giới. Nhưng với diện tích tương đối nhỏ, mật độ dân số của Nhật Bản là 335 người/ 1km2. Dân cư Nhật Bản có độ thuần nhất rất cao và phân bố không đều. Điều kiện tự nhiên buộc họ phải tập trung ở những vùng đất chật hẹp như các vùng đồng bằng ven biển, các lưu vực sông. 1.3. Về văn hoá, tôn giáo và phong tục tập quán của người dân Nhật Bản Đặc điểm nổi bật của văn hoá Nhật Bản là sự tồn tại song song của các yếu tố truyền thống và hiện đại. Trước đây, tư tưởng của người Nhật Bản chịu nhiều ảnh hưởng của Khổng giáo nhưng sau phục hưng Minh Trị, các tư tưởng phương Tây đã được du nhập và hiện nay để lại dấu ấn sâu sắc trong kiến trúc nhà ở, thói quen ăn uống kiểu châu Âu. Một nét khác về văn hoá 9 Nhật Bản được thể hiện trong cách nghĩ và làm việc tập thể. Họ thường gạt bỏ cái tôi, đề cao cái chung, tìm sự hoà hợp giữa cá nhân và cộng đồng. Về mặt tôn giáo, ở Nhật Bản có nhiều tôn giáo khác nhau. Có thể thấy Nhật Bản và Việt Nam có nhiều nét tương đồng, cùng chịu ảnh hưởng của văn hoá Trung Quốc, thể hiện ở tư tưởng Khổng giáo và Phật giáo. Đây là một trong những điều kiện thuận lợi trong quan hệ giữa hai nước không chỉ về mặt văn hoá mà còn về mặt kinh tế, chính trị. 1.4 Khái quát tình hình phát triển kinh tế Nhật Bản Bắt đầu từ năm 710, Nhật Bản bước vào giai đoạn phong kiến chủ nghĩa. Trong thời kì này, kinh tế Nhật Bản chủ yếu dựa vào nền nông nghiệp trồng lúa, về cơ bản người ta dễ dàng cho rằng đó là nền kinh tế tự cấp tự túc, hoạt động trao đổi chủ yếu là hàng đổi hàng, ít dùng tiền tệ. Trên thực tế, do có nền chính trị ổn định nên vào giai đoạn cuối của thời kì phong kiến chủ nghĩa, Nhật Bản đã có một nền kinh tế hàng hoá phát triển tương đối rộng khắp, làm lung lay những nền tảng của chế độ phong kiến. Khi Nhật Bản chuyển sang giai đoạn cải cách Minh Trị, chính quyền Minh Trị đã thực hiện nhiều cuộc cải cách sâu rộng trên tất cả các mặt của đời sống kinh tế - xã hội nhằm hai mục tiêu chiến lược: hiện đại hoá quân sự và phát triển kinh tế. Thời gian này, Nhật Bản có chủ trương học tập kinh nghiệm, tiếp thu các thành tựu của phương Tây và nhờ vậy đã đạt được cả hai mục tiêu chiến lược của mình. Kinh tế thời kì này phát triển nhanh chóng, thu nhập quốc dân tăng 3 lần từ năm 1890 đến 1912. Đến cuối thời Minh Trị, những khó khăn ban đầu của quá trình công nghiệp hoá đã được khắc phục. Tuy đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể trong giai đoạn 1868- 1911 nhưng nền kinh tế Nhật Bản chỉ thực sự cất cánh kể từ giai đoạn 1912- 1936. Đây là giai đoạn nền kinh tế Nhật Bản chuyển mạnh từ nền kinh tế nông - công nghiệp sang nền kinh tế công nghiệp tư bản, nông nghiệp chỉ giữ vai trò hỗ trợ cho quá trình công nghiệp hoá. Sau chiến tranh thế giới thứ hai, nền kinh tế Nhật Bản hoàn toàn kiệt quệ do thiếu 10 nguyên - nhiên liệu cơ bản phục vụ cho công nghiệp. Mặt khác Nhật Bản là nước thua trận nên phải bồi thường chiến tranh cho các nước đồng minh. Chính phủ Nhật Bản đã tiến hành nhiều cải cách, thủ tiêu độc quyền, dân chủ hoá lao động và ban hành chính sách về tài chính tiền tệ nhằm khắc phục tình trạng thất nghiệp( 20%), siêu lạm phát (8000%). Cùng với tác động tích cực của các yếu tố bên ngoài, đến năm 1951, về cơ bản Nhật Bản đã phục hồi được mức sản xuất trước chiến tranh và có thể tự quyết định chính sách kinh tế cuả mình. Giai đoạn 1952- 1973 là thời kì tăng trưởng thần kì của nền kinh tế Nhật Bản, và đến năm 1968 Nhật Bản trở thành cường quốc kinh tế lớn thứ hai sau Mỹ. Tuy nhiên nền kinh tế Nhật Bản vẫn mang tính chất không ổn định do phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nguồn nguyên nhiên liệu nước ngoài. Từ năm 1974, sự thần kì của nền kinh tế Nhật Bản đã thực sự chấm dứt. GDP thời kì này biến động thất thường và thấp hơn hẳn những kì trước. Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này là do ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng năng lượng của thế giới thời kì 1973- 1975. Chính phủ Nhật Bản lại một lần nữa tiến hành cải cách, mở rộng nhu cầu trong nước, chuyển dịch cơ cấu kinh tế cho phù hợp với nền kinh tế thế giới và những biện pháp này đã tỏ ra có hiệu quả. Nền kinh tế Nhật Bản đã chuyển từ cơ cấu tăng trưởng chủ yếu dựa vào thị trường nước ngoài sang cơ cấu tăng trưởng chủ yếu do nhu cầu nội địa thúc đẩy, từ đó khắc phục được những ảnh hưởng tiêu cực do đồng Yên lên giá gây ra. Tuy nhiên từ năm 1992 cho đến nay, Nhật Bản luôn chìm sâu vào khủng hoảng trì trệ. Tăng trưởng kinh tế trung bình thời 1992-1995 đạt 1,4%. Đến năm 1996, tình hình phát triển kinh tế có khả quan hơn và đạt mức 3,6%. Năm 1997 tốc độ tăng trưởng kinh tế giảm mạnh, thậm chí đạt mức tăng trưởng âm - 0,7% và giảm xuống mức - 1,8% năm 1998. Năm 1999, chỉ tiêu này của Nhật Bản là 0,5% và năm 2000 là 1,2%.Vài năm trở lại đây, nền kinh tế Nhật mặc dù chưa lấy lại được vị trí quan trọng trong phát triển kinh tế của 11 các nước trong khu vực nhưng phần nào có dấu hiệu phục hồi và đang dần khắc phục hậu quả của cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ xảy ra gần đây. Khi đề cập đến nền kinh tế Nhật Bản, yếu tố công nghệ không thể không được nói đến bởi vì công nghệ là thế mạnh và làm nên sức cạnh tranh của các sản phẩm Nhật trên trường quốc tế. Một số ngành công nghiệp của Nhật như sản xuất ôtô, sản xuất thép và tự động hoá công nghiệp được coi là đứng đầu thế giới. Nhưng về các lĩnh vực khác như vũ trụ, năng lượng, viễn thông, công nghệ bảo vệ môi trường... thì Nhật Bản còn kém xa các nước như Mỹ, Nga... Vấn đề đặt ra đối với kinh tế Nhật Bản là phải chuyển đổi cơ cấu kinh tế để thích ứng kịp thời với những biến đổi to lớn của tình hình thế giới cũng như trong nuớc, xứng đáng với vai trò cường quốc kinh tế thứ hai trên thế giới sau Mỹ. 1.5.Ngoại thương của Nhật Bản Do những hạn chế về các điều kiện tự nhiên, Nhật Bản không đủ tài nguyên để đáp ứng nhu cầu trong nước, vì vậy trong lịch sử kinh tế Nhật Bản, ngoại thương đóng vai trò cực kì quan trọng, là động lực thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Trong thời kì đầu của quá trình công nghiệp hoá, việc xuất khẩu những sản phẩm công nghiệp nhẹ như hàng dệt, may mặc đã là tiền đề cho việc nhập khẩu những mặt hàng máy móc, công nghệ phục vụ cho công nghiệp hoá. Trong thời gian sau đó, việc nhập khẩu nguyên nhiên liệu thô để tiến hành gia công trong nước sau đó tái xuất khẩu là chính sách đúng đắn và mang lại thành công to lớn cho kinh tế Nhật. Tuy nhiên, sau khi gặp nhiều khó khăn bắt nguồn từ tác động của các cuộc khủng hoảng nguyên nhiên liệu, chính sách ngoại thương của Nhật Bản đã có nhiều thay đổi. Một mặt, Nhật Bản tiến hành đa phương hoá nguồn cung cấp nguyên nhiên liệu, mở rộng địa bàn xuất khẩu, tránh tập trung xuất khẩu vào một số nước, một số khu vực, đa dạng hoá mặt hàng xuất khẩu giảm tình trạng phụ thuộc quá nhiều vào một số 12 mặt hàng. Những biện pháp này đã giúp Nhật Bản giảm bớt được tác động của yếu tố bên ngoài. Mặt khác, Nhật Bản vẫn tiếp tục bảo hộ nền sản xuất trong nước bằng các hàng rào thuế quan và phi thuế quan nghiêm ngặt. Vào những năm gần đây, trong bối cảnh nền kinh tế thế giới tăng trưởng chậm do ảnh hưởng tiêu cực của cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ trong khu vực, ngoại thương của Nhật cũng rơi vào tình trạng trì trệ. Nhìn chung xuất khẩu giảm sút ở hầu hết tất cả các mặt hàng. Nhập khẩu của Nhật Bản cũng suy giảm nghiêm trọng. Hầu hết nhập khẩu của Nhật từ các thị trường đều giảm, trong đó giảm mạnh nhất từ khu vực các nước ASEAN, các nước NICs Châu á. Đối với các mặt hàng nhập khẩu, dầu thô luôn là mặt hàng chiếm tỉ trọng lớn trong kim ngạch nhập khẩu giảm mạnh 36% 2.Tình hình phát triển kinh tế Việt Nam những năm qua Quá trình phát triển và mở rộng thương mại quốc tế của Việt Nam gắn liền với cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân, đế quốc thời kì trước đây và gắn liền với công cuộc xây dựng, phát triển kinh tế đi lên theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong mấy chục năm trở lại đây. 2.1 Kinh tế Việt Nam trước cách mạng tháng 8-1945. Thời kì này, nền kinh tế Việt Nam là một nền kinh tế nông nghiệp tự cấp, tự túc, lại thường xuyên bị nạn ngoại xâm nên không thể có sự phân công lao động xã hội cao trong nông nghiệp để thúc đẩy thủ công nghiệp phát triển một cách mạnh mẽ. Sản xuất hàng hoá mang tính chất giản đơn, trong khi thị trường chật hẹp. Trong nhiều thế kỷ, tình hình kinh tế trong nước ở trạng thái khan hiếm sản phẩm. Quan hệ buôn bán của Việt Nam thời kỳ phong kiến chủ yếu là với Trung Quốc, Nhật Bản, Hà Lan, Bồ Đào Nha... Hàng hoá bán ra bao gồm nông lâm hải sản quý hiếm có sẵn trong tự nhiên như ngà voi, nấm hương.., 13 hàng thủ công như lụa, đồ mỹ nghệ...Hàng hoá buôn bán với các nước không phải do công nghiệp sản xuất ra mà chỉ là những sản phẩm thủ công, phụ thuộc vào người mua đặt hàng. Thời kì này, hàng hoá mua vào chia làm ba loại: để thoả mãn tiêu dùng xa hoa của vua quan phong kiến như lụa là, gấm vóc hổ phách..., để gìn giữ xã tắc như vũ khí..., để phục vụ tiêu dùng trong nhân dân như gương lược, thuốc men.. Nhìn chung, tính chất của thương mại quốc tế thời kì này không có cơ sở kinh tế bên trong thúc đẩy, hoạt động thương mại quốc tế hầu như chỉ mang tính bị động. Sang thời kỳ Pháp thuộc, dưới sự thống trị của thực dân Pháp, Việt Nam là một thuộc địa kém phát triển nhất trong các thuộc địa ở châu á của Pháp. Trước chiến tranh thế giới thứ hai, lúc mà Việt Nam đạt mức phát triển cao nhất dưới thời Pháp thuộc, nền kinh tế nước ta vẫn là một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, canh tác theo kĩ thuật cổ truyền. Còn công nghiệp tập trung vào khai thác tài nguyên thiên nhiên ( chủ yếu là ngành khai khoáng); công nghiệp chế biến nhỏ bé, tập trung vào những ngành sử dụng nhiều lao động và nguyên liệu tại chỗ hoặc những ngành đầu tư ít vốn, thu nhiều lợi nhuận, thu hồi vốn nhanh. Với nền kinh tế như vậy, thương mại quốc tế kém phát triển cả về quy mô, chủng loại mặt hàng và thị trường. Xuất khẩu chủ yếu của nước ta thời kỳ này là nông sản và khoáng sản với 3 mặt hàng chủ yếu là gạo, cao su và than đá. Nhập khẩu chủ yếu là hàng tiêu dùng và một số nguyên liệu như xăng dầu, bông vải. Máy móc thiết bị cũng có nhập nhưng chiếm tỷ lệ thấp, từ 1,4% đến 8,8%. 2.2. Kinh tế Việt Nam từ 1946 đến 1986. Sau khi giành được độc lập, chính quyền non trẻ của chúng ta gặp phải rất nhiều khó khăn về tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế chính trị, xã hội. Cùng một lúc phải thực hiện hai nhiệm vụ lớn: vừa cải tạo và xây dựng kinh tế, phát triển văn hoá vừa phải tiến hành chiến tranh chống Mỹ cứu nước, xây 14 dựng CNXH ở miền Bắc, đấu tranh độc lập dân tộc ở miền Nam. Chúng ta có chủ trương mở rộng và phát triển thương mại quốc tế phục vụ công cuộc khôi phục kinh tế miền Bắc, xây dựng hậu phương vững mạnh cho đấu tranh giải phóng miền Nam. Với phương châm không ngừng củng cố và phát triển quan hệ kinh tế với nước ngoài, năm 1955, Việt Nam đã ký với Liên Xô, Trung Quốc và các nước XHCN khác các hiệp định về viện trợ hàng hoá và kỹ thuật giúp Việt Nam khắc phục hậu quả chiến tranh. Đặc điểm cơ bản của hoạt động ngoại thương thời kì này là xuất nhập khẩu tăng chậm, xuất siêu lớn, cơ cấu hàng xuất khẩu phản ánh trình độ phát triển kinh tế lạc hậu và không ổn định. Vào những năm giữa thập kỷ 80, nước ta rơi vào cuộc khủng hoảng nghiêm trọng, lạm phát ba con số, đời sống của nhân dân rất khó khăn. Bên cạnh đó, Mỹ và các nước có thái độ thù địch thực hiện chính sách bao vây, cấm vận, ngừng viện trợ và đầu tư kể cả các khoản đã cam kết với chính phủ Việt Nam. 2.3. Kinh tế Việt Nam từ 1986 đến nay. Trước những biến đổi của tình hình thế giới và những khó khăn trong nước, năm 1986, nước ta đã có bước chuyển đổi cơ bản, từ chỗ đóng cửa nền kinh tế sang mở cửa nền kinh tế. Cho đến nay, chúng ta đã gặt hái được những kết quả đáng mừng. Về chính sách thương mại quốc tế được thể hiện qua những nội dung sau: -Đẩy mạnh xuất khẩu để đáp ứng nhu cầu nhập khẩu -Mở rộng, đa dạng hoá và đa phương hoá thị trường -Đổi mới cơ chế quản lí và chính sách xuất nhập khẩu theo hướng mở rộng quyền tiếp xúc với bên ngoài, quyền hoạt động xuất nhập khẩu cho các ngành, các địa phương, các doanh nghiệp, xoá bỏ cơ chế tập trung bao cấp, chuyển hoạt động thương mại quốc tế sang hạch toán. 15 Thị trường xuất nhập khẩu có sự chuyển biến mới. Xuất khẩu thời kỳ này tăng nhanh, cơ cấu xuất khẩu có sự thay đổi, cán cân mậu dịch được cải thiện dần. Đến năm 1995, kim ngạch xuất khẩu tăng gấp 6 lần so với năm 1986. Quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đã làm cho bộ mặt đất nước thay đổi nhiều. Cơ cấu kinh tế chuyển đổi dần theo hướng ngày càng hợp lý, tỷ trọng ngành nông nghiệp trong GDP giảm dần trong khi tỷ trọng ngành dịch vụ ngành càng tăng. Đến năm 2000, lao động dịch vụ đóng góp trên 45% vào GDP. 3. Quan hệ kinh tế Việt Nam-Nhật Bản Nước ta và một số nước khác đã có lúc xem xét vấn đề độc lập kinh tế và xây dựng một nền kinh tế hoàn chỉnh mang tính tự cấp tự tuc để tránh sự lệ thuộc vào bên ngoài. Có thể nói, việc mở rộng thương mại quốc tế và các mối quan hệ kinh tế đối ngoại khác là vận dụng một trong những bài học kinh nghiệm quý báu rút ra từ thực tiễn của nước ta trong những năm qua. Trong báo cáo chính trị của ban chấp hành Trung ương Đảng tại đại hội lần thứ VI nhấn mạnh: Tiếp tục thực hiện đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, mở rộng, đa phương hoá và đa dạng hoá các quan hệ đối ngoại với tinh thần Việt Nam muốn là bạn với tất cả các nước, phấn đấu vì hoà bình, độc lập và phát triển. Đến Đại hội VII, Đảng tiếp tục khẳng định tính đúng đắn trong hướng đi của mình và nhấn mạnh: chúng ta chủ trương hợp tác bình đẳng và cùng có lợi với tất cả các nước không phân biệt chế độ chính trị, xã hội trên cơ sở các nguyên tắc tồn tại hoà bình. Bối cảnh nền kinh tế thế giới và những những xu hướng phát triển chung của nó có ảnh hưởng lớn tới mối quan hệ giữa các quốc gia nói chung và giữa Việt Nam với Nhật Bản nói riêng. Nền kinh tế thế giới hiện nay đang ngày càng gắn bó chặt chẽ giữa các nước với nhau thông qua việc trao đổi hàng hoá, dịch vụ và di chuyển vốn giữa các quốc gia. Xu hướng toàn cầu hoá thể hiện đặc biệt rõ nét trong trường hợp Nhật Bản. Các công ty đa quốc gia của 16 Nhật đang chiếm ưu thế trong việc mở rộng, phân bố các chi nhánh ở khắp nơi trên thế giới. Trong xu hướng toàn cầu hoá như vậy, nhiều quốc gia đang phát triển trong đó có Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu nhờ tác dụng của đầu tư trực tiếp nước ngoài và mở rộng xuất khẩu. Việt Nam và Nhật Bản chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao vào tháng 9/ 1973. Giữa kinh tế và ngoại giao có mối quan hệ bổ sung, tạo điều kiện cho nhau cùng phát triển: kinh tế mạnh tạo thêm thế cho ngoại giao, còn ngoại giao tốt giúp phát triển kinh tế hiệu quả hơn. Chính các điều kiện trên đã giúp cho nền kinh tế đang có tốc độ tăng trưởng mạnh mẽ của nước ta hội nhập sâu và rộng hơn trên trường quốc tế. Tiền đề cho mối quan hệ giữa Việt Nam-Nhật Bản chính là ở đường lối, chính sách của hai nước cũng như xu hướng chung của nền kinh tế thế giới. Bên cạnh đó, những lợi ích mà hai bên đã, đang và sẽ đạt được là động lực thúc đẩy hai nước phát triển hơn nữa mối quan hệ này. 4. Sự cần thiết phát triển quan hệ kinh tế-thương mại Việt Nam-Nhật Bản Với điều kiện địa lí tự nhiên thuận lợi, cộng với sự tương đồng về văn hoá, phong tục giữa hai dân tộc, Việt Nam và Nhật Bản có nhiều thuận lợi để phát triển mối quan hệ kinh tế-thương mại ngày càng tốt đẹp hơn, mang lại nhiều lợi ích hơn nữa cho cả hai bên. Nhận thức được điều này, trong những năm qua quan hệ giữa hai nước đã được thiết lập và mang lại những thành công đáng kể cho cả hai bên. Trước hết, đối với Việt Nam,việc phát triển quan hệ kinh tế-thương mại sẽ đem lại nhiều thuận lợi. Trong lĩnh vực ngoại thương, Nhật Bản có một thị trường tiêu thụ rộng lớn cho các sản phẩm của Việt Nam như: dầu thô, hàng dệt may, than, cà phê... nhờ đó tích luỹ được một nguồn ngoại tệ đáng kể cho đất nước, góp phần vào công cuộc đổi mới đất nước. Mặt khác, thông qua nhập khẩu, nhu cầu tiêu dùng của người Việt Nam sẽ được thoả mãn với những hàng hoá có chất lượng tốt hơn, mẫu mã đẹp, nhiều tíng năng, tác dụng 17 do Nhật Bản sản xuất. Đây cũng là một động lực để nâng cao khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp trong nước với hàng hoá nhập khẩu từ Nhật Bản. Hơn nữa khi tham gia vào quan hệ ngoại thương với Nhật, Việt Nam có thể nhập khẩu máy móc, thiết bị hiện đại từ một nước có công nghệ tiên tiến như Nhật Bản, để từ đó đẩy nhanh quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, nâng cao năng suất lao động cho nền kinh tế nói chung. Trong lĩnh vực đầu tư, do có xu hướng di chuyển sản xuất ra nước ngoài, Nhật Bản đang là một trong những nhà đầu tư lớn nhất ở Việt Nam. Thông qua hoạt động đầu tư, Việt Nam đã thu hút được một nguồn vốn lớn cũng như tiếp thu được những công nghệ mới, kinh nghiệm quản lí tiên tiến của Nhật Bản. Với luồng vốn đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào Việt Nam sẽ cải thiện phần nào tình trạng thiếu vốn, thiếu công nghệ mà các nước đang phát triển trong đó có Việt Nam đang gặp phải. Bên cạnh đó, với công nghệ tiên tiến của Nhật Bản, việc khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên trở nên có hiệu quả hơn, tiết kiệm nguồn tài nguyên cho đất nước. Trong quan hệ kinh tế đối ngoại với Nhật Bản, Việt Nam còn nhận được những khoản viện trợ phát triển chính thức (ODA) rất lớn. Đây là hoạt động viện trợ mang tính chất chính phủ, là sự giúp đỡ của chính phủ Nhật Bản đối với công cuộc khiến thiết, phát triển đất nước của Việt Nam. Hoạt động này được chính phủ Nhật Bản tiến hành từ khá lâu và đóng một vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế của Việt Nam cho tới nay. Thông qua ODA, Nhật Bản đã hỗ trợ cho Việt Nam xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế-xã hội vốn lạc hậu và hư hỏng nghiêm trọng, với các dự án xây dựng và tu sửa đường sá, cầu cống, xây dựng hệ thống thông tin liên lạc, khai thác nguồn năng lượng...làm thay đổi bộ mặt của đất nước, đồng thời làm tăng sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài. Trong quan hệ kinh tế-thương mại Việt Nam-Nhật Bản, không chỉ mang lại nhiều thuận lợi cho Việt Nam mà về phía Nhật cũng có nhiều lợi ích, góp phần đạt được mục tiêu kinh tế-chính trị của mình. Về mặt kinh tế, Việt Nam 18 là một thị trường rộng lớn của các doanh nghiệp Nhật Bản, đặc biệt là các mặt hàng như đồ điện tử, xe máy, ôtô...Việt Nam là một nước có nguồn tài nguyên dồi dào nên sẽ là nơi cung cấp ổn định các mặt hàng nguyên nhiên liệu như dầu mỏ, than đá, khí đốt..., những nguyên nhiên liệu thiết yếu nhưng Nhật Bản rất khan hiếm. Mặt khác, cùng với sự gia tăng đầu tư sang Việt Nam, một thị trường lao động rẻ, các doanh nghiệp Nhật Bản cũng tiết kiệm được chi phí sản xuất, cạnh tranh tốt hơn trong xuất khẩu, gia tăng hiệu quả của nền sản xuất nói chung. Ngoài những lợi ích về kinh tế, Nhật Bản còn đạt được những mục tiêu chính trị của mình thông qua việc cung cấp ODA cho Việt Nam nói riêng và cho các nước Châu á nói chung. Qua đó Nhật Bản muốn có một vai trò quan trọng hơn, một tiếng nói có trọng hơn đối với nền chính trị trong khu vực cho tương xứng với tầm vóc kinh tế của mình. Trên thực tế, mục tiêu này đã dần đạt được. III. Thuận lợi và khó khăn trong việc mở rộng quan hệ kinh tế -thương mại Việt Nam - Nhật Bản 1. Những thuận lợi đối với Việt Nam. Quan hệ kinh tế Việt Nam-Nhật Bản là mối quan hệ tất yếu không chỉ do xu hướng chung của toàn thế giới mà còn do nội lực kinh tế của mỗi nước. Nhật Bản là nước ít tài nguyên nhưng giàu về công nghệ trong khi đó Việt Nam là nước có nguồn tài nguyên phong phú nhưng chậm phát triển. Vì vậy mối quan hệ Việt Nam-Nhật Bản sẽ bổ sung phần nào những gì mà hai bên cần có. Việt Nam khi mở rộng quan hệ với Nhật Bản thể hiện ở những mặt lợi sau đây: -Việt Nam quan hệ với một nước có tiềm lực kinh tế mạnh về tài chính ,uy tín trên thị trường quốc tế. 19 -Việt Nam tiếp cận được với quốc gia có công nghệ hiện đại. Điều này sẽ giúp Việt Nam tận dụng lợi thế của các nước đi sau về công nghệ thông qua chuyển giao công nghệ, “đi tắt đón đường” về công nghệ hiện đại. -Việt Nam kàm quen, học hỏi được những kinh nghiệm quản lý tiên tiến của Nhật Bản. Nhật Bản là nước có số lượng lớn các tập đoàn kinh doanh thành công trên thị trường của nhiều nước. Thông qua hỗ trợ đào tạo của chính phủ Nhật Bản, các cuộc tiếp xúc với các chuyên gia hay thông qua các hình thức liên doanh liên kết với Nhật Bản, Việt Nam sẽ học hỏi được kinh nghiệm quản lý tiên tiến mà ở Việt Nam hiện cón đang thiếu. -Nhật Bản có thị trường rộng lớn, nhiều tiềm năng để các doanh nghiệp Việt Nam kinh doanh. Trong nhiều năm nay, trong quan hệ thương mại, chúng ta luôn xuất siêu sang thị trường Nhật Bản nhưng vẫn được chính phủ chấp nhận và khuyến khích. 2. Những khó khăn Việt Nam gặp phải. Bên cạnh những thuận lợi kể trên, Việt Nam còn gặp phải rất nhiều khó khăn khi quan hệ với Nhật Bản. -Nhật Bản là nước có nền kinh tế phát triển cao, đời sống người dân cao vào loại nhất thế giới. Mặt khác Nhật Bản lại là nước công nghệ ứng dụng hiện đại nên sản phẩm sản xuất ra có mức chuẩn hoá rất cao. Ngược lại, Việt Nam mới chỉ đang ở giai đoạn đầu của quá trình xây dựng nền kinh tế vững mạnh. Do đó các sản phẩm của Việt Nam vào thị trường Nhật Bản thường gặp khó khăn về vấn đề chất lượng. Để cải tiến được chất lượng hàng hoá như mức chuẩn hoá của người Nhật đòi hỏi phải mất rất nhiều thời gian và vốn để đầu tư cho công nghệ. Đây là vấn đề không dễ gì giải quyết được ngay. -Việt Nam gặp phải nhiều đối thủ cạnh tranh mạnh trong kinh doanh xuất nhập khẩu với Nhật Bản. Đối tác làm ăn của Nhật Bản gồm nhiều nước là cường quốc kinh tế như Mỹ, Trung Quốc... Việt Nam chỉ là một bạn hàng rất 20
- Xem thêm -